20210629_07_BMC eindrapportage (definitief) BKO Opmeer.pdf
Tekst van het document
Als de korte lijn hapert Onderzoek naar de bestuurskracht van gemeente Opmeer Eindrapportage | 10 juni 2021
Projectnummer: PO017902 Classificatie: vertrouwelijk
BMC Advies B.V. Databankweg 26D P.O. box 490 3821 AL Amersfoort 3800 AL Amersfoort
|1|
T +31 (0)33 496 52 00 www.bmc.nl
KVK 32078667 IBAN NL91ABNA0504035754 BTW NL80.86.63.598 B.01
Dit document (inclusief eventuele bijlagen) is opgesteld door BMC en de (auteurs)rechten met betrekking tot de inhoud en het format van dit document berusten bij BMC. Dit document is uitsluitend bedoeld voor gebruik door de opdrachtgever en mag niet worden gepubliceerd of aan anderen ter beschikking worden gesteld zonder uitdrukkelijke voorafgaande toestemming van BMC.
|2|
H0 | Kernboodschap
H1Als |onderdeel Kernboodschap van een brede strategische toekomstverkenning heeft de gemeente Opmeer een onderzoek laten uitvoeren naar de huidige en in de toekomst benodigde bestuurskracht. In aanvulling op de eerder in beeld gebrachte uitvoeringskracht van de organisatie brengt dit onderzoek de bestuurlijk-politieke processen in beeld.
H2 | Kernboodschap OAls onderdeel brede strategische Opmeer presteertvan ruimeen voldoende demoment gemeente Detoekomstverkenning gemeente Opmeer isheeft op dit in staat om Opmeer een invulling onderzoek naar naar behoren te laten gevenuitvoeren aan de wettelijke de huidige in de toekomst benodigdeambities. taken en de en geformuleerde bestuurlijke bestuurskracht. In aanvulling de eerder Het gemeentebestuur is op reëel overin de beeld gebrachte mogelijkheden vanuitvoeringskracht de gemeente van en de stemt de organisatie onderzoekondernemers de ambities daarbrengt op af.ditInwoners, en bestuurlijk-politieke processen beeld. regionale partners waarderen de in inspanningen van de gemeente als voldoende. Met elkaar weten de gremia van Opmeer op dit moment voldoende uitvoerings-, beslis- en verantwoordingscapaciteit te genereren. En dat is waar het bij bestuurskracht uiteindelijk om draait. Sociaaleconomisch gaat het Opmeer voor de wind.
H3 | Kernboodschap
H4 | Kernboodschap H1 | Onderzoeks H5vraag | Kernboodschap
Vergelijkbare aandachtspunten in alle gremia We herkennen in ons onderzoek bij gemeenteraad en college dezelfde aandachtspunten die in eerder onderzoek ook van bij een debrede organisatie werden OAls onderdeel strategische geconstateerd, namelijk: vermogen, toekomstverkenning heeftstrategisch de gemeente denken eneen handelen vanuit maatschappelijke Opmeer onderzoek latendeuitvoeren naar opgave (opgavegestuurd werken), eigenaarschap de huidige en in de toekomst benodigde enbestuurskracht. rolzuiverheid. In aanvulling op de eerder in beeld gebrachte uitvoeringskracht van de In organisatie ons onderzoek hebben we geconstateerd dat het brengt dit onderzoek de debestuurlijk-politieke gemeenteraad de processen nodige moeite kost in beeld. om de rollen – te weten kaderstellende, controlerende en volksvertegenwoordigende rol - ten opzichte van samenleving en college te vervullen. Het debat is er OAls onderdeel van een brede strategische vooral één tussen college en spitst zich toekomstverkenning heeftenderaad, gemeente vaak toe opeen operationele Opmeer onderzoekzaken. laten uitvoeren naar de huidige en in de toekomst benodigde Debestuurskracht. bestuurscultuur omschrijven wein als In aanvulling op de eerder onvoldoende collectief.
Er is afstand de beeld gebrachte uitvoeringskracht van tussen de gremia en webrengt hebben datder spanning zit organisatie ditgemerkt onderzoek opbestuurlijk-politieke de onderlinge relatie. Het bestuurlijk-ambtelijk processen in beeld. samenspel komt daardoor minder goed uit de verf.
H6 | Kernboodschap
H7 | Kernboodschap
H2 | Onderzoeks vraag
|3|
In toekomst meer bestuurskracht noodzakelijk Druk op de gemeente ontstaat vooral van buitenaf: institutionele veranderingen, zoals decentralisatie van taken en nieuwe wetgeving zoals de Omgevingswet en nieuwe maatschappelijke opgaven zoals de klimaat- en energietransitie en (versnelling van) de woningbouw. Ook kritischer wordende inwoners en ondernemers maken versterking van de bestuurskracht noodzakelijk. Daarom zijn we van mening dat in de toekomst méér bestuurskracht nodig is dan nu in Opmeer gezamenlijk wordt gegenereerd. Adviezen voor ontwikkeling bestuurskracht Om voldoende bestuurskracht te kunnen blijven genereren zal Opmeer moeten blijven werken aan de benoemde aandachtspunten. De gemeente heeft daartoe al diverse acties uitgezet, waaronder de doorontwikkeling van het Pact van Westfriesland, bestuurlijke vernieuwing en de ontwikkeling van dienstverlening en organisatie.
Vanuit de bevindingen van dit onderzoek komen we tot de volgende accenten en aanvullingen op de acties die al in gang zijn gezet, namelijk: Bestuurlijke vernieuwing: het hernieuwen van het bestuurlijk samenspel in een meer collectieve bestuurscultuur met instrumenten en een vergaderstructuur die de raad ondersteunen in zijn rollen; Democratische vernieuwing: het versterken van vormen van inwoner- en overheidsparticipatie; Regionale samenwerking: het maken van keuzes in dossiers en partners om het rendement van samenwerking verder te vergroten. Ruimte maken voor ontwikkeling bestuurskracht door intensivering van samenwerking Naast de keuzes die in het kader van het Pact zullen worden gemaakt, adviseren wij om regionaal een partner te zoeken om een centrumgemeenteconstructie mee aan te gaan. Doel is het takenpakket van de gemeente beter behapbaar te maken en daardoor te kunnen focussen op die taken waar de gemeente juist door nabijheid en kleinschaligheid het verschil kan maken voor inwoners en ondernemers.
Condities voor bestuurskracht Omvang Motivatie Hulpbronnen (organisatie en financiën) Samenwerking en participatie
Bestuurskracht
Wat gaat goed?
Wat vraagt aandacht?
Er wordt geïnvesteerd in de organisatie (max variant Overdrachtsdocument) Medewerkers, bestuurders en politici zijn betrokken bij de gemeenschappen Er wordt geïnvesteerd in de organisatie (max variant Overdrachtsdocument) Financiële gezondheid is door stevige maatregelen meerjarig op orde gebracht Visies op regionale samenwerking en participatie zijn recent vastgesteld Alle gremia van Opmeer zijn adequaat vertegenwoordigd op de verschillende platforms in de regio
Inherente kwetsbaarheid van relatief kleine organisatie
Wat gaat goed?
Wat vraagt aandacht?
Financiële gezondheid in het licht van financiële onzekerheden (rijksbijdragen nieuwe taken, ontwikkeling Gemeentefonds) Positie op de arbeidsmarkt Participatie is nog volop in ontwikkeling, het betrekken van inwoners en het faciliteren van participatie wordt relatief laag beoordeeld door inwoners Strategische keuzes in samenwerking moeten nog worden gemaakt Leveren van voldoende capaciteit en kwaliteit op operationeel-tactisch niveau in de samenwerking
Uitvoeringscapaciteit Opmeer is in voldoende mate in staat om te De gedaalde waardering van inwoners en voldoen aan uitvoering van wettelijke taken en ondernemers, zowel voor de manier waarop de bestuurlijke ambities gemeente wordt bestuurd als voor de dienstverlening door medewerkers Besliscapaciteit Het gemeentebestuur weet complexe besluiten Strategisch vermogen en collectieve afweging te nemen, zoals OZB verhoging en investeringen Constructief samen- en tegenspel in de raadszaal in IKC en de ambtelijke organisatie en daarbuiten Ontspannen bestuurlijk-ambtelijk samenspel Verantwoordings De gemeente legt verantwoording af en Lerend vermogen en onderlinge capaciteit communiceert met inwoners over plannen, aanspreekcultuur in de gemeenteraad besluiten en resultaten, via officiële bekendmakingen en informeel via o.a. periodiek overleg met dorpsraden Beleidsprestaties
Wat gaat goed?
Wat vraagt aandacht?
Gemeentelijke beleidskaders zijn veelal actueel. De relatief lage scores op omgevingskwaliteit, Digitale dienstverlening is ontwikkeld en wordt overigens wel in lijn met het (lage) Nederlands gewaardeerd door inwoners gemiddelde Sociaaleconomisch bovengemiddeld goede score Overall beeld bestuurskrachtonderzoek Opmeer Output en outcome
|4|
|5|
H1 | Onderzoeksvraag
Bestuurskrachtonderzoek als onderdeel van H2 | Onderzoeksvraag strategische toekomstverkenning De gemeente Opmeer werkt aan een toekomstbestendig bestuur en organisatie die in staat zijn adequaat bij te dragen aan de maatschappelijke opgaven richting 2030. Daartoe zet de gemeente een samenhangende set van strategische instrumenten in, zoals beschreven in het coalitieakkoord Bouwen aan vertrouwen:
2.
Is de huidige bestuurskracht voldoende of is er meer nodig? Wat is de benodigde toekomstige bestuurskracht?
3.
Wat is er nodig voor de raad, het college en de ambtelijke organisatie om goed toegerust te zijn op de kritische bestuurlijke opgaven van de toekomst?
H3 | Onderzoeksvraag
Organisatieonderzoek, met de vraag of de gemeentelijke organisatie adequaat is toegerust voor een zelfstandig Opmeer, uitgevoerd door Berenschot in 2019. Toekomstvisie, een koersdocument met robuust en geprioriteerd beleid voor de (regionale) trends en ontwikkelingen die op Opmeer afkomen, opgesteld door Futureconsult en vast te stellen voor de zomer van 2021. Pact van Westfriesland 7.1, een afsprakenkader voor de uitvoering van de intergemeentelijke samenwerking op zes strategische thema’s.
H4 | Onderzoeksvraag
H5 | Onderzoeksvraag
Als vierde onderdeel van de strategische toekomstverkenning wil de gemeente een onderzoek laten uitvoeren naar de huidige en in de toekomst benodigde bestuurskracht van de gemeente. Daar waar in het onderzoek van Berenschot de nadruk lag op de gemeentelijke organisatie, moet het bestuurskrachtonderzoek aanvullend de bestuurlijk-politieke context in beeld brengen.
H6 | Onderzoeksvraag
H7 | Onderzoeksvraag Voor dit onderzoek heeft de gemeente de volgende onderzoeksvragen geformuleerd: 1. Wat huidige bestuurskracht van Opmeer? H8 |is deOnderzoeksvraag a) In hoeverre is de gemeenteraad in staat om haar volksvertegenwoordigende, kaderstellende en controlerende rol ten opzichte van samenleving en college te nemen? b) In hoeverre is het college in staat om de gewenste maatschappelijke effecten te bereiken? c) Op welke wijze draagt de organisatie bij aan de bestuurskracht?
|6|
Het bestuurskrachtonderzoek resulteert in een set bevindingen en aanbevelingen als input voor het bestuurlijk-politiek en maatschappelijk debat in de gemeente. Het onderzoek beoogt een spiegel voor te houden en is nadrukkelijk niet bedoeld als een oordeel over het functioneren van personen of gremia. Randvoorwaarden en uitgangspunten Bij het onderzoek hebben we de volgende uitgangspunten gehanteerd
Het bestuurskrachtonderzoek is onafhankelijk; Het onderzoek brengt de bestuurskracht van Opmeer anno 2021 in beeld en duidt de ontwikkeling van de bestuurskracht(opgave) richting 2030; Het vertrekpunt voor het onderzoek is een bestuurlijk zelfstandige gemeente Opmeer die met behulp van regionale samenwerking invulling geeft aan wettelijke taken en bestuurlijke ambities; Het onderzoek maakt gebruik van de resultaten van eerder onderzoek. Vanuit de in de inleiding beschreven trajecten is veel direct bruikbaar onderzoeksmateriaal beschikbaar. Waar nodig wordt dit hier met eigen onderzoek aangevuld.
In deze eindrapportage presenteert BMC haar bevindingen en adviezen. Hierin hebben we de reacties verwerkt van college en raadsleden op de voorlopige rapportage.
Onderzoeksaanpak Om de vragen van dit onderzoek te kunnen beantwoorden hebben we voor een aanpak gekozen die een combinatie is van feiten (data, documenten) en meningen (ervaringen, gevoelens, beelden). We bouwen voort op de recente trajecten die in Opmeer zijn doorlopen. Uit die trajecten maken we gebruik van de analyse rondom organisatie, financiën en regionale samenwerking. Onze focus lag aanvullend op het in beeld brengen van de beleidsprestaties van de gemeente en de bestuurlijk-politieke processen. We hebben een beeld van de bestuurskracht van Opmeer opgesteld vanuit drie perspectieven: gemeenteraad, bestuur en organisatie (zelfbeeld), inwoners, ondernemers en partners in de samenwerking (omgevingsbeeld), en ons beeld als extern adviseur (professioneel beeld).
Om tot beantwoording van de onderzoeksvragen te komen hebben we de volgende stappen gezet:
Deskresearch: bestuderen van gemeentelijke documenten en onderzoeksmateriaal van Berenschot en Futureconsult. In beeld brengen “Staat van Opmeer” (outcome) en gemeentelijke beleidsprestaties met behulp van openbare databronnen. Interviews: gesprekken met fracties van de gemeenteraad, griffier, leden van het college, managementteam, medewerkers, provincie en ondernemersvereniging. Analyse: Interpreteren onderzoeksmateriaal en uitkomsten inwonerpeiling (Waar Staat je Gemeente). Reconstructie casus IKC en Expat hotel. Rapportage: vastleggen bevindingen en adviezen.
|7|
LEESWIJZER
LEESWIJZER
LEESWIJZER
LEESWIJZER
LEESWIJZER
LEESWIJZER
LEESWIJZER
LEESWIJZER
Met deze aanpak willen we een bijdrage leveren aan het gesprek tussen raad, college en organisatie over het functioneren van Opmeer. In het belang van de inwoners en ondernemers van Opmeer.
Hoofdstuk 2 beschrijft onze kijk op bestuurskracht en het onderzoeksmodel en normenkader die we hebben gebruikt in ons onderzoek. Hoofdstuk 3 bevat het beeld dat gemeenteraad, college en organisatie van het eigen en elkaars functioneren hebben. In hoofdstuk 4 komt het beeld aan bod dat inwoners, ondernemers en partners uit de regio van de gemeente Opmeer hebben. In hoofdstuk 5 geven we weer hoe wij als extern adviseur op basis van ons onderzoek kijken naar de bestuurskracht van Opmeer. In het afsluitende hoofdstuk 6 presenteren we onze bevindingen als antwoord op de onderzoeksvragen. We sluiten af met een aantal adviezen voor de ontwikkeling van de bestuurskracht van Opmeer. Hoofdstuk 2 beschrijft onze kijk op bestuurskracht en het onderzoeksmodel en normenkader die we hebben gebruikt in ons onderzoek. Hoofdstuk 3 bevat het beeld dat gemeenteraad, college en organisatie van het eigen en elkaars functioneren hebben. In hoofdstuk 4 komt het beeld aan bod dat inwoners, ondernemers en partners uit de regio van de gemeente Opmeer hebben. In hoofdstuk 5 geven we weer hoe wij als extern adviseur op basis van ons onderzoek kijken naar de bestuurskracht van Opmeer. In het afsluitende hoofdstuk 6 presenteren we onze bevindingen als antwoord op de onderzoeksvragen. We sluiten af met een aantal adviezen voor de ontwikkeling van de bestuurskracht van Opmeer.
Hoofdstuk 2 beschrijft onze kijk op bestuurskracht en het onderzoeksmodel en normenkader die we hebben gebruikt in ons onderzoek. Hoofdstuk 3
H2 | Onderzoeksmodel en normenkader Bestuurskracht is het vermogen van een gemeente om de wettelijke en autonome taken adequaat uit te voeren en om daartoe in de eigen maatschappelijke context van deze gemeente de juiste verbindingen aan te gaan. De bestuurskracht bepaalt de prestaties.
Voor ons onderzoeksmodel sluiten we aan bij een studie van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) naar gemeentelijke bestuurskracht en de energietransitie (2019).
H3 | Onderzoeksmodel en normenkader
Bestuurskracht komt volgens het PBL tot stand langs drie lijnen: uitvoerings-, beslis- en verantwoordingscapaciteit. Verondersteld wordt dat deze capaciteiten worden bepaald door een aantal condities voor bestuurskracht: omvang van de gemeente, bestuurscultuur, motivatie, hulpbronnen en samenwerking (regionale samenwerking en inwonerparticipatie). De bestuurskracht van een gemeente vertaalt zich uiteindelijk in beleidsprestaties, in concrete output (beleid en interventies) en uiteindelijk in maatschappelijke outcome (“de staat van Opmeer”).
H4 | welOnderzoeksmodel en normenkader Misschien de meest toepasselijke en simpele De goede dingen doen en die dingen goed doen. beschrijving van een bestuurskrachtige gemeente die klaar is voor de toekomst. De onderliggende vraag is: wat doen we als gemeente nu al goed (sterktes) en wat kan er beter (ontwikkelpunten)?
H5 | Onderzoeksmodel en normenkader Bestuurskracht is geen enkelvoudig begrip. Geen enkel gemeentebestuur kan met een druk op de knop eenduidige maatschappelijke effecten bereiken. Bestuurskrachtig besturen en organiseren vraagt om een meervoudige blik.
Grafisch ziet ons conceptueel model er als volgt uit:
H6 | Onderzoeksmodel en normenkader
H7 | Onderzoeksmodel en normenkader
H8 | Onderzoeksmodel en normenkader
H9 | Onderzoeksmodel en normenkader
|8|
Onderstaand hebben we ons onderzoeksmodel geoperationaliseerd. Om antwoord te kunnen geven op de onderzoeksvragen, brengen we de bestuurskracht anno 2021 in beeld en duiden we de ontwikkeling van de bestuurskrachtopgave richting 2030.
Op de volgende pagina hebben we de indicatoren uitgewerkt in een normenkader, dat we hebben ontleend aan verschillende rollen van gemeenten. Dit normenkader hebben we gebruikt als onderlegger voor onze bureaustudie en de interviews.
Condities voor bestuurskracht Omvang Motivatie Hulpbronnen Samenwerking en participatie
Omvang van gemeente c.q. ambtelijk apparaat Bestuurlijke slagvaardigheid Medewerkersbetrokkenheid Organisatorische gezondheid Financiële gezondheid Bewonersparticipatie Regionale samenwerking
Bestuurskracht Uitvoeringscapaciteit
Besliscapaciteit
Verantwoordingscapaciteit
Beleidsprestaties Sociaal Domein, Fysiek Domein, Dienstverlening
|9|
Mate waarin: kan worden voldaan aan de verwachtingen en taakstellingen, opgelegd door Rijksoverheid, provincie, gemeentebestuur en bevolking Mate waarin: tijdig beslissingen worden genomen met voldoende politiek draagvlak de behandeling van onderwerpen vorm wordt gegeven in een feitelijk en gestructureerd debat in de gemeenteraad er sprake is van integrale afwegingen Mate waarin: tijdig en zorgvuldig geëvalueerd wordt bijgestuurd wordt op basis van uitgevoerde evaluaties draagvlak onder inwoners en stakeholders gemonitord wordt Gemeentelijke output Strategische beleidskaders Uitvoering, dienstverlening Waardering door cliënten, inwoners en ondernemers
Maatschappelijke outcome Staat van Opmeer (sociaal, economisch en omgevingskwaliteit)
De gemeente als bestuur en beleidsmaker (onderdeel: beslis- en verantwoordingscapaciteit) De gemeente kan worden opgedeeld in een drietal entiteiten: de gemeenteraad, het college van B e n W en de ambtelijke organisatie. Belangrijk voor het functioneren van de gemeente als geheel is het samenspel tussen deze drie. Daarbij speelt ook de wisselwerking tussen gemeente en haar gemeenschap een cruciale rol. De gemeente, als lokaal bestuur, is steeds meer ‘de eerste overheid’. Van alle overheden heeft de gemeente het beste zicht op wat zich bij inwoners afspeelt en is het de gemeente die concrete problemen aanpakt, oplossingen bedenkt en overzicht biedt.
De gemeente als medeoverheid (partner) in de regio (onderdeel: samenwerking) Door een toename van het aantal gemeentelijke taken en de complexiteit van die taken, zoeken gemeenten steeds vaker naar een bundeling van krachten. Samenwerken kan een middel zijn om de bestuurskracht (en zelfstandigheid) te versterken en borgen. Soms op onderdelen (onder andere bedrijfsvoering) en soms breed voor het totale strategische, tactische en operationele terrein (zoals bij ambtelijke fusies het geval is). Partners kunnen naast de genoemde publieke ook (semi-)private partijen zijn (triple helix, publiekprivate samenwerking).
Ten behoeve van dit onderzoek kijken we naar de volgende aspecten/normen:
Ten behoeve van het onderzoek kijken we specifiek naar de volgende aspecten/normen:
De bestuurscultuur en het bestuurlijk opdrachtgeverschap dragen bij aan het bereiken van ambities en versterking van de identiteit. De bestuurscultuur (rol- en taakverdeling tussen raad en college) draagt bij aan krachtig bestuur en daadkracht. De gemeenteraad is in balans: zij is zowel een besluitvormend als een politiek orgaan. Er bestaat rolzuiverheid ten aanzien van eigenaarschap en opdrachtgeverschap. Er is sprake van vertrouwen, ruimte voor diversiteit én gezamenlijkheid. De gemeente laat in de praktijk zien dat zij in verbinding staat met de samenleving en hiernaar handelt. Beleid wordt vormgegeven en, indien gewenst, uitgevoerd met of door de samenleving (responsiviteit en participatie). Het bestuur is toegankelijk en aanspreekbaar voor inwoners, bedrijven en organisaties. Deze doelgroepen kunnen invloed uitoefenen op het beleid en er wordt door de gemeente verantwoording afgelegd over gemaakte (financiële) keuzes. De gemeente is in staat om inwoners, verenigingen, clubs, ondernemers, et cetera en hun gemeenschappelijke opgaven te verbinden. Zij helpt de doelgroepen zich te organiseren en faciliteert waar nodig. Ze is in staat te differentiëren in haar rol.
| 10 |
De gemeente heeft een visie op de regionale samenwerking en handelt zelfbewust op basis van deze agenda, positie en het belang ten aanzien van de verschillende samenwerkingsdomeinen. Dit wordt (h)erkend door de samenwerkingspartners. De gemeente voert daardoor regie (bestuurlijk en ambtelijk) op de voor hen belangrijke thema’s. De gemeente maakt onderscheid tussen strategisch (richten), tactisch (inrichten) en operationeel (verrichten) samenwerkingsniveau en weten deze met elkaar te verbinden. De samenwerkingskosten zijn in beeld en hier wordt op gestuurd door bestuur en management.
De gemeente als organisatie (onderdeel: uitvoeringscapaciteit) Deze rol raakt aan de gemeente als orgaan, waarbij het begrip uitvoeringscapaciteit centraal staat. Dit is het vermogen van de organisatie om nu en in de toekomst de taken en ambities van het gemeentebestuur waar te maken, zowel vanuit de advies- als de dienstverlenende en uitvoerende rol. Daarbij gaat het om ontwerpvariabelen die voor iedere organisatie van belang zijn om goed te kunnen functioneren (zowel ‘harde’ als ‘zachte’ factoren). Voor dit onderdeel hanteren we de bevindingen van de rapportage van Berenschot “Beheergemeente onder druk”.
De gemeente als dienstverlener (onderdeel: beleidsprestaties) De ‘klanten’ zijn inwoners, bedrijven, maatschappelijke instellingen en medeoverheden. Deze klanten van de gemeente stellen in toenemende mate hoge eisen aan de klantgerichtheid van de gemeente. Hun tevredenheid met en loyaliteit aan de gemeente is medeafhankelijk van hoe de gemeente inspeelt op hun wensen met betrekking tot de dienstverlening, maar ook van de kosten die de gemeente in de vorm van gemeentelijke belastingen hiervoor in rekening brengt. Ten behoeve van het onderzoek kijken we specifiek naar de volgende aspecten/normen:
Er is een visie op dienstverlening waarbij servicenormen gehaald worden, zowel fysiek als digitaal. Er worden periodiek metingen verricht en er wordt bijgestuurd waar nodig en gewenst. De klant staat centraal, er worden kwalitatief goede producten met een goede service en persoonlijke benadering geleverd, blijkend uit algehele waardering van de dienstverlening en tevredenheid cliënten Wmo en Jeugd. Facturen worden binnen de betaaltermijn betaald Klantvragen en bezwaarschriften worden binnen vastgestelde termijnen afgehandeld
| 11 |
H3 | Zelfbeeld
Hoe kijken de spelers in Opmeer zelf tegen het onderlinge samenspel aan? Wat werkt bevorderend, wat werkt belemmerend? Het zelfbeeld gaat in op de eigen ervaringen, verbeterpunten en dilemma’s vanuit gemeenteraad, college van B&W en organisatie.
H4 | Zelfbeeld
In de gesprekken hebben we de condities voor H5 | Zelfbeeld bestuurskracht en de bestuurskracht besproken aan de hand van de thema’s uit ons onderzoeksmodel. We presenteren deze beelden als onderdeel van ons onderzoek. Niet als weergave van ‘de werkelijkheid’ maar als hulpmiddel om het onderlinge gesprek te voeren. Daarbij tekenen we aan dat in een samenvattend beeld de nuance soms verloren gaat. Waar mogelijk hebben we daarom afwijkende opvattingen weergegeven.
H6 | Zelfbeeld
Nabijheid van bestuur is belangrijk in Opmeer. De relatie tussen gemeentebestuurders en de samenleving is belangrijk voor het samenspel tussen inwoner en gemeente. Aanspreekbaar en toegankelijk zijn en werken aan vertrouwen door persoonlijk contact zijn voor alle betrokkenen cruciaal in het samenspel tussen gemeente en gemeenschap in Opmeer. Het is de meest genoemde overweging in het streven naar behoud van zelfstandigheid.
H7 | Zelfbeeld
H8 | Zelfbeeld
Men beseft dat capaciteit en kwaliteit in alle gremia een issue is. In de basis is er onderling begrip voor de omstandigheden waarin elk gremium opereert. Alle geïnterviewden realiseren zich dat kwaliteit overal een issue is. Alle gremia moeten veel moeite doen om voldoende geschikte mensen te vinden. In één van de interviews is geopperd om de zoektocht meer gezamenlijk te maken en ook creatieve constructies te overwegen, zoals collegeleden zonder politieke binding en van buiten de gemeente.
H9 | Zelfbeeld
H10 |Zelfbeeld
De cultuur en omgangsvormen binnen de raad zijn de laatste tijd verscherpt. Vanouds is er in de raad sprake van typische plattelandspolitiek, zo werd door een geïnterviewde omschreven. In de periode 2010-2018 voerde een sterke coalitie de boventoon. Sinds de wisseling in de samenstelling coalitie-oppositie is het debat scherper geworden, met een steviger | 12 |
tegengeluid. In alle gevoerde gesprekken is dit punt naar voren gebracht. Volgens velen slaat de toon in het debat steeds vaker door en wordt er op de man gespeeld. Het inhoudelijk debat wordt dan niet langer gescheiden van persoonlijke relaties. Daar hebben diverse geïnterviewden veel last van. De organisatie wordt door raadsleden omschreven als dienstbaar en loyaal. Raadsleden zijn over het algemeen te spreken over de inzet van medewerkers, al zijn de directe contacten spaarzaam. Raadsleden hebben de indruk dat het verloop onder het personeel hoog is. Enkele raadsleden geven aan dat de informatievoorziening ontoereikend was om de controlerende rol, vooral in het sociaal domein, goed uit te kunnen voeren. Er wordt inmiddels gewerkt aan betere rapportages en informatie. Enkele raadsleden hebben opgemerkt dat zij de indruk hebben dat de organisatie vrij traditioneel is ingericht en wordt aangestuurd. De organisatieontwikkeling is erop gericht om de manier van werken meer aan te laten sluiten bij wat inwoners en medewerkers van een eigentijdse organisatie verwachten. De ontwikkeling van leiderschap is benoemd als één van de speerpunten in de ontwikkeling van de organisatie in 2021. De integriteitsonderzoeken uit 2017-2018 hebben hun sporen nagelaten in de organisatie.
Deze onderzoeken liggen nog vers in het geheugen van de organisatie, zo bleek in interviews met management en medewerkers. Het leidt bij hen tot behoedzaam opereren. Medewerkers hebben behoefte aan eenduidig bestuurlijk opdrachtgeverschap en bestuurlijke stabiliteit. Medewerkers ervaren afstand tot het college en de raad, zo hebben zij aangegeven in een medewerkersbijeenkomst. Korte lijnen en een goede verstandhouding zijn in hun ogen cruciaal om – binnen de beschikbare capaciteit – de goede dingen goed te kunnen doen.
Ten aanzien van inwonersparticipatie zijn alle gremia nog zoekende. Al lange tijd werkt Opmeer met inwonerparticipatie. De dorpsraden spelen daarin een belangrijke rol. Deze stellen bijvoorbeeld dorps- c.q. leefbaarheidsplannen op. Waar deze in eerder nog het karakter van een wensenlijst richting gemeentebestuur hebben, zijn in de recentere plannen daarnaast ook diverse initiatieven opgenomen waarin de dorpen zelf het voortouw nemen. In de afgelopen jaren werkt de gemeente aanvullend op de dorpsraden ook met andere vormen van burgerparticipatie, bij het opstellen van beleid en het uitvoeren van projecten. In februari 2020 is de Nota Burger- en Overheidsparticipatie Opmeer vastgesteld. Inwoners worden in toenemende mate ook via andere dan klassieke invloedslijnen betrokken bij beleid en besluitvorming. Het IKC en de toekomstvisie zijn genoemd als geslaagde voorbeelden. Participatie rondom sociaal domein, energietransitie en het Expat hotel zijn als minder geslaagde voorbeelden genoemd. Algemene aandachtspunten bij participatie spelen ook in Opmeer: wat is de betekenis van de uitkomsten van participatie in de besluitvorming en hoe bereiken we een publiek dat breder is dan de usual suspects? Een enkeling geeft aan dat de dorpsraden volstaan als vorm van inwonerparticipatie. Realistische kijk op eigen mogelijkheden en de noodzaak van samenwerking.
Alle geïnterviewden geven blijk van een realistische kijk op de mogelijkheden en beperkingen van een kleine gemeente. Regionale samenwerking wordt gezien als vanzelfsprekend verlengstuk om de bestuurskracht te bevorderen. Daarbij spelen de vraagstukken die ook bij andere gemeenten spelen rondom regionale samenwerking: rendement (inbreng versus opbrengst), agendering en (moment van) invloed. In twee interviews is geopperd dat ontwikkeling van een verdergaande vorm van besluitvorming op regionaal niveau noodzakelijk is om de nodige vaart en doorzettingsmacht in regionale vraagstukken te realiseren. | 13 |
Al met al lukt het de raad om zijn rollen te vervullen, zo vinden de betrokkenen zelf. Het algemene beeld bij de geïnterviewden is dat de raad al met al in staat is om de kaderstellende, controlerende en vertegenwoordigende rol voldoende te vervullen. Uiteindelijk lukt het om de besluiten die nodig zijn te nemen, ook over complexe issues als de OZB of het IKC. In alle interviews zijn ontwikkelpunten benoemd: de raad meer aan het stuur (kaderstellend), beter geïnformeerd (controlerend) en meer participatief (vertegenwoordigend). Debat op hoofdlijnen in de raad komt moeizaam van de grond. Alle gremia typeren zichzelf en elkaar als overwegend uitvoeringsgericht. Men is gericht op de uitdagingen van alledag en operationele kwesties. Deze pragmatische en nuchtere insteek past volgens geïnterviewden bij het (Westfriese DNA van inwoners en ondernemers. Bestuurders en politici zijn van nature wat minder gericht op de grote lijn, zo geven de geïnterviewden zonder uitzondering aan. Een inhoudelijk politiek debat op de kern van voorliggende vraagstukken vindt daardoor in beperkte mate plaats, zo geeft een meerderheid van de geïnterviewden uit alle gremia aan.
Als voorbeelden van debatten waar operationele kwesties het debat domineerden zijn genoemd het debat rond de jeugdzorg, de OZB in het kader van de Toekomstvisie en de Regionale Energie Strategie (“2030 of 2040 energieneutraal?”). Het ontbreekt aan collectieve meningsvorming en integrale afweging. Het debat in de raad is veelal tussen fracties en de portefeuillehouder. Het onderling debat tussen raadsleden wordt minder gevoerd. Het zwaartepunt van de meningsvorming en besluitvorming ligt volgens veel geïnterviewden buiten de raad, in het informele politieke circuit. Een aantal raadsleden is zoekende naar het ‘juiste moment’ van standpuntbepaling, ook in relatie tot het moment waarop inwoners kunnen inspreken.
De raad opereert veelal reactief. In alle interviews is aangegeven dat de raad over het algemeen reactief is, in de zin dat de raad veelal reageert op initiatieven en voorstellen vanuit het college. Ondanks dit algemene gevoel zijn er ook voorbeelden genomen van agenderende initiatieven vanuit de raad, zoals bij het Expathotel en het dashboard sociaal domein. Dit beeld van het eigen functioneren komt overeen met het algemeen beeld van gemeenteraden in Nederland. Uit onderzoek blijkt dat kaderstelling door de raad een vrij passief karakter heeft. In de praktijk neemt het college veelal het voortouw. De gemiddelde raad neemt af en toe amendementen aan op collegevoorstellen (waaronder de begroting) en stuurt soms zelf met een motie of een initiatiefvoorstel.
Er zijn zorgen over het tempo waarin (grote) vraagstukken aan de raad worden voorgelegd. Onder diverse geïnterviewde raadsleden heerst het gevoel dat bestuur en organisatie moeite hebben om (grote) maatschappelijke vraagstukken voor te bereiden en aan de raad voor te leggen. Als voorbeelden zijn genoemd de warmtetransitie en de Omgevingswet. Ook is in dit kader gewezen op het niet halen van de planning van de termijnagenda.
Bestuurlijke vernieuwing is in voorbereiding. De griffie heeft het thema bestuurlijke vernieuwing geagendeerd. De inzet is om de bestuurlijke processen op meer eigentijdse leest te schoeien, onder meer door het klassieke commissiemodel te herzien. Inzet is om dit na de zomer van 2021 op te pakken en een programma klaar te hebben voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2022. Onder de oppervlakte broeit de spanning tussen belangenafweging en –behartiging. Uit de interviews komt het beeld naar voren dat in de kern het algemeen belang of het belang van inwoners en ondernemers centraal staat in college en raad. Toch zijn wij ook door diverse geïnterviewden gewezen op het voorkomen van belangenverstrengeling waarbij sectorale of privébelangen in de besluitvorming debat terechtkomen. Elk jaar in september bespreken | 14 |
de raadsleden het onderwerp integriteit en de afspraak is dat alle fractievoorzitters dit in hun eigen fractie bewaken. Elkaar functioneel aanspreken, zo wordt door diverse geïnterviewden uit alle gremia aangegeven, kan lastig zijn in een gemeenschap waar ‘iedereen elkaar kent’ en de sociale controle groot is. De raad reflecteert niet structureel op het eigen functioneren. Doorgaans wordt alleen bij incidenten stilgestaan bij het eigen functioneren, zo geven geïnterviewden aan. Rust en ruimte nemen om periodiek en expliciet het functioneren bespreekbaar te maken is geen gebruik.
Samengevat De gremia in Opmeer typeren zichzelf en elkaar als loyaal en uitvoeringsgericht, maar ook kwetsbaar. Uitvoeringsgericht betekent niet per definitie slagvaardig. Uitvoeringsgericht wordt veelal gebruikt in termen van praktisch, detaillistisch en als tegenovergestelde van strategisch. Meer strategisch handelen, meer op hoofdlijnen handelen en de lange lijnen met elkaar bewaken wordt als uitdaging gezien en tevens als een manier om sneller en effectiever te werken (want minder bezig met de details). De belangrijkste ontwikkelpunten betreffen dan ook het vergroten van het strategisch vermogen en het werken vanuit de maatschappelijke opgave (alle gremia), versterking van het opdrachtgeverschap (college en raad), meer initiatief nemen (raad) en versterken van de kwaliteit (alle gremia). Betrokkenen voelen aan dat samenwerking en participatie verder aan belang moeten winnen om de bestuurskracht op peil te houden en te versterken, maar zijn nog zoekende naar een passende invulling. Bij de vertegenwoordigende rol van de raad gaat het om het vinden van heldere rollen en verantwoordelijkheden voor dorpsraden en maatschappelijke initiatieven en een scherp oog voor de balans tussen belangenbehartiging en – afweging.
| 15 |
H4 | Omgevingsbeeld Inspanningen van gemeenteraad, college van B&W H5 | Omgevingsbeeld en organisatie zijn gericht op meetbare en merkbare impact in de samenleving. Of het nu gaat over dienstverlening (hulp in het huishouden, het aanvragen van een paspoort, een schone leefomgeving) of over de keuze waar en met welke voorzieningen een nieuwe huizen worden gebouwd. In dit hoofdstuk beschrijven we hoe inwoners en ondernemers en partners in de regio kijken naar de gemeente
H6 | Omgevingsbeeld H7 Omgevingsbeeld Opmeer| scoort bovengemiddeld op sociaaleconomische indicatoren Op basis van openbare data schetsen we de staat van Opmeer anno 2020. Een handzaam samenvattend beeld geeft de Gemeentelijke Duurzaamheidsindex (GDI). Deze geeft weer hoe gemeenten in Nederland ten opzichte van elkaar scoren op de dimensies Economie, Mens & Maatschappij en Milieu & Energie. Deze worden beschreven aan de hand van 24 indicatoren die worden gevoed vanuit openbare data van onder meer CBS, RIVM, Planbureau voor de Leefomgeving en de Klimaatmonitor.
H8 | Omgevingsbeeld H9 | Omgevingsbeeld Door de breedte van de index geeft deze een beeld van hoe ‘gemeenten het doen’. Binnen ons onderzoeksmodel duiden we met behulp van deze index de outcome. Let wel, het gaat hier over het presteren van gemeente én gemeenschap samen.
H10 |Omgevingsbeeld Uit de GDI|Omgevingsbeeld komt het volgende beeld van Opmeer H11
Op de domeinen Economie en Mens & Maatschappij heeft Opmeer bijna louter goede tot zeer goede scores. Uit de cijfers komt het beeld naar voren van een veilige, sociale en ondernemende gemeente. Deze cijfers komen overeen met input van inwoners in het traject van de toekomstvisie. Op Participatie en Woonlasten liggen de scores relatief laag. De indicatoren Participatie en Woonlasten vormen de uitzondering op de mooie scores in de domeinen Economie en Mens & Maatschappij. Op beide indicatoren liggen de scores onder het landelijk gemiddelde. Op het domein Milieu & Energie scoort Opmeer onvoldoende. Vooral de scores op Water (kwaliteit oppervlaktewater), Natuur (areaal aan natuur) en Vervoerwijze (schoon vervoer en autobezit) zijn laag. De betreffende scores zijn overigens wel in (negatieve) lijn met het Nederlands gemiddelde. De scores op de indicatoren afvalscheiding en luchtkwaliteit zijn binnen dit domein relatief goed. De ontwikkeling op alle indicatoren is positief. De Gdindex geeft ook aan welke ontwikkeling de score van een gemeente op de onderscheiden indicatoren doormaakt. Bij Opmeer scoren alle indicatoren op dit punt positief.
Opmeer doet het relatief goed ten opzichte van het landelijk gemiddelde. Opmeer scoort, gemeten over 24 indicatoren van de GDI Index, met een 6,2 boven het Nederlands gemiddelde (5,8).
Inwoners geven de gemeente een ruime voldoende, zijn wel kritischer geworden In september – oktober 2020 is voor Waar Staat Je Gemeente een peiling uitgevoerd onder de inwoners van Opmeer door onderzoeksbureau I&O Research. Van de 2.500 aangeschreven inwoners hebben 762 de enquête volledig ingevuld, ruim voldoende voor een representatief beeld.
Opmeer scoort beter dan het Westfriese gemiddelde. Gemiddeld scoren de Westfriese gemeenten een 6,0. Er zijn in de omgeving geen gemeenten die beduidend hoger scoren dan Opmeer. Alleen Koggenland en Drechterland scoren met een 6,3 net iets beter. In “Holland boven Amsterdam” behoort Opmeer tot de top 5.
Het onderzoek geeft inzicht in de gemeentelijke prestaties op de thema’s Woon- en leefomgeving, Relatie inwoner en gemeente, Gemeentelijke dienstverlening en Zorg en welzijn. Het onderzoek Waar Staat Je Gemeente is ook uitgevoerd in 2015 en 2017. Door herhalingsmetingen uit te voeren wordt inzichtelijk hoe de waardering van inwoners van Opmeer zich in de tijd ontwikkelt.
naar voren:
| 16 |
Figuur: Staat van Opmeer (bron: gdindex.nl, 2021) Figuur: Staat van Opmeer (bron: gdindex.nl, 2021) Figuur: Staat van Opmeer (bron: gdindex.nl, 2021)
| 17 |
Figuur: Staat van Opmeer (bron: gdindex.nl, 2021) Figuur: Staat van Opmeer (bron: gdindex.nl, 2021)
Uit de inwonerpeiling komt het volgende beeld van Opmeer naar voren: De inwoners van Opmeer waarderen de inspanningen van de gemeente met een ruime voldoende. Het totaal aan gemeentelijke inspanningen wordt door de inwoners gewaardeerd met een 6,8. Het landelijk gemiddelde is 6,7. Ten opzichte van 2017 en 2015 ligt de totale waardering iets lager. Inwoners van Opmeer zijn vooral positief over de zorg van de gemeente voor de leefomgeving en het voorzieningenniveau. Gemeentelijke dienstverlening krijgt een voldoende. De gemeentelijke dienstverlening en de digitale faciliteiten worden door de inwoners met een 6,6 beoordeeld. Dit oordeel ligt rond het landelijk rapportcijfer en het cijfer van 2017. Aandachtspunt bij de waardering voor de directe dienstverlening is dat waar de trend in Opmeer licht negatief is, de landelijke trend juist positief is. De digitale faciliteiten worden beter beoordeeld dan in 2017 (6,6 versus 6,4). Inwoners van Opmeer zijn, in vergelijking tot de landelijke gemiddelden wat minder positief in hun beoordeling van de dienstverlening van medewerkers van de gemeente. Hoe zich deze beoordeling sinds 2017 heeft ontwikkeld is onbekend (de betreffende vragen zijn in 2017 niet gesteld). Het vertrouwen in de manier waarop de gemeente Opmeer wordt bestuurd is de afgelopen jaren gedaald.
Een kwart van de inwoners heeft vertrouwen in de manier waarop de gemeente wordt bestuurd. In 2017 lag dit nog op 44%. De score van Opmeer ligt lager dan het Nederlands gemiddelde (32%). Een kwart van de inwoners vindt dat de gemeente voldoende toezicht houdt op het naleven van regels, een vijfde vindt dat de gemeente zich flexibel opstelt als dat nodig is en iets meer dan een achtste (15%) is van mening dat de gemeente doet wat ze zegt. Inwoners van Opmeer beoordelen de gemeente op deze aspecten lager dan het landelijk gemiddelde en zijn minder positief hierover in vergelijking met 2017.
| 18 |
Geopperd is dat de lagere waardering van de manier waarop de gemeente wordt bestuurd te maken heeft met het moment waarop het onderzoek is uitgevoerd. Gewezen is op de mogelijke invloed van de verhoging van de OZB. Daar waar het Nederlands gemiddelde licht is gestegen is de waarde voor Opmeer juist flink gedaald. Het rapport Waar Staat Opmeer? geeft geen inzicht in de redenen van de lagere score op dit punt. In vergelijking met 2017 en het landelijk gemiddelde wordt het betrekken van inwoners en het faciliteren van participatie minder positief beoordeeld. Een derde van de inwoners (34%) vindt dat inwoners en organisaties voldoende ruimte krijgen om ideeën en initiatieven te realiseren. Een iets kleiner deel (31%) vindt dat de gemeente inwoners voldoende betrekt bij haar plannen. Een op de vijf is van mening dat de gemeente luistert naar de mening van inwoners.
Ondernemers ervaren kwetsbaarheid gemeente In deze editie van Waar Staat Je Gemeente is geen onderzoek gedaan naar het oordeel van ondernemers. De Ondernemerspeiling geeft een beeld van hoe ondernemers het beleid en de dienstverlening van de gemeente ervaren. In 2014 is dit onderzoek voor het laatst uitgevoerd. In gesprek met de ondernemersvereniging MiddenWestfriesland hebben we bekeken in hoeverre er sprake is van verandering in het oordeel van ondernemers. Daarbij tekenen we aan dat het hier beelden betreft vanuit het bestuur op basis van ruggespraak met enkele ondernemers. Hieruit komt het volgende beeld naar voren: De ondernemers van Opmeer waardeerden de inspanningen van de gemeente voorheen met een ruime voldoende. Op alle onderzochte hoofdthema’s – dienstverlening, samenwerking, ondernemersklimaat en bedrijfsomgeving – scoorde de gemeente Opmeer in 2014 boven het landelijk gemiddelde. Alleen op de subindicatoren parkeermogelijkheden en vestigingsklimaat scoorde Opmeer net iets onder het landelijk gemiddelde.
Het overall beeld anno 2020 is nog steeds positief, wel iets minder dan in 2014. De ondernemersvereniging geeft aan dat het nog steeds goed ondernemen is in Opmeer. De vereniging heeft de indruk dat de ondernemers over het algemeen relatief goed door de coronacrisis komen.
De regio ziet Opmeer als een kleine, maar toegewijde partner. De bestuurlijke en de ambtelijke samenwerking in de regio verloopt constructief. Afspraken worden gemaakt en nagekomen. Er is bij een aantal partners sprake van een zekere empathie voor Opmeer als kleine speler.
In het oordeel over de directe dienstverlening zien we parallellen met het inwonersoordeel. Ondernemers zijn in de loop van de jaren iets kritischer geworden over de gemeentelijke dienstverlening. Specifiek werden benoemd de telefonische bereikbaarheid (juist ook tijdens de coronacrisis) en het meedenken over mogelijkheden in het kader van vergunningen.
Het wordt gewaardeerd dat Opmeer politiek, bestuurlijk en ambtelijk doorgaans adequaat vertegenwoordigd is in de regio. Een van de gesprekspartners prijst Opmeer dat het in staat is gebleken, ondanks de lastige positie op de arbeidsmarkt, om de strategische capaciteit in de organisatie te versterken.
Voor ondernemers is persoonlijk contact van groot belang. Korte lijnen, aanwezigheid op netwerkbijeenkomsten, goede communicatie en informatie. Dat creëert wederzijds begrip en voorkomt conflicten. De vereniging geeft aan dat de burgemeester hierin een positieve rol vervulde. De bredere politiek-bestuurlijke interesse in de ondernemers is naar het gevoel van de ondernemersvereniging wat afgenomen. De mogelijke invloed van de corona-crisis maakt het lastig om dit op waarde te schatten. De ondernemersvereniging ervaart kwetsbaarheid in de organisatie bij vertrek van medewerkers. Er is behoefte aan een vast aanspreekpunt in de organisatie. Dat was men zo gewend vanuit het verleden. De vereniging geeft aan dat door verloop in de organisatie de continuïteit in het contact onder druk is komen te staan. Regionale partners waarderen bijdrage, hebben tegelijkertijd zorgen In het onderzoek van Berenschot (2019) en het traject van de toekomstvisie zijn gesprekken gevoerd met gemeenten in de regio. Hen is gevraagd naar ervaringen in de samenwerking met Opmeer. Aanvullend hebben we in dit onderzoek gesproken met de provincie Noord-Holland. Deze bronnen leveren het volgende beeld op van Opmeer als samenwerkingspartner in de regio:
| 19 |
Voortrekkersrol van burgemeester werd gewaardeerd. Partners in de regio en provincie erkennen en waarderen de inzet van de burgemeester in het bevorderen van de Westfriese samenwerking. Gebrek aan kritische massa speelt Opmeer parten. Er zijn ook kritische geluiden in de regio. Opmeer zou onvoldoende in staat zijn om een actieve rol te spelen in het hele spectrum aan overleggen in de regio. Op hoger ambtelijk niveau lukt dat wel, in de uitvoering is dat lastiger, aldus een aantal gesprekspartners. Risico op erosie van imago Opmeer door cherrypicking. Een van de naaste buurgemeenten geeft aan dat Opmeer moet waken voor cherrypicking. Samenwerking bestaat bij de gratie van geven en nemen en het investeren in elkaar door op meerdere onderwerpen samen te werken, aldus deze partner. Pact van Westfriesland 7.1 wordt breed gesteund. De raden en colleges van Westfriesland hebben steun uitgesproken voor doorontwikkeling van de samenwerking in de regio. Ze hebben eind 2020 de intentie uitgesproken de samenwerking met enthousiasme, energie en kracht voort te zetten. Inzet is om het Pact door te ontwikkelen.
Naast het enthousiasme leven er ook (de gebruikelijke) zorgen over de regionale samenwerking, zoals het organiseren van slagkracht en het leveren van voldoende en adequate capaciteit voor de samenwerking. Deze worden in de nadere uitwerking opgepakt. Sommige partners hebben vraagtekens bij de toekomstbestendigheid van Opmeer als zelfstandige gemeente. Sommige gesprekspartners geven aan te twijfelen of Opmeer op termijn zelfstandig kan blijven. Men vraagt zich af of Opmeer de voorzieningen in stand kan houden onder afnemende financiële mogelijkheden en of het een bijdrage kan blijven leveren aan de majeure opgaven die in regionaal verband worden opgepakt, zoals de klimaat- en energietransitie en de versnelling van de woningbouw. en Verdergaande samenwerking ligt in de rede. Het lijkt de geïnterviewden uit het traject van de toekomstvisie niet meer dan logisch als Opmeer vergaande samenwerkingen aangaat. De één oppert een bestuurlijke fusie, de ander intensieve samenwerking binnen het Pact en nog een ander oppert een gemeentelijke federatie. Voor een ambtelijke fusie lijkt bij regionale partners weinig animo te bestaan.
| 20 |
Rekenkamercommissie stelt vast dat raad kaderstellende rol pakt in woonbeleid en jeugdhulp. Uit recente onderzoeken van de rekenkamercommissie Medemblik – Opmeer dat de raad voldoende zijn kaderstellende rol weet in te vullen. De commissie doet aanbevelingen voor verdere ontwikkeling van kaderstelling op maatschappelijke effecten en het betrekken van stakeholders. Samengevat Opmeer staat er goed voor. Vooral sociaaleconomisch scoort de gemeente bovengemiddeld goed. Opmeer is naar het oordeel van inwoners, ondernemers en regionale partners in voldoende mate in staat om te voldoen aan uitvoering van wettelijke taken en bestuurlijke ambities. Uit de afnemende waardering van inwoners en ondernemers maken we op dat de bestuurskracht wel onder druk staat. Belangrijkste punten van aandacht zijn de manier waarop de gemeente wordt bestuurd, de bijdrage aan de uitvoering van de regionale samenwerking en de manier waarop inwoners en ondernemers worden betrokken bij beleid en besluitvorming.
H5 | Professioneel beeld In dit hoofdstuk kijken we vanuit onze expertise Omvang organisatie beperkt mogelijkheden H6 | Professioneel beeld naar de onderlinge relaties, interactie en patronen voor participatie en samenwerking. Nog altijd tussen de domeinen van samenleving, gemeenteraad, college van B&W en ambtelijke organisatie. Deze kijk vanuit meerdere perspectieven helpt om het verbeterpotentieel in beeld te brengen. Sommige aspecten bevorderen het samen- en tegenspel, andere aspecten werken belemmeren dat juist - en weer andere geven blijk van een gedeelde zoektocht.
H7 | Professioneel beeld H8 | construeren Professioneel beeld Ons beeld we aan de hand van de elementen van ons onderzoeksmodel. We behandelen achtereenvolgens de condities voor bestuurskracht, de bestuurskracht en de beleidsprestaties.
wordt bestuurskracht vooral gelinkt aan gemeentegrootte. We hebben gemerkt dat dit ook in de beeldvorming over Opmeer een belangrijke rol speelt. In recent onderzoek van het Planbureau voor de Leefomgeving werd een statistisch verband gevonden tussen omvang van de organisatie en beleidsprestaties van de gemeente. Omvang van de organisatie houdt onder meer verband met de mogelijkheden om invulling te geven aan samenwerking en participatie, beide middelen om de beleidsprestaties van gemeenten te versterken. Tot 2020 krimpt de organisatie van Opmeer met
H9 | Professioneel beeld zo’n twee tot drie medewerkers per jaar. Deze We bekijken deze onderdelen met behulp van het normenkader.
Condities voor bestuurskracht H10 |Professioneel beeld Uit onderzoek van het PBL is een verband gebleken tussen condities voor bestuurskracht en de beleidsprestaties van een gemeente. Bij de condities voor bestuurskracht hebben
krimp wordt veroorzaakt door het op afstand plaatsen van taken en openstaande vacatures. De totale formatie is kleiner dan bij vergelijkbare gemeenten, zo constateerde Berenschot.
Gemeentebestuur weet voldoende slagkracht te organiseren. Uit het laatst beschikbare jaarverslag (2019) maken we op dat het redelijk lukt om voldoende bestuurlijke slagkracht te realiseren. Van de voorgenomen acties was driekwart gerealiseerd of ten minste in werking gezet. Slechts één van de meer dan 70 acties moest nog worden opgestart.
we in dit onderzoek gekeken naar: H11 |Professioneel beeld
Omvang van de organisatie Motivatie (bestuurlijke slagvaardigheid en medewerkersbetrokkenheid) Hulpbronnen (organisatorische en financiële gezondheid) Samenwerking (regionale samenwerking en inwonerparticipatie).
Financiële gezondheid voldoende, doch broos H12 |Professioneel beeld Eerder beoordeelde Berenschot na uitgebreid
Voor deze condities geldt in het algemeen “hoe meer, hoe beter” (NB: uit onderzoek blijkt dat sprake is van afnemende meeropbrengst als organisaties te groot worden). Condities voor bestuurskracht Uit onderzoek van het PBL is een verband gebleken tussen condities voor bestuurskracht en de beleidsprestaties van een gemeente. Bij de condities voor bestuurskracht hebben we in dit onderzoek gekeken naar:
Omvang van de organisatie Motivatie (bestuurlijke slagvaardigheid en medewerkersbetrokkenheid) Hulpbronnen (organisatorische en financiële gezondheid) | 21Samenwerking | (regionale samenwerking en inwonerparticipatie). Voor deze condities geldt in het algemeen “hoe meer, hoe beter” (NB: uit onderzoek
onderzoek de financiële situatie van de gemeente Opmeer als voldoende. Zo is de begroting meerjarig in evenwicht en beschikt de gemeente Opmeer over een aanzienlijke reservepositie, al is een belangrijk deel van de reserves reeds beklemd of bestemd. Dit betekent dat de middelen niet zomaar voor andere doeleinden kunnen worden ingezet. De exploitatie daarentegen kent een minder sterk beeld. Net als andere gemeenten worstelt Opmeer ook financieel met de verhouding tussen de opgaven (die ook landelijk op haar afkomen) en de middelen die daar tegenover kunnen worden gesteld.
Structureel gezien lijkt de financiële ruimte van de gemeente Opmeer beperkt. De mogelijkheden voor het vergroten van de lokale inkomsten worden beperkt verondersteld, aangezien de lokale lasten per inwoner al relatief hoog zijn. Het beeld dat Berenschot in 2019 schetste is nog actueel, zo concluderen wij op basis van de Monitor financiële conditie gemeenten van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG).
Figuur: Monitor financiële conditie Opmeer (bron: VNG)
De monitor toont de kwetsbaarheden op de onderdelen Exploitatieresultaat en netto lasten per inwoner (rood gekleurd in de tabel). Verder komt er ook uit naar voren dat de gemeente in de afgelopen jaren betrekkelijk weinig heeft geïnvesteerd. Het effect van de investering in de IKCs is hierin nog niet verwerkt. Al met al scoort de gemeente Opmeer desondanks voldoende en rond het landelijk gemiddelde. Oorzaak van het exploitatietekort werd vooral veroorzaakt door de tekorten op het Sociaal Domein. Door bezuinigingen, een uitname uit de reserves en verhoging van de OZB is de begroting weer structureel sluitend en in evenwicht gebracht. Het effect van de bezuiniging op het Sociaal Domein wordt gemonitord. Het weerstandsvermogen is weer op orde gebracht door een vrijval van met name de reserve GREX, die goed loopt en, gelet op de woningbouwopgave, naar verwachting goed zal blijven. Er ligt nog ruimte om bestemmingsheffingen en leges te verhogen naar 100% kostendekkendheid.
| 22 |
Buiten de directe invloedssfeer van de gemeente spelen de effecten van herijking van de Algemene Uitkering en de discussie van de VNG over adequate budgetten voor uitvoering van gedecentraliseerde taken. Het beeld uit de monitor financiële conditie is herkenbaar in het oordeel van de provincie in het kader van het interbestuurlijk financieel toezicht. De provincie heeft vastgesteld dat de gemeente Opmeer adequate maatregelen heeft genomen om de begroting 2021 en de meerjarenraming 2022-2024 structureel in evenwicht te krijgen. De provincie wijst de gemeente erop dat het een broos evenwicht betreft en dat aandienende tegenvallers direct vragen om nieuwe maatregelen om een gezond financieel perspectief te borgen. Voor 2021 is sprake van een structureel en reëel begrotingsevenwicht. Dit houdt in dat voor dit jaar ook het repressieve toezicht van kracht kan blijven, aldus de provincie. Organisatie draait op loyaliteit en management met vijf poten. Op dit punt sluiten we aan bij de bevindingen van het rapport van Berenschot, die door het college en in het coalitieakkoord Bouwen aan Vertrouwen zijn onderschreven. Waar mogelijk beschrijven we aanvullend de effecten van de investering in de versterking van organisatie waartoe de raad heeft besloten. Het personeels- en organisatiebeleid is gestoeld op de Organisatievisie 2020.
Afgelopen jaar is een strategische personeelsplanning uitgevoerd. en heeft de werving van nieuwe medewerkers een impuls gekregen. Uitgangspunt is dat de gemeente Opmeer een opleidingsgemeente is, waar jonge mensen de kans krijgen zich te ontwikkelen en waar meer ervaren generalisten de ruimte krijgen als professional om zich met een interessant scala aan vraagstukken bezig te houden.
Het beeld anno 2021 is dat het Opmeer, ondanks de moeilijke arbeidsmarktpositie, gelukt is om competente nieuwe mensen te vinden binnen samenlevingszaken en burgerzaken. Ook is het gelukt om de strategische capaciteit te versterken. Op grondgebiedszaken is de situatie veel lastiger. Daar staat Opmeer niet alleen in, zo blijkt uit de Vacaturemonitor A+O Fonds Gemeenten. Ruimtelijke Ordening en Bouwkunde stonden ten tijde van dit onderzoek in de top van de moeilijk vervulbare vacatures. Uitdaging bij de structuur en werkprocessen is om meer integraal en opgavegericht te werken. Daarnaast zouden werkprocessen efficiënter kunnen worden ingericht, aldus Berenschot. De cultuur is hardwerkend en loyaal, maar de mate van zelfstandigheid daarbij wisselt. Het management en de besturing zijn verdeeld over meerdere lagen. De sectorhoofden staan naast hun positie ook aan de lat voor advisering aan het bestuur en vertegenwoordiging in de regio. Berenschot stelde vast dat er meer dan bij de referentiegemeenten formatie wordt ingezet op directie en management.
Uitvoeringscapaciteit en beleidsprestaties Het draait hier om het vermogen van de organisatie om nu en in de toekomst de wettelijke taken en ambities van het gemeentebestuur waar te maken, zowel vanuit de advies- als de dienstverlenende en uitvoerende rol. Vaak worden hier ook aspecten beschreven die eerder zijn onderzocht door Berenschot en die wij hiervoor hebben beschreven onder het kopje organisatie.
Voor dit onderdeel verwijzen we naar het vorige Uitvoeringscapaciteit en beleidsprestaties hoofdstuk. Hierin hebben we de mening van Het draait hier om het vermogen van de inwoners, ondernemers en regionale partners organisatie om nu en in de toekomst de beschreven. De belangrijkste conclusie we op wettelijke taken en ambities van diehet basis daarvan trekken is: te maken, zowel vanuit gemeentebestuur waar de advies- als de dienstverlenende en uitvoerende rol. Vaak worden hier ook aspecten beschreven die eerder zijn onderzocht door Berenschot en die wij hiervoor hebben beschreven onder het kopje organisatie.
Uitvoeringscapaciteit en beleidsprestaties Het| draait hier om het vermogen van de | 23 organisatie om nu en in de toekomst de wettelijke taken en ambities van het gemeentebestuur waar te maken, zowel vanuit de advies- als de dienstverlenende en uitvoerende rol. Vaak worden hier ook aspecten
Opmeer is in voldoende mate in staat om te voldoen aan uitvoering van wettelijke taken en bestuurlijke ambities. Uit de afnemende waardering van inwoners en ondernemers maken we op dat de uitvoeringscapaciteit wel onder druk staat. Belangrijkste punten van aandacht zijn de manier waarop de gemeente wordt bestuurd, de bijdrage aan de uitvoering van de regionale samenwerking en de manier waarop inwoners en ondernemers worden betrokken bij beleid en besluitvorming.
Uitvoeringscapaciteit staat verder in verband met de beleidsprestaties, oftewel de output en de uiteindelijke outcome. Deze laatste beschreven we eveneens onder het Omgevingsbeeld. Wat betreft output voegen we hier nog het volgende aan toe: Beleidskaders zijn veelal actueel. De in de programmabegroting opgenomen kaders zijn veelal van recente datum. Alleen de kaders in het programma Economie zijn wat ouder. In 2021 staat actualisatie van de Nota sociaal domein in de planning.
Nieuwe landelijke ontwikkelingen worden opgepakt als ‘volger’ en in regionale samenwerking. In het fysiek domein werken de gemeenten binnen Westfriesland samen bij de implementatie van de grootste wetgevingsoperatie sinds de invoering van de Grondwet: de Omgevingswet. De samenwerking wordt beschreven in het Procesplan Regionale Implementatie Omgevingswet, dat is aangevuld met een lokaal plan van aanpak. In het Koersdocument voor de implementatie van de omgevingswet, is de ambitie opgenomen. Ook in het sociaal domein werken de Westfriese gemeenten intensief samen aan de transformatie van het sociaal domein. Ook nieuwe wet- en regelgeving worden zo opgepakt, bijvoorbeeld de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) en de Nieuwe wet inburgering. Op het domein dienstverlening blijkt uit de Monitor Doelgerichte Digitalisering van de VNG blijkt dat Opmeer op nagenoeg alle punten voldoet aan de eisen van goede en betaalbare digitale dienstverlening.
Dienstverlening is in ontwikkeling. Er is een visie op dienstverlening en er wordt programmatisch gewerkt aan de uitvoering ervan. Uit de jaarstukken en waarstaatjegemeente komt naar voren dat telefonische bereikbaarheid, digitale dienstverlening, en het betalen binnen de betalingstermijn zich ten opzichte van de gestelde normen positief ontwikkelen.
Beslis- en verantwoordingscapaciteit Een gemeente kan worden opgedeeld in drie entiteiten: gemeenteraad, college van B&W en ambtelijke organisatie. Belangrijk voor het functioneren van de gemeente als geheel is het (bestuurlijk-ambtelijk) samenspel tussen deze drie. Daarbij speelt ook de wisselwerking tussen gemeente en de gemeenschap een belangrijke rol. Ten behoeve van dit bestuurskrachtonderzoek keken we naar de volgende aspecten: