CConstaterende datOpmeer
Koppel je AI →
Document · PDF

Onderzoek Huisvesting Arbeidsmigranten Opmeer

Besluitvormende raadsvergadering 15 februari 2024, gemeente OpmeerBij agendapunt: Rekenkameronderzoek huisvesting arbeidsmigranten38.736 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 5

2021, Schouten, 2022). Het vergroten van discretionaire ruimte voor uitvoerders, impliceert echter tevens, dat de afstand tussen het formeel vastgestelde beleid en de uitvoering wordt vergroot en dat de kans zich kan voordoen, dat de uitvoering afwijkt van dit beleid. Verschillende onderzoeken gaan in op de manier waarop controle kan worden uitgeoefend op uitvoerders. Deze onderzoeken richten zich op de articulatie van beleid door politiek verantwoordelijken, organisatorische arrangementen, de administratieve organisatie en toezicht vanuit het management (Hill, 2005, May en Winter, 2007). Onderzoek in deze richting concludeert, dat het management slechts een beperkte invloed heeft op de daadwerkelijke uitvoering van beleid (May en Winter, 2007). Het handelen van uitvoerders wordt eerder beïnvloed door het belang dat door bestuurders en de directie aan het beleid wordt gehecht, procedures en delegatiebepalingen, kennis van de uitvoering en de context waarbinnen uitvoering plaatsvindt (May en Winter, 2007).

2.3 Concretisering wetenschappelijke inzichten naar normen op het gebied van de huisvesting van arbeidsmigranten Bovenstaande verkenning levert een aantal normen op die soms betrekking hebben op het beleid, soms op de uitvoering en soms op beide. Deze normen kunnen vertaald worden naar gemeentelijk beleid op het gebied van de huisvesting van arbeidsmigranten. Zo dient het beleid voorzien te zijn van heldere en consistente doelstellingen. Per huisvestingscategorie dient aangegeven te worden of huisvesting is toegestaan en zo ja, wat per categorie het maximaal aantal personen is dat dan gehuisvest mag worden. Ook dienen de begrippen die gehanteerd worden duidelijk en eenduidig te zijn. Te denken is dan aan bijvoorbeeld de begrippen short-stay, mid-stay, plattelandswoning, etc. Uiteraard dient het beleid te voldoen aan nationale wetgeving en aan EUrichtlijnen. In het beleid zullen de verantwoordelijkheden eenduidig belegd moeten zijn. Hiermee wordt bedoeld dat duidelijk moet zijn wie welke verantwoordelijkheid heeft. Zo moet duidelijk zijn wie bijvoorbeeld een beheerplan dient op te stellen en wie verantwoordelijk is voor een adequate inschrijving in de gemeentelijke Basisregistratie Personen. Daarnaast dient het beleid gebaseerd te zijn op valide causale relaties. Bij de huisvesting van arbeidsmigranten zijn verschillende partijen betrokken.

Naast de gemeente vervullen werkgevers, huisvesters, uitzendorganisaties en zeker ook de arbeidsmigranten zelf een rol. Dit heeft tot gevolg, dat al deze partijen een rol vervullen bij de uitvoering van het beleid. De rol die iedere partij vervult zal niet alleen gestructureerd, maar ook gecontroleerd moeten worden. Het gaat dan in eerste instantie om het toezicht op de naleving van gemeentelijke bepalingen. Vervolgens dient, naar aanleiding van dit toezicht, gehandhaafd te kunnen worden. Daarbij kan men denken aan het opleggen van bestuurlijke sancties, het intrekken van een omgevingsvergunning, etc. Het is uiteraard uiteindelijk de bedoeling, dat de huisvesting geschiedt conform het gemeentelijke beleid. Het proces van vergunningsafhandeling dient doelmatig te worden uitgevoerd. De uitvoering dient voldoende draagvlak te hebben, niet alleen bij raadsleden, collegeleden en ambtenaren, maar ook bij de andere betrokkenen, zoals werkgevers, huisvesters en arbeidsmigranten zelf. De ambtenaren die het beleid uitvoeren dienen voldoende gecommitteerd te zijn, maar ook voldoende toegerust te zijn om het beleid uit te voeren. Te denken is dan aan de benodigde opleiding en werkervaring, maar ook aan de benodigde capaciteit. Daarnaast dienen voldoende middelen aanwezig te zijn om het beleid uit te kunnen voeren. Hierbij valt 31

te denken aan de nodige ICT-voorzieningen, een adequate administratie, vervoersmogelijkheden, etc. Tot slot dient de context waarbinnen het beleid wordt uitgevoerd niet al te onderhevig aan veranderingen te zijn. Een onverwachtse hoge toename van het aantal arbeidsmigranten als gevolg van een onvoorziene buitenlandse ontwikkeling, kan de uitvoering van beleid drastisch beïnvloeden.

2.4

Vertaling inzichten uit het openbaar bestuur naar normen

Op 30 oktober 2020 verschijnt een rapport van het aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten, dat in opdracht van de regering is opgesteld. De regering neemt de aanbevelingen uit dit rapport integraal over en neemt de opvolging datzelfde jaar nog ter hand, getuige de kabinetsreactie en een brief van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid aan de Tweede Kamer (29 861, no. 55, 14 december 2020 en no. 78, 11 mei 2022). Dit rapport kon eveneens op brede instemming van de Tweede Kamer rekenen (29 861, no. 74, 16 september 2021). Gelet op de positieve ontvangst van dit rapport en gelet op het gegeven dat de regering heeft aangegeven ook de aanbevelingen die gericht zijn op gemeenten over te nemen, zullen de bevindingen en aanbevelingen uit dit rapport, voor zover zij betrekking hebben op gemeenten, vertaald worden naar dit normenkader. Vanuit dit rapport van het aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten zijn dan additionele normen te ontlenen, die toegevoegd kunnen worden aan het normenkader. Algemeen pleit het aanjaagteam om gemeenten meer instrumenten te geven om de kwaliteit van de huisvesting te waarborgen. Zo zouden gemeenten de mogelijkheid moeten krijgen om een verhuurdersvergunning in te stellen, waarmee eisen gesteld kunnen worden aan een verhuurder.

Ook zouden gemeenten de mogelijkheid moeten krijgen om te schuiven met de woningbouwopgave in regionaal verband, onder de voorwaarde dat de regionale opgave als totaal wel wordt gehaald (Aanjaagteam, 2020, p. 6). Gemeenten zouden bij besluitvorming over nieuwe bedrijvigheid de huisvestingsvraag als gevolg van de inzet van arbeidsmigranten onderdeel moeten laten uitmaken van het vestigingsbeleid (Aanjaagteam, 2020, p. 6). Met betrekking tot de kwaliteit adviseert het aanjaagteam om uit te gaan van één persoon per slaapkamer en minimaal 15 vierkante meter leefoppervlakte per persoon (Aanjaagteam, 2020, p. 6). Het Aanjaagteam bepleit verder een slaapkamer met een minimale oppervlakte van 5,5 vierkante meter (Aanjaagteam, 2020, p. 42). Gemeenten zouden de voorzieningen op het gebied van inburgering en integratie ook moeten openstellen voor EU-arbeidsmigranten, om hen te helpen wegwijs te worden in Nederland (Aanjaagteam, 2020, p. 7). Gemeenten weten nu niet goed wat er speelt in de samenleving met betrekking tot arbeidsmigranten en zouden beter zicht moeten krijgen op arbeidsmigratie. Gemeenten moeten weten waar arbeidsmigranten wonen, waar ze werken en via welke werkgever of uitzendbureau1 dat gebeurt (Aanjaagteam, 2020, p. 17).

Het feit dat geen registratie in het RNI (registratie niet-ingezetenen) kan worden verplicht, speelt hier zeker een rol bij het beperkte zicht dat gemeenten op dit moment hebben (Aanjaagteam, 2020, p. 30). Daarnaast heeft het aanjaagteam ook signalen ontvangen dat gemeenten weigeren arbeidsmigranten in te schrijven, ondanks de wettelijke verplichting die is vastgelegd in de Wet Basis Registratie Personen (BRP), op locaties die geen woonbestemming hebben (Aanjaagteam, 2020, p. 30). Gemeenten leven de wet niet na uit vrees dat rechten op een 1

Hoewel een uitzendbureau fiscaal als werkgever valt aan te merken, wordt in dit onderzoek een onderscheid gemaakt tussen een werkgever, waarmee een directe werkgever wordt bedoeld, en een uitzendbureau, waarmee een bureau wordt bedoeld dat arbeidsmigranten plaatst bij directe werkgevers.

32

woonbestemming ontstaan, waar dat vanuit ruimtelijk ontwikkeling-perspectief volgens die gemeenten ongewenst is. Gemeenten zouden onverkort de bepalingen uit de Wet BRP dienen na te leven en daarnaast een RNI registratie dienen te stimuleren. Registratie biedt tevens een goede kans om arbeidsmigranten te informeren over hoe zaken in Nederland geregeld zijn: informatie over huisvesting, zorgverzekeringen en rechten en plichten van werknemers kan dan gedeeld worden. Voor de huisvesting van arbeidsmigranten kan de gemeenteraad kiezen tussen verschillende bestemmingen in een bestemmingsplan, zoals wonen of recreatie. Er kan ook gedifferentieerd worden naar specifieke vormen van gebruik, zoals bewoning door arbeidsmigranten, mits ruimtelijk relevante aspecten daaraan ten grondslag kunnen worden gelegd. De gemeente kan inspelen op de vraag naar tijdelijke huisvesting door tijdelijk af te wijken van het bestemmingsplan. Dat kan via de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) en het daarbij behorende Besluit omgevingsrecht (Bor). De Wabo biedt de grondslag om omgevingsvergunningen te verstrekken. Daarnaast biedt de Huisvestingswet gemeenten de ruimte om in een huisvestingsverordening te bepalen of een woning mag worden gesplitst in eenheden voor onzelfstandige woonruimte. Met de Huisvestingswet kunnen gemeenten handhaven op verkamering in woningen zonder vergunning daarvoor.

Ook kan een gemeente met behulp van de Huisvestingswet bepaalde groepen mensen, zoals arbeidsmigranten, als urgentiecategorie aanwijzen (Aanjaagteam, 2020, p. 37). Daarnaast bestaan private keurmerken waar huisvesters mee te maken hebben, bijvoorbeeld van Stichting Normering Flexwonen (SNF) en het Agrarisch Keurmerk Flexwonen (AKF). Gemeenten kunnen de naleving van die keurmerken echter niet juridisch afdwingen. Bij de locaties voor arbeidsmigranten die meedoen aan SNF- of AKF keurmerken kan de gemeente enkel handhaven op de naleving van de ruimtelijke ordening (de bestemming van het gebouw) en het Bouwbesluit (de voorschriften aan het gebouw). Zoals voor iedere overheidsorganisatie, gelden de bepalingen uit de Algemene wet bestuursrecht (Awb) onverkort ook voor gemeenten en gemeenten dienen zich uiteraard te verhouden tot deze bepalingen. Ook in dit rapport wordt gewezen op het belang van een adequate handhaving door gemeenten (Aanjaagteam, 2020, p. 19). Gemeenten hebben een toezichthoudende functie voor huisvesting. Gemeenten dienen daartoe over een jaarlijks vastgesteld toezichtsplan te beschikken waaruit blijkt in welke mate toezicht plaats vindt in het verlengde van het privaatrechtelijke toezicht en in welke mate het zelfstandig toezicht is (Aanjaagteam, 2020, p. 49). Uiteindelijk dient de huisvesting zich te verhouden tot het gemeentelijk beleid.

33

2.5

Samenvatting normenkader

Een en ander laat zich samenvatten in de onderstaande tabel, waarbij de laatste kolom verwijst naar de paragraaf uit hoofdstuk 6, waarbij de norm wordt afgezet tegen het gemeentelijke beleid en de praktijk.

Begrip

Grondslag

Beleid Beleidsdoelstellingen

Nationale wetgeving en EU-richtlijnen. Nilsen e.a., 2013, Hudson, 2019.

Aanjaagteam, 2020.

Aanjaagteam, 2020.

Aanjaagteam, 2020.

Verantwoordelijkheid en causale relaties

Pressman en Wildavsky, 1973. Pressman en Wildavsky, 1973.

Uitvoering Controle

Sabatier, 1986, Hill, 2005, Hudson e.a., 2019, Gold, 2014 en 2017, Aanjaagteam, 2020. Aanjaagteam, 2020.

Operationele norm Operationele norm voor beleid Het beleid is conform Nationale wetgeving en EUrichtlijnen vormgegeven. Per huisvestingscategorie dient aangegeven te worden of huisvesting is toegestaan en zo ja, wat per categorie het maximaal aantal personen is. Begrippen die gehanteerd worden zijn duidelijk en eenduidig. Eén persoon per slaapkamer en minimaal 15 m2 leefoppervlakte per persoon. 5,5 m2 per slaapkamer. Voorzieningen op het gebied van inburgering en integratie worden actief opengesteld voor EU-arbeidsmigranten. De gemeente beschikt over een actueel (jaarlijks vastgesteld) toezichtsplan. Duidelijk moet zijn wie welke verantwoordelijkheid heeft. Het beleid is gebaseerd op valide causale relaties.

6.2

Operationele norm voor uitvoering Vanuit de gemeente wordt toezicht uitgeoefend op de naleving van gemeentelijke bepalingen.

6.3

De huisvesting geschiedt conform het gemeentelijk beleid.

6.3.1.2

6.2.1.1

6.2.1.2

6.2.1.3

6.2.1.4

6.2.1.5

6.2.2.1 6.2.2.2

6.3.1.1

34

Sabatier, 1986.

Draagvlak

Nilsen e.a., 2013, Sabatier, 1986.

Commitment en toerusting uitvoerders

Nilsen e.a., 2013.

Registratie

Aanjaagteam, 2020.

Wet BRP, Aanjaagteam, 2020.

Het proces van vergunningsafhandeling verloopt doelmatig. De uitvoering dient voldoende draagvlak te hebben bij raadsleden, collegeleden en externe betrokkenen (werkgevers, huisvesters, arbeidsmigranten). Ambtenaren die het beleid uitvoeren zijn voldoende gecommitteerd. Voldoende opleiding, werkervaring en capaciteit aanwezig. Voldoende middelen zijn beschikbaar om het beleid uit te kunnen voeren: ICT voorzieningen, administraties, overige middelen. De gemeente weet waar arbeidsmigranten wonen, waar ze werken en via welke werkgever dat gebeurt. De gemeente leeft de BRP bepalingen onverkort na. De gemeente stimuleert een RNI registratie.

6.3.1.3

6.3.2.1

6.3.3.1

6.3.4.1

6.3.4.2

(Samenvatting normenkader)

35

Hoofdstuk 3: 3.1

Het beleid

Inleiding

In dit hoofdstuk zal het formeel vastgestelde beleid van de gemeente met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten getraceerd worden. Daarbij worden tevens eventuele evaluatierapporten en externe adviezen in beeld gebracht die als basis voor de vormgeving van dit beleid hebben gediend.

3.2

Beleid binnen Opmeer

3.2.1

Kadernota Huisvesting Buitenlandse Werknemers

Op 7 januari 2008 wordt de regionale kadernota Huisvesting Buitenlandse Werknemers West-Friesland aangeboden aan het regionale portefeuillehoudersoverleg Verkeer & Vervoer, Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Economische Zaken (VVRE). Het is de bedoeling dat deze nota via het portefeuillehoudersoverleg aan de gemeenten wordt aangeboden en dat de deelnemende gemeenten op basis van de inhoud van deze nota hun beleid vaststellen om daarmee eenduidig beleid in de regio te bevorderen (Kadernota, 2008, p. 2). Het beleid dat wordt voorgestaan in de kadernota is op de volgende uitgangspunten gebaseerd. Het uitgangspunt blijft dat werkgevers een verplichting hebben de hier tijdelijk verblijvende werknemers tegen redelijke kosten te (doen) huisvesten overeenkomstig de wettelijke voorschriften. Voldaan moet worden aan de behoefte aan permanente woonruimte voor tijdelijke werknemers en niet alleen voorzien in tijdelijke woonruimte. Verschillende huisvestingsvormen zijn noodzakelijk. De geboden huisvesting en de wijze van gebruik moeten de leefbaarheid voor de bewoners en de omwonenden waarborgen. Het belang van goed beheer en toezicht wordt onderschreven. De situatie dient te voldoen aan de wet- en regelgeving en regiobreed gelden dezelfde eisen voor gelijke vormen van huisvesting (Kadernota, 2008, p. 16).

Op kleine schaal wordt ruimte geboden in woningen in woonwijken waarbij uitgegaan wordt van maximaal 4 personen die één huishouden vormen. Dit maximum geldt niet wanneer het een gezin betreft. Tevens dienen duidelijke afspraken gemaakt te kunnen worden over toezicht en onderhoud van de tuin. Sprake moet blijven van een goede gebruiksdifferentiatie (geen ongewenste concentratie van deze vorm van wonen). Daarnaast moet een nachtregister aanwezig zijn met de gegevens van de personen die in de woning verblijven (Kadernota, 2008, p. 16). In de meer open structuur in de lintbebouwing kan meer ruimte worden geboden, waarbij te denken valt aan maximaal 8 personen, 2 per slaapkamer. Voldaan moet worden aan de regelgeving waaronder brandveiligheidseisen. Tevens dienen voldoende parkeerplaatsen op het eigen terrein aanwezig te zijn en dient er een gezamenlijke woonkamer en keuken aanwezig te zijn. Ook hier moet sprake zijn van een goede gebruiksdifferentiatie en een nachtregister (Kadernota, 2008, p. 17). Op iets grotere schaal wordt gedacht aan tijdelijke bebouwing in het buitengebied bij de bedrijven zelf, voor maximaal 20 personen. Dan moet wel een door de eigenaar bewoonde bedrijfswoning aanwezig zijn, terwijl de semipermanente bebouwing een maximaal oppervlak van 200 m2 heeft. Huisvesting mag niet 36

plaatsvinden in caravans en de bebouwing mag er niet langer dan 5 jaar staan. De huisvesting moet passen in het agrarisch bouwperceel om ‘verrommeling’ tegen te gaan. Woonkamer, keuken en nachtregister dienen ook hier aanwezig te zijn. De bebouwing mag ook worden benut voor de huisvesting van werknemers van andere bedrijven mits die bedrijven in de regio West-Friesland Oost zijn gevestigd (Kadernota, 2008, p. 17). Als een bedrijf in het buitengebied ervoor kiest om permanente huisvesting te realiseren, wordt ruimte geboden voor maximaal 30 personen. Sprake moet zijn van maximaal 15 kamers, waarbij maximaal 2 personen per kamer mogen worden gehuisvest. De eisen die gesteld worden aan semi-permanente bebouwing gelden ook voor deze vorm (Kadernota, 2008, p. 17). Grootschalige voorzieningen kunnen worden gerealiseerd in bestaande gebouwen zoals kantoren maar ook in nieuwe complexen. Bij dit soort voorzieningen kunnen 200 tot 250 personen worden gehuisvest. Zo kunnen semipermanente voorzieningen worden gecreëerd voor maximaal 5 jaar, maar ook permanente voorzieningen. Dergelijke voorzieningen dienen, naast de eisen die voor kleinere voorzieningen worden gesteld, ontspanningsmogelijkheden te bieden.

Bij permanente voorzieningen dient de aanvrager aan te tonen dat de behoefte aan werknemers langer is dan 5 jaar en daarbij tevens aantoont dat lokale en/of regionale ontwikkelingen daarmee worden opgelost (Kadernota, 2008, p. 18). De mogelijkheid van huisvesting van werknemers op campings en/of bungalowparken wordt niet toegestaan (Kadernota, 2008, p. 18). Het uitgangspunt is, dat de branches zelf verantwoordelijk zijn voor het regelen van goede huisvesting. De gemeenten kunnen door het vaststellen van kaders waarbinnen die huisvesting geboden kan worden, bijdragen aan de realisering van voldoende goede huisvesting (Kadernota, 2008, p. 9). De toenemende stroom aan arbeidsmigranten leidt tot de nodige problemen: “Tot op heden maken werkgevers voor huisvesting gebruik van (soms illegale) noodoplossingen. De werknemers worden gehuisvest op campings, in woningen of pensions, in bedrijfsbebouwing en/of caravans/units op het terrein van de agrarische werkgever. Hierbij wordt vaak geen rekening gehouden met de geldende (veiligheids)voorschriften. Mede door het ontbreken van alternatieven voor huisvesting en het ontbreken van een strikt handhavingsbeleid vanuit de gemeenten worden de ongewenste noodoplossingen niet ongedaan gemaakt” (Kadernota, 2008, p. 11). “Waar een groot deel van de 5.000 à 6.000 werknemers verblijft, is niet in kaart te brengen.

(..) Dit versterkt de indruk dat sprake kan zijn van onveilige situaties. (..) Voor werkgevers en werknemers is het nog steeds rendabel om in strijd met de gemeentelijke regelgeving te huisvesten. Dit wordt nog eens versterkt door het tekort aan goede huisvestingsmogelijkheden. De huidige onduidelijkheid en de lange procedures die doorlopen moeten worden, werken vooralsnog illegaliteit in de hand” (Kadernota, 2008, p. 15). Om de kaders van de nota tot uitvoering te brengen, schat men een periode van vijf jaar in, te rekenen vanaf 1 januari 2009. Zo zullen de gemeentelijke regels aangepast moeten worden en zal het toezicht en de handhaving vormgegeven moeten worden (Kadernota, 2008, p. 20). Hoewel niet duidelijk wordt welke 9 gemeenten participeren in het bovengenoemd portefeuillehoudersoverleg, is wel duidelijk, dat Opmeer participeert in deze samenwerking.

37

Op 8 april 2008 gaat de commissie Ruimte akkoord met het voorontwerp van de kadernota. Nadien worden vanuit een aantal regiogemeenten nog aanpassingen voorgesteld, welke verwerkt worden in een nota van wijziging, d.d. 28 augustus 2008. Het college geeft op 16 april 2008 het regionale portefeuillehoudersoverleg per huisvestingsmogelijkheid aan of medewerking wordt verleend en onder welke voorwaarden (Raadsvoorstel, 17 december 2009). Op 10 februari 2009 besluit het college om de raad voor te stellen de kadernota vast te stellen en in beginsel medewerking te verlenen aan particuliere initiatieven die voldoen aan de uitgangspunten uit de kadernota. Tevens wordt de raad voorgesteld om aan de vooronderzoeksfase van het Project Kompas deel te nemen. Dit betreft een project dat is opgesteld om in samenwerking met andere partijen overtredingen ‘te lijf te gaan’. Het project bestaat uit een aantal fasen. De eerste fase is de vooronderzoekfase die tot juni 2009 duurt. In deze fase worden de bestaande bewoningssituaties geïnventariseerd (Besluitenlijst college, 10 februari 2009). De kadernota biedt kaders die per gemeente vertaald dienen te worden. Per huisvestingsmogelijkheid vertaalt het college de kaders als volgt:

(Raadsvoorstel, 17 december 2009) Uiteindelijk wordt de kadernota geagendeerd voor de raadsvergadering van 17 december 2009. De raad stelt de kadernota overeenkomstig het voorstel, dus inclusief de gemeentelijke vertaling, vast (Raadsvoorstel, 17 december 2009, schriftelijke toevoeging). In dit raadsvoorstel wordt geen melding gemaakt van het project Kompas.

3.2.2

De intentieverklaring en de adviesnota uit 2012

Toch sluit de gemeente aan bij het project Kompas. De stuurgroep KOMPAS stemt namelijk op 12 januari 2012 in met de Nationale Intentieverklaring en deze wordt vervolgens voorgelegd aan het college. Op 14 februari 2012 besluit het college in te stemmen met de ondertekening van de Nationale Intentieverklaring Huisvesting MOE-landers2. De intentieverklaring moet de leden van de ondertekenaars (op lokaal en 2

Onder de MOE-landen vallen Estland, Hongarije, Letland, Litouwen, Polen, Slovenië, Slowakije, Tsjechië, Roemenië en Bulgarije (CBS).

38

regionaal niveau) stimuleren tot actieve samenwerking met als doel de problematiek rond huisvesting van arbeidsmigranten effectief aan te pakken. Ondertekenaars stemmen in met de te leveren inspanningen om de gezamenlijke doelstelling te bereiken en zullen elkaar daarop aanspreken (Adviesnota, 9 februari 2012). Voor gemeenten wordt de volgende actie geformuleerd in deze intentieverklaring: “De VNG zal gemeenten stimuleren om met verhuurders beter inzicht te krijgen in de huidige en toekomstige vraag naar huisvesting. Zij zal stimuleren dat gemeenten deze vraag naar huisvesting doorvertalen in hun bestemmingsplannen, woonvisie en prestatieafspraken en in huisvestingsverordeningen, daar waar dit relevant is. Daarbij is regionale afstemming en een betere regionale verdeling een belangrijk aandachtspunt. Verder zal de VNG gemeenten stimuleren om met lokale werkgevers en verhuurders concrete afspraken te maken in een 'bed-voor-bed'-regeling. Daarbij is het uitgangspunt dat gemeenten in prioritering rond hun handhaving rekening kunnen houden met de controle door de werkgevers en op het zelfreinigend vermogen dat de sector daarbij realiseert” (Intentieverklaring, p. 4). Een ander initiatief van de stuurgroep Kompas betreft de nota Huisvesting EU arbeidsmigranten. Ook deze nota wordt met een adviesnota voorgelegd aan het college.

In de adviesnota wordt gesteld dat in de vergadering van 13 september 2012 van de stuurgroep Kompas de nota Huisvesting EU arbeidsmigranten in West-Friesland is vastgesteld. Door anderhalf jaar handhaving op huisvestingslocaties voor arbeidsmigranten zijn de excessen verminderd, maar de behoefte aan structurele oplossingen wordt steeds nijpender. In de nota wordt bezien welke rol de overheid kan spelen om voldoende logies voor tijdelijke arbeidsmigranten te creëren (Adviesnota, 23 oktober 2012). Met betrekking tot huurwoningen in rijen wordt in de nota voorgesteld dat woningcorporaties koopwoningen opkopen en deze gaan verhuren. In het nieuwbouwplan Heerenweide worden circa 67 woningen voor de huursector gebouwd en indien EU arbeidsmigranten zich inschrijven bij het gemeentelijk woningbedrijf, dan is het mogelijk dat ook zij de beschikking krijgen over een huurwoningen. Dit gebeurt op de gebruikelijke wijze en arbeidsmigranten krijgen geen voorrang. Met betrekking tot vrijstaande woningen/lintbebouwing constateert de nota dat gemeenten nu nog een maximum van 4 arbeidsmigranten per woning willen toestaan, terwijl de huisvestingsnorm op rijksniveau ruimer is. De nota stelt voor de huisvestingsnorm in overeenstemming te brengen met de landelijke norm.

Bij de gemeente Opmeer laten de bestemmingsplannen echter geen ruimte voor het huisvesten van seizoenarbeiders in woningen indien zij niet gezamenlijk een huishouden voeren. Om dit mogelijk te maken dient de bestemming gewijzigd te worden. De nota raadt deze wijziging af: “Het is niet aan te raden om de bestemming van een woning zodanig te wijzigen dat er meerdere EU arbeidsmigranten per woning kunnen worden gehuisvest zonder dat zij een gezamenlijk huishouden voeren. Hierbij is namelijk van belang dat in het buitengebied er wel al voldoende mogelijkheden zijn voor het legaal huisvesten van EU arbeidsmigranten. Hierbij valt te denken aan het huisvesten van EU arbeidsmigranten in bedrijfswoningen en in units bij (agrarische) bedrijven” (Adviesnota, 23 oktober 2012). De nota stelt daarnaast voor om meer pensions te realiseren voor de huisvesting van EU arbeidsdmigranten. In Opmeer is echter al sprake van een grootschalig pension (‘t Slothuys). Hierin kunnen circa 160 EU arbeidsmigranten worden gehuisvest en in die zin heeft de gemeente al voldoende grootschalige opvang. Geadviseerd wordt ‘t Slothuys als pension voor EU arbeidsmigranten te continueren. Met ‘t Slothuys wordt tevens tegemoetgekomen aan de ambitie in de nota om grootschalige huisvesting te realiseren. De nota stelt dat huisvesting op recreatieparken geen optie is en dat hiertegen handhavend moet worden opgetreden.

Met de komst van de nieuwe beheersverordening voor de recreatieparken in Opmeer en Aartswoud zal de aanpak van illegale huisvesting van arbeidsmigranten in recreatieverblijven beter aangepakt kunnen worden. In lijn met de nota kent Opmeer op dit moment al een beleid waarbij het mogelijk is om onder bepaalde voorwaarden 39

woonunits te plaatsen bij agrariërs. Deze beleidslijn zal nu worden opgenomen in het nieuwe bestemmingsplan landelijk gebied. In het nieuwe bestemmingsplan is het mogelijk om bij een agrarisch bedrijf huisvesting van arbeidsmigranten toe te staan. Hiervoor kan een omgevingsvergunning worden afgegeven en zodoende kunnen 30 tijdelijke EU arbeidsmigranten per bedrijf worden gehuisvest. De adviesnota concludeert dat de bestaande mogelijkheden en de nieuwe mogelijkheden in het bestemmingsplan landelijk gebied voldoende zijn om de behoefte aan huisvesting in de gemeente Opmeer op te vangen (Adviesnota, 23 oktober 2012). Op 23 oktober 2012 stelt het college de regionale nota Huisvesting EU arbeidsmigranten in West-Friesland vast en besluit geen nadere maatregelen meer te treffen dan de al reeds bestaande voorzieningen en mogelijkheden voor de huisvesting van EU arbeidsmigranten (Adviesnota, 23 oktober 2012).

3.2.3

Het convenant

In het bestuurlijk overleg van 4 februari 2013 tussen de 9 portefeuillehouders en de minister wordt afgesproken, dat de regio’s in ieder geval op 4 punten voor de zomer van 2013 afspraken maken. Die punten betreffen: 1. Bepalen van de regionale huisvestingsopgave; 2. Komen tot een evenwichtige regionale verdeling van de huisvestingsopgave; 3. Maken van afspraken tussen gemeenten, werkgever en huisvesters (wie doet wat?); 4. Maken van afspraken over tempo van realisatie (Advies aan B&W, 3 september 2013). Op 3 september 2013 stelt het college vervolgens het convenant vast inzake huisvesting arbeidsmigranten West-Friesland 2013-2018. In dit convenant verplicht de gemeente zich een beleidskader vast te stellen dat voldoende mogelijkheden biedt om bestaande huisvestingscapaciteit te benutten, dan wel nieuwe te realiseren (art. 3 lid 1, Convenant). Daarnaast verplicht de gemeente zich in overleg met werkgevers zodanige voorzieningen te treffen, dat inschrijving van arbeidsmigranten in de GBA op efficiënte wijze kan plaatsvinden (art. 4 lid 1, Convenant). Tevens dient de gemeente zich in te spannen om de beschikbare middelen voor taalcursussen ook ter beschikking te stellen voor arbeidsmigranten en arbeidsmigranten op maat informatie te verschaffen over het aanbod aan taalcursussen (art. 4 lid 2, Convenant).

Op het gebied van handhaving wordt in het convenant het volgende gesteld: “Artikel 5: 1. De gemeente zal handhavend optreden tegen huisvestingssituaties die niet voldoen aan de landelijke of plaatselijke voorschriften; 2. De gemeente zal bij de sanctie en de periode die geboden wordt om huisvestingssituaties die niet aan de voorschriften voldoen te beëindigen, rekening houden met de ernst van de overtreding en de urgentie om die op te heffen en daarbij het belang van de arbeidsmigranten zwaar laten wegen; 3. De gemeente verklaart zich bereid om met werkgevers of huisvesters in gesprek te gaan over hun huisvestingsportefeuille in die gemeente en zo in goed overleg vast te stellen welke huisvestingssituaties (voor zover nodig) onder welke voorwaarden een vergunning kunnen krijgen, welke in welk tempo beëindigd moeten worden en hoe de gemeente kan faciliteren bij het vinden van alternatieven (bed voor bed regeling); 40

4. De gemeente zal bij de wijze waarop zij handhaaft en de bed-voor-bed-regeling toepast ook goed werkgeverschap meewegen, ic de toepassing van de cao, de wettelijke eisen aan het werkgeverschap en het voldoen aan de uniforme huisvestingsnorm” (art. 5, Convenant). Huisvesters verplichten zich om de Uniforme Huisvestingsnorm in acht te nemen, evenals alle van toepassing zijnde voorschriften van het Bouwbesluit, het geldende bestemmingsplan en andere gemeentelijke voorschriften, waaronder het bijhouden van een nachtregister als de aard van de voorziening dat vereist (art. 8, Convenant). Als er meer dan 30 personen gehuisvest worden, dient door de huisvester een passend beheer toegepast te worden, hetgeen inhoudt dat tenminste 24/7 iemand bereikbaar is die de taak, bevoegdheden en mogelijkheden heeft om bij calamiteiten direct handelend op te treden en waarvan de contactgegevens direct in het betreffende pand en bij hulpdiensten beschikbaar zijn. Tevens dienen huisvesters huisregels op te stellen en (desnoods vertaald) te communiceren om overlast voor de omgeving te voorkomen. (art. 9 en 10, Convenant). Werkgevers verplichten zich om arbeidsmigranten die bij hem in dienst zijn direct te informeren over de verplichting om zich in te schrijven in de GBA, dan wel de RNI en werknemers te stimuleren aan die verplichting te voldoen (art. 11, Convenant).

De werkgever die zelf huisvesting biedt aan zijn werknemers, zal die werknemers nooit verplichten om van die huisvesting gebruik te maken (art. 14, Convenant) (Advies aan B&W, 3 september 2013). Het convenant uit 2013 wordt in 2014 nader ingevuld en geconcretiseerd. In 2014 wordt het geconcretiseerde convenant, waarbij ook de partijen met naam en toenaam worden genoemd, voorgelegd aan het college. Op 4 maart 2014 stemt het college in met dit geconcretiseerde convenant en wordt de wethouder ruimtelijke ordening gemandateerd om het convenant te ondertekenen (Besluit van B&W, 4 maart 2014). Met dit convenant gaat de gemeente verplichtingen aan die vergelijkbaar zijn met het eerder afgesloten convenant. “De gemeente (Opmeer) verplicht zich een beleidskader vast te stellen dat voldoende mogelijkheden biedt om bestaande huisvestingscapaciteit te benutten, dan wel nieuwe te realiseren. Het beleidskader zal tenminste de criteria bevatten volgens welke de gemeente aanvragen tot het benutten van bestaande, dan wel het realiseren van nieuwe huisvesting zal beoordelen. De gemeente zal daarbij ook het tijdelijk gebruik van locaties in afwijking van het bestemmingsplan serieus overwegen.

De gemeente verplicht zich in overleg met werkgevers zodanige voorzieningen te treffen, dat inschrijving van arbeidsmigranten in de GBA op efficiënte wijze kan plaatsvinden, uiteraard binnen wettelijke kaders, maar rekening houdend met groepsgewijs aanbod en werktijden van de arbeidsmigranten (Westlands model). De gemeente spant zich in om de beschikbare middelen voor taalcursussen ook ter beschikking te stellen voor arbeidsmigranten en arbeidsmigranten op maat informatie te verschaffen over het aanbod aan taalcursussen” (Advies aan B&W, 4 maart 2014). Daarnaast zal de gemeente handhavend optreden tegen huisvestingssituaties die niet voldoen aan de landelijke of plaatselijke voorschriften. Het uitgewerkte convenant van 2014 vertoont logischerwijs veel overeenkomsten met het convenant van 2013. Toch zijn ook enkele verschillen op te merken. Zo is het handhavingsartikel nu als volgt vormgegeven:

41

“Artikel 5: 1. De gemeente treedt handhavend op tegen huisvestingssituaties die niet voldoen aan de landelijke of plaatselijke voorschriften; 2. De gemeente zal bij de sanctie en de periode die geboden wordt om huisvestingssituaties die niet aan de voorschriften voldoen te beëindigen, rekening houden met de ernst van de overtreding en de urgentie om die op te heffen” (art. 5, Convenant 2014).

3.2.4

Het rapport van Conclusr

Het rapport van Conclusr, dat mede in opdracht van de gemeente Opmeer in 2018 wordt gepubliceerd, constateert dat de gemeente stelt dat grootschalige locaties moeten voldoen aan de regelingen zoals door de provincie zijn geformuleerd. “Het is haast noodzakelijk en misschien wel de beste oplossing, gezien de hoge nood. In ieder geval wel in de nabijheid van centrumvoorzieningen. Vrijkomende agrarische grond: op deze wijze komen er veel locaties vrij die uiteindelijk niet meer ingevuld worden. Deze zouden gebruikt kunnen worden voor het huisvesten van buitenlandse werknemers”, zo wordt geconstateerd in het rapport (Conclusr, 2018, p. 23). Volgens het rapport van Conclusr hanteert de gemeente Opmeer in 2018 het volgende beleid. Huisvesting dient vergund te zijn en de gemeente geeft geen gedoogbeschikkingen af. Het maximale aantal arbeidsmigranten per agrarisch perceel is 30. Er zijn 4 omgevingsvergunningen voor huisvesting bij tuinderbedrijven verleend, voor in totaal 50 huisvestingsplaatsen. Verhuur door de eigenaar van een woonpand is mogelijk. Als er geen sprake is van onderlinge verbondenheid in de samenstelling, zoals een traditioneel gezin, dient een vergunning aangevraagd te worden. Momenteel is er één keer vergund (maar er zullen er meer zijn). Het maximum per woning bedraagt 4 personen (Conclusr, 2018, p. 66).

Het rapport van Conclusr wordt op 27 maart 2018 besproken in het college. Het college besluit hierop de gemeenteraad te verzoeken het beleid met betrekking tot de huisvesting van seizoenarbeiders onder de gestelde voorwaarden van het bestemmingsplan ‘Landelijk gebied Opmeer 2014’ te verruimen naar maximaal 60 huisvestingsplaatsen op agrarische bedrijfspercelen (Besluitenlijst college, 20 maart 2018). De noodzaak tot verruiming van het beleid met betrekking tot het aantal te huisvesten seizoenarbeiders wordt door het rapport aangetoond, terwijl het verruimen van het aantal te huisvesten seizoenarbeiders op agrarische bedrijfspercelen tevens past binnen het provinciaal beleid (Adviesnota, 27 maart 2018). In de Provinciale Ruimtelijke Verordening (PRV) is beleid voor het huisvesten van tijdelijke werknemers opgenomen. Hiervoor gelden de volgende voorwaarden: de huisvestingsvoorziening wordt gesitueerd binnen het agrarisch bouwperceel; de huisvesting vindt plaats ten behoeve van de agrarische bedrijfsvoering; het betreft een ondergeschikte functie ten opzichte van een volwaardig agrarisch bedrijf. Deze voorwaarden komen overeen met de bestemmingsplanregels. De provincie stelt geen maximum aantal huisvestingsplaatsen en laat deze afweging over aan de gemeenten.

Vanuit de provincie geldt het beleid voor de economie en leefbaarheid het noodzakelijk is om de huisvesting van buitenlandse werknemers goed te faciliteren (Adviesnota, 27 maart 2018).

42

Gesteld wordt in de adviesnota die bij het rapport van Conclusr wordt opgeleverd, dat op 17 december 2009 de raad op hoofdlijnen akkoord is gegaan met de Regionale Kadernota Huisvesting Buitenlandse Werknemers Westfriesland. In deze kadernota worden maximaal 30 huisvestingsplaatsen bij agrarische bedrijven toegestaan. Dit maximum is als zodanig in het bestemmingsplan ‘Landelijk gebied Opmeer 2014’ opgenomen. Daarbij gelden de volgende voorwaarden: • • • • • • • • • •

“De oppervlakte van een kamer moet minimaal 5 m2 per persoon bedragen, met een maximum van 15 kamers en maximaal twee personen per kamer. De huisvesting is uitsluitend toegestaan binnen het bouwvlak en binnen een afstand van 30 m achter de achtergevel van de bedrijfswoning. De afstand van de huisvesting tot de zijdelingse perceelgrens mag niet minder dan 5 m bedragen. Het aantal verplaatsbare woonunits en stacaravans mag niet meer bedragen dan 5. De huisvesting is uitsluitend toegestaan in de periode van maximaal tien aaneengesloten maanden. De huisvesting vindt uitsluitend plaats ten behoeve van de agrarische bedrijfsvoering van het bedrijf waar de tijdelijke seizoenarbeider is gehuisvest. De huisvesting is een ondergeschikte functie van het volwaardig agrarisch bedrijf. Er is permanent een toezichthoudend bedrijfsleider beheerder aanwezig. Parkeren dient plaats te vinden op eigen terrein, waarbij 0,5 parkeerplaats per seizoenarbeider beschikbaar moet zijn. Dat de seizoenarbeiders moeten beschikken over een recreatieruimte woonkamer en keuken” (Adviesnota, 27 maart 2018).

Door verruiming van het aanbod aan vergunde huisvestingsplaatsen op agrarische bedrijven kunnen tevens de illegale situaties op bestaande recreatieterreinen beter opgelost worden en daarmee de handhavingsacties worden verminderd (voorkoming waterbed effect). Tijdens het genoemde onderzoek is gebleken dat het achterhalen van feítelijke gegevens moeilijk is omdat er te weinig over buitenlandse werknemers is vastgelegd. Omdat het belangrijk is om dit goed in kaart te krijgen, is bestuurlijk afgesproken een inschrijvingssysteem in te voeren voor buitenlandse werknemers. In de gemeente Westland in Zuid-Holland is dit een effectief hulpmiddel gebleken. Het ministerie van Binnenlandse Zaken ondersteunt dit systeem. Voorgesteld is om dit systeem ook in te passen voor de regio waaronder Opmeer, zo stelt de adviesnota (Adviesnota, 27 maart 2018). Op 19 april 2018 besluit de raad zonder beraadslaging het beleid met betrekking tot de huisvesting van seizoenarbeiders onder de gestelde voorwaarden van het bestemmingsplan ‘Landelijk gebied Opmeer 2014’ te verruimen naar maximaal 60 huisvestingsplaatsen op agrarische bedrijfspercelen (Besluitenlijst gemeenteraad, 19 april 2018).

In het raadsvoorstel wordt gewezen op het probleem van de huisvesting van buitenlandse werknemers op agrarische bedrijven in het buitengebied en op het convenant dat is ondertekend met het gezamenlijk doel om te komen tot voldoende aanbod van huisvesting voor tijdelijke arbeidsmigranten. Ook wordt gewezen op het feit dat het achterhalen van feitelijke gegevens moeilijk is, omdat er te weinig over buitenlandse werknemers is vastgelegd. Ook in het raadsvoorstel wordt melding gemaakt van het inschrijvingssysteem analoog aan het Westland-model, dat de gemeente beoogt in te voeren (Raadsvoorstel, 19 april 2018).

43

Het Westland-model Het Westland-Model betreft een groepsgewijze registratie van arbeidsmigranten. De beleidsregels tijdelijke huisvesting arbeidsmigranten bij glastuinbouwbedrijven vermelden in dit verband: 3.5 “Binnen de Westlandse procedure “Registratie arbeidsmigranten” (conform het besluit van de gemeenteraad van 2009 en 2011) is geregeld dat alle in Westland verblijvende arbeidsmigranten tijdens de maatwerk-avonden worden ingeschreven als ingezetenen. Aangifte van vertrek emigratie wordt dan door de werkgever huisvester aan de gemeente doorgegeven. Als de werkgever na vertrek beëindiging van het contract de huisvesting niet weet waar de arbeidsmigrant verblijft, wordt een adresonderzoek opgestart. Dit duurt minimaal 4 weken (wettelijke termijn). Arbeidsmigranten die (tijdelijk) op een glastuinbouwbedrijf wonen, vallen onder hetzelfde registratie-regime als arbeidsmigranten die op andere locaties wonen. Dat draagt bij aan betere zichtbaarheid, helpt ondermijning te voorkomen en bevordert het contact tussen de overheid en de arbeidsmigrant” (Beleidsregels tijdelijke huisvesting arbeidsmigranten bij glastuinbouwbedrijven, artikel 3.5).

Het Kennisplatform Inclusief Samenleven vult hier het volgende op aan: “Groepsregistratie in Westland houdt in dat de gemeente jaarlijks ongeveer twintig bijeenkomsten organiseert – bij de werkgever of de gemeente – waarbij per keer tweehonderd arbeidsmigranten zich kunnen inschrijven. Doordat dit grotendeels geautomatiseerd gebeurt, is de inschrijving in twee minuten geklaard. Inmiddels hebben, sinds de start in 2011, in totaal 12.000 arbeidsmigranten zich op deze manier ingeschreven. ‘Deze manier van inschrijven is handig voor de medewerkers en ook voor ons als bedrijf’, vertelt een werkgever uit het Westland. ‘Inschrijven is belangrijk voor de mensen zelf, om zaken te kunnen regelen zoals de zorgtoeslag.’” (Site Kennisplatform Inclusief Samenleven, 31 augustus 2023).

3.2.5

Het Kruimelgevallenbeleid

Op 5 februari 2019 stelt het college het “Kruimelgevallenbeleid Gemeente Opmeer 2019” vast. Op 21 februari 2019 publiceert het college een beleidsregel met betrekking tot omgevingsvergunningen, kruimelgevallen. Deze beleidsregel gaat tevens in op het huisvesten van arbeidsmigranten: “Lid 9: het gebruiken van bouwwerken, eventueel in samenhang met bouwactiviteiten die de bebouwde oppervlakte of het bouwvolume niet vergroten, en van bij die bouwwerken aansluitend terrein, mits, voor zover gelegen buiten de bebouwde kom, het uitsluitend betreft een logiesfunctie voor werknemers of de opvang van asielzoekers of andere categorieën vreemdelingen; Voor het gebruik van bouwwerken en het bij de bouwwerken aansluitende terrein in afwijking van het bestemmingsplan geldt de volgende beleidsregel:

44

• a. het gebruik van een woning voor de huisvesting van seizoenarbeiders is mogelijk onder de volgende voorwaarden: o 1. er mogen per woning maximaal vier seizoenarbeiders worden gehuisvest; o 2. binnen een afstand van 100 m van de woning is er geen andere woning aanwezig die (al) voor deze huisvesting wordt gebruikt; o 3. de woning voldoet aan de normering van het keurmerk van Stichting Normering Flexwonen (SNF)” (Beleidsregel, artikel 2.6, Beleidsregel 5: Functieveranderingen, 2019). Hierop wordt de volgende toelichting gegeven: “In de geactualiseerde bestemmingplannen is opgenomen dat een woning alleen mag worden bewoond door een huishouden. Dat houdt in dat het gebruik van een woning voor de huisvesting van vluchtelingen of seizoenarbeiders, waarbij niet (altijd) sprake is van één huishouding, niet past binnen de woonbestemmingen. Omdat dit gebruik, vaak in de vorm van kamerverhuur, op zich wel aansluit bij een meer regulier woongebruik kan hier onder voorwaarden medewerking aan kan worden verleend. Van belang hierbij is dat het aantal bewoners dat wordt gehuisvest van invloed kan zijn op het woon- en leefklimaat op de omgeving. Dit aantal moet vergelijkbaar zijn met de bewoning in de vorm van een huishouden.

Om een goed woon- en leefklimaat voor de omgeving te kunnen waarborgen geldt in dit verband als voorwaarde dat er per woning maximaal vier vluchtelingen of seizoenarbeiders mogen worden gehuisvest. Verder is het woon- en leefklimaat gediend met een zeker spreiding van de woningen die voor de huisvesting van asielzoekers of seizoenarbeiders, anders dan in een huishouden, worden gebruikt. Te nauwe concentratie van deze huisvesting in een straat of een buurt is niet wenselijk omdat een te grote concentratie van dit gebruik het reguliere woongebruik verdringt wat een negatief effect op het woon- en leefklimaat tot gevolg kan hebben. Verder beheert de Stichting Normering Flexwonen (SNF) landelijk de norm voor huisvesting van arbeidsmigranten en controleert en onderhoudt her register van bedrijven die aan de norm van voldoen. Met het SNF keurmerk voor huisvesting van arbeidsmigranten kunnen huisvesters aantonen dat hun huisvesting op orde is. In de beleidsregels wordt dit keurmerk voor de huisvesting van seizoenarbeiders als voorwaarde gesteld. Dat betekent dat een humane huisvesting alsdan is gewaarborgd. Huisvesters moeten bij hun aanvraag omgevingsvergunning voor de huisvesting van seizoenarbeiders in hun woning een verklaring overleggen waaruit blijkt dat er wordt voldaan aan de normen van de SNF” (Toelichting beleidsregel, 2019).

Nu verwijst lid 9 naar de landelijke 11 regels die met betrekking tot buitenplanse afwijkingen zijn vastgesteld. Deze zijn vervolgens door de gemeente vertaald in de beleidsregel met betrekking tot kruimelgevallen. Lid 9 heeft betrekking op functieveranderingen van reeds bestaande gebouwen. Het gaat immers om bouwactiviteiten die de bebouwde oppervlakte of het bouwvolume niet vergroten3. Mocht gebruik worden gemaakt van één van dit artikel, dan hanteert de gemeente een aantal algemene beoordelingscriteria. Deze hebben betrekking op het milieu, functionele aspecten (waaronder veiligheid) en ruimtelijke aspecten. Zo mag een gebruiksactiviteit in afwijking van het bestemmingsplan niet in strijd 3

Artikel 2.8, beleidsregel 7 is niet van toepassing: dit betreft enkel het voorzien in huisvesting gedurende de bouwwerkzaamheden (Ambtelijk wederhoor, 26 september 2023).

45

zijn met enige milieu- of natuurwetgeving. Daarnaast mag geen sprake zijn van evidente privaatrechtelijke belemmering en mag er geen onveilige situatie ontstaan. Tevens moet de activiteit passen of aansluiten bij de omgeving. Geen sprake mag zijn van een ontoelaatbare aantasting van het straat of bebouwingsbeeld of van belangrijke omgevingswaarden zoals groen en water (Beleidsregel, 2019). Op 12 februari 2019 wordt de raad middels een raadsinformatiebrief geïnformeerd over het vastgestelde kruimelgevallenbeleid. Het betreft de mogelijkheid om af te kunnen wijken van de vastgestelde bestemmingsplannen. “De voor Opmeer vastgestelde bestemmingsplannen geven aan hoe percelen en andere gronden mogen worden gebruikt en welke bebouwing daarbij mogelijk is. Het bestemmingsplan regelt aldus wat er in ieder geval kan. Dat neemt niet weg dat er zich initiatieven kunnen voordoen die niet passen in het geldende bestemmingsplan maar toch ruimtelijk wenselijk of aanvaardbaar zijn. Met toepassing van de afwijkregeling van artikel 4 van Bijlage II van het Besluit omgevingsrecht (Bor) (de planologische kruimelgevallenlijst) kunnen wij als college voor diverse activiteiten medewerking verlenen aan het afwijken van een geldend bestemmingsplan via het verlenen een omgevingsvergunning.

Om de vergunningverlening voor deze afwijkactiviteiten te stroomlijnen en te versoepelen, hebben wij op basis van deze afwijkingsbevoegdheid op 5 februari 2019 het "Kruimelgevallenbeleid Gemeente Opmeer 2019" vastgesteld. Dit beleidsdocument bevat beleidsregels die voor een aantal regelmatig in Opmeer voorkomende bouw- en gebruiksactiviteiten aangeven hoe daarvoor van een geldend bestemmingsplan kan worden afgeweken en welke randvoorwaarden daarbij worden gehanteerd” (Raadsinformatiebrief, 12 februari 2019).

3.2.6

Beleid vanaf 2020

Op 3 september 2020 wordt het rapport “Arbeidsmigranten in West-Friesland” van Decisio voor kennisgeving aangenomen in de VVRE (Advies aan B&W, 10 november 2020). Op 10 november 2020 neemt het college kennis van dit rapport. Tevens besluit het college om de gemeenteraad door middel van een raadsinformatiebrief te informeren over dit rapport (Besluitenlijst college, 10 november 2020). Desgevraagd wordt gesteld, dat verder buiten de kadernota geen beleid is vastgesteld met betrekking tot het huisvesten van arbeidsmigranten. Het regionaal beleid, zoals dat destijds is vastgesteld, is nader geconcretiseerd in de bestemmingsplannen en soms een beleidsregel (zoals bij kruimelgevallen), maar nadien is het beleid niet geëvalueerd of geactualiseerd (Interview, 26 juni 2023). Als voorbeeld wordt het bestemmingsplan Landelijk Gebied gegeven. In dit bestemmingsplan staat de volgende bepaling: “3.6.1 Tijdelijke seizoensarbeiders Burgemeester en wethouders zijn bevoegd een omgevingsvergunning te verlenen in afwijking van het bepaalde in 3.1, ten behoeve van de tijdelijke huisvesting van ten hoogste 30 tijdelijke seizoensarbeiders per bedrijf, onder de volgende voorwaarden:

46

• • • • • • • • • •

de oppervlakte van een kamer moet minimaal 5 m² per persoon bedragen, met een maximum van 15 kamers en maximaal twee personen per kamer; de huisvesting is uitsluitend toegestaan binnen het bouwvlak en binnen een afstand van 30 m achter de achtergevel van de bedrijfswoning; de afstand van de huisvesting tot de zijdelingse perceelgrens mag niet minder dan 5 m bedragen; het aantal verplaatsbare woonunits en stacaravans mag niet meer bedragen dan 5; de huisvesting is uitsluitend toegestaan in de periode van maximaal tien aaneengesloten maanden; de huisvesting vindt uitsluitend plaats ten behoeve van de agrarische bedrijfsvoering van het bedrijf waar de tijdelijk seizoensarbeider is gehuisvest; de huisvesting is een ondergeschikte functie van het volwaardig agrarisch bedrijf; er is permanent een toezichthoudend bedrijfsleider/beheerder aanwezig; parkeren dient plaats te vinden op eigen terrein, waarbij 0,5 parkeerplaats per seizoensarbeider beschikbaar moet zijn; naast het bepaalde onder a, geldt dat de seizoensarbeiders moeten beschikken over een recreatieruimte/woonkamer en keuken” (Ruimtelijkeplannen.nl, geraadpleegd op 7 juli 2023).

In de toelichting op dit bestemmingplan wordt het volgende aangegeven in dit verband: “2.5.12 Beleidsnotitie seizoensmedewerkers in de gemeente Opmeer In deze beleidsnotitie is het beleid van de gemeente ten aanzien van de huisvesting van seizoensarbeiders geregeld. Enkele van de voorwaarden die van toepassing zijn, zijn de volgende: • • •

• • • • • •

de regeling is uitsluitend van toepassing op volwaardige agrarische bedrijven; de economische en bedrijfsmatige noodzaak voor het aannemen van seizoensmedewerkers dient te worden aangetoond door de ondernemer; seizoensmedewerkers mogen, gedurende een periode van maximaal acht maanden aaneengesloten, verblijven in onderkomens bij volwaardige agrarische bedrijven in de gemeente Opmeer, mits zij verblijven bij het agrarische bedrijf alwaar zij een volledige dagtaak hebben; onderkomens moeten gerealiseerd worden binnen het agrarisch bouwvlak op een zo ruim mogelijke afstand tot naastliggende woonpercelen; de vloeroppervlakte van de onderkomens tezamen mag maximaal 150 m² bedragen; er mogen maximaal 30 personen per agrarisch bedrijf verblijven; het vloeroppervlak voor al de onderkomens bedraagt minimaal 5 m² per persoon; de minimum hoogte van een onderkomen dient 2,40 m te bedragen. Aanvragen voor het huisvesten van seizoensgebonden arbeiders zullen worden getoetst aan de beleidsnotitie” (Toelichting op bestemmingsplan, Ruimtelijkeplannen.nl, geraadpleegd op 7 juli 2023).

De beleidsnotitie waarnaar verwezen wordt, bevindt zich niet bij de bijlagen die zijn toegevoegd aan de officiële publicatie van het bestemmingsplan. Desgevraagd wordt in het ambtelijk wederhoor gesteld, dat deze notitie dateert uit 2008 en niet meer in het archief aanwezig is (Ambtelijk wederhoor, 28 september 2023).

47

Hoofdstuk 4: 4.1

Hoe verloopt de uitvoering van dat beleid in de praktijk?

Inleiding

In dit hoofdstuk zal de uitvoering van het gemeentelijk beleid in de praktijk in beeld worden gebracht. Dit beeld is gebaseerd op interviews die zijn afgenomen bij ambtenaren en arbeidsmigranten, maar tevens op een documentenanalyse. De documenten betreffen overzichten, rapportages, voorstellen, etc. Daarnaast is een casestudie uitgevoerd, waarbij de afhandeling van een vergunningaanvraag nader is geanalyseerd. Dit beeld bevat geen eigen meningen van de rekenkamercommissie en is ter ambtelijk hoor en wederhoor voorgelegd aan de ambtelijke organisatie. De reacties vanuit de ambtelijke organisatie zijn nadien verwerkt in dit hoofdstuk.

4.2.1

Overzicht verstrekte vergunningen

De afgelopen jaren zijn met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten de volgende vergunningen afgegeven:

Activiteit

Zomerdijk 12, 1715 KJ Spanbroek Gouwe 10 a, 1718 LJ Hoogwoud Roerdomp 71, 1715 HK Spanbroek Lijster 55, 1715 HC Spanbroek Kaag 19 a, 1715 KR Spanbroek Kaag 19a, 1715KR Spanbroek

het tijdelijk plaatsen van een chalet voor arbeidsmigranten het realiseren van een logiesgebouw voor arbeidsmigranten het huisvesten van 4 arbeidsmigranten het huisvesten van 4 arbeidsmigranten het plaatsen van tijdelijke woonunits voor bewoning door arbeidsmigranten Het realiseren van tijdelijke huisvesting voor arbeidsmigranten

aanvraag vergunning publicatie publicatie verg. de verg. digitaal de verleend Kogge Gemeenteblad Kogge

2-8-2017

26-9-2017

9-5-2018 20-62018 12-92018 11-92019 26-42023

4-7-2018 5-9-2018 25-10-2018 24-10-2019 verleng2/6

4-102017 18-72018 12-92018 31-102018 31-102019 14-62023

28-9-2017 9-7-2018 10-9-2018 31-10-2018 28-10-2019 9-6-2023

(Overzicht gemeente Opmeer, 3 juli 2023) Dit overzicht is echter niet compleet. Voorafgaand aan de raadsvergadering van 15 december 2020 zijn namelijk vragen gesteld die betrekking hebben op een verleende omgevingsvergunning voor een expathotel in Spanbroek. Deze vergunning komt niet voor in het verstrekte overzicht. In het ambtelijk wederhoor wordt hier het volgende antwoord op gegeven: “Ik veronderstel dat deze vergunning bij het inventariseren niet is opgemerkt” (28 september 2023).

4.2.2

Het rapport van Conclusr

In februari 2018 verschijnt het rapport Huisvesting buitenlandse werknemers in De Kop van NoordHolland en Opmeer van Conclusr. De opdrachtgevers voor dit rapport zijn het ontwikkelingsbedrijf NoordHolland Noord (namens het samenwerkingsverband De Kop Werkt!) en de gemeente Opmeer. Het 48

onderzoek betreft zowel een kwantitatief als een kwalitatief onderzoek. Zo constateert Conclusr dat de benodigde huisvestingscapaciteit voor de gemeente Opmeer 300 bedraagt, terwijl 265 huisvestingsplaatsen vergund zijn (Conclusr, 2018, p. 12). Op basis van de interviews die Conclusr heeft afgenomen met 20 buitenlandse werknemers, kan geconstateerd worden, dat de respondenten behoefte hebben aan een eigen woning waar alleen of met een partner of een gezin samengeleefd kan worden (Conclusr, 2018, p. 13). De aangeboden huisvesting (niet zijnde de eigen woningen), wordt door de respondenten als ondermaats gekwalificeerd. Zo ervaart men vervallen woonruimten en een gebrek aan sanitaire voorzieningen. 9% van de bedrijven met arbeidsmigranten is van mening dat er veel onduidelijkheid is vanuit de gemeente rondom de huisvesting van arbeidsmigranten (Conclusr, 2018, p. 14). De arbeidsmigranten wonen het liefst zo dicht mogelijk bij hun werklocatie. Een mogelijke reden hiervoor is het ontbreken van een reiskostenvergoeding. Het belang van het verdienen van geld en het daarmee opbouwen van een bestaan weegt zwaarder dan de locatie of het type woonruimte. De arbeidsmigranten hebben een contract voor bepaalde tijd en maken volgens eigen zeggen lange dagen (50 tot 60 uur per week). De meesten werken in de land- en tuinbouw.

De meeste arbeidsmigranten zijn van april tot september in Nederland. De arbeidsmigranten die een eigen woning hebben, hebben een warm welkom in de buurt gehad. Geen problemen zijn ervaren met buurtbewoners die tegen hun komst waren. Deze respondenten wonen in woonwijken te midden van Nederlandse huishoudens. Hier is de huisvesting van arbeidsmigranten incidenteel en kleinschalig, waardoor de weerstand mogelijk lager is. Eén respondent gaf aan met taart te zijn ontvangen, een andere gaf aan zich absoluut niet welkom te voelen in de buurt. De arbeidsmigranten weten niet waar ze terecht kunnen indien ze vragen of klachten hebben over hun huisvesting. De bekendheid met voorzieningen en instanties is laag. Aan het bedrijf waarvoor ze werkzaam zijn, willen ze eventuele ongenoegens liever niet adresseren. Geen structureel overleg met andere arbeidsmigranten vindt plaats, hoewel de netwerken van arbeidsmigranten redelijk sterk zijn (Conclusr, 2018, p. 41). Op het gebied van handhaving constateert Conclusr het volgende. Binnen Opmeer zijn 2 recreatieparken. Eén met 300 plaatsen en één met 50. Op de grotere staan ook stacaravans die vaak voor die doeleinden worden gekocht en verhuurd. Hier wordt op gecontroleerd. Er is een beleidsnota4 opgesteld, op basis waarvan controles plaatsvinden op arbeidsmigranten. Ook op de vergunde situaties wordt jaarlijks gecontroleerd.

Uit de gesprekken die hebben plaatsgevonden met afgevaardigden van de gemeente, is duidelijk geworden dat niet-vergunde huisvesting niet gedoogd wordt (Conclusr, 2018, p. 27). Uitzendbureau hebben een andere perceptie op dit punt. “Meningen verschillen over wat gezien kan worden als niet-vergunde huisvesting. Huisvesting die zelfstandig wordt geregeld is lastig te overzien en hier kunnen niet-vergunde situaties voorkomen. Er zijn bijvoorbeeld particulieren die een woning hebben achter het eigen huis of op het terrein van het bedrijf, dat gehuurd wordt door werknemers. Dit ziet niemand, dit wordt niet gecontroleerd of beheerd en is veelal weggestopt” (Conclusr, 2018, p. 59). Op de vraag aan de bedrijven die met arbeidsmigranten werken wie het voortouw moet nemen om meer huisvesting te realiseren, stelt een ruime meerderheid (79%) dat de overheid dit moet oppakken. 59% vindt dat de gemeente dit moet doen (Conclusr, 2018, p. 48). Uitzendbureau hebben het gevoel dat 4

Deze nota betreft het plan van aanpak handhaving permanente bewoning van recreatieobjecten. De nota is vastgesteld in februari 2007.

49

gemeenten terughoudend zijn als het gaat over het verlenen van vergunningen voor huisvestingslocaties voor arbeidsmigranten. Gemeenten staan positiever tegenover ondernemers die zelf huisvesting willen realiseren. De aanvragen die ondernemers hebben lopen, verlopen echter stroef. “Indien de procedure eenvoudiger en sneller zou kunnen verlopen, dan zijn ze in staat om met name de agrariërs hiertoe te bewegen” (Conclusr, 2018, p. 59). Enige versoepeling is op zijn plaats. Het beleid vanuit de gemeente is niet altijd duidelijk en de meningen verschillen over wat gezien kan worden als niet-vergunde huisvesting (Conclusr, 2018, p. 59). Het inschrijven van arbeidsmigranten werkt traag en brengt een grote administratieve werklast mee. Omdat het op jaarbasis om veel arbeidsmigranten gaat, is dit een tijdrovend proces. Arbeidsmigranten verhuizen of gaan terug naar hun eigen land, om vervolgens weer terug te komen naar Nederland (Conclusr, 2018, p. 60). Weinig structureel overleg vindt plaats met de gemeente, enkel als het over de grootste locaties gaat. Daarbuiten vindt overleg enkel plaats als bijvoorbeeld een omgevingsvergunning opnieuw moet worden aangevraagd. De gemeente Opmeer geeft aan geen volledig inzicht te hebben in de aantallen arbeidsmigranten die wonen of werken binnen de gemeentelijke grenzen. Volgens opgave van de gemeente zelf worden 200 arbeidsmigranten gehuisvest.

De aantallen kunnen vertroebeld zijn, aangezien niet alle ingeschrevenen per se arbeidsmigrant zijn (Conclusr, 2018, p. 25). “Veel arbeidsmigranten wonen in Opmeer, maar werken in Hollands Kroon. Degenen die in Opmeer wonen zijn dus veelal werkzaam buiten de gemeente. De meeste arbeidsmigranten die bijvoorbeeld in ‘t Slothuis wonen zijn werkzaam in Agriport (Hollands Kroon). ‘t Slothuis is een voormalig verzorgingshuis waarin 160 personen worden gehuisvest. Dit is een kortdurend verblijf, dus zij staan grotendeels niet ingeschreven. In dit kader vraagt gemeente Opmeer zich af: wij kunnen hier nog wel meer gaan bieden, maar dat doen we dan eigenlijk voor andere gemeenten. Ingeschreven arbeidsmigranten en hun werkgevers moeten meebetalen aan gemeentelijke belastingen. Wellicht is dit ook een reden waarom arbeidsmigranten zich niet inschrijven” (Conclusr, 2018, p. 26). Daarnaast geldt dat informatie met betrekking tot de inschrijving van arbeidsmigranten incidenteel of projectmatig, maar in ieder geval niet structureel wordt verzameld (Conclusr, 2018, p. 63).

4.2.3

Algemeen beeld op basis van ambtelijke interviews

Op basis van de gesprekken die zijn gevoerd met ambtenaren tijdens dit onderzoek, kan het volgende beeld worden gegeven met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten. Het aanvragen en verkrijgen van een vergunning kent de stappen die ook wel in andere gemeenten worden aangetroffen, waarbij de aanvraag wordt getoetst en waarbij uiteindelijk wordt afgeschouwd. In de praktijk van vergunningverlening toetst men eerst aan het bestemmingsplan. Mocht de aanvraag niet passen binnen dat bestemmingsplan, dan kan men bezien of een en ander buitenplans is in te passen. Toetsing vindt dan plaats aan de hand van de beleidsregel Kruimelgevallen (men gaat dan kruimelen). Op basis van deze beleidsregel is doorgaans meer mogelijk dan men in eerste instantie denkt, aldus de respons in dit verband. Nadat een aanvraag binnen is gekomen, wordt eerst vooroverleg gevoerd. Hierbij worden alle relevante partijen betrokken, afhankelijk van de aanvraag. Als de aanvraag bijvoorbeeld tevens de aanleg van parkeerplaatsen behelst, of invloed heeft op het aantal beschikbare parkeerplaatsen, dan wordt ook een 50

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Opmeer&id=fa6ace10-3600-4cc2-95ed-f6de156cd975