Onderzoek Huisvesting Arbeidsmigranten Opmeer
Tekst van het document
adviseur op dat gebied geraadpleegd. Daarnaast worden de omgevingsdienst en de veiligheidsregio vrijwel altijd ingeschakeld als het om de huisvesting van arbeidsmigranten gaat. Dit kan tijdens de vergunningsbehandeling vertragend werken. Op basis van de ingewonnen adviezen wordt de aanvrager van feedback voorzien. Deze feedback moet eerst door de aanvrager worden verwerkt en dit kan tijd kosten. Pas als alle feedback op de juiste manier is verwerkt, wordt de vergunning rond gemaakt en voorgelegd aan het college. Uiteraard kosten de verplichte zienswijze en de bezwaartermijn ook de nodige doorlooptijd (Interviews, 26 juni 2023). Desgevraagd wordt gesteld dat de raad graag in beeld wil hebben of en in welke mate sprake is van illegale huisvesting. Een integraal beeld hiervan is echter moeilijk te vormen. Soms komen klachten of meldingen binnen en wordt op basis hiervan een controle uitgevoerd. Dit levert echter geen volledig beeld op: “als arbeidsmigranten achter een boerderij in een schuur worden gehuisvest, hebben we daar geen zicht op”, wordt in dit verband wel gesteld. Ook voor de veiligheidsregio is kleinschalige huisvesting niet een vitaal risico. De indruk bestaat overigens, dat onvergunde huisvesting niet veel voorkomt in de gemeente.
Controles die eens in de tijd worden uitgevoerd op basis van binnengekomen meldingen, worden niet vooraf aangekondigd (Interviews, 26 juni 2023). De gemeente zet eerder in op een goede voorlichting richting de huisvesters, dan op controle. Daaraan ligt de gedachte ten grondslag, dat het beleid effectiever wordt uitgevoerd, als ook de huisvester zich verantwoordelijk voelt. De gemeenteraad zat in eerdere jaren soms heel dicht op de individuele dossiers, maar de laatste jaren neemt de gemeenteraad meer afstand tot individuele vergunningsverstrekking. De personele capaciteit op het gebied van vergunningverlening, handhaving en toezicht is op orde in de zin dat vacatures vervuld zijn (soms ook met extern personeel). Wel wordt gesteld dat het personeel relatief nieuw is, aldus de respons. In het ambtelijk wederhoor wordt hier het volgende op aangevuld: “Overwogen kan worden om de huisvesting van arbeidsmigranten met een tijdelijke, maar langere huisvestingsbehoefte in breder perspectief te plaatsen (Interview, 26 juni 2023). Er zijn immers ook andere doelgroepen die huisvesting tijdelijk, maar voor langere tijd nodig hebben en de gedachte is, dat huisvesting van deze doelgroepen in gezamenlijkheid wordt bezien.
De huisvesting van arbeidsmigranten met een tijdelijke, maar langere huisvestingsbehoefte kan dan in relatie met de huisvesting van andere doelgroepen met een tijdelijke, maar langere huisvestingsbehoefte worden opgepakt, het liefst in regionaal verband. Daarbij kan bedacht worden, dat de regio een structurele behoefte heeft aan arbeidsmigranten. Deze structurele behoefte aan huisvesting vereist dan ook een structurele oplossing. De Regionale Visie Verblijfsrecreatie Noord-Holland Noord als voorbeeld beschrijft de mogelijkheid onder voorwaarden om niet-vitaal aanbod, indien planologisch en economisch haalbaar, te transformeren naar bijvoorbeeld wonen en huisvesting van arbeidsmigranten. In regionaal verband is een proces ingericht voor een verdergaande verkenning naar mogelijke locaties binnen de regio” (Ambtelijk wederhoor, 19 september 2023). Daarnaast is van belang, dat de huisvester zich primair verantwoordelijk voelt voor een humane en veilige huisvesting, aldus de respons in dit verband (Interviews, 26 juni 2023).
51
4.2.4
Bevindingen vanuit handhaving en toezicht
Op basis van de gesprekken die zijn gevoerd met ambtenaren tijdens dit onderzoek, kan het volgende beeld worden gegeven met betrekking tot de handhaving en het toezicht op het gebied van huisvesting van arbeidsmigranten. De afschouw is een moment opname, want nadien wordt niet stringent toegezien op de naleving van de technische vergunningsvoorwaarden, zeker bij kleinschalige huisvesting. Eén jaar nadat de vergunning verstrekt is, wordt wel standaard een controle uitgevoerd. Daarnaast voert men soms extra controles uit, als daarvoor capaciteit wordt opgenomen in het uitvoeringsprogramma vergunningverlening, toezicht en handhaving (VTH), op basis van meldingen en binnengekomen klachten (onvergunde huisvesting), maar ook als de oorspronkelijke aanvraag veel verder ging dan de uiteindelijke vergunning (Interviews, 26 juni 2023). Desgevraagd wordt hier in het ambtelijk wederhoor de volgende reactie op gegeven: “Meldingen en handhavingsverzoeken worden altijd met urgentie afgehandeld. Voor extra controles met betrekking tot bestaande vergunde huisvesting wordt bij de opstelling van het uitvoeringsprogramma een expliciete afweging gemaakt” (Ambtelijk wederhoor, 26 september 2023). De hercontroles bestaan voornamelijk uit toezicht op brandveiligheid, leefbaarheid en aantal personen. Bij de vergunde huisvesting wordt over het algemeen goed voldaan aan de voorwaarden.
Veelal wordt gewerkt met vaste arbeidsmigranten die ieder jaar naar Nederland komen. Vroeger sliepen deze arbeidsmigranten in tentjes, nu in containers. Hoewel dit nog steeds niet ideaal is, voldoen de wooncontainers over het algemeen aan de gestelde voorwaarden. Zo zorgt men voor voldoende ruimte tussen de wooncontainers in verband met de brandveiligheid en worden ook de overige voorwaarden goed vervuld. Over ‘t Slothuys zijn in het geheel geen meldingen of klachten binnengekomen, aldus de respons in dit verband. De indruk bestaat dat onvergunde huisvesting met name plaatsvindt bij het recreatiepark De Perelaer. Hier heeft de gemeente een extern bureau op gezet die belast is met de handhaving en het toezicht op de naleving van het bestemmingsplan. Dit heeft in het verleden en recentelijk ook wel tot het opleggen van dwangsommen geleid. Voor de overige locaties heeft de gemeente zelf een beperkte toezichtcapaciteit. Het idee is om samen met de afdeling die verantwoordelijk is voor de BRP-registraties een lijst van leegstaande woningen aan te leggen. Hier zouden dan controles op uitgevoerd kunnen worden. Dit is echter nog niet van de grond gekomen. Toezicht en handhaving op de huisvesting van arbeidsmigranten op de locaties buiten De Perelaer heeft op dit moment niet de hoogste prioriteit.
Nu wordt vooral geacteerd op basis van signalen van collega’s en rondes die men zelf maakt. Via het systeem Fixi zijn nog geen meldingen binnen en ook zijn geen emailberichten van inwoners bekend die meldingen doen van mogelijk illegale huisvesting. Tijdens de controles die zijn uitgevoerd op De Perelaer stuitte men wel op situaties, waarbij inwoners op adres A, waren ingeschreven, maar via adres B ondertussen woonachtig waren op adres C. Huisvesters doen er veel aan om de arbeidsmigranten uit het zicht te houden, zo wordt door de gemeente geconstateerd. Sommige controles op De Perelaer zijn door de gemeente zelf uitgevoerd, in samenwerking met de politie. Op aangeven van het extern bureau zijn in 2022 daarbij enkele adressen gecontroleerd, waaronder enkele stacaravans en bungalows. “Over het algemeen is niet vrij snel te zien of sprake is van uitbuiting. Je ziet wel gelijk of mensen vrolijk en behulpzaam zijn, of liever niet met ons praten of de deur opendoen”, zo stelt een respondent in dit verband. Hoewel de huurprijzen niet te hoog zijn, slaapt men soms wel met vier tot vijf man in een stacaravan waar maar twee slaapkamers zijn 52
ingericht. Ook is de ventilatie lang niet altijd op orde in recreatiewoningen. Daarom handhaaft de gemeente zoveel als mogelijk op illegale bewoning (Ambtelijk wederhoor, 19 september 2023). Een knelpunt is nu nog wel, dat het weliswaar verplicht is om bij een verblijf langer dan vier maanden binnen een half jaar te registreren voor de BRP, maar dat dit niet met een bestuurlijke sanctie kan worden afgedwongen. “We kunnen op dit moment geen boete opleggen. Dit geldt ook voor het niet-registreren van een voertuig. Ook hier kunnen we geen sanctie opleggen”, aldus de respons in dit verband (Interview, 11 juli 2023). De vraag rijst overigens in hoeverre men arbeidsmigranten die short-stay (korter dan vier maanden) verblijven, kan verplichten hun voertuig te laten registreren. Als men in het BRP staat ingeschreven, dan mag men niet in een auto met een buitenlands kenteken in Nederland rijden. Aangezien vanaf mid-stay (langer dan vier maanden) BRP registratie verplicht is, dient men bij mid-stay dus ook het voertuig te laten registreren. Bij short-stay ligt dit echter anders. Bij short-stay is registratie in het BRP immers niet verplicht. Als men aldus niet in het BRP staat ingeschreven, dan mag men volgens de rijksoverheid maximaal zes maanden per jaar in Nederland rijden in een auto met een buitenlands kenteken (site Rijksoverheid, bezocht op 11 juli 2023).
Bij short-stay bestaat dus geen verplichting tot voertuig-registratie. In het verleden werd in het kader van het project Kompas veel samengewerkt met andere gemeenten, de Belastingdienst en de brandweer op het gebied van toezicht en handhaving. Dit werkte erg goed. Zo kon men toezichthouders onderling uitruilen en ook gebruik maken van elkaars tolk-capaciteit. Dit project is echter een aantal jaar geleden stil komen te liggen. Opmeer kent in totaal ongeveer zes vergunde adressen voor het huisvesten van arbeidsmigranten. Het is de bedoeling dat deze adressen jaarlijks worden gecontroleerd om te bezien of de huisvesters zich nog aan de gestelde voorwaarden houden. Voor 2023 is in het uitvoeringsprogramma VTH 2023 daarvoor expliciet capaciteit voor ingeroosterd (Ambtelijk wederhoor, 19 september 2023). De Rijksoverheid voert het beleid dat uitzendbureaus niet zelf meer mogen huisvesten . Het gevaar op uitbuiting is dan namelijk te groot. Dit beleid is echter niet erg effectief. Uitzendbureaus maken nu namelijk gebruik van tussenbedrijven die de huisvesting regelen, maar de facto in handen zijn van de uitzendbureaus. Op het moment dat leegstand dreigt te ontstaan binnen de huisvesting, worden arbeidsmigranten naar Nederland gehaald die vervolgens parttime worden ingezet.
Deze arbeidsmigranten betalen echter wel de volledige huur en wisten vooraf ook niet, dat zij slechts parttime zouden kunnen werken in Nederland (Interview, 11 juli 2023). Hoewel dit een gangbaar scenario is, wordt ambtelijk aangegeven dat deze praktijk in Opmeer nog niet is waargenomen (Ambtelijke reactie, 30 augustus 2023). In juli 2023 verschijnt het jaarverslag vergunningverlening, toezicht en handhaving omgevingsrecht 2022. Op het gebied van bouwen heeft de gemeente een aantal VTH-doelstellingen vastgesteld. Zo mag in niet meer dan 15% van de reguliere bouwcontroles naar aanleiding van een bouwvergunningen één of meerdere regels ten aanzien van constructieve veiligheid en brandveiligheid worden overtreden. Ook beoogt men een flexibele toepassing van bestemmingsplannen voor het omzetten naar woonbestemming (VTH-jaarverslag 2022, p. 5). Met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten heeft de gemeente de volgende doelstelling geformuleerd: “Geen huisvesting van arbeidsmigranten buiten de beleidskaders zoals vastgesteld in het bestemmingsplan Landelijk gebied en de Kadernota huisvesting buitenlandse werknemers”. Deze doelstelling wordt vertaald naar de volgende indicator: “Aantal bekende huisvestingslocaties van arbeidsmigranten buiten de beleidskaders zoals vastgesteld in het bestemmingsplan Landelijk gebeid en de Kadernota huisvesting buitenlandse werknemers”.
Over de jaren 53
2020, 2021 en 2022 wordt hier de waarde 0 opgevoerd en als toelichting wordt gegeven: “Er zijn geen handhavingsprocedures met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten gevoerd, behoudens de huisvesting op het recreatiepark West-Friesland. Overigens zijn er ook geen klachten over arbeidsmigranten ontvangen” (VTH-jaarverslag 2022, p. 9). In het verlengde hiervan vermeldt dit jaarverslag, dat 178 overtredingen van strijdig gebruik van gronden en bouwwerken op de recreatieparken De Perelaer (recreatiepark West-Friesland) en De Bongerd (het Pereblok) zijn geconstateerd door toezichthouders. In 2021 betreft het 191 overtredingen. Als toelichting wordt gegeven, dat de handhaving conform het Plan van aanpak handhaving permanente bewoning recreatieobjecten 2013 en het Plan van aanpak handhaving illegale bouw recreatieobjecten 2015 verloopt. Er zijn 21 handhavingsprocedures gericht op permanente bewoning gevoerd (VTH-Jaarverslag 2022, p. 10). Het betreft hier uiteraard niet alleen bewoning door arbeidsmigranten, maar de kans bestaat, dat hier ook sprake is van onvergunde bewoning door arbeidsmigranten. Het uitvoeringsprogramma 2023 vermeldt, dat in 2022 de focus lag op het op sterkte houden van de uitvoeringsorganisatie met name door inhuurkrachten. Het grote aantal planinitiatieven en personeelswisselingen zorgden voor een hoge werkdruk.
In 2023 wordt de afdeling nog steeds gekenmerkt door een groot personeelsverloop. Er is sprake van schaarste aan gekwalificeerd personeel en dus sprake van een tekort aan specialistische kennis en capaciteit. In 2023 ligt de focus dan ook op het verder vormgeven en op capaciteit brengen van een professionele en klantgerichte uitvoeringsorganisatie en het implementeren van de Omgevingswet en de Wet kwaliteitszorg voor het bouwen (VTHuitvoeringsprogramma 2023, p. 1 en 2). De huisvesting van arbeidsmigranten behoort niet expliciet tot de onderwerpen die hoog geprioriteerd zijn. Wel is mogelijk dat het illegaal gebruik van bedrijfspanden en het niet recreatief gebruik van verblijfsrecreatie mede betrekking heeft op het onvergund huisvesten van arbeidsmigranten. Het illegaal gebruik van bedrijfspanden en het niet recreatief gebruik van verblijfsrecreatie worden in het uitvoeringsprogramma 2023, evenals in het programma van 2022 hoog geprioriteerd. Hier wordt in het ambtelijk wederhoor het volgende op aangevuld: “Zowel het uitvoeringsprogramma 2022 als het programma 2023 benoemt de doelstelling ‘Goed houden van de recreatieve leefomgeving op vakantieparken’ met een resultaatindicator” (Ambtelijk wederhoor, 26 september 2023). Deze reactie kan geverifieerd worden aan de hand van uitvoeringsprogramma’s.
Een nadere analyse van het uitvoeringsprogramma 2023 leert, dat hierbij het volgende wordt vermeld: “Het toezicht vindt plaats conform het ‘plan van aanpak handhaving permanente bewoning recreatieobjecten 2013’ en het ‘plan van aanpak handhaving illegale bouw recreatieobjecten 2015’. Er wordt een nieuw plan van aanpak opgesteld” (Uitvoeringsprogramma 2023, p. 26). Opmerkelijk is, dat de doelstellingen zoals deze worden geformuleerd in het VTH jaarverslag van 2022 expliciet ingaan op de huisvesting van arbeidsmigranten, terwijl in het uitvoeringsprogramma 2022 en 2023 niet als zodanig doelstellingen staan geformuleerd die expliciet betrekking hebben op de huisvesting van arbeidsmigranten. In dit verband is tevens het beleidsplan Fysieke Leefomgeving 2021-2024 van belang, dat op 25 mei 2021 door het college wordt vastgesteld en waarin wel specifiek op de huisvesting van arbeidsmigranten wordt ingegaan. In het ambtelijk wederhoor wordt dit als volgt aangegeven: “Doelen die zijn gericht op huisvesting van arbeidsmigranten in het landelijk gebied en kleine kernen staan in hoofdstuk 2 van bijlage 4 van het Beleidsplan Fysieke Leefomgeving 2021-2024” (Ambtelijk wederhoor, 26 september 2023). Een 54
analyse van dit beleidsplan leert, dat in deze bijlage onder hoofdkernen en kleine kernen een spreiding en goede huisvesting van arbeidsmigranten, kleinschalig, als ambitie wordt opgevoerd (Beleidsplan, 2021, p. 73). Onder recreatieterreinen wordt geconstateerd dat er permanente bewoning in het park De Perelaer plaatsvindt, in strijd met de beheersverordening, onder meer arbeidsmigranten (Beleidsplan, 2021, p. 74). Het toezicht op de huisvesting van arbeidsmigranten wordt bij recreatieterreinen expliciet als VTH-doelstelling opgevoerd. Ook onder landelijk gebied, wordt de spreiding van arbeidsmigranten, kleinschalig, als ambitie opgevoerd en formuleert men het toezicht op de huisvesting van arbeidsmigranten als VTH-doelstelling (Beleidsplan, 2021, p. 75). In een nadere specificatie die in dit uitvoeringsprogramma is opgenomen, is te zien dat de gemeente voor 2023 5 themacontroles huisvesting arbeidsmigranten heeft ingepland. Per controle raamt de gemeente 4 uur, zodat het totaal aantal begrote uren uitkomt op 20 (VTH-uitvoeringsprogramma 2023, p. 13). Wanneer de beschikbare capaciteit wordt afgezet tegen het verwachte werkaanbod, kan geconstateerd worden dat voldoende personele en financiële capaciteit beschikbaar is (VTH-uitvoeringsprogramma 2023, p. 14).
Een analyse van de site van de gemeente leert, dat op 20 juni 2022 de VTH-strategie via een informatiebrief wordt gedeeld en dat het VTH-jaarverslag 2021 wordt aangeboden op 30 juni 2022. Het VTH jaarverslag over 2022 en het uitvoeringsprogramma VTH 2023 worden als bijlage bij een informatiebrief op 12 september 2023 gedeeld met de raad. Deze documenten worden ter kennisgeving aangeboden.
4.2.5
De uitspraak van de Raad van State
Op 8 februari 2023 doet de Raad van State, Afdeling Bestuursrechtspraak, uitspraak in hoger beroep. Het betreft een hoger beroep dat was aangespannen door de eigenaar van een recreatiepark tegen de uitspraak van de rechtbank op 27 januari 2022. Het college van de gemeente Opmeer heeft op 22 september 2020 besloten tot invordering van de verbeurde dwangsommen van in totaal € 100.000. De eigenaar heeft hiertegen bezwaar aangetekend, waarop het college op 8 februari 2021 dit bezwaar ongegrond heeft verklaard. Tegen dit besluit van het college gaat de eigenaar in beroep en de rechtbank heeft dit beroep op 27 januari 2022 ongegrond verklaard. Vervolgens heeft de eigenaar hoger beroep ingesteld bij de Raad van State, Afdeling Bestuursrechtspraak. De overwegingen geven een beeld van het toezicht. Op grond van de beheersverordening “Recreatieparken Opmeer” is het niet toegestaan om recreatieverblijven anders te gebruiken dan voor recreatieve bewoning. Op meerdere momenten tussen 2017 en 2018 hebben toezichthouders van de gemeente controles uitgevoerd bij het recreatiepark. Naar aanleiding van die controles heeft het college vastgesteld dat de vijf recreatieverblijven worden gebruikt voor niet-recreatieve bewoning.
Het college besluit op 4 oktober 2018 de eigenaar te gelasten om binnen zes maanden het gebruiken van de vijf verblijven voor niet-recreatieve bewoning te beëindigen (en beëindigd te houden). Daarop staat een dwangsom van € 25.000 per recreatieverblijf. Dit wil zeggen dat de eigenaar deze verblijven niet meer permanent mag bewonen, verhuren of op andere wijze in gebruik geven aan arbeidsmigranten of permanente bewoners.
55
In 2020 constateerde het college dat na verloop van de termijn niet aan de opgelegde last is voldaan, omdat de woningen werden gebruikt voor niet-recreatieve bewoning door arbeidsmigranten. Uit de controlerapporten blijkt, dat bewoonster A op 20 augustus 2020 tegenover een toezichthouder heeft verklaard dat zij, samen met nog twee anderen, sinds enkele maanden in het recreatieverblijf 1 woont en dat zij werkt bij X in Heerhugowaard. Op 3 september 2020 heeft de toezichthouder bewoonster A nogmaals waargenomen bij het recreatieverblijf. Op 13 juli 2020 heeft ook bewoner B tegenover de toezichthouder verklaard dat hij samen met zijn vriendin in het recreatieverblijf 2 woont, dat zij hier langer blijven wonen, dat zij allebei werkzaam zijn bij een bedrijf in de lelieteelt en dat zij via de eigenaar van dat bedrijf in het recreatieverblijf wonen. Uit de rapporten van 21 juli 2020 en 27 augustus 2020 blijkt, dat de toezichthouder bewoner B nogmaals heeft waargenomen bij het recreatieverblijf. Uit een ander controlerapport van 13 juli 2020 volgt, dat ook bewoonster C een verklaring heeft afgelegd tegenover de toezichthouder waarin zij stelt dat zij in het recreatieverblijf 3 woont en in de tomatenteelt werkt.
Tijdens de controles van 21 juli, 17 augustus en 3 september 2020 heeft de toezichthouder nogmaals geconstateerd dat de personenauto van bewoonster C bij het recreatieverblijf stond geparkeerd. Op 20 augustus 2020 heeft de toezichthouder geconstateerd dat bewoners D en E in verblijf 4 aanwezig waren. Bewoner D heeft tegenover de toezichthouder verklaard dat hij sinds een maand met zijn ouders in het verblijf verblijft, dat zijn vader werkzaam is bij een tomatenkwekerij via een uitzendbureau en een contract heeft tot en met maart 2021. Bewoner D werk zelf eveneens in Nederland, maar dan in de bloementeelt. De afdeling Bestuursrechtspraak overweegt het volgende: “Uit de controlerapporten blijkt dat de bewoners van recreatieverblijven [locatie 1], [locatie 2], [locatie 3] en [locatie 4] een buitenlandse nationaliteit hebben en voor langere tijd in de recreatieverblijven verblijven. Deze bewoners hebben verklaard dat zij tegelijkertijd werken bij bedrijven in de omgeving. Deze verklaringen zijn in hoger beroep niet betwist. Anders dan [appellant] betoogt, kan hieruit worden geconcludeerd dat de bewoning van genoemde recreatieverblijven niet gericht is op enkel ontspanning en vrijetijdsbesteding, en dus geen sprake is van recreatieve bewoning.
Dit betekent dat de recreatieverblijven ook na afloop van de in de last onder dwangsom opgenomen begunstigingstermijn in strijd met de beheersverordening nietrecreatief werden bewoond en dat dus de last is overtreden. Daarbij overweegt de Afdeling dat, anders dan [appellant] stelt, zowel de last als de in het besluit van 4 oktober 2018 opgenomen herstelmaatregelen zien op het beëindigen van niet-recreatieve bewoning, zodat duidelijk was hoe verbeurte van de dwangsommen kon worden voorkomen. Het college was dan ook bevoegd om tot invordering van de van rechtswege verbeurde dwangsommen over te gaan” (Overweging 5.1). Vervolgens voert de eigenaar nog een ander argument aan: “Hij stelt dat hij in zijn huurovereenkomsten voor de verhuur van recreatieverblijven heeft opgenomen dat de woningen uitsluitend voor recreatief verblijf mogen worden gebruikt, en niet mogen worden gebruikt als inschrijfadres in het kader van de Basisregistratie Personen (BRP). Hij stelt verder dat hij huurovereenkomsten heeft gesloten voor een korte en bepaalde duur, zodat recreatief verblijf meer wordt gewaarborgd” (Overweging 6).
Hier gaat de afdeling niet in mee: “De rechtbank heeft terecht overwogen dat het in huurovereenkomsten opnemen van een verbod op niet-recreatief gebruik van de recreatieverblijven, onder meer door het opnemen van een verbod op inschrijving in de BRP en door het afsluiten van huurovereenkomsten van korte duur, op zichzelf onvoldoende is voor het oordeel dat het niet naleven van de last aan [appellant] niet kan worden verweten. Verder blijkt uit niets hoe hij heeft toegezien op nakoming van de last” (Overweging 6.2). 56
Uiteindelijk faalt het betoog van de eigenaar en wordt het hoger beroep ongegrond verklaard. De uitspraak van de rechtbank wordt bevestigd en het college heeft de dwangsom dus terecht ingevorderd (ECLI:NL:RVS:2023:498).
4.2.6
Plannen voor 2023
Op 12 januari 2023 verschijnt een plan van aanpak huisvesting aandachtsgroepen, dat voor een beeldvormende bijeenkomst op 23 februari 2023 wordt geagendeerd. Met betrekking tot arbeidsmigranten wordt het volgende in dit plan van aanpak gesteld: “Buitenlandse werknemers zijn niet meer weg te denken in onze economie en arbeidsmarkt. Ze zorgen voor een inmiddels structurele invulling van arbeidsplaatsen. Ook in West-Friesland. In Opmeer waren in 2020 in totaal 315 buitenlandse werknemers werkzaam (4% van het totaal aantal in West-Friesland). Gemeten naar woonlocatie heeft Opmeer een hoger aandeel, namelijk 8% (330 in BRP-geregistreerde arbeidsmigranten op een totaal van 4.235 in West-Friesland BRP-geregistreerde arbeidsmigranten). Verwacht wordt dat het aantal arbeidsmigranten het komende decennium zal blijven groeien met zo’n 4 – 6% per jaar. Ervaringscijfers wijzen uit dat ongeveer 1 3 van deze arbeidsmigranten zich (blijvend) (willen) vestigen in permanente huisvesting. De andere zijn aangewezen op logiesaccommodaties. In het Pact van West-Friesland zijn de daarin samenwerkende gemeenten overeengekomen om de komende jaren te zorgen voor 3.000 nieuwe, structurele (logies)bedden. Onderzoek loopt naar locaties waar hiervoor clusters van minimaal 100 bedden ontwikkeld kunnen worden. Ook Opmeer wordt geacht een bijdrage te leveren. Concrete verdeelafspraken zijn (nog) niet gemaakt.
Het is echter onze inzet om uit te gaan van een verdeling naar rato van het aantal werkenden per gemeente. Voor Opmeer betekent dit een opgave van 120 nieuwe, additionele (logies)bedden (4% van 3000). In het Decisio onderzoek wordt er voorts vanuit gegaan dat de toename van het aantal arbeidsmigranten ook zal leiden tot een vraag naar extra, permanente woningen. Voor Opmeer wordt een aantal van 5 – 10 per jaar genoemd” (Plan van aanpak huisvesting aandachtsgroepen, 12 januari 2023). Op de vraag wat er nadien is gebeurd met dit plan van aanpak, wordt de volgende respons gegeven: “Het college heeft op 14 februari 2023 het plan van aanpak huisvesting aandachtsgroepen vastgesteld. Vervolgens is intern gewerkt aan de uitvoering van het besluit” (Ambtelijk wederhoor, 28 september 2023).
4.3
De casestudie
Ten behoeve van dit onderzoek is een casestudie uitgevoerd. Daartoe zijn alle documenten opgevraagd en geanalyseerd die betrekking hebben op deze casus. De casus betreft een vergunningaanvraag en de afhandeling van deze aanvraag. Hoewel een casestudie uiteraard geen representatief beeld geeft van het proces van vergunningsafhandeling, kan een casestudie wel als illustratie van dit proces dienen (Yin, 1986). Op 13 maart 2019 mailt de gemeente naar werkgever X. In 2015 is een omgevingsvergunning verstrekt voor de huisvesting van arbeidsmigranten in een unit (een foto van de unit wordt bijgesloten). Voor de huisvesting van acht arbeidsmigranten in de unit heeft de werkgever opnieuw een omgevingsvergunning 57
nodig (Mail gemeente, 13 maart 2019). De werkgever mailt diezelfde dag terug met de vraag om formulieren toe te sturen waarmee een omgevingsvergunning kan worden aangevraagd (Mail X, 13 maart 2019). Op 14 maart 2019 antwoordt de gemeente, dat het volgende moet worden aangeleverd: • • •
Een situatie tekening en een plattegrond van de huisvesting in verband met het technisch toetsen aan het Bouwbesluit. Het aantal tijdelijke arbeidsmigranten die worden gehuisvest in deze units. De reden voor de huisvesting van de tijdelijke arbeidsmigranten (eigen agrarische bedrijfsvoering danwel deels werkzaam op andere agrarische bedrijven).
X neemt vervolgens een adviseur in de arm om ondersteuning te bieden met de aanvraag. Deze mailt op 27 augustus 2019 de gemeente. X wenst een vergunning om diverse werkzaamheden uit te voeren op zijn terrein. Zo dient de bestaande woonunit vervangen te worden door een soort gelijk model in verband met ouderdom. Daarnaast dienen twee nieuwe gelijke woonunits bijgeplaatst te worden nabij de te vervangen woonunit. De units hebben enkel een begane grond en zullen per stuk woonruimte bieden voor vier arbeiders. Daarmee komt het totaal op maximaal 12 bewoners in deze drie units. Hoewel het bouwbesluit niet voorschrijft dat deze units voorzien dienen te worden van een brandmeldinstallatie, laat X hier optische melders conform de NEN2555 plaatsen. Het is voor de adviseur onbekend wat er op het voorblad ingevuld dient te worden en de adviseur vraagt de gemeente hier duidelijkheid over te verschaffen (Mail adviseur, 27 augustus 2019). Bij het aanvraagformulier dat in het dossier is aangetroffen is inderdaad het voorblad niet ingevuld. Dit formulier kent een dagtekening van 26 augustus 2019. 2 september 2019 wordt volgens de gemeente de aanvraag voor een omgevingsvergunning ingediend. Het aanvraagformulier is ondertekend op 26 augustus 2019 en ontvangen op 2 september 2019 (Ambtelijk wederhoor, 28 september 2023).
Op 2 september 2019 bevestigt de gemeente de aanvraag voor een omgevingsvergunning voor het plaatsen van woonunits voor tijdelijke bewoning door arbeidsmigranten op het perceel Kaag 19a te Spanbroek. Binnenkort wordt beoordeeld of de aanvraag voldoet aan de landelijke eisen, zoals vastgelegd in de ministeriële regeling omgevingsrecht, zo schrijft de gemeente (Brief gemeente, 2 september 2019). Op 4 september 2019 mailt de gemeente de aanvraag naar de omgevingsdienst, zoals afgesproken in het bouwberaad (Mail gemeente, 4 september 2019). 5 september 2019 mailt de omgevingsdienst terug. Als sprake is van langdurig verblijf, niet recreatief en langer dan 6 maanden, dan wordt geadviseerd om te eisen dat kan worden voldaan aan de eisen voor nieuwbouw uit het Bouwbesluit 2012. Verder ligt de locatie van de units in de geluidzone van de weg. Gelet echter op locatie zullen de voorliggende woning, het eigen bedrijfsgebouw en de naastgelegen nieuwe schuur bij de buren voor een groot deel zorgen voor afscherming. In combinatie met de afstand tot de weg en de te verwachte verkeersdrukte op De Kaag in de nachtperiode, kan een berekening naar de gevelbelasting achterwege blijven Wel moet sprake zijn van een aanvaardbaar woon- en leefklimaat (Mail ODNHN, 5 september 2019).
De gemeente vraagt diezelfde dag aan de omgevingsdienst of de eisen lager zijn als de gemeente een tijdelijke vergunning tot 10 jaar afgeeft. 6 september 2019 mail de omgevingsdienst de gemeente terug: “Voor tijdelijke bouwwerken hoeft er bij een hogere geluidbelasting dan de voorkeursgrenswaarde niet getoetst te worden en hoeft er geen hogere waarde te worden verleend. Wel moet er toetsing plaatvinden in het kader van goede ruimtelijke ordening en moet er sprake zijn van een aanvaardbaar woon- en leefklimaat, dus de binnen 58
norm is niet strikt de binnen norm van 33 dB uit het Bouwbesluit 2012, deze ligt dan vaak 5 dB hoger. Maar gezien de afscherming en afstand op deze locatie lijk mij dat wel haalbaar” (Mail ODNHN, 6 september 2019). Op 24 oktober 2019 wordt door het college besloten een omgevingsvergunning te verlenen voor het (ver)bouwen van een bouwwerk en voor het handelen in strijd met regels ruimtelijke ordening. De omgevingsvergunning wordt verstrekt onder de voorwaarden dat: 1. De arbeidsmigranten zich inschrijven via Basisregistratie Personen (BRP) indien deze personen langer dan 4 maanden verblijven; 2. Er permanent een toezichthoudend bedrijfsleider/beheerder aanwezig is waarbij geen obstakels tussen de bedrijfswoning en de te plaatsen units mogen bevinden; 3. Parkeren plaatsvindt op eigen terrein; 4. De huisvesting plaatsvindt voor de duur van maximaal 10 jaar, ten behoeve van de agrarische bedrijfsvoering. Het college wordt aangemerkt als bevoegd gezag en gelet op de activiteiten waar een vergunning voor wordt gevraagd, wordt de aanvraag volgens de reguliere procedure behandeld. In de brief wordt gesteld dat “de aanvraag in eerste instantie niet in behandeling kon worden genomen omdat deze niet compleet was. Op 24 mei 2018 is verzocht aanvullende gegevens in te dienen, welke op 19 juni 2018 zijn ontvangen”.
Aangezien het bouwplan niet past binnen de voorschriften van het bestemmingsplan “Landelijk Gebied Opmeer 2014”, heeft de gemeente de aanvraag tevens aangemerkt als een aanvraag met de activiteit planologisch strijdig gebruik en wordt de vergunning slechts geweigerd indien vergunningverlening niet wenselijk is. Omdat het tijdelijke bouwwerken betreffen (voor de duur van maximaal 10 jaar) is het bouwplan niet voorgelegd aan de Noord-Hollandse Welstandscommissie. Met betrekking tot de brandveiligheid is de aanvraag met de daarbij behorende gegevens positief beoordeeld. Ook wordt aan de minimale afstand van 5 meter tussen het bestaande bedrijfsgebouw en de te plaatsen units voldaan. Het bestemmingsplan “Landelijk Gebied Opmeer 2014” heeft een bevoegdheid een maximum van 30 huisvestingsplaatsen bij agrarische bedrijven toe te staan. Deze bevoegdheid kan toegepast worden als de huisvesting binnen een afstand van 30 meter achter de achtergevel van de bedrijfswoning plaatsvindt. Deze voorwaarde is opgenomen in verband met het toezicht op deze huisvesting door de bedrijfsvoerder. Volgens de aanvraag vindt de huisvesting op een afstand van 50 meter achter de achtergevel van de bedrijfswoning plaats. De bedrijfsvoerder heeft in deze situatie echter wel direct zicht op de units.
Om deze reden wil de gemeente alsnog medewerking verlenen aan de aanvraag (onder de voorwaarde dat geen obstakels tussen de bedrijfswoning en de units worden geplaatst). De bouwwerkzaamheden worden begeleid door de afdeling Ruimte en Ondernemen en in de brief wordt een aantal uitvoeringsvoorschriften opgevoerd die voor, tijdens en na de bouw in acht genomen moeten worden. De vergunning heeft geen betrekking op een eventueel vereiste vergunning van de Arbeidsinspectie. Ook heeft de vergunning geen betrekking op de eventueel vereiste ontheffing van het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier. Tot slot heeft de vergunning geen betrekking op een eventueel vereiste vergunning voor het afsluiten van, of ernstige verkeershinder op, openbare wegen (Omgevingsvergunning, 24 oktober 2019). Op 24 oktober 2019 wordt de omgevingsvergunning verzonden naar dhr. X, inclusief een begeleidende brief. In deze brief wordt uitgelegd dat de vergunning is verleend, wordt gewezen op mogelijke rechten van derden, wordt het legesbedrag (€ 719,55) aangekondigd en
59
wordt een naam en een telefoonnummer aangegeven voor als er mogelijke vragen zijn (Brief gemeente, 24 oktober 2019). Diezelfde dag, 24 oktober 2019, wordt een legesnota verzonden. Het legesbedrag voor een buitenplanse kleine afwijking bedraagt € 241,15, het bedrag voor de omgevingsvergunning bedraagt € 478,40. Het totaal komt dan uit op € 719,55.
4.4
De interviews met arbeidsmigranten
Tijdens het onderzoek is uiteraard ook met arbeidsmigranten zelf gesproken. Ook dit beeld is niet representatief, maar eerder aan te merken als illustratie van de manier waarop arbeidsmigranten soms gehuisvest worden en van de perceptie van sommige arbeidsmigranten. Voor dit onderzoek zijn enkele werkgevers benaderd met de vraag of hun werknemers geïnterviewd mochten worden. Aangezien hier geen gehoor aan werd gegeven, heeft de onderzoeker een supermarkt bezocht, waarvan vermoed werd, dat hier veel arbeidsmigranten hun boodschappen doen. Daarnaast is het recreatiepark “West-Friesland” bezocht. Vanuit de gemeente werd namelijk aangegeven, dat de kans op onvergunde huisvesting van arbeidsmigranten op deze locatie aanzienlijk is. Beide bezoeken zijn afgelegd op 11 juli 2023 en leverde vier gesprekken op met arbeidsmigranten. Deze gesprekken zijn gevoerd in aanwezigheid van een Poolse tolk. De vier respondenten komen alle vier uit Polen. De leeftijd varieert van 26 tot 38 jaar. Alle vier verrichten zij seizoensarbeid in de agrarische sector. De respondenten zijn al twee maanden in Nederland, maar hopen alle vier langer te blijven. De exacte duur is echter niet bekend. Twee van de vier respondenten verdienen minder dan € 460.40 bruto per week, het wettelijk minimum loon. De twee andere verdienen meer.
Daarvan wordt bij één respondent een deel via de bank en een deel cash uitbetaald, aldus de respons. Twee respondenten zijn via een uitzendbureau gekomen, twee hebben direct contact gezocht en gevonden met een werkgever. De twee respondenten die via een uitzendbureau zijn gekomen, geven aan ook via deze bureaus verzekerd te zijn. De twee die direct voor de werkgever werken, weten eigenlijk niet hoe ze verzekerd zijn. Gemiddeld werken de respondenten 40 tot 50 uur per week. Alle vier de respondenten zijn gehuisvest in de gemeente Opmeer. De adressen worden tijdens de gesprekken niet prijsgegeven, maar het vermoeden bestaat dat twee respondenten gehuisvest zijn in het recreatiepark (aangezien ze daar zijn aangetroffen door de onderzoeker). De respondenten vinden zelf, dat zij een hoge huur moeten betalen. De huurprijs ligt tussen de € 500 en € 600 per maand en deze wordt in aftrek gebracht van het loon. In éen geval verdient de respondent € 2.000 bruto per maand en betaalt € 580 aan huur per maand. Wettelijk mag maximaal 25% van het bruto minimumloon in aftrek worden gebracht voor huisvesting (site Rijksoverheid, bezocht op 11 juli 2023). Eén respondent moet naast de huur ook nog betalen voor schoonmaaklasten, “terwijl er nog nooit is schoongemaakt”, aldus deze respondent.
60
Eén respondent is tevreden over de huisvesting. “Ik heb een eigen slaapkamer, een eigen badkamer, dus ik mag helemaal niet klagen, zeker niet als ik met mijn vrienden hierover praat”, zo stelt deze respondent. Ook laat de beheerder zich vaak zien. “Hij is streng, vooral met schoonmaken, maar hij maakt wel alles wat kapot is. Hij heeft zelfs mijn koffiezetapparaat gemaakt”, zo antwoordt deze respondent. Deze respondent kan zijn kamer op slot doen en is nog nooit verhuisd de afgelopen twee maanden sinds hij in Nederland verblijft. De drie andere respondenten zijn ontevreden over de huisvesting. “Ik zit momenteel met acht personen in een woning, maar het lijken er wel twintig, zo klein is het”, zo antwoordt een respondent. Deze drie respondenten moeten alle drie een kamer delen. “Soms moeten we zelfs met drie personen op een kamer en dat is echt heel krap”, stelt een respondent. Bij één van deze respondenten kan de kamer niet op slot 61
en wordt er veel gestolen. “Niet alleen geld en telefoons, maar ook eten wat je hebt gekocht”, zo wordt gesteld. “We worden ook best vaak verhuisd”, zo stelt een respondent. Desgevraagd geven deze drie respondenten aan de afgelopen twee maanden één tot drie keer verhuisd te zijn. “Zo irritant, je hoort een dag tevoren dat je moet verhuizen en je weet niet waarheen”, antwoordt een respondent. “Gelukkig heb ik het maar één keer meegemaakt, maar een vriendin van mij moet echt iedere week verkassen”, stelt een andere respondent. “Jazeker, zelfs een keertje in de nacht. Toen waren ze bang voor een controle”, stelt weer een andere respondent. Van deze drie respondenten heeft één respondent bij de vorige woning kennisgemaakt met een beheerder. “Die kwam mij netjes een handje geven, maar verder geen last van gehad”, aldus deze respondent. Twee van deze respondenten klagen ook over de hygiëne. “Ik ben sterk, maar een heleboel worden ziek hier in het huis. Het is niet schoon en stinkt”, zo geeft een respondent aan. “Er wordt eigenlijk nooit schoongemaakt, althans, ik heb het zelf nog nooit gedaan”, vult een andere respondent aan. “Het is toch een beetje ieder voor zich. Waarom zou je schoonmaken als je misschien morgen weer ergens anders zit”, zo geeft een andere respondent aan. Drie van de respondenten heeft nooit contact gehad met de gemeente.
“Dan komen ze juist extra controleren en ja, daar ben ik wel bang voor, want als ze willen, kunnen ze altijd wat vinden”, stelt een respondent in dit verband. “Als de gemeente weet wie je bent en waar je woont, moet je nog meer belasting betalen”, zo antwoordt een andere respondent. Eén respondent heeft wel contact gehad met de gemeente. “Ik moest van mijn baas naar de gemeente voor een registratie, dus dat heb ik gedaan”, aldus deze respondent. De andere drie respondenten beschikken niet over een registratie. “Registratie werd mij door het uitzendbureau afgeraden. Is ook niet wettelijk verplicht, werd mij verteld”, zo antwoordt een andere respondent. De respondenten hebben verder geen behoefte aan contact met de gemeente. “De kans is dan groot dat ze extra gaan controleren”, zo antwoordt een respondent. “Er is al veel gedoe geweest met dat park, dus ik ben wel bang voor controles”, antwoordt een andere respondent. “Een vriend van mij is opgepakt tijdens zo’n controle en werd het land uitgezet”, antwoordt weer een andere respondent. Ook heeft men geen contact met de plaatselijke bevolking. “We spreken de taal niet”, zo wordt aangegeven. “Ze zijn vriendelijk hier, maar erg op zichzelf”, zo geeft een andere respondent aan.
62
63
Hoofdstuk 5:
5.1
Hoe wordt de gemeenteraad geïnformeerd met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten en welke rol speelt de gemeenteraad met betrekking tot dit beleidsonderwerp?
Inleiding
Dit hoofdstuk richt zich op de manier waarop de gemeenteraad wordt geïnformeerd en de rol die de gemeenteraad vervult met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten. Hiertoe zijn raadsinformatiebrieven en raadsvoorstellen nader geanalyseerd. Daarnaast zijn commissie- en raadsvergaderingen uitgeluisterd en zijn mogelijke schriftelijke vragen en antwoorden in de analyse betrokken.
5.2
Informatie richting de raad
27 maart 2018 wordt een adviesnota geagendeerd voor het college. In deze adviesnota wordt voorgesteld de gemeenteraad van Opmeer te verzoeken het beleid met betrekking tot de huisvesting van seizoenarbeiders onder de gestelde voorwaarden van het bestemmingsplan “Landelijk gebied Opmeer 2014” te verruimen naar maximaal 60 huisvestingsplaatsen op agrarische bedrijfspercelen. Over het vervolg wordt het volgende opgemerkt in de adviesnota: “De gemeenten waaronder Opmeer en provincie hebben afgesproken vervolgonderzoek te doen naar de behoeften van buitenlandse werknemers om nieuwe huisvesting op hun wensen te laten aansluiten. Daarnaast hebben de gemeenten en provincie afgesproken dat gemeenten op een eenduidige manier handhaven, zodat illegale situaties overal op dezelfde manier worden aangepakt. De bestuurders van de betrokken gemeenten en provincie realiseren zich dat zij deze problematiek op korte termijn op te lossen. Zij erkennen dat grootschaligere opvang in de vorm van logiesaccommodaties nodig kan zijn voor de allereerste opvang. Waar en op welke manier moet vervolgonderzoek aantonen. Dit vervolgonderzoek zal dit jaar worden gepresenteerd waarna de raad zal worden geïnformeerd” (Adviesnota, 27 maart 2018).
10 november 2020 besluit het college kennis te nemen van het rapport “Arbeidsmigranten in WestFriesland” en de gemeenteraad te informeren over dit rapport middels een raadsinformatiebrief (Besluitenlijst college, 10 november 2020, Raadsinformatiebrief, 10 november 2020). Het onderzoek is uitgevoerd door Decisio. Het onderzoek is een belangrijke pijler voor verdere voorstellen voor registratie van deze werknemers, maar ook voor beleid om deze groep te huisvesten (Adviesnota college, 10 november 2020). Voor de gemeente Opmeer wordt in dit rapport melding gemaakt van een stijging van het aantal arbeidsmigranten die werkzaam zijn in de gemeente: van 70 in 2010 naar 380 in 2018 (Decisio, 2020, p. 6). In 2018 wonen 170 arbeidsmigranten in Opmeer, een groei van jaarlijks gemiddeld 11% ten opzichte van 2010 (Decisio, 2020, p. 12). 25 mei 2021 wordt een raadsinformatiebrief verzonden met betrekking tot de actualisatie van de cijfers van arbeidsmigranten in Noord-Holland Noord. Het betreft een actualisatie van het rapport “Arbeidsmigranten in West-Friesland”. Deze actualisatie is in opdracht van de provincie Noord-Holland uitgevoerd door Decisio (Raadsinformatiebrief, 25 mei 2021). De raadsinformatiebrief bevat de volgende 64
aankondiging: “We zien een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid voor regiogemeenten, bedrijfsleven en provincie en in het bijzonder een intensieve inzet van ‘inhurende’ bedrijven en de bonafide uitzendorganisaties om tot een uitvoeringsgericht plan te komen. De Westfriese gemeenten stellen voor om gezamenlijk middelen te genereren om tot een gedegen en gedragen plan te komen. Wij zullen de gemeenteraad hierover in het 4e kwartaal van dit jaar informeren” (Raadsinformatiebrief, 25 mei 2021). Op 20 december 2022 wordt een raadsinformatiebrief aangeboden met betrekking tot een volgende actualisatie van het onderzoek naar arbeidsmigranten Noord-Holland Noord, uitgevoerd door Decisio (Raadsinformatiebrief, 20 december 2022). Dit onderzoek is wederom in opdracht van de provincie NoordHolland uitgevoerd en wordt in juli 2022 door de gemeente ontvangen. Het onderzoek betreft een kwantitatief onderzoek en bevat cijfers over het aantal arbeidsmigranten naar werk- en woonlocatie, de belangrijkste woon-werkstromen, gemiddelde in- en uitstroom, contractduur, werksectoren, herkomstlanden en een prognose en seizoenpieken (Raadsinformatiebrief, 20 december 2022). Onder meer wijst het onderzoek op een verschuiving naar een kortere verblijfsduur (Decisio, 6 juli 2022, p. 12).
De actualisatie van de cijfers van arbeidsmigranten is een belangrijke pijler voor verdere voorstellen voor registratie van deze werknemers, maar ook voor beleid en het regionale locatieonderzoek in WestFriesland om huisvesting te organiseren voor deze doelgroep, aldus de raadsinformatiebrief (Raadsinformatiebrief, 20 december 2022). In 2020 werken 315 arbeidsmigranten in Opmeer, een stijging van jaarlijks 10% ten opzichte van 2010 (Decisio, 2022, p. 51). In 2020 wonen 330 arbeidsmigranten in Opmeer, een jaarlijkse groei van 21% ten opzichte van 2010 (Decisio, 2022, p. 56). Op 20 december 2022 wordt tevens een raadsinformatiebrief over het locatieonderzoek naar de huisvesting van buitenlandse werknemers verzonden. Het betreft hier een onderzoek dat is uitgevoerd door Sweco. In deze raadsinformatiebrief worden de aanpak en de ambitie als volgt geformuleerd: De samenwerkende Westfriese gemeenten (WF7) hebben daarom afgesproken om het vraagstuk van de huisvesting van buitenlandse werknemers samen op te pakken. In deze aanpak werken de gemeenten nauw samen met de Westfriese Bedrijvengroep (WBG), het Ontwikkelingsbedrijf Noord-Holland-Noord en de provincie Noord-Holland. De Westfriese gemeenten hebben de ambitie uitgesproken om vóór 2025 in totaal 3.000 logiesplekken voor buitenlandse werknemers te realiseren.
Naar verwachting komen dan weer 500 reguliere woningen beschikbaar in de regio op de reguliere woningmarkt (Raadsinformatiebrief, 20 december 2022). De boodschap van 20 december 2022 wordt bevestigd in een plan van aanpak huisvesting aandachtsgroepen, dat wordt geagendeerd voor een beeldvormende bijeenkomst op 23 februari 2023. In dit plan van aanpak wordt met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten het volgende gesteld: “Buitenlandse werknemers zijn niet meer weg te denken in onze economie en arbeidsmarkt. Ze zorgen voor een inmiddels structurele invulling van arbeidsplaatsen. Ook in West-Friesland. In Opmeer waren in 2020 in totaal 315 buitenlandse werknemers werkzaam (4% van het totaal aantal in West-Friesland). Gemeten naar woonlocatie heeft Opmeer een hoger aandeel, namelijk 8% (330 in BRP-geregistreerde arbeidsmigranten op een totaal van 4.235 in West-Friesland BRP-geregistreerde arbeidsmigranten). Verwacht wordt dat het aantal arbeidsmigranten het komende decennium zal blijven groeien met zo’n 4 – 6% per jaar. Ervaringscijfers wijzen uit dat ongeveer 1 3 van deze arbeidsmigranten zich (blijvend) (willen) vestigen in permanente huisvesting. De andere zijn aangewezen op logiesaccommodaties. In het Pact van West-Friesland zijn de daarin samenwerkende gemeenten overeengekomen om de komende jaren te zorgen voor 3.000 nieuwe, structurele (logies)bedden.
Onderzoek loopt naar locaties waar 65
hiervoor clusters van minimaal 100 bedden ontwikkeld kunnen worden. Ook Opmeer wordt geacht een bijdrage te leveren. Concrete verdeelafspraken zijn (nog) niet gemaakt. Het is echter onze inzet om uit te gaan van een verdeling naar rato van het aantal werkenden per gemeente. Voor Opmeer betekent dit een opgave van 120 nieuwe, additionele (logies)bedden (4% van 3000). In het Decisio onderzoek wordt er voorts vanuit gegaan dat de toename van het aantal arbeidsmigranten ook zal leiden tot een vraag naar extra, permanente woningen. Voor Opmeer wordt een aantal van 5 – 10 per jaar genoemd” (Plan van aanpak huisvesting aandachtsgroepen, 12 januari 2023). In de presentatie die wordt gehouden tijdens de beeldvormende bijeenkomst op 23 februari 2023 staat vermeld, dat de gemeente in de jaren 2023-2025 120 additionele logiesbedden voor buitenlandse werknemers zal realiseren (Presentatie, 23 februari 2023). In de jaarstukken 2022, die geagendeerd worden voor de besluitvormende raadsvergadering van 6 juli 2023, wordt met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten gesteld dat arbeidsmigranten indien mogelijk ter plaatse van het agrarisch bedrijf waar het werk wordt aangeboden worden gehuisvest (Jaarstukken 2022, p. 35).
Daarnaast wordt het volgende opgemerkt: “In het Woonakkoord 2020-2025, welke is gesloten tussen de regio West-Friesland en de Provincie Noord-Holland is een aantal opgaven voor wonen en bouwen geformuleerd. In de opgave ‘Voldoende woonvoorzieningen voor buitenlandse werknemers, in balans met de omgeving’ is een aantal actiepunten opgenomen waar de regio WestFriesland in gezamenlijkheid met de Provincie uitvoering aan moet geven. Een van de actiepunten is het in regionaal verband in samenspraak met de Provincie onderzoeken van mogelijke locaties voor logies huisvesting van buitenlandse werknemers. In de periode van februari tot oktober is hier door Sweco onderzoek naar gedaan. Dit onderzoek heeft het rapport ‘Locatieanalyse naar middelgrote locaties voor de huisvesting van buitenlandse werknemers d.d. 20-12-2022’ opgeleverd. Na besluitvorming door de colleges uit de regio op 20-12-2022 is het rapport openbaar gemaakt. In 2023 komen de bestuurlijk opdrachtgevers (portefeuillehouders regio) bij elkaar om de voortgang van de maatschappelijke opgave te bespreken en de vervolgstappen te bepalen” (Jaarstukken 2022, p. 115). De voorjaarsnota 2023 en de kadernota 2024-2027 gaan onder het programma 8 (volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en stedenbouw) niet expliciet in op de huisvesting van arbeidsmigranten.
Ook bij programma 3 (economische zaken) wordt het onderwerp huisvesting arbeidsmigranten niet expliciet benoemd (Voorjaarsnota 2023, Kadernota 2024-2027, 6 juli 2023).
5.3
Rol van de raad
Op 19 april 2018 besluit de raad zonder beraadslaging het beleid met betrekking tot de huisvesting van seizoenarbeiders onder de gestelde voorwaarden van het bestemmingsplan ‘Landelijk gebied Opmeer 2014’ te verruimen naar maximaal 60 huisvestingsplaatsen op agrarische bedrijfspercelen (Besluitenlijst gemeenteraad, 19 april 2018). De raadsinformatiebrief van 10 november 2020 wordt als ingekomen stuk geagendeerd voor de raadsvergadering van 15 december 2020. Voorafgaand aan deze raadsvergadering worden door een fractie vragen ingediend die betrekking hebben op een verleende omgevingsvergunning voor een expathotel aan de Waterkant 54 in Spanbroek. Deze vragen worden 3 november 2020 beantwoord.
66
De indiener vraagt zich af wie de initiatiefnemer is en wie de exploitant van het hotel wordt. Ook wil de indiener graag weten wat verstaan wordt onder een expat hotel. De initiatiefnemer heeft aangegeven dat het een hotel betreft waar werknemers tijdelijk verblijven voor de periode van enkele dagen tot maximaal drie maanden. Op de vraag welke doelgroepen het betreft en welke doelgroepen zijn uitgesloten, wordt als antwoord gegeven dat de regels van het bestemmingsplan niet aangeven welke doelgroepen worden uitgezonderd. Dit is ruimtelijk immers niet relevant. Verder zijn er geen beleidsstukken/wetgeving waar dit onderwerp aan de orde komt en waaraan getoetst moet worden. Desgevraagd wordt gesteld dat de capaciteit van ‘t Slothuys 160 bewoners betreft en het toekomstig expat hotel 64 bewoners. Campings zijn voor recreatief gebruik en verblijf van tijdelijke werknemers is daar in principe niet toegestaan. Het gaat om één werknemer per kamer. Dit staat in de vergunningaanvraag en daar wordt de exploitant ook aan gehouden. Dit wordt periodiek gecontroleerd. Middels een exploitatieovereenkomst wordt de exploitant verplicht om overlast te voorkomen. De ervaring met ‘t Slothuys is, dat een goede naleving van de exploitatieovereenkomst ervoor zorgt dat er geen tot nauwelijks overlast is. In de exploitatievergunning worden voorwaarden met betrekking tot openbare orde gesteld.
Indien het nodig is wordt, binnen de beperkte beschikbare middelen, gehandhaafd (Beantwoording vragen inzake expathotel, 3 november 2020). De raadsinformatiebrief en de beantwoording van de ingediende vragen geven geen aanleiding voor verdere vragen of opmerkingen tijdens de raadsvergadering (Raadsvergadering, 15 december 2020). De raadsinformatiebrief van 25 mei 2021 wordt als ingekomen stuk geagendeerd voor de raadsvergadering van 23 juni 2021. Dit levert geen verdere vragen of opmerkingen vanuit de raad op. Ook worden vooraf geen schriftelijke vragen ingediend met betrekking tot dit onderwerp (Raadsvergadering, 25 mei 2021). De beide raadsinformatiebrieven van 20 december 2022 worden als ingekomen stuk opgevoerd voor de raadsvergadering van 16 februari 2023. Dit leidt niet tot vragen of opmerkingen vanuit de raad. Op 23 februari 2023 wordt tijdens een beeldvormende bijeenkomst het plan van aanpak huisvesting aandachtsgroepen besproken. Hier is geen verslag van opgemaakt. Ook komt dit plan van aanpak gedurende de rest van 2023 niet meer terug in een oordeelsvormende of besluitvormende raadsvergadering.
67
Hoofdstuk 6:
6.1
Analyse
Inleiding
In dit hoofdstuk zullen het gemeentelijk beleid en de praktijk met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten nader geanalyseerd worden. Deze analyse vindt in de eerste instantie plaats op basis van het geconstrueerde normenkader. Daarnaast wordt in deze analyse ook stilgestaan bij enkele andere constateringen die vanuit de bevindingen kunnen worden gedaan en die aanleiding geven tot een nadere beschouwing. Tot slot wordt in deze analyse een vergelijking gemaakt met de gemeente Medemblik, aangezien hetzelfde onderzoek ook voor die gemeente is uitgevoerd.
6.2
Beleid
6.2.1
Beleidsdoelstellingen
6.2.1.1 Nationale wetgeving en EU-doelstellingen Op 7 januari 2008 wordt de regionale kadernota Huisvesting Buitenlandse Werknemers West-Friesland aangeboden aan het regionale portefeuillehoudersoverleg en vervolgens aan de gemeenten, waaronder de gemeente Opmeer. De gemeenteraad stelt de gemeentelijke vertaling van deze kadernota in december 2009 vast. Nadien wordt geen separate beleidsnotitie die betrekking heeft op de huisvesting van arbeidsmigranten vastgesteld door de gemeente. In de kadernota wordt aangegeven dat de gewenste situatie dient te voldoen aan wet- en regelgeving, maar de nota zelf gaat hier verder niet op in (Kadernota, 2009, p. 17). Ook het raadsvoorstel van 17 december 2009, waarin de kadernota wordt vertaald naar gemeentelijk beleid, gaat niet verder in op de nationale wetgeving of de EU-doelstellingen. In vergelijkend perspectief is dit opmerkelijk. Andere gemeenten gaan bijvoorbeeld vrij uitgebreid in op de vraag of een onderscheid mag worden gemaakt tussen het huisvesten van mensen met de Nederlandse nationaliteit en mensen die een andere nationaliteit hebben. Dit onderscheid mag enkel gemaakt worden als daar een voldoende ruimtelijke onderbouwing voor wordt gegeven. De vraag rijst of die onderbouwing wordt gegeven in het beleidskader van 2009.
Op initiatief van de stuurgroep Kompas besluit het college op 14 februari 2012 om in te stemmen met de ondertekening van de Nationale Intentieverklaring Huisvesting MOE-landers. Hierin worden de gemeenten opgeroepen om met verhuurders beter inzicht te krijgen in de huidige en toekomstige vraag naar huisvesting. Tevens zal deze vraag doorvertaald moeten worden naar bestemmingsplannen, woonvisie en prestatieafspraken en in huisvestingsverordeningen, daar waar dit relevant is. Daarbij is regionale afstemming en een betere regionale verdeling een belangrijk aandachtspunt. Verder worden gemeenten opgeroepen om met lokale werkgevers en verhuurders concrete afspraken te maken in een 'bed-voor-bed'-regeling. Daarbij is het uitgangspunt dat gemeenten in prioritering rond hun handhaving rekening kunnen houden met de controle door de werkgevers en op het zelfreinigend vermogen dat de sector daarbij realiseert. Op 13 september 2012 wordt door de stuurgroep Kompas de nota Huisvesting EU arbeidsmigranten vastgesteld. Deze wordt op 23 oktober 2012 behandeld in het college. De adviesnota voor het college 68
neemt niet alle uitgangspunten van de nota Huisvesting over. Zo raadt de adviesnota een bestemmingsplanwijziging om het aantal arbeidsmigranten te verruimen af. Ook het realiseren van meer pensions wordt afgeraden aangezien in Opmeer al sprake is van een grootschalig pension. Het college besluit daarop om geen maatregelen meer te treffen. Op 3 september 2013 wordt een convenant vastgesteld, waarin de gemeente zich verplicht een beleidskader vast te stellen dat voldoende mogelijkheden biedt om bestaande huisvestingscapaciteit te benutten, dan wel nieuwe te realiseren. Nadien wordt echter geen beleidskader meer vastgesteld. Vermoedelijk gaat men ervan uit, dat de gemeentelijke vertaling van de kadernota, zoals deze op 17 december 2009 is vastgesteld, een toereikend beleidskader biedt. Hierin wordt immers aangegeven hoe de gemeente aanvragen zal beoordelen. Opmerkelijk is verder, dat in de toelichting op het bestemmingsplan Landelijk Gebied melding wordt gemaakt van een beleidsnotitie seizoensmedewerkers (2.5.12, toelichting bestemmingsplan Landelijk Gebied), maar dat deze beleidsnotitie niet door de gemeente kan worden geleverd.
Desgevraagd wordt hier de volgende toelichting op gegeven: “Ik veronderstel dat de in het bestemmingsplan aangehaalde nota een regionaal opgestelde nota is die in de bestemmingsplannen in de vorm van regels geformaliseerd is” (Ambtelijke reactie, 10 juli 2023). In het ambtelijk wederhoor wordt gesteld dat deze notitie dateert uit 2008 en niet meer in het archief aanwezig is (Ambtelijk wederhoor, 28 september 2023). In 12 juni 2023 verschijnt een plan van aanpak huisvesting aandachtsgroepen dat voor een beeldvormende bijeenkomst op 23 februari 2023 wordt geagendeerd. Niet duidelijk is echter, wat er nadien met dit plan is gebeurd en in hoeverre dit plan is vastgesteld. Het beeld is, dat het gemeentelijk beleid met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten niet in een actuele beleidsnota is vastgelegd, maar in de bestemmingsplannen en in de regels die met betrekking tot kruimelgevallen zijn vastgesteld. Dit beeld wordt tevens tijdens de interviews bevestigd. De gemeente die in de vergelijking is betrokken, beschikt wel over één actueel beleidskader, inclusief beleidsregels, waarin wordt aangegeven waar de huisvesting van arbeidsmigranten kan plaatsvinden en welke voorwaarden daarvoor gelden. Dit kader is gepubliceerd, opdat voor alle belanghebbenden duidelijk is, welke regels er gelden.
6.2.1.2 Per categorie wordt aangegeven of huisvesting is toegestaan, begrippen zijn duidelijk In de regionale kadernota van 2008 wordt aangegeven dat verschillende huisvestingsvormen noodzakelijk zijn. Op kleine schaal wordt ruimte geboden in woningen in woonwijken, waarbij wordt uitgegaan van maximaal vier personen die één huishouden vormen. Geen sprake mag zijn van een ongewenste concentratie van deze vorm van wonen. In de lintbebouwing kan meer ruimte worden geboden, waarbij te denken valt aan maximaal acht personen, twee per slaapkamer. Tijdelijke bebouwing in het buitengebied bij de bedrijven zelf wordt mogelijk geacht voor maximaal 20 personen. Hier is permanente bebouwing eveneens mogelijk voor maximaal 30 personen. Grootschalige voorzieningen zijn mogelijk in bestaande gebouwen, zoals kantoren, of nieuwe complexen en hier kunnen 200 tot 250 personen worden gehuisvest. Huisvesting op campings en bungalowparken wordt niet toegestaan. In alle gevallen dient een nachtregister aanwezig te zijn.
69
Geconstateerd kan worden dat de kadernota per categorie duidelijk aangeeft waar en tot welke maxima men mag huisvesten. Het college vertaalt de kadernota niet één op één naar gemeentelijk beleid. De kadernota schept immers een kader dat door de gemeente zelf nog nader kan worden ingevuld. Zo wordt huisvesting in woonwijken niet wenselijk geacht. Huisvesting in grote complexen wordt enkel toegestaan in de bestaande complexen. De raad stelt de vertaling van deze kadernota op 17 december 2009 als volgt vast: