Rapport Veiligheidsregio Fryslan 2022
Tekst van het document
HOTSPOT-NALEVINGSONDERZOEK LEEFTIJDSGRENS VEILIGHEIDSREGIO FRYSLÂN 2022
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022
1
© Copyright Opdrachtgever Veiligheidsregio Fryslân Onderzoeksteam drs. Milou Hessels drs. Tim van den Berk drs. Milou Geerlings Isa Verstappen bsc. Ilse van Deventer bsc. drs. Eline Buitink drs. Gijs van Amerongen Tim Wolters Vormgeving Hoogstede Ontwerpt
Wij bedanken alle auditoren en mysterykids voor hun inzet tijdens het veldwerk.
2
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022
3
OVER BUREAU OBJECTIEF Bureau Objectief wil een gezonde maatschappij stimuleren. Door inzicht te geven in menselijke drijfveren, bieden we aanknopingspunten om gedrag op een positieve manier te veranderen. Zo doen we doelgroeponderzoek naar motieven en weerstanden. Voeren we nalevingsonderzoek uit naar de leeftijdsgrens en het verbod op doorschenken en brengen we met behulp van jongerenonderzoek de leefwereld van de jeugd in kaart. Deze inzichten maken een gefundeerd beleid met risicogestuurde inzet van preventie- en handhaving activiteiten mogelijk. Ons bureau werkt vanuit een stevig fundament waarin wetenschap en praktijk elkaar ontmoeten. In samenwerking met gemeenten en verstrekkers zijn we telkens op zoek naar manieren om een gezonde omgeving te creëren voor jongeren. Om onze kennis op het gebied van gedragspsychologie te delen, leiden we andere gezondheidsprofessionals op door het verzorgen van inspiratiebijeenkomsten, teamdagen en de 3-daagse opleiding Psychologie van Gezondheidsgedrag. Ons team van gedragspsychologen heeft veel ervaring met het uitvoeren van onderzoek, het geven van advies en het ontwikkelen van gedragsinterventies. Daarnaast beschikken we over een interviewteam en een landelijk team van getrainde auditoren en mysterykids. Om de kwaliteit van ons werk hoog te houden en te blijven innoveren, werken we samen met een adviescommissie.
Zo houden we contact met het veld en de wetenschappelijke onderzoekswereld. De adviseurs delen hun kennis met ons en bekijken ons werk kritisch, vanuit hun achtergrond van verschillende disciplines en universiteiten.
4
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022
INHOUD Over Bureau Objectief Samenvatting Achtergrond Methode Resultaten Interpreteren van de resultaten Naleving leeftijdsgrens Naleving leeftijdsgrens Friese gemeenten Naleving leeftijdsgrens cafetaria’s Naleving leeftijdsgrens evenementen Naleving leeftijdsgrens horecagelegenheden Naleving leeftijdsgrens jongerencentra Naleving leeftijdsgrens slijterijen Naleving leeftijdsgrens sportkantines Naleving leeftijdsgrens supermarkten Naleving 2019 versus 2022 Prioritering van verkoopkanalen Conclusie Aanbevelingen Actiepunt 1: In- en uitzoomen op resultaten Actiepunt 2: Bijeenkomst Actiepunt 3: Aanreiken interventies Actiepunt 4: Ondersteuning via brancheorganisaties Actiepunt 5: Gezamenlijk nix18-beleid verbeteren Actiepunt 6: Periodieke controle Referenties Bijlage A: Ethische normen mysteryshoponderzoek Bijlage B: Begrippenlijst Bijlage C: Prioritering en trends per gemeente
4 6 14 18 28 28 30 34 36 38 40 42 44 46 48 50 51 53 56 56 57 58 61 62 63 69 71 72 75
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Inhoud
5
SAMENVATTING DOELSTELLING Het huidige onderzoek had als hoofddoel de naleving voor de leeftijdsgrens bij alcoholverkoop vast te stellen bij 250 hotspots in de Friese gemeenten in 2022. Bij deze hotspotlocaties komen jongeren die mogelijk alcoholhoudende drank aankopen. Dit zorgt ervoor dat de kans op overtreding van Artikel 20 lid 1 van de Alcoholwet (leeftijdsgrens) hier groter is dan op locaties waar weinig tot vrijwel geen jongeren komen. In de resultaten is onderscheid gemaakt tussen de verschillende verkoopkanalen. Ook zijn de ingezette interventies door alcoholverkopers (het vragen naar leeftijd en/of naar een geldig legitimatiebewijs en/of het gebruiken van een hulpmiddel) onderzocht, inclusief het effect hiervan op de naleving.
METHODE Om de naleving van de leeftijdsgrens vast te stellen is mysteryshoponderzoek uitgevoerd bij de Friese gemeenten, waarbij 16- en 17-jarige jongeren onder begeleiding van een auditor een aankooppoging deden. De Friese Waddeneilanden maken geen deel uit van dit onderzoek. Jeugdkaart & Mysteryshoponderzoek Het totale aantal hotspots in Friesland is in 2019 in kaart gebracht met behulp van de Jeugdkaart methodiek. Gemeente-experts leverden lijsten aan met de hotspots die bij hen bekend waren. Daarnaast interviewden we 252 Friese jongeren om in kaart te brengen welke locaties voor jongeren als hotspot gelden. Er werden vragen gesteld over populaire locaties onder minderjarigen, naar welke sectoren zij toe gaan om aan alcohol te komen en hoeveel ze dan proberen te kopen.
6
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Samenvatting
Vervolgens selecteerden we de bezoeklocaties uit de lijst van 1074 gevonden hotspots. Hierbij is rekening gehouden met de prioriteit van een hotspot en de verdeling over gemeenten en verkoopkanalen. Er zijn uiteindelijk bij 263 hotspots aankooppogingen uitgevoerd. Van de 263 hotspots zijn 246 locaties tweemaal bezocht. Het mysteryshoponderzoek is uitgevoerd tussen april en oktober 2022.
RESULTATEN Interpreteren van de resultaten Door dit onderzoek heeft een gemeente de hotspots op scherp staan. De beperkte middelen en capaciteit die beschikbaar zijn, kunnen op deze manier daar worden ingezet waar het nodig is. Door de resultaten van 2022 te vergelijken met het eerdere onderzoek uit 2019 kunnen we zien wat de acties voor deze groep hotspots opgeleverd hebben. Het is belangrijk om aan te stippen dat de cijfers niets zeggen over de algemene prestaties van een individuele hotspot en dat deze ook niet representatief zijn voor alle locaties binnen de bijbehorende verkoopkanalen. In het huidige onderzoek hebben alleen hotspots de kans gehad om bezocht te worden, waardoor dit niet één op één vergelijkbaar is met representatieve onderzoeken zoals het landelijk nalevingsonderzoek. Het is bovendien belangrijk om op te merken dat de onderzoeken van 2015, 2017 niet helemaal vergelijkbaar zijn met die van 2022, omdat de steekproeven in de onderzoeken verschillen. Om deze reden zijn de resultaten niet helemaal vergelijkbaar en is er voor gekozen om de cijfers van de onderzoeken uit 2015 en 2017 niet in deze rapportage te plaatsen. Naleving 2022 In 36.8% van de 508 aankooppogingen werd de wet nageleefd en
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Samenvatting
7
kregen de 16- en 17-jarige mysterykids geen alcohol mee. In 63.2% van de aankooppogingen konden de 16- en 17-jarige mysterykids wel alcohol kopen. In figuur 1 staan de nalevingscijfers per verkoopkanaal weergegeven.
vanwege de kleine steekproef kan helaas nog niet met zekerheid geconcludeerd worden of de verschillen een kwestie van toeval of daadwerkelijke verbetering zijn. Figuur 2. Naleving 2019 versus 2022*
Figuur 1. Nalevingscijfer per verkoopkanaal en totale nalevingscijfer voor 2022 Cafetaria’s
Evenementen [8.9, 26.8], n=63
Cafetaria’s
31.0%
[19.1, 46.0], n=42
Evenementen
15.9%
Horecagelegenheden
34.8%
[28.3, 41.9], n=184
Jongerencentra
15.0% 31.0% 18.2% 15.9% 39.0%
Horecagelegenheden
34.8%
46.2%
[23.2, 70.9], n=13
24.1%
Jongerencentra
Slijterijen
46.2%
76.9%
[57.9, 89.0], n=26
Sportkantines Supermarkten Totale nalevingscijfer
36.8%
[32.7, 41.0], n=508
0%
20%
76.9% 28.6%
Sportkantines
67.7%
[55.4, 78.0], n=62
73.8%
Slijterijen
27.1%
[19.9, 35.8], n=118
27.1% 71.2%
Supermarkten 40%
60%
80%
67.7%
100%
36.6%
Totaal
36.8%
*Onder de verkoopkanalen worden de betrouwbaarheidsintervallen en de steekproefgroottes genoemd. 0%
NALEVING 2019 VERSUS 2022 Door de naleving in 2022 te vergelijken met de naleving in 2019 is te zien of de naleving veranderd is. Figuur 2 geeft de nalevingspercentages weer. Bij geen van de verkoopkanalen zijn er significante veranderingen in de naleving geconstateerd vergeleken met 2019. Wel zijn sommige verschillen relatief groot, zoals bij cafetaria’s (15.0% vs. 31.0%) en jongerencentra (24.1% vs. 46.2%). Echter,
8
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Samenvatting
20%
2019
40%
60%
80%
100%
2022
*De betrouwbaarheidsintervallen en significantieberekeningen staan in bijlage D.
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Samenvatting
9
PRIORITERING VAN VERKOOPKANALEN Wanneer preventie- en handhavingsactiviteiten risicogestuurd worden ingezet, kan de grootste gezondheids- en/of veiligheidswinst behaald worden. Dit houdt in dat middelen daar worden ingezet waar jongeren heengaan en waar de kans het grootst is dat ze er in slagen om alcohol te kopen. Gaan jongeren bijvoorbeeld vaker naar horeca om alcohol te kopen of vaker naar een cafetaria? En waar kopen ze dan de grootste hoeveelheid alcohol per bezoek? Om dit in kaart te brengen, combineren we een aantal gegevens uit het jongerenonderzoek met elkaar. Ten eerste bekijken we welke categorieën populair zijn voor jongeren voor het doen van aankooppogingen; dit duiden we als de subjectieve ranking. Ten tweede laat ‘volume’ zien in welke categorieën jongeren de grootste hoeveelheid alcohol proberen te kopen. Voor de subjectieve ranking en volume zijn de uitkomsten van het jongerenonderzoek uit 2019 gebruikt. Ten derde bekijken we waar de slagingskans om alcohol te kopen het grootst is. Hiertoe gebruiken we de nalevingscijfers van 2022, ook wel objectieve ranking genoemd. In tabel 1 staat de prioritering van de verkoopkanalen in de regio weergegeven. Een hoge prioriteit betekent dat het verkoopkanaal een groter risico vormt voor de gezondheid van jongeren.
Door de resultaten van het jeugdkaartonderzoek uit 2019 en mysteryshoponderzoek uit 2022 te combineren kan ingeschat worden welke verkoopkanalen het grootste risico vormen voor de gezondheid van jongeren. Naleving verhogen bij evenementen verdient de hoogste prioriteit, gevolgd door sportkantines, cafetaria’s en horeca. Jongerencentra, supermarkten en slijterijen vormen een relatief kleiner risico. In bijlage C staan de prioriteringstabellen van de regio en alle gemeenten weergegeven.
10
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Samenvatting
Tabel 1. Prioriteringstabel Ranking
Objectieve Ranking
Subjectieve Ranking
Hotspots nalevingsonderzoek 2022
Volume
Waar proberen jongeren de grootste hoeveelheid alcohol te kopen?
Waar proberen jongeren het vaakst alcohol te kopen?
Prioriteit
Een laag cijfer symboliseert een groter risico
1
Evenementen
1.1
Evenementen
2.2 Evenementen
2.3 Evenementen
5.0
2
Sportkantines
1.9
Horeca
3.2 Horeca
3.6 Sportkantines
15.4
3
Cafetaria’s
2.2
Cafetaria’s
3.5 Supermarkten
3.7 Cafetaria’s
16.3
4
Horeca
2.4
Sportkantines
3.8 Cafetaria’s
3.9 Horeca
16.3
5
Jongerencentra
3.2
Jongerencentra
4.7
4.3 Jongerencentra 30.7
6
Supermarkten
4.7
Supermarkten
4.8 Jongerencentra 4.9 Supermarkten
40.0
7
Slijterijen
5.4
Slijterijen
5.7
58.3
Sportkantines
Slijterijen
5.1 Slijterijen
CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN Uit het onderzoek blijkt dat het totale nalevingspercentage voor de verkoop van alcohol in 2022 36.8% is. In alle verkoopkanalen zijn er geen significante veranderingen in de naleving geconstateerd. In 2019 was het laagste nalevingscijfer bij cafetaria’s (15.0%), in 2022 was dit bij evenementen (15.9%). Bij evenementen werd in 15.9% van de gevallen nageleefd. De overige verkoopkanalen liggen tussen deze percentages. Zo is er bij sportkantines een naleving van 27.1%, bij cafetaria’s 31.0%, bij horecagelegenheden 34.8%, bij jongerencentra 46.2% en bij supermarkten 67.7%. Bij slijterijen is de naleving het hoogst, namelijk 76.9%.
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Samenvatting
11
Actiepunt 1: In- en uitzoomen op resultaten Om de meeste impact te hebben in het verbeteren van de naleving, is het van belang om gericht en effectief te werk gaan. Dit kan het best door preventie- en handhavingsactiviteiten risicogestuurd in te zetten. Dit houdt in dat de middelen daar ingezet worden waar jongeren zijn én waar de kans het grootst is dat ze erin slagen om alcohol te kopen. De uitkomsten van het huidige onderzoek geven inzicht in hoeverre hotspots de leeftijdsgrens naleven. Door in te zoomen op de resultaten wordt duidelijk waar de kansen liggen voor verbetering, bijvoorbeeld op het stimuleren van de ID-vraag in verkoopkanalen waar weinig interventies zijn toegepast. Afhankelijk van de beschikbare ruimte en tijd binnen een gemeente kan er vervolgens ingezet worden op preventie- en handhavingsactiviteiten.
Actiepunt 2: Bijeenkomst De cijfers uit het huidige hotspot-nalevingsonderzoek vormen een goede aanleiding voor een gesprek. Gemeenten kunnen een (online) informatiebijeenkomst voor verkopers organiseren en hierin uitleggen waarom dit hotspot-nalevingsonderzoek heeft plaatsgevonden, de cijfers van het huidige hotspot-nalevingsonderzoek presenteren en vervolgstappen samen met de verkopers bespreken.
nen helpen met de communicatiestrategie. Een boodschap vanuit meerdere partijen komt sterker aan dan als die alleen vanuit de gemeente komt.
Actiepunt 5: Gezamenlijk NIX18-beleid verbeteren Hotspots die problemen ervaren met naleving kunnen leren van de hotspots die goed presteren op naleving. Door werkzame elementen uit leeftijdscontrolebeleid te bundelen in modelbeleid en een lijst van good practices wordt het makkelijker om van elkaar te leren. Op deze manier hoeven verkopers niet zelf het wiel uit te vinden, het wordt een kwestie van implementeren.
Actiepunt 6: Periodieke controle Wanneer aandacht is besteed aan de voorgaande actiepunten is het verstandig om de verkooppunten als oefening periodiek te bezoeken. Zo is het aan te raden om elk kwartaal een aantal proefcontroles uit te voeren en vervolgens direct feedback te geven aan de betreffende verkopers. Het doel hiervan is om de naleving te verbeteren en met elkaar - gemeenten, verkopers en andere betrokken organisaties - in dialoog te blijven. Het gaat hier expliciet over proefcontroles, waarbij niet handhavend opgetreden wordt.
Actiepunt 3: Aanreiken interventies Het is waardevol om als gemeente alcoholverkopers te ondersteunen in het leeftijdscontroleproces door middel van het aanreiken van bestaande interventies. Hier zijn verschillende mogelijkheden voor. Een laagdrempelige manier is om als gemeente een overzicht van (gratis) tools met de verkoopkanalen te delen.
Actiepunt 4: Ondersteuning via brancheorganisaties Bij de verkoopkanalen waarvoor een brancheorganisatie bestaat, kan deze brancheorganisatie om ondersteuning gevraagd worden. Zij kennen de doelgroep goed, weten welke materialen er zijn en kun-
12
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Samenvatting
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Samenvatting
13
ACHTERGROND Het op jonge leeftijd consumeren van alcohol brengt verschillende risico’s met zich mee. Voorbeelden zijn verminderde zelfbeheersing1, een grotere kans op grensoverschrijdend gedrag en een grotere kans op risicovol gedrag2, 3, ongevallen4, geweld5 en vroegtijdige sterfte6. Overmatig alcoholgebruik kan zowel direct als later in het leven leiden tot gezondheidsproblemen, zoals hersenschade en een hogere kans op verslaving7, 8. Het is noodzakelijk om deze risico’s te beperken en het consumeren van alcohol op jonge leeftijd te ontmoedigen. Daarom is de boodschap: niet drinken tot 18 jaar.
BESCHIKBAARHEID VAN ALCOHOL Een belangrijke voorspeller voor het drinkgedrag van jongeren is de beschikbaarheid van alcohol in de nabije omgeving: hoe meer alcoholverkooppunten in de nabije omgeving, hoe hoger het alcoholgebruik9. Er zijn twee vormen van beschikbaarheid: commerciële beschikbaarheid en sociale beschikbaarheid. Commerciële beschikbaarheid omvat de mate waarin alcohol verkrijgbaar is bij verkooppunten. Sociale beschikbaarheid omvat de mate waarin alcohol verkrijgbaar is in de sociale omgeving, bijvoorbeeld doordat het aangeboden wordt door familie of vrienden. Om het alcoholgebruik onder minderjarige jongeren te kunnen verminderen is een aanpak noodzakelijk, waarbij zowel op de commerciële als de sociale beschikbaarheid wordt ingezet. Wanneer er gericht wordt op het verminderen van de commerciële beschikbaarheid, kan er gedacht worden aan het vergroten van de naleving van de leeftijdsgrens door de verkopers, maar ook aan het in kaart brengen waar minderjarige jongeren alcohol kopen. Wanneer je weet
14
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Achtergrond
welke verkoopkanalen de meeste aandacht behoeven, dan kun je de middelen daar inzetten waar ze het hardst nodig zijn. Bij de sociale beschikbaarheid van alcohol zou preventie zich moeten richten op het tegengaan van het verstrekken van alcohol aan minderjarigen door onder andere meerderjarige jongeren (jongvolwassenen) en ouders.
DE ALCOHOLWET De overheid probeert jongeren te beschermen tegen de gevaren van alcohol met educatie, regelgeving en handhaving. Verkopers zijn volgens de Alcoholwet10 verplicht de leeftijd van potentiële kopers vast te stellen aan de hand van een geldig legitimatiebewijs, indien deze persoon niet onmiskenbaar 18 jaar lijkt. Met deze wet verplicht de overheid verkopers om op een verantwoorde manier alcohol te verkopen. Het doel van de wet is gezondheidsschade door alcohol bij jongeren voorkomen en verstoring van de openbare orde door alcoholmisbruik onder jongeren terug te dringen. De gemeenten houden toezicht op de naleving van de leeftijdsgrens. Zij moeten erop toezien dat degenen die alcohol verkopen zich aan de wet houden. Gemeenten zoeken hierbij naar een zo efficiënt mogelijke invulling van de - vaak beperkte - capaciteit en middelen die zij hiervoor tot hun beschikking hebben.
NALEVINGSONDERZOEK Het uitvoeren van een nalevingsonderzoek is een van de manieren om in kaart te brengen hoe een groep alcoholverkopers zich gedraagt en wat het bijbehorende gezondheidsrisico is. Onderzoek is hierbij geen doel op zich, maar geeft een beeld van waar de groep staat en waar focus aangebracht moet worden om het alcoholgebruik onder jongeren verder in te dammen. De naleving van de leeftijdsgrens van 18 jaar kan onderzocht worden met mysteryshoponderzoek. Dit houdt in dat 16- en 17-jarige mysterykids, onder be-
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Achtergrond
15
geleiding van een auditor, alcohol proberen te kopen bij verkooppunten in verschillende verkoopkanalen. Op deze manier probeert men inzicht te krijgen in hoeverre verkopers zich houden aan de leeftijdsgrens. Het naleven van de leeftijdsgrens houdt in dat de verkoper weigert om alcohol te verkopen aan een persoon van wie niet is vastgesteld dat deze de leeftijd van 18 jaar heeft bereikt. Het nalevingsonderzoek resulteert in een nalevingscijfer: het percentage van het aantal aankooppogingen waarbij een verkoopkanaal de leeftijdsgrens bij de verkoop van alcoholproducten heeft nageleefd. In bijlage B staan de termen uitgelegd in de context van dit onderzoek. Hotspotonderzoek Er kan onderscheid gemaakt worden tussen een representatief onderzoek en een hotspotonderzoek. Bij een representatief onderzoek geven de resultaten een beeld van de naleving per verkoopkanaal en zijn deze te generaliseren naar de gemiddelde naleving van dat verkoopkanaal als geheel. Een representatief onderzoek in Friesland zou zeer omvangrijk zijn geweest en de middelen waren logischerwijs niet toereikend genoeg om dit uit te voeren. Daarom is er gekozen om daar in te zetten waar de grootste risico’s zich bevinden en dus een hotspotonderzoek naar 250 hotspots uit te voeren. Hotspots zijn locaties die populair zijn onder jongeren en waar jongeren komen die mogelijk alcoholhoudende drank aankopen.
Dit zorgt ervoor dat de kans op overtreding van Artikel 20 lid 1 van de Alcoholwet (leeftijdsgrens) hier groter is dan op locaties waar weinig tot vrijwel geen jongeren komen. De Friese Waddeneilanden Vlieland, Terschelling, Ameland en Schiermonnikoog maken geen deel uit van dit onderzoek. In het vervolg van de tekst wordt bij een verwijzing naar Friesland of de Friese gemeenten dan ook gedoeld op de gemeenten exclusief de Friese Waddeneilanden. De hotspots in Friesland zijn middels een vooronderzoek geïdentificeerd in 2019. Aangezien er meer dan 250
16
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Achtergrond
hotspots gevonden waren, was het noodzakelijk om een selectie te maken van de hotspots die bezocht zouden worden. In de methode zal verder ingegaan worden op de onderzoeksmethodiek, het vooronderzoek en de uitvoering van het onderzoek. Na het hotspotonderzoek vond het mysteryshoponderzoek plaats. Dit houdt in dat 16- of 17-jarige jongeren (mysterykids) alcohol proberen te kopen onder begeleiding van een ervaren auditor. De verkoopkanalen hebben nageleefd wanneer de aankooppoging van de mysterykid geweigerd wordt. Met de bevindingen van het onderzoek worden verschillende onderzoeksvragen beantwoord. In tabel 2 staan de onderzoeksvragen van dit onderzoek beschreven. Tabel 2.
Onderzoeksvragen nalevingsonderzoek ONDERZOEKSVRAGEN NALEVINGSONDERZOEK In hoeveel procent van de aankooppogingen kunnen jongeren van 16 en 17 jaar oud géén alcoholhoudende dranken kopen bij de verkoopkanalen cafetaria’s, evenementen, horecagelegenheden, jongerencentra, slijterijen, sportkantines en supermarkten in de Veiligheidsregio Fryslân? In hoeveel procent van de aankooppogingen per verkoopkanaal kunnen jongeren van 16 en 17 jaar oud géén alcoholhoudende drank kopen? In hoeveel procent van de aankooppogingen wordt er bij de verschillende verkoopkanalen naar een geldig legitimatiebewijs (ID) gevraagd? In hoeveel procent van de aankooppogingen wordt er bij de verschillende verkoopkanalen een hulpmiddel gebruikt bij de beoordeling van het legitimatiebewijs? In welke mate resulteren de interventies (vragen naar leeftijd en/of ID en hulpmiddelgebruik) in een correcte naleving? Hoe verhouden de geconstateerde nalevingscijfers in 2022 in Veiligheidsregio Fryslân zich ten opzichte van nalevingsonderzoeken in 2019 in Veiligheidsregio Fryslân?
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Achtergrond
17
METHODE In dit hoofdstuk belichten we verschillende aspecten van het uitgevoerde mysteryshoponderzoek. We beschrijven allereerst hoe we de hotspots in kaart hebben gebracht met behulp van de Jeugdkaart methodiek. Vervolgens wordt de uitvoer van het mysteryshoponderzoek toegelicht en tot slot wordt er uitleg gegeven over de analyse van de mysteryshopdata.
JEUGDKAART De hotspots in Friesland hebben we in 201911 kaart gebracht met behulp van de Jeugdkaart methodiek. Hierbij hebben we input ontvangen vanuit gemeente-experts en Friese jongeren. Gemeente-experts Alle Friese gemeenten hebben lijsten met hotspots aangeleverd. In totaal ging het om 1245 locaties. Uit deskresearch bleek dat een aantal van deze locaties dubbel genoemd was (bijvoorbeeld met andere bedrijfsnaam, plaatsnaam of gemeente). Andere genoemde locaties, zoals campings, kwamen niet overeen met de besproken te bezoeken verkoopkanalen. Na de deskresearch bleven er daarom in totaal 1001 unieke hotspots over. Lokale jongeren Friese jongeren We hebben door middel van interviews onder Friese jongeren van 16 en 17 jaar de locaties in kaart gebracht die voor jongeren als hotspot gelden. Zo zijn er vragen gesteld over populaire locaties onder minderjarigen, naar welke verkoopkanalen zij toe gaan om aan alcohol te komen en waar zij denken dat de slagingskans om aan alcohol te komen voor hen het grootste is. Tijdens het
18
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Methode
onderzoek combineerden we beproefde wetenschappelijke onderzoeksmethoden met een streetwise aanpak. Door enkel met jeugdige interviewers de straten op te gaan, maximaliseerden we de kans om écht in contact te komen en eerlijke informatie van de jeugd te krijgen. Door statistische gegevens te combineren met het aantal interviews die we binnen de gegeven tijd konden afnemen, hebben we bepaald hoeveel jongeren gesproken moeten worden om een goed beeld van de lokale hotspots te krijgen. We baseerden ons hierbij onder meer op het totaal aantal jongeren in de gemeente, het aantal jongeren per gemeente ten opzichte van het aantal jongeren in de regio en het totale aanbod aan verkooppunten. We hadden als doel om 190 tot 210 jongeren in de regio te spreken. Het te behalen aantal is in verhouding met het aantal inwoners van 16 en 17 jaar over de verschillende gemeenten verdeeld. Uiteindelijk zijn er 252 jongeren geïnterviewd. De Friese jongeren hebben een totaal van 314 locaties genoemd. Na het doen van deskresearch en het verwijderen van incomplete data, bleven er 253 hotspots over. De 1001 hotspots van de gemeente-experts en de 253 hotspots van de jongeren zijn samengevoegd in één lijst. 39.5 procent van de locaties die door jongeren genoemd zijn ook aangeleverd zijn door gemeente-experts. Echter zien we dus ook dat 60.5 procent niet door gemeente-experts wordt genoemd.
Vanwege overlap tussen een aantal locaties, blijft er een totale lijst met 1074 unieke hotspots over. Op basis van deze lijst is een rangorde gemaakt van welke hotspots prioriteit verdienen. Een lijst van 250 te bezoeken hotspots is opgesteld, met een gebalanceerde verdeling van hotspots over de gemeenten en verkoopkanalen - het 2019 rapport legt uitgebreid uit volgens welke stappen dit is gedaan11.
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Methode
19
MYSTERYSHOPONDERZOEK In dit onderzoek is gebruikgemaakt van mysteryshoponderzoek. Bij dit soort onderzoek proberen 16- of 17-jarige jongeren (mysterykids) alcohol te kopen onder begeleiding van een ervaren auditor. Hierbij wordt rekening gehouden met ethische en juridische normen (bijlage A). De mysteryshopmethode heeft zich bewezen als een valide en betrouwbare methode. Deze methodiek is gekozen vanwege de natuurgetrouwe weergave van de daadwerkelijke beschikbaarheid van alcohol voor minderjarige jongeren met een koopintentie. Daarnaast geeft het een realistisch beeld van de naleving van een verkoopkanaal12. Naleven houdt in dat de verkoper weigert om alcohol aan de minderjarige te verkopen. Het onderzoek resulteert in een percentage van het aantal aankooppogingen waarbij een verkoopkanaal de wet heeft nageleefd, wat het nalevingscijfer genoemd wordt. Locaties worden twee keer bezocht. De hotspotlijst uit 2019 is in 2022 opgeschoond en hergebruikt. Er zijn verschillen in de hotspotselectie per gemeente. Bureau Objectief heeft hier afspraken over gemaakt met elke gemeente. Locaties die niet meer bestaan of niet bezocht konden worden, zijn uit de hotspotlijst gehaald en vervangen door een nieuwe locatie uit de totale hotspotlijst van 2019 - bij voorkeur een in dezelfde gemeente en hetzelfde verkoopkanaal.
56.0 procent van de aankooppogingen werd gedaan door een jongen en 44.0 procent door een meisje. Het mysteryshoponderzoek is uitgevoerd tussen april en oktober 2022. Mysterykids & auditoren Onze mysterykids en auditoren maken deel uit van een landelijk dekkend netwerk dat continue wordt onderhouden, zodat er altijd gekwalificeerde medewerkers ter beschikking staan. De auditoren zijn geselecteerd op basis van hun achtergrond en deskundigheid.
20
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Methode
Zij beschikken allen over een Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) en een APK-gekeurde auto met de benodigde verzekeringen. De auditoren zijn voor het onderzoek uitgebreid geïnformeerd over het onderzoeksprotocol en hun takenpakket. De auditoren staan vóór, tijdens en na de uitvoering van het nalevingsonderzoek in contact met elkaar en met het onderzoeksteam. Procedure aankooppogingen
Voorbereiding Op een veldwerkdag wordt de mysterykid door de auditor opgehaald. Tijdens mysteryshoponderzoek zijn géén uiterlijke kenmerken toegestaan (pet, zonnebril, etc.) die een eerlijke inschatting van de leeftijd van de mysterykids in de weg kunnen staan. Voor vertrek wordt dit door de auditor gecontroleerd. Ook controleert de auditor voor vertrek of de mysterykid een geldig legitimatiebewijs en een pinpas bij zich heeft. Tot slot krijgt de mysterykid de laatste instructies voor de veldwerkdag.
Uitvoering Voor de betrouwbaarheid van het onderzoek is het van belang dat aankooppogingen worden uitgevoerd op momenten waarop 16- en 17-jarigen dit in werkelijkheid ook zouden doen. Daarom worden sportkantines veelal in het weekend bezocht en vinden de aankooppogingen vlak voor, tijdens of na reguliere wedstrijden van jeugdteams plaats. Horecagelegenheden worden zoveel mogelijk rondom het weekend bezocht. Ook bezoeken mysterykids enkel locaties op minstens 20 kilometer afstand van hun eigen woonplaats, om eventuele herkenning door verkopers te voorkomen. Afgezien daarvan zijn de mysterykids werkzaam binnen hun eigen regio, om het mogelijke accent van de mysterykids te laten aansluiten bij de desbetreffende regio. Per aankooppoging wordt een locatie over het algemeen door één
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Methode
21
mysterykid bezocht. Een uitzondering hierop zijn horecagelegenheden, omdat mysterykids zich hier onveilig kunnen voelen. Bij horecagelegenheden gaan mysterykids daarom in een tweetal (jongen en meisje) naar binnen. De mysterykid van het tweetal die géén aankooppoging gaat doen, zorgt ervoor dat hij/zij buiten zicht is (bijvoorbeeld door gebruik te maken van het toilet) ten tijde van de aankooppoging. In dit geval vindt de communicatie tussen de mysterykids plaats via WhatsApp, zodat zij elkaar op de hoogte kunnen brengen wanneer de aankooppoging voltooid is. Wanneer een mysterykid aangeeft zich ook in een tweetal niet veilig te voelen, wordt de desbetreffende locatie op dat moment overgeslagen. De auditor bepaalt vervolgens samen met de onderzoekscoördinator of de locatie veilig genoeg is om op een later moment door (een) andere mysterykid(s) bezocht te worden. In het geval van een veilige locatie wordt de locatie op de onderzoekslijst voor een volgende route geplaatst. In het geval van een onveilige locatie wordt de locatie vervangen door een reserve locatie. Wanneer een mysterykid naar zijn/haar leeftijd wordt gevraagd tijdens een aankooppoging, mag deze één keer jokken (‘ik ben 18 jaar’). De mysterykid is wel verplicht om zijn of haar legitimatiebewijs te laten zien aan de verkoper wanneer deze hierom vraagt.
Ook dient de mysterykid de locatie zonder discussie te verlaten als de aankoop geweigerd wordt.
kantines geldt echter dat de alcohol ter plaatse geconsumeerd dient te worden. In dat geval wordt de eventueel gekochte alcohol door de mysterykid onaangeroerd achtergelaten op de bar. Op deze manier blijft de alcohol onder de verantwoordelijkheid van het barpersoneel. Bovendien blijft de auditor in de buurt zodat deze, indien nodig, het onaangeroerde biertje of wijntje in bezit kan nemen en onopvallend kan verwijderen. Aan het eind van iedere veldwerkdag worden de aankopen ingezameld en collectief vernietigd. Zodra alle locaties voor de desbetreffende veldwerkdag bezocht zijn, brengt de auditor de mysterykid(s) naar huis. Begeleiding Mysterykids worden getraind in het doen van mysteryshoponderzoek voordat zij ingezet worden voor aankooppogingen ten behoeve van nalevingsonderzoeken. Zo doorlopen zij een e-learning waarin de procedure en de rol van de mysterykid uitvoerig behandeld wordt. Daarnaast voeren zij een aantal proefaankopen uit. Dit zijn aankopen die niet meetellen voor het onderzoek maar puur worden gebruikt voor trainingsdoeleinden. De auditor observeert de mysterykid tijdens deze proefaankopen nauwkeurig, zodat hij feedback kan geven waar nodig.
Om alle elementen van het aankoopproces vast te kunnen leggen, worden de geslaagde aankopen natuurgetrouw afgerond. De mysterykid rekent af via pinbetaling. Indien het gekochte product bedoeld is voor ‘elders dan ter plaatse’ (bijvoorbeeld bij een supermarkt), neemt de mysterykid het product mee naar de uitgang. Direct bij het verlaten van de locatie neemt de auditor vervolgens het product over. Voor het kopen van alcohol bij horecagelegenheden en sport-
Naast de training en instructies die elke mysterykid voorafgaand ontvangt, wordt hij/zij gedurende elke veldwerkdag door een auditor geïnstrueerd en begeleid. Zo krijgt de mysterykid begeleiding bij het correct uitvoeren van de aankooppoging en het registreren van de benodigde informatie na iedere aankooppoging. De auditoren zijn tijdens een veldwerkdag verantwoordelijk voor het welzijn en de veiligheid van de mysterykids en gaan hierbij uit van de Arbowet en de Arbeidstijdenwet. Wanneer een mysterykid aangeeft een locatie niet te willen bezoeken of de veldwerkdag te willen afbreken, dan luis-
22
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Methode
Afronding
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Methode
23
tert de auditor hiernaar. De resterende locaties worden vervolgens opnieuw ingepland om op een later tijdstip te bezoeken. Naast de begeleiding die de mysterykids ontvangen tijdens een veldwerkdag, worden de mysterykids ook voorzien van de benodigde nazorg. De mysterykids kunnen te allen tijde contact opnemen met de contactpersoon voor de mysterykids en auditoren uit het onderzoeksteam of met de vertrouwenspersoon. Ouders/verzorgers van de mysterykids krijgen informatie over de inhoud van nalevingsonderzoek en de achterliggende gedachte hiervan. De ouders/verzorgers geven vervolgens schriftelijk toestemming voor deelname van de jongere aan het onderzoek. Gemeten variabelen In dit onderzoek worden verschillende variabelen gemeten om de naleving in kaart te brengen. Allereerst wordt onderzocht of er bij een aankoop van alcohol door de verkoper naar leeftijd en/of legitimatiebewijs wordt gevraagd en of er een hulpmiddel wordt gebruikt bij het beoordelen van het legitimatiebewijs.
Daarom wordt bij iedere aankooppoging het volgende vastgesteld: • Heeft de verkoper de mysterykid naar zijn/haar leeftijd gevraagd? • Heeft de verkoper de mysterykid naar een geldig legitimatiebewijs (ID) gevraagd? • Heeft de verkoper (waarneembaar) gebruik gemaakt van een hulpmiddel om de leeftijd van de mysterykid te controleren? • Daarnaast wordt onderzocht of de verkoper alcohol verkoopt aan de mysterykid: • Heeft de verkoper de verkoop geweigerd?
24
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Methode
ANALYSE Er zijn verschillende analyses uitgevoerd om de opgehaalde data van het hotspot-nalevingsonderzoek inzichtelijk te maken. Allereerst is voor de Veiligheidsregio en de verschillende verkoopkanalen, het nalevingscijfer van de leeftijdsgrens bij alcoholverkoop in 2022 berekend. Hierbij is berekend hoe vaak verkopers naar leeftijd hebben gevraagd, hoe vaak zij om een legitimatiebewijs hebben gevraagd en of er hulpmiddelen zijn gebruikt bij het controleren van het legitimatiebewijs. Daarnaast is bekeken in welke mate de interventies leidden tot naleving. Ook is berekend in hoeverre de naleving per verkoopkanaal in de regio in 2022 verschilt van 2019.11 Puntprevalenties en betrouwbaarheidsintervallen De nalevingscijfers zijn berekend door de frequentie van naleving te delen door het totale aantal aankooppogingen. Per verkoopkanaal zijn de frequenties en percentages (puntprevalenties) gerapporteerd. Daarnaast zijn voor alle nalevingspercentages betrouwbaarheidsintervallen (BI) berekend met behulp van de Wilson Score. Het 95%-BI van een gemeten percentage geeft aan dat als deze meting 100 maal wordt herhaald, de gemeten waarde 95 maal binnen dit interval zal liggen. Bijvoorbeeld, wanneer de puntschatting 20.2% bedraagt met een 95% BI van 16.1% tot 25.1%, dan zal het nalevingscijfer bij 95 van 100 herhaalde metingen tussen de 16.1% en 25.1% vallen.
De breedte van het BI geeft de precisie van de schatting weer; hoe smaller het BI, hoe preciezer de schatting van het werkelijke nalevingscijfer is. Significante verschillen Om te bepalen of een verschil tussen nalevingscijfers berust op toeval of op een werkelijk verschil, kan gekeken worden naar de mate van overlap tussen de betrouwbaarheidsintervallen (BI’s). Er mag van een significant verschil gesproken worden als de BI’s elkaar niet overlappen. In het vervolg van de tekst lichten we dit toe aan de
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Methode
25
hand van een fictief, gesimplificeerd voorbeeld: Wanneer het BI van nalevingscijfer A tussen de 53.6% en de 64.7% ligt en dat van nalevingscijfer B tussen 65.9% en 76.9%, is er geen overlap tussen de betrouwbaarheidsintervallen. Er is hier een significant verschil tussen de nalevingscijfers. Als de twee BI’s wel overlappen, is er meer informatie nodig om een conclusie te trekken. In dat geval wordt het 95%-BI van het verschil tussen nalevingscijfer A en nalevingscijfer B berekend. Als dit 95%BI de waarde 0% bevat, kan geconcludeerd worden dat de twee nalevingscijfers niet significant verschillen. Bevat het BI niet de waarde 0%, dan verschillen de nalevingscijfers wel significant van elkaar. Voorbeeld: Wanneer het BI van nalevingscijfer A tussen de 53.6% en de 64.7% ligt en dat van nalevingscijfer B tussen 63.5% en 74.5%, is er een overlap tussen de betrouwbaarheidsintervallen. Het verschil tussen de bovengrens van nalevingscijfer A en de ondergrens van nalevingscijfer B is 1.2%. Stel het 95%-BI van het verschil valt tussen de 0.8% en 2.4%. Het 95%-BI van het verschil bevat niet de waarde 0%, waardoor we alsnog met zekerheid kunnen zeggen dat er een verschil bestaat. Er kan dus geconcludeerd worden dat de twee nalevingscijfers niet significant verschillen.
gebruikten we de nalevingscijfers van de verkoopkanalen uit 2022. Ten tweede is in 2019 gekeken naar de subjectieve slagingskans, dus bij welke verkoopkanalen 16- en 17-jarigen proberen om alcohol te kopen. Ten derde is in 2019 onderzocht bij welke verkoopkanalen 16- en 17-jarigen de grootste hoeveelheid alcohol proberen te kopen. De kooppogingen en het volume bij jongeren zijn uitgevraagd op een zevenpuntsschaal (nooit, zelden, soms, vaak, altijd en niets, weinig, beetje, veel, heel veel). De nalevingscijfers gaan van 0% tot 100%. Alle scores zijn omgerekend naar een 7-puntschaal. Vervolgens is de prioriteit per verkoopkanaal berekend door de naleving te vermenigvuldigen met de som van de kooppogingen en het volume. Hoe lager de score, des te hoger de prioriteit. Deze prioriteringstabel is voor de regio en voor alle gemeenten gemaakt. Vanwege het feit dat tijdens het nalevingsonderzoek niet alle verkoopkanalen in elke gemeente zijn bezocht, zijn de nalevingscijfers van de gehele regio in de prioritering bij elke gemeente gebruikt.
Ook voor het 95%-BI van een verschil geldt: hoe kleiner het interval, hoe preciezer de schatting van het werkelijke verschil in naleving. Daarnaast geldt dat het interval steeds kleiner wordt bij een groter aantal aankooppogingen. Prioritering verkoopkanalen Om tot een prioritering van verkoopkanalen te komen, combineerden we een aantal gegevens uit het hotspot-nalevingsonderzoek en het jongerenonderzoek met elkaar. Allereerst is vastgesteld waar de objectieve slagingskans om alcohol te kopen het grootst is. Hiertoe
26
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Methode
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Methode
27
RESULTATEN In dit hoofdstuk beschrijven we de resultaten van het onderzoek. We beginnen het hoofdstuk met een uitleg over hoe de resultaten van dit hotspotonderzoek geïnterpreteerd dienen te worden. Het is belangrijk om een paar nuances te maken en de cijfers juist te interpreteren. Vervolgens tonen we de cijfers van 2022, waarbij we eerst het totaalcijfer rapporteren en vervolgens de cijfers per verkoopkanaal en per gemeente. Hierbij besteden we ook aandacht aan de resultaten per stap in het leeftijdscontroleproces. We verduidelijken de resultaten met een informatieve factsheet.
INTERPRETEREN VAN DE RESULTATEN Het is belangrijk om bij het lezen van dit hoofdstuk in het achterhoofd te houden welke conclusies er op basis van een hotspot-nalevingsonderzoek al dan niet getrokken kunnen worden. In de onderstaande alinea’s zullen we dan ook ingaan op de waarde van de resultaten voor de gemeenten en de generaliseerbaarheid van dit onderzoek. Daarnaast bespreken we waarom het niet verstandig is een vergelijking met het landelijke nalevingsonderzoek te maken. Waarde voor gemeenten Door dit onderzoek hebben de gemeenten hun hotspots op scherp staan en kunnen zij risicogericht te werk gaan. De beperkte middelen en capaciteit kunnen daar ingezet worden waar het nodig is. De komende tijd kunnen gerichte acties uitgezet worden voor de bezochte groep hotspots in de gemeente. Daarnaast hebben gemeenten middels de inzichten die tijdens het Jeugdkaart onderzoek van 201911 zijn opgedaan ook in kaart welke verkoopkanalen bij jongeren het meest populair zijn.
28
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Resultaten
Generaliseerbaarheid naar andere locaties De resultaten geven een beeld van hoe de specifieke groep van hotspots (de locaties met de hoogste prioriteit in de regio) naleeft. Oftewel, ze geven een beeld van hoe goed de leeftijdsgrens wordt nageleefd in de locaties waar relatief veel van de Friese jongeren proberen om alcohol te kopen. Voor het interpreteren van deze cijfers zijn er een aantal kanttekeningen. Zo kan er geen oordeel geveld worden over de naleving van een individuele hotspot binnen deze groep, omdat het een momentopname betreft. De cijfers zijn daarnaast niet representatief voor alle locaties in de verschillende verkoopkanalen, omdat enkel hotspots onderzocht zijn. Als je wel die vergelijking zou maken, dan maak je onterecht de assumptie dat de naleving in hippe horecazaken waar veel jongeren komen (hotspot) vergelijkbaar is met die van een bruine stamkroeg waar haast nooit minderjarigen komen (niet-hotspot). Vergelijkingen met voorgaande jaren Logischerwijs heeft Veiligheidsregio Fryslân- net als alle andere regio’s - te maken met beperkte capaciteit. Het is belangrijk om op te merken dat de onderzoeken van 2015 en 2017 ten dele niet vergelijkbaar zijn met die van 2019 en 2022, omdat het aantal aankooppogingen in 2019 en 2022 een stuk lager ligt. Daarnaast zijn de steekproeven in de onderzoeken op een andere manier bepaald.
In dit onderzoek zijn enkel hotspotlocaties bezocht. In 2015 en 2017 zijn er in een aantal gemeenten en verkoopkanalen ook non-hotspots aan de bezoeklijst toegevoegd om een minimum aantal locaties per gemeente en per verkoopkanaal te kunnen bezoeken. Dit betekent dat er geen zuiver hotspotonderzoek is uitgevoerd. Bovendien zijn in de voorgaande onderzoeken de hotspots op een andere manier vastgesteld. Om deze redenen zijn de resultaten niet helemaal vergelijkbaar en is er voor gekozen om de cijfers van de onderzoeken uit 2015 en 2017 niet in deze rapportage te plaatsen.
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Resultaten
29
Vergelijking met landelijk onderzoek Wanneer we kijken naar het landelijk nalevingsonderzoek uit 2022, zien we verschillen in de onderzoeksmethodiek. In het landelijk onderzoek is een volledig random, aselecte steekproef getrokken uit het totaal aantal beschikbare locaties, waardoor de resultaten generaliseerbaar zijn naar de gehele populatie van de locaties. In dit hotspot-nalevingsonderzoek zijn we specifiek op zoek gegaan naar hotspots, waardoor niet elke locatie evenveel kans gemaakt heeft om onderdeel uit te maken van de bezochte groep. Hierdoor zijn de resultaten niet generaliseerbaar naar de gehele populatie van locaties en kan geen vergelijking worden gemaakt met de cijfers die in het landelijk nalevingsonderzoek naar voren zijn gekomen.
Bij sommige verkoopkanalen is er tijdens een aankooppoging wel naar leeftijd gevraagd maar is er vervolgens alsnog verkocht. Dit kan komen doordat mysterykids één keer mogen jokken dat ze 18 jaar zijn. Om zeker te weten dat iemand boven de 18 jaar is zal de verkoper immers het ID moeten controleren. Toch komt het soms alsnog voor dat er alsnog alcohol verkocht wordt aan een minderjarige nadat het ID is gecontroleerd. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer de verkoper de leeftijd verkeerd berekend op basis van de geboortedatum. Dat die fout regelmatig gemaakt wordt is juist de reden dat veel verkopers hulpmiddelen gebruiken. Figuur 3. Totale naleving per verkoopkanaal in 2022
In het vervolg van het hoofdstuk beschrijven we de resultaten van dit hotspotonderzoek.
Cafetaria’s
Evenementen [8.9, 26.8], n=63
NALEVING LEEFTIJDSGRENS Naleving verkoopkanalen Het totale nalevingscijfer voor alle verkoopkanalen in 2022 is 36.8 procent. In figuur 3 geven we dit cijfer en de nalevingscijfers per verkoopkanaal weer.
31.0%
[19.1, 46.0], n=42
15.9%
Horecagelegenheden
34.8%
[28.3, 41.9], n=184
Jongerencentra
46.2%
[23.2, 70.9], n=13
Slijterijen
76.9%
[57.9, 89.0], n=26
Sportkantines
27.1%
Bij 13 van de 42 aankooppogingen bij cafetaria’s is er nageleefd (31.0%). Bij 10 van de 63 aankooppogingen bij evenementen is er nageleefd (15.9%). Bij de horecagelegenheden is er bij 64 van de 184 aankooppogingen nageleefd (34.8%). Bij de jongerencentra is een naleving van 46.2 procent gevonden (6 van de 13 aankooppogingen). Bij 76.9 procent van de aankooppogingen bij slijterijen is er nageleefd (20 van de 26 aankooppogingen). Bij sportkantines is er bij 32 van de 118 aankooppogingen nageleefd (27.1%). Bij supermarkten is er in 67.7 procent van de aankooppogingen nageleefd (42 van de 62 aankooppogingen).
[19.9, 35.8], n=118
30
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Resultaten
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Resultaten
Supermarkten
67.7%
[55.4, 78.0], n=62
Totale nalevingscijfer
36.8%
[32.7, 41.0], n=508
0%
20%
40%
60%
80%
100%
*Onder de verkoopkanalen worden de betrouwbaarheidsintervallen en de steekproefgroottes genoemd.
31
Tijdens het mysteryshoponderzoek zijn er uiteindelijk 262 verschillende hotspots bezocht. Het zijn er meer dan 250 geworden, omdat er tijdens het veldwerk steeds reserve bezoeklocaties worden ingepland voor het geval locaties gesloten zijn. Van de 263 hotspots zijn 246 locaties tweemaal bezocht. Van deze 246 locaties, hebben 64 hotspots tijdens beide bezoeken de wet goed nageleefd (26.0% van het totaal). Bij 56 hotspots (22.8%) konden de jongeren eenmaal wel alcohol kopen en eenmaal niet. Bij de overige 126 hotspots (51.2%) werd tijdens beide aankooppogingen alcohol verkocht aan de jongeren en werd de wet dus niet correct nageleefd (tabel 3). Van de 17 hotspots die slechts eenmaal bezocht werden, hebben 5 hotspots nageleefd en 12 hotspots niet. Tabel 3. Aantal hotspots met twee bezoeken dat 0, 1 of 2 keer heeft nageleefd Aantal keer nageleefd
Aantal locaties
2
64
26.0%
1
56
22.8%
0
126
51.2%
32
Percentage
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Resultaten
Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Fryslân 2022 - Resultaten
33
NALEVING LEEFTIJDSGRENS VEILIGHEIDSREGIO FRYSLÂN INTERVENTIES Bij 234 van de 508 aankooppogingen vroeg de verkoper niet naar de leeftijd of de ID van de mysterykid (46.1%). Dit leidde in geen gevallen tot naleving (0.0%).
Interventies n=508
Naleving
46+428 8.0%
Bij 18 van de 508 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (3.5%). Dit leidde in geen gevallen tot naleving (0.0%). Bij 216 van de 508 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (42.5%). Dit leidde in 159 gevallen tot naleving (73.6%).
42.5%
Bij 40 van de 508 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (8.0%). Dit leidde in 28 gevallen tot naleving (70.0%).
46.1%
Geen interventie
100.0%
Leeftijd gevraagd
100.0%
ID gevraagd
73.6%
26.4%
Leeftijd & ID gevraagd
70.0%
30.0%
3.5%
HULPMIDDELGEBRUIK Van de 256 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 47 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (18.4%).
Hulpmiddelgebruik n=256
In 43 van de 47 gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (91.5%). Van de 209 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (81.6%), is er 144 keer nageleefd (68.9%).
Bij 187 van de 508 aankooppogingen is er nageleefd (36.8%). De naleving in 2022 is niet significant hoger dan de naleving in 2019 (36.6%).
Naleving
81.6+18.4 18.4%
• 41 verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem; • 6 verkoper gebruikte een ID-scanner
NALEVING
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Geen hulpmiddel gebruikt
68.9%
Hulpmiddel gebruikt
31.1%
8.5%
91.5%
81.6%
NAGELEEEFD
Naleving
NALEVING ALCOHOL 2022 VEILIGHEIDSREGIO FRYSLÂN
100% 90% 80% 70% 60% 50%
NIET NAGELEEFD
36.6%
36.8%
2019
2022
40% 30% 20% 10% 0%
36.8% [95% BI: 32.7%, 41.1%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS CAFETARIA’S INTERVENTIES Bij 24 van de 42 aankooppogingen vroeg de verkoper niet naar de leeftijd of de ID van de mysterykid (57.1%). Dit leidde in geen gevallen tot naleving (0.0%).
Interventies n=42
Bij 12 van de 42 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (28.6%). Dit leidde in 9 gevallen tot naleving (75.0%).
28.6%
Bij 5 van de 42 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (11.9%). Dit leidde in 4 gevallen tot naleving (80.0%).
Van de 17 keer dat er naar ID is gevraagd, is er in 2 gevallen zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (11.8%).
n=17
Leeftijd gevraagd
100.0%
ID gevraagd
75.0%
25.0%
Leeftijd & ID gevraagd
80.0%
20.0%
57.1%
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Naleving
88+12 11.8%
Van de 15 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (88.2%), is er 11 keer nageleefd (73.3%).
De naleving in 2022 is niet significant hoger dan de naleving in 2019 (15.0%).
100.0%
Hulpmiddelgebruik
In alle 2 de gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (100.0%).
Bij 13 van de 42 aankooppogingen is er nageleefd (31.0%).
Geen interventie
2.4%
• 1 verkoper controleerde de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem; • 1 verkoper gebruikte een ID-scanner.
NALEVING
57+32812 11.9%
Bij 1 van de 42 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (2.4%). Dit leidde in geen gevallen tot naleving (0.0%).
HULPMIDDELGEBRUIK
Naleving
Geen hulpmiddel gebruikt
73.3%
Hulpmiddel gebruikt
26.7%
100.0%
88.2%
NAGELEEEFD
Naleving
NALEVING ALCOHOL 2022 CAFETARIA’S
100% 90% 80% 70% 60% 50%
31.0%
40% 30%
NIET NAGELEEFD
15.0%
20% 10% 0% 2019
2022
31.0% [95% BI: 19.1%, 46.0%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS EVENEMENTEN INTERVENTIES Bij 46 van de 63 aankooppogingen vroeg de verkoper niet naar de leeftijd of de ID van de mysterykid (73.0%). Dit leidde in geen gevallen tot naleving (0.0%).
Interventies n=63
73+3195 4.8%
Bij 2 van de 63 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (3.2%). Dit leidde in beide gevallen niet tot naleving (0.0%).
19.0%
Bij 12 van de 63 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (19.0%). Dit leidde in 8 gevallen tot naleving (66.7%).
3.2%
Bij 3 van de 63 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (4.8%). Dit leidde in 2 gevallen tot naleving (66.7%).
HULPMIDDELGEBRUIK Van de 15 keer dat er naar ID is gevraagd, is er in geen geval zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (0.0%).
Naleving
73.0%
Geen interventie
100.0%
Leeftijd gevraagd
100.0%
ID gevraagd
66.7%
33.3%
Leeftijd & ID gevraagd
66.7%
33.3%
Hulpmiddelgebruik n=15
Van de 15 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (100.0%), is er 10 keer nageleefd (66.7%).
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Naleving
100+0
Geen hulpmiddel gebruikt
66.7%
Hulpmiddel gebruikt
33.3%
n.v.t.
100.0%
NALEVING Bij 10 van de 63 aankooppogingen is er nageleefd (15.9%). De naleving in 2022 is niet significant lager dan de naleving in 2019 (18.2%).
NAGELEEEFD
Naleving
NALEVING ALCOHOL 2022 EVENEMENTEN
100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30%
NIET NAGELEEFD
18.2%
20%
15.9%
10% 0% 2019
2022
15.9% [95% BI: 8.9%, 26.8%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS HORECAGELEGENHEDEN INTERVENTIES Bij 80 van de 184 aankooppogingen vroeg de verkoper niet naar de leeftijd of de ID van de mysterykid (43.5%). Dit leidde in geen gevallen tot naleving (0.0%).
Interventies n=184
Naleving
44+3476 5.4%
Bij 6 van de 184 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (3.3%). Dit leidde in geen gevallen tot naleving (0.0%). Bij 88 van de 184 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (47.8%). Dit leidde in 58 gevallen tot naleving (65.9%).
47.8%
Bij 10 van de 184 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (5.4%). Dit leidde in 6 gevallen tot naleving (60.0%).
43.5%
Geen interventie
100.0%
Leeftijd gevraagd
100.0%
ID gevraagd
65.9%
34.1%
Leeftijd & ID gevraagd
60.0%
40.0%
3.3%
HULPMIDDELGEBRUIK Van de 98 keer dat er naar ID is gevraagd, is er in 6 gevallen zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (6.1%).
Hulpmiddelgebruik n=98
In 3 van de 6 gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (50.0%). Van de 92 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (93.9%), is er 61 keer nageleefd (66.3%).
Bij 64 van de 184 aankooppogingen is er nageleefd (34.8%). De naleving in 2022 is niet significant lager dan de naleving in 2019 (39.0%).
NIET NAGELEEFD
Naleving
94+6 6.1%
•2 verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem; • 4 verkopers gebruikten een ID-scanner.
NALEVING
NAGELEEEFD
Geen hulpmiddel gebruikt
Hulpmiddel gebruikt
66.3%
50.0%
33.7%
50.0%
93.9%
NAGELEEEFD
Naleving
NALEVING ALCOHOL 2022 HORECAGELEGENHEDEN
100% 90% 80% 70% 60% 50%
NIET NAGELEEFD
39.0%
40%
34.8%
30% 20% 10% 0% 2019
2022
34.8% [95% BI: 28.3%, 41.9%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS JONGERENCENTRA INTERVENTIES Bij 2 van de 13 aankooppogingen vroeg de verkoper niet naar de leeftijd of de ID van de mysterykid (15.4%). Dit leidde in geen gevallen tot naleving (0.0%).
Interventies n=13
Bij 4 van de 13 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (30.8%). Dit leidde in 3 gevallen tot naleving (75.0%).
Van de 7 keer dat er naar ID is gevraagd, is er in geen geval zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (0.0%).
15+3123
100.0%
Leeftijd gevraagd
100.0%
ID gevraagd
30.8%
Bij 3 van de 13 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (23.1%). Dit leidde in 3 gevallen tot naleving (100.0%).
Geen interventie
15.4%
23.1%
Bij 4 van de 13 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (30.8%). Dit leidde in geen gevallen tot naleving (0.0%).
HULPMIDDELGEBRUIK
Naleving
75.0%
Leeftijd & ID gevraagd
25.0%
100.0%
30.8%
Hulpmiddelgebruik n=7
Van de 7 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (100.0%), is er 6 keer nageleefd (85.7%).
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Naleving
100+0
Geen hulpmiddel gebruikt
85.7%
Hulpmiddel gebruikt
14.3%
n.v.t.
100.0%
NALEVING Bij 6 van de 13 aankooppogingen is er nageleefd (46.2%). De naleving in 2022 is niet significant hoger dan de naleving in 2019 (24.1%).
NAGELEEEFD
Naleving
NALEVING ALCOHOL 2022 JONGERENCENTRA
100% 90% 80% 70%
46.2%
60% 50% 40% 30%
NIET NAGELEEFD
24.1%
20% 10% 0% 2019
2022
46.2% [95% BI: 23.2%, 70.9%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS SLIJTERIJEN INTERVENTIES Bij 5 van de 26 aankooppogingen vroeg de verkoper niet naar de leeftijd of de ID van de mysterykid (19.2%). Dit leidde in geen gevallen tot naleving (0.0%).
Interventies n=26
Bij 1 van de 26 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (3.8%). Dit geval leidde tot naleving (100.0%).
n=21
n.v.t.
ID gevraagd
95.0%
Leeftijd & ID gevraagd
100.0%
5.0%
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Naleving
57+43
42.9
57.1%
Van de 12 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (57.1%), is er 11 keer nageleefd (91.7%).
De naleving in 2022 is niet significant hoger dan de naleving in 2019 (73.8%). .
Leeftijd gevraagd
Hulpmiddelgebruik
In alle 9 de gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (100.0%).
Bij 20 van de 26 aankooppogingen is er nageleefd (76.9%).
100.0%
76.9%
•D e 9 verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem.
NALEVING
Geen interventie
19.2%
Bij 20 van de 26 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (76.9%). Dit leidde in 19 gevallen tot naleving (95.0%).
Van de 21 keer dat er naar ID is gevraagd, is er in 9 gevallen zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (42.9%).
19+0774 3.8%
Bij 0 van de 26 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (0.0%).
HULPMIDDELGEBRUIK
Naleving
80%
91.7%
Hulpmiddel gebruikt
100.0%
NAGELEEEFD
Naleving 100% 90%
Geen hulpmiddel gebruikt
8.3%
NIET NAGELEEFD
NALEVING ALCOHOL 2022 SLIJTERIJEN 73.8%
76.9%
70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 2019
2022
76.9% [95% BI: 57.9%, 89.0%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS SPORTKANTINES INTERVENTIES Bij 69 van de 118 aankooppogingen vroeg de verkoper niet naar de leeftijd of de ID van de mysterykid (58.5%). Dit leidde in geen gevallen tot naleving (0.0%).
Interventies n=118
Bij 28 van de 118 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (23.7%). Dit leidde in 22 gevallen tot naleving (78.6%).
23.7%
n=44
100.0%
Leeftijd & ID gevraagd
78.6%
62.5%
21.4%
37.5%
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Naleving
93+7 6.8%
Van de 41 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (93.2%), is er 29 keer nageleefd (70.7%).
De naleving in 2022 is niet significant lager dan de naleving in 2019 (28.6%).
Leeftijd gevraagd
Hulpmiddelgebruik
In alle 3 de gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (100.0%).
Bij 32 van de 118 aankooppogingen is er nageleefd (27.1%).
100.0%
4.2%
• 1 verkoper gebruikte een ID-scanner; •2 verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem.
NALEVING
Geen interventie
ID gevraagd
58.5%
Bij 16 van de 118 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (13.6%). Dit leidde in 10 gevallen tot naleving (62.5%).
Van de 44 keer dat er naar ID is gevraagd, is er in 3 gevallen zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (6.8%).
58+42414 13.6%
Bij 5 van de 118 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (4.2%). Dit leidde in geen gevallen tot naleving (0.0%).
HULPMIDDELGEBRUIK
Naleving
Geen hulpmiddel gebruikt
70.7%
Hulpmiddel gebruikt
29.3%
100.0%
93.2%
NAGELEEEFD
Naleving
NALEVING ALCOHOL 2022 SPORTKANTINES
100% 90% 80% 70% 60% 50% 40%
NIET NAGELEEFD
28.6%
27.1%
2019
2022
30% 20% 10% 0%
27.1% [95% BI: 19.9%, 35.8%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS SUPERMARKTEN* INTERVENTIES Bij 8 van de 62 aankooppogingen vroeg de verkoper niet naar de leeftijd of de ID van de mysterykid (12.9%). Dit leidde in geen gevallen tot naleving (0.0%).
Interventies n=62
Bij 52 van 62 de aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (83.9%). Dit leidde in 40 gevallen tot naleving (76.9%). Bij 2 van de 62 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (3.2%). Dit leidde in beide gevallen tot naleving (100.0%).
Van de 54 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 27 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (50.0%).
Bij 42 van de 62 aankooppogingen is er nageleefd (67.7%). De naleving in 2022 is niet significant lager dan de naleving in 2019 (71.2%).
Leeftijd gevraagd
n.v.t.
ID gevraagd
n=54
50.0%
80%
23.1%
100.0%
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Naleving
50+50
Geen hulpmiddel gebruikt
59.3%
40.7%
50.0% Hulpmiddel gebruikt
3.7%
96.3%
NAGELEEEFD
Naleving 100% 90%
76.9%
Leeftijd & ID gevraagd
NIET NAGELEEFD
NALEVING ALCOHOL 2022 SUPERMARKTEN 71.2%
67.7%
70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 2019
* Alle aankooppogingen waren bij bemenste kassa’s
100.0%
Hulpmiddelgebruik
Van de 27 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (50.0%), is er 16 keer nageleefd (59.3%).
NALEVING
Geen interventie
12.9%
83.9%
•D e 27 verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem. In 26 van de 27 gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (96.3%).
13+0843 3.2%
Bij 0 van de 62 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (0.0%).
HULPMIDDELGEBRUIK
Naleving
2022
67.7% [95% BI: 55.4%, 78.0%]
NALEVING 2019 VERSUS 2022
PRIORITERING VAN VERKOOPKANALEN
Door de naleving in 2022 te vergelijken met de naleving in 201911 is te zien of de naleving veranderd is. Figuur 4 geeft de nalevingspercentages weer. In 2019 was het laagste nalevingscijfer bij cafetaria’s (15.0%), in 2022 was dit bij evenementen (15.9%). In geen van de verkoopkanalen zijn er significante veranderingen in de naleving geconstateerd. Wel zijn sommige verschillen relatief groot, zoals bij cafetaria’s (15.0% vs. 31.0%) en jongerencentra (24.1% vs. 46.2%). Echter, vanwege de kleine steekproef kan helaas nog niet met zekerheid geconcludeerd worden of de verschillen een kwestie van toeval of daadwerkelijke verbetering zijn.