Bijlage 1. WRP Ooststellingwerf
Tekst van het document
Water- en Rioleringsprogramma Ooststellingwerf 2025 - 2029
Concept
Water- en Rioleringsprogramma Ooststellingwerf In opdracht van Gemeente Ooststellingwerf Postbus 38 8430 AA Oosterwolde
Nelen & Schuurmans Zakkendragershof 34-44 3511 AE Utrecht www.nelen-schuurmans.nl Projectgegevens Dossier :
Y0257
Datum
13-9-2024
:
Niets uit deze rapportage mag worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande toestemming van de opdrachtgever. Noch mag het zonder dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd.
Inhoudsopgave
3.5
Inhoudsopgave ..........................................................................................................ii 1
3
Grondwateroverlast ................................................................... 10
3.4.2
Droogte ....................................................................................... 10
Watersysteem ............................................................................................ 10 3.5.1
Inzicht in vervuilingsbronnen oppervlaktewater ........................ 10
3.5.2
Risico’s bodem en waterkwaliteit ............................................... 11
3.5.3
Onderhoud stedelijke watergangen ........................................... 11
Klimaatadaptatie ........................................................................................ 11
1.1
Waarom een Water- en Rioleringsprogramma? .......................................... 4
3.6.1
Klimaatadaptatie in de openbare ruimte ................................... 11
1.2
Totstandkoming ........................................................................................... 4
3.6.2
Klimaatadaptieve nieuwbouw .................................................... 11
Opbouw van het WRP .................................................................................. 4
3.6.3
Extra regenwaterberging op particulier terrein .......................... 12
1.3 2
3.6
Inleiding ............................................................................................................4
3.4.1
3.7
Wetgeving en beleid .........................................................................................6
Samenwerking ............................................................................................ 12
2.1
Wetgeving en beleid ..................................................................................... 6
3.7.1
Aanpak van knelpunten .............................................................. 12
2.2
Samenwerking en verantwoordelijkheden ................................................... 6
3.7.2
Overlegstructuur ........................................................................ 12
2.3
Gemeentelijke watertaken ........................................................................... 7
3.8
Uitvoeringsprogramma 2020-2024 ............................................................ 12
2.4
Gemeentelijke watertaken en de Omgevingswet ........................................ 7
3.9
Financiën 13
2.5
Gemeentelijke watertaken en klimaatverandering ...................................... 8
3.9.1
Begrote en werkelijke uitgaven 2020-2023 ................................ 13
Terugblik ...........................................................................................................9
3.9.2
Financieringsstrategie................................................................. 14
4
Vertrekpunt .................................................................................................... 15
3.1
Inleiding ...................................................................................................... 9
3.2
Stedelijk afvalwater ...................................................................................... 9
4.1
Gegevensbronnen ...................................................................................... 15
3.2.1
Algemeen ...................................................................................... 9
4.2
Situatieschets ............................................................................................. 15
3.2.2
Inzameling bij nieuwbouw ............................................................ 9
4.3
Voorzieningen ............................................................................................ 15
3.2.3
Inzameling buitengebied .............................................................. 9
4.3.1
Vrijverval riolering ...................................................................... 15
3.2.4
Transport: Functioneren rioolgemalen ......................................... 9
4.3.2
Arealen ....................................................................................... 16
3.2.5
Transport: Inspecties van leidingen .............................................. 9
4.3.3
Areaalontwikkeling planperiode ................................................. 16
3.3
3.4
4.4
Hemelwater ................................................................................................ 10
Vuil-water riolering .................................................................................... 17
3.3.1
Inzameling: Afkoppelen regenwater van de gemengde riolering 10
4.4.1
Beheerstrategie .......................................................................... 17
3.3.2
Transport: Afvoercapaciteit ........................................................ 10
4.4.2
Technische staat riolering ........................................................... 17
4.5
Grondwater ................................................................................................ 10
Water- en Rioleringsprogramma Ooststellingwerf | Y0257 | 13-9-2024
ii
Hemelwater riolering ................................................................................. 17
5
4.6
Grondwater en oppervlaktewater .............................................................. 18
7.2
Uitgangspunten .......................................................................................... 29
4.7
Duurzaamheid ............................................................................................ 18
7.3
Inkomsten .................................................................................................. 29
Visie, strategie en doelen ................................................................................19
7.4
Uitgaven .................................................................................................... 29
7.5
Kostendekkingsberekening ........................................................................ 31
5.1
Visie
5.2
Strategie .................................................................................................... 19
Planperiode 2025-2029 .............................................................. 29
Vier speerpunten ........................................................................ 19
7.5.1
Korte en lange termijn ................................................................ 31
5.2.2
Beheer riolering op orde ............................................................. 19
7.5.2
Varianten voor kostendekking .................................................... 32
5.2.3
Actueel systeeminzicht ............................................................... 21
7.5.3
Voorkeursvariant ........................................................................ 33
5.2.4
Samen sterk ................................................................................ 21
Bijlagen ................................................................................................................... 35
5.2.5
Klaar voor de toekomst............................................................... 21
I.
Raadsbesluit ................................................................................................... 36
Doelen
.................................................................................................... 22
II.
Begrippenkader .............................................................................................. 37
Uitvoeringsprogramma ...................................................................................23
III.
Wettelijke grondwatertaak............................................................................. 40
6.1
Typen maatregelen .................................................................................... 23
IV.
Kaarten huidige situatie.................................................................................. 42
6.2
Regulier onderhoud .................................................................................... 23
V.
Detailgegevens voorzieningen ........................................................................ 48
6.2.1
Onderhoud riolering ................................................................... 23
VI.
Risicogestuurd beheer: theoretische levensduur leidingen ............................. 55
6.2.2
Bedrijfsvoering derden ............................................................... 23
VII. Meetbare doelen en KPI voor beleidsevaluatie ............................................... 56
6.2.3
Onderhoud stedelijke watergangen ........................................... 23
VIII. Maatregelen klimaatadaptatie ....................................................................... 59
6.2.4
Straatreinigen ............................................................................. 23
IX.
Heffingsberekening ........................................................................................ 61
Vervanging, renovatie en maatregelen klimaatadaptatie .......................... 24
X.
Formatiescan RIONED..................................................................................... 63
6.3
7
7.4.1
5.2.1
5.3 6
.................................................................................................... 19
6.3.1
Werkwijze binnen de gemeente ................................................. 24
6.3.2
Risicogestuurd beheer ................................................................ 24
6.3.3
Achterstallige rioolprojecten ...................................................... 24
6.3.4
Klimaatadaptieve maatregelen ................................................... 25
6.3.5
Uitgangspunten bij inschatten kosten ........................................ 25
6.4
Onderzoek en planvorming ........................................................................ 26
6.5
Organisatie ................................................................................................. 28
Kostendekkingsplan ........................................................................................29 7.1
Inleiding .................................................................................................... 29
Water- en Rioleringsprogramma Ooststellingwerf | Y0257 | 13-9-2024
iii
1
Inleiding 1.1
samen een projectgroep. Nelen & Schuurmans heeft het proces en inhoud van dit WRP begeleid en verzorgd. Bestuurders zijn via de betreffende portefeuillehouders halverwege en aan het eind van het proces betrokken om in te stemmen met visie, strategie, doelen, maatregelen en kosten. Voorliggende versie is daarna voorgelegd aan het college van B&W, en in december 2024 vastgesteld door de Raad. De reacties zijn opgenomen in het Raadsbesluit in Bijlage I.
Waarom een Water- en Rioleringsprogramma?
Een goed functionerend water- en rioleringssysteem is cruciaal. Door afvalwater in te zamelen en af te voeren naar de zuivering, beschermen we de volksgezondheid en het milieu. Door berging en waar nodig een goede afvoer van regenwater, zorgen we dat er geen wateroverlast ontstaat. Zo behouden we een goede kwaliteit van de leefomgeving voor alle inwoners van Ooststellingwerf. Alle gemeenten in Nederland hebben wettelijke taken op het vlak van afvalwater, regenwater en grondwater. Om deze gemeentelijke watertaken te kunnen uitvoeren innen zij rioolheffing bij hun inwoners en bedrijven. In dit Water- en Rioleringsprogramma (WRP) laten we zien hoe gemeente Ooststellingwerf de komende vijf jaar invulling geeft aan de gemeentelijke watertaken. Het gaat dan om visie, strategie, doelen en de concrete maatregelen en kosten voor de komende vijf jaar. Ook laten we voor de langere termijn zien hoe we water- en rioleringsbeheer in Ooststellingwerf toekomstbestendig en betaalbaar inrichten.
1.3
Het WRP bestaat uit de volgende onderdelen: › › ›
Totstandkoming
Dit WRP is tot stand gekomen in een samenwerking tussen gemeente Ooststellingwerf en adviesbureau Nelen & Schuurmans. Betrokken ambtenaren en adviseurs vormden
Water- en Rioleringsprogramma Ooststellingwerf | Y0257 | 13-9-2024
Een online publieksversie: deze bevat de hoofdonderdelen van dit WRP, geschreven in begrijpelijke taal Een (dit) hoofddocument, waarin alle onderdelen van het WRP nader zijn toelicht Bijlagen bij dit hoofddocument, voor achtergrondinformatie. We verwijzen vanuit het hoofddocument naar de bijlagen.
Tabel 1-1 geeft een leeswijzer van het hoofddocument. Het Begrippenkader in Bijlage II helpt om hoofddocument en bijlagen goed te begrijpen.
De effecten van een veranderend klimaat, met meer korte hevige buien, langdurige neerslag, hitte en droogte zijn ook merkbaar in Ooststellingwerf. Het overkoepelende beleid voor klimaatadaptatie is te vinden in het Uitvoeringsplan Klimaatadaptatie Ooststellingwerf 2025-2029. In dit WRP nemen we klimaatadaptatie mee als het gaat om het bergen en afvoeren van overtollig regenwater en het beheer van grondwater. We zetten hierin dus een stap extra, bovenop onze wettelijk taken (zie H2), met het oog op een klimaatrobuust Ooststellingwerf in de toekomst.
1.2
Opbouw van het WRP
4
1. Inleiding
Aanleiding, context en totstandkoming
2. Wetgeving en beleid
Overzicht van relevante wetgeving en beleid voor de gemeentelijke watertaken, inclusief actuele wijzigingen hierin.
3. Terugblik
Een evaluatie van de vorige planperiode op proces en resultaten: wat ging goed, en wat kan beter?
4. Vertrekpunt
Een beschrijving van het actuele water- en rioleringssysteem van Ooststellingwerf, en het functioneren van de gemeentelijke organisatie
5. Visie, strategie en doelen
Visie, strategieën voor uitvoering en meetbare doelen voor de komende planperiode.
6. Uitvoeringsprogramma
Beschrijving van de maatregelen waarmee we visie, strategie en doelen realiseren.
7. Kostendekkingsplan
Plan voor de kostendekking van de maatregelen op korte en langere termijn.
Bijlagen
Nadere toelichtingen en kaartmateriaal.
Tabel 1-1. Leeswijzer van het hoofddocument
Water- en Rioleringsprogramma Ooststellingwerf | Y0257 | 13-9-2024
5
2
Wetgeving en beleid 2.1
Wetgeving en beleid
Europese regelgeving bepaalt ons rioleringsbeleid, in het bijzonder de Europese Richtlijn stedelijk afvalwater en de Europese Kaderrichtlijn Water. Beide richtlijnen hangen sterk met elkaar samen: ze beogen het behouden en versterken van een goede oppervlaktewaterkwaliteit. Voor beide richtlijnen geldt dat ze recent weer extra actueel zijn. Begin 2024 bereikten de bestuurders van de Europese Unie (EU) een akkoord om de Europese Richtlijn stedelijk afvalwater te herzien en aan te scherpen. Dit betekent een aanscherping van de gemeentelijke watertaken, waarbij meer inzicht en monitoring van de emissies vanuit de riolering verplicht worden. Ook de waterschapstaken worden aangescherpt, met strengere eisen voor het verwijderen van nutriënten en medicijnresten bij rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI’s). In 2024 wordt de aangescherpte richtlijn vertaald per lidstaat van de EU; daarna is Nederland verplicht de richtlijn te implementeren. Ook de Kaderrichtlijn Water is weer actueel, omdat lidstaten in 2027 moeten rapporteren over de voortgang van hun waterkwaliteitsdoelen. Onderdeel van de maatregelen is het terugbrengen van vuilemissies vanuit onder andere riolering en RWZI’s. Op landelijk niveau is de Omgevingswet bepalend voor al het omgevingsbeleid, en dus ook voor water en riolering.
Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten hebben per 1 januari 2024 nieuwe instrumenten voor het omgevingsbeleid. Figuur 2-1 toont deze nieuwe instrumenten per overheidslaag. Hierin zijn ook de andere relevante visies, programma’s, afspraken en overeenkomsten benoemd, die relevant zijn voor het stedelijk waterbeheer. Deze gaan over klimaatadaptatie, milieu, waterkwaliteit en de afvalwaterketen.
Water- en Rioleringsprogramma Ooststellingwerf | Y0257 | 13-9-2024
Figuur 2-1. Relevante wetgeving en beleid voor stedelijk waterbeheer (Bron: Kennisbank Stichting Rioned).
2.2
Samenwerking en verantwoordelijkheden
Figuur 2-1 laat zien dat Europees, nationaal, regionaal en lokaal beleid voor stedelijk water sterk met elkaar samenhangen. Samenwerking op dit vlak is cruciaal, vooral tussen gemeente, Wetterskip en provincie. Dit geldt ook voor samenwerking met het drinkwaterbedrijf en particulieren. Daarbij is het van belang dat het duidelijk is wie waarvoor verantwoordelijk is. We geven een overzicht van de verantwoordelijkheden voor stedelijk water: ›
6
Het Rijk is verantwoordelijk voor de hoofdlijnen van het waterbeleid, en daarmee de nationale doorvertaling van de Europese Richtlijn voor stedelijk afvalwater en de Kaderrichtlijn water. In het Nationaal waterprogramma is dit landelijk beleid vastgelegd. Ook maakt het Rijk op landelijk niveau afspraken met waterschappen, provincies en gemeenten over doelen voor de afvalwaterketen en watersystemen.
›
›
›
›
›
2.3
Provincie Fryslân vertaalt het landelijk beleid voor water en ruimtelijke ordening naar het provinciaal niveau. Zij is verantwoordelijk voor het beheer van het diepe grondwater, het aanwijzen van zwemwaterlocaties en het beheer van provinciale vaarwegen. Wetterskip Fryslân is beheerder van het oppervlaktewater, en zorgt voor schoon water, voldoende water en een goede waterveiligheid. Zij is verantwoordelijk voor het peilbeheer, beheer van de waterkeringen, waterkwaliteit, transport en zuiveren van afvalwater. Via een afvalwaterakkoord maakt het Wetterskip afspraken met gemeente Ooststellingwerf over de hoeveelheid en kwaliteit van het afvalwater op de overnamepunten. Ook over het beheer van het oppervlaktewater stelt zij samenwerkingsovereenkomsten op met de gemeente. Vitens is het drinkwaterbedrijf, en verantwoordelijk voor het leveren van drinkwater aan de inwoners van Ooststellingwerf. Vitens zuivert hiervoor grond- of oppervlaktewater. Gemeente Ooststellingwerf is verantwoordelijk voor de wettelijke gemeentelijk watertaken (zie H2.3). Dit geldt vanaf de erfgrens tot aan de overnamepunten van het Wetterskip. Particulieren zijn verantwoordelijk voor de staat van hun eigen woning en perceel. Hierbij hoort het waar nodig treffen van maatregelen voor stedelijk afvalwater, hemelwater of grondwater op het eigen perceel.
Ook geldt dat particulieren een zorgplicht hebben: ze mogen geen maatregelen treffen die tot problemen kunnen leiden in riolering of stedelijk water buiten hun erfgrens.
Gemeentelijke watertaken
Stedelijk waterbeheer is meer dan afvalwater en riolering alleen. De wettelijke gemeentelijke watertaken zijn: › ›
Inzameling en transport van het stedelijk afvalwater Inzameling en transport van afvloeiend hemelwater, voor zover de perceeleigenaar dit niet redelijkerwijs in de bodem of naar het oppervlaktewater kan brengen
Water- en Rioleringsprogramma Ooststellingwerf | Y0257 | 13-9-2024
›
›
2.4
Het treffen van maatregelen in het openbaar gemeentelijk gebied om structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand voor onder de Omgevingswet toegekende functies (woningen, bedrijven, infrastructuur) te voorkomen of te beperken. Dit voor zover het treffen van die maatregelen doelmatig is en niet de taak van Wetterskip, provincie of het Rijk. Voorkomen of beperken van structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand. Deze grondwaterzorgplicht kan in de praktijk tot onduidelijkheid leiden: waar eindigt de verantwoordelijkheid van de gemeente, en waar begint de verantwoordelijkheid van de perceeleigenaar? In Bijlage III gaan we daarom wat dieper in op de wettelijke grondwatertaak.
Gemeentelijke watertaken en de Omgevingswet
De gemeentelijke watertaken zelf blijven onveranderd onder de Omgevingswet. Het gaat dan om de gemeentelijke zorgplichten voor afvalwater, hemelwater en grondwater. Ook met de nieuwe instrumenten van de Omgevingswet kunnen we als gemeente Ooststellingwerf de gemeentelijke watertaken uitwerken en invullen: › › ›
De Omgevingsvisie: hierin legt de gemeente strategische doelen en uitgangspunten vast Het Omgevingsprogramma: hierin legt de gemeente uitvoering vast, zoals afwegingskaders, maatregelen, personele middelen en kostendekking Het Omgevingsplan: hierin stelt de gemeente bindende voorschriften op aan inwoners en bedrijven voor bijvoorbeeld lozingen in de riolering of in de bodem.
De onderlinge samenhang tussen de instrumenten van de Omgevingswet is van groot belang. Figuur 2-2 laat zien hoe de oude onderdelen van het Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP) een plek krijgen in de instrumenten van de Omgevingswet. Voor de gemeentelijke watertaken zijn er twee belangrijke wijzigingen onder de Omgevingswet: ›
7
Het GRP is als planvorm niet meer verplicht. Wel blijft het noodzakelijk om de uitgaven onder de rioolheffing te onderbouwen richting inwoners. We sluiten als Ooststellingwerf aan op de landelijke gekozen werkwijze om een
›
Water- en Rioleringsprogramma op te stellen, dat als programma past onder Omgevingsvisie en Omgevingsprogramma.
aanpassen van wegen, zodat ze tijdelijk water kunnen bergen. Ook inwoners en bedrijven hebben een rol in het klimaatrobuust maken van hun eigen terreinen.
Op landelijk niveau vervallen bestaande lozingsregels van stedelijk afvalwater vanuit huishoudens en een groot aantal bedrijven. Deze worden als “Bruidsschat” vanuit het Rijk naar de gemeenten overgedragen, en opgenomen in het Omgevingsplan. In de Handreiking stedelijk waterbeheer onder de Omgevingswet is beschreven wat dit in de praktijk betekent.
Maatregelen voor klimaatrobuustheid kunnen we dus voor een deel meenemen in de gemeentelijke watertaken, voor zover ze raakvlak hebben met de inzameling en transport van afvalwater en hemelwater, of de zorg voor grondwater. In dit WRP benutten we deze kansen. Overige maatregelen beschrijven we in het parallelle Uitvoeringsplan Klimaatadaptatie.
Figuur 2-2. “Ontvlechting” van de onderdelen van het huidige GRP in visie, programma en plan onder de Omgevingswet.
2.5
Gemeentelijke watertaken en klimaatverandering
Klimaatverandering zorgt ervoor dat in het zomerhalfjaar vaker hevige buien in korte tijd vallen, afgewisseld met lange perioden van droogte en hitte. In het winterhalfjaar komt langdurige neerslag vaker voor. We kunnen de effecten van klimaatverandering niet volledig meenemen in aanpassingen van riolering en watersysteem; onze systemen zijn hier simpelweg niet op gedimensioneerd. Wel kunnen we de nadelige effecten van klimaatverandering verminderen door slimme keuzes te maken in de inrichting van onze stedelijke gebieden. Een deel van deze keuzes kunnen we koppelen aan de gemeentelijke watertaken. Denk aan het (tijdelijk) bovengronds bergen van regenwater om wateroverlast bij een hevige bui te voorkomen. We kunnen dit regenwater ook naar een groenstrook of wadi leiden, en het laten infiltreren in de bodem. Zo creëren we een grondwatervoorraad voor tijden van droogte. Maar ook in andere ruimtelijke domeinen liggen kansen voor klimaatrobuuste maatregelen. Denk aan het creëren van extra schaduwrijk groen, waar inwoners kunnen verblijven. Of het
Water- en Rioleringsprogramma Ooststellingwerf | Y0257 | 13-9-2024
De rioolheffing vormt de inkomstenbron voor het uitvoeren van de gemeentelijke watertaken, inclusief de stap extra die we zetten voor klimaatadaptatie. De manier waarop de rioolheffing wordt geïnd staat in de Verordening Rioolheffing. Belangrijke onderdelen zijn de heffingsmaatstaf (waarvoor moet betaald worden?), de belastingplichtigen (wie moeten betalen?) en het tarief. De VNG heeft een nieuwe modelverordening opgesteld, die gemeenten ruimte biedt voor de rioolheffing breder te innen. Bijvoorbeeld door ook de panden die niet zijn aangesloten op de riolering “aan te slaan” en rioolheffing te innen. Het regenwater stroomt immers ook vanaf deze terreinen naar de straat en kan bij hevige neerslag tot overlast leiden in het openbaar gebied. Vooralsnog maken we als gemeente Ooststellingwerf nog geen gebruik van deze mogelijkheid van een bredere riool- en waterzorgheffing. Deze keuze maken we, omdat bijna alle panden in deze gemeente zijn aangesloten op de riolering en alle inwoners en eigenaren dus al bijdragen aan de uitvoering van de gemeentelijke watertaken.
8
3
Terugblik 3.1
Inleiding
De terugblik is een evaluatie van de ambities uit het vorige Gemeentelijke Rioleringsplan (2020-2024). Wat ging goed, en wat kan beter? De uitvoering van de zorgplichten voor stedelijk afvalwater, hemelwater en grondwater is onderdeel van deze evaluatie. Daarnaast evalueren we het beheer van het watersysteem, de stappen die zijn gezet in klimaatadaptatie en de samenwerking hierin met andere partijen. We onderzoeken of de voorgenomen maatregelen uit het uitvoeringsprogramma daadwerkelijk zijn uitgevoerd, en geven een financieel overzicht van de afgelopen periode.
3.2.3
Inzameling buitengebied
Ook in het buitengebied komen “foutaansluitingen” voor. Hier zijn geen vuilwater- en regenwaterleidingen verwisseld, maar het gaat om bewuste keuzes in het verleden om op sommige plekken het regenwater op het vuilwaterriool aan te sluiten. Indertijd is dit gedaan om het vuil wat beter door te spoelen, en zo verstoppingen te voorkomen. Ook hebben eigenaren bewust of onbewust bij verbouwingen op eigen terrein regenwaterafvoeren aangesloten op de vuilwaterriolering. Omdat hevige buien nu vaker voorkomen dan vroeger leidt dat nu tot problemen. Het riool kan het regenwater niet aan, en het vuile water loopt soms terug via de regenwateraansluitingen. Met zogenaamde rookproeven zijn de locaties van deze foutaansluitingen in het buitengebied opgespoord. Dit houdt in dat rook in de riolering wordt gebracht, en wordt gekeken bij welke huizen deze rook naar buiten komt via regenpijpen. Op deze manier is inzicht ontstaan in de aantallen van deze foutaansluitingen. Hier blijft in de komende planperiode nog werk te doen.
3.2
Stedelijk afvalwater
3.2.4
3.2.1
Algemeen
Afgelopen periode is een nieuw onderhoudsmanagementsysteem aangeschaft (het systeem SAM), waarin het onderhoud en maatregelen aan alle rioolgemalen wordt geregistreerd.
Het stedelijk afvalwatersysteem (gemengde riolering, vuil-water riolering en drukriolering) functioneert goed. Storingen bij gemalen zijn tijdig gesignaleerd en opgelost. Ook heeft de gemeente meldingen van inwoners over vuilwater (zoals stank of verstopping) binnen de gestelde termijn behandeld en verholpen. 3.2.2
Inzameling bij nieuwbouw
Bij alle nieuwbouwlocaties is gescheiden riolering aangelegd, een ambitie uit het vorige GRP. Een aandachtspunt hierbij is dat aannemers de leidingen voor vuil water en regenwater soms verwisselen. Vuil water wordt dan geloosd op het regenwaterstelsel en andersom. Dit leidde tot klachten van inwoners over stank uit hun regenwaterkolken. De gemeente heeft daarop verschillende onderzoeken uitgevoerd naar deze “foutaansluitingen” door de temperatuur van het regenwater te meten. Daarop heeft zij verschillende foutaansluitingen hersteld.
Water- en Rioleringsprogramma Ooststellingwerf | Y0257 | 13-9-2024
Transport: Functioneren rioolgemalen
De kritische rioolgemalen zijn in de afgelopen planperiode nog niet in kaart gebracht. Dit zijn rioolgemalen die een groot deel van het stedelijk afvalwater van de kernen van Ooststellingwerf verpompen. Het valt daarnaast op dat sommige rioolgemalen een relatief hoog energieverbruik hebben. Mogelijk ligt hier een relatie met het eerdergenoemde lozen van hemelwater op de riolering in het buitengebied. 3.2.5
Transport: Inspecties van leidingen
De gemeente inspecteert elk jaar 10% van de gemengde riolering en de vuilwaterriolering. Zo is elk riool elke 10 jaar aan de beurt voor inspectie. In het vorige GRP is een herijking voorgesteld, waarbij deze frequentie voor sommige riolen omlaag wordt gehaald, omdat risico’s laag zijn of geen toename van de schade te zien is na de
9
verschillende inspectierondes. In de praktijk blijkt echter dat deze analyse van risico’s en schadebeelden op zichzelf al meer tijd en geld kost dan de verwachte winst van minder te inspecteren leidingen, voor een relatief kleine gemeente als Ooststellingwerf. Daarom besluiten we de huidige strategie (10% inspectie per jaar) voort te zetten. Momenteel ontbreekt nog een concrete beheerstrategie voor pers- en drukleidingen. Deze willen we in de komende planperiode opstellen. Afgelopen periode is de gemeente overgestapt op een nieuw beheersysteem voor de riolering (van GBI naar Geovisia).
3.3
Hemelwater
3.3.1
Inzameling: Afkoppelen regenwater van de gemengde riolering
De gemeente heeft de afgelopen periode bij alle reconstructies in de openbare ruimte afgekoppeld, voor zover dit niet al gebeurd was. Dit houdt in dat het regenwater van de nieuw ingerichte openbare ruimte niet meer naar een gemengd riool maar naar een nieuw aangelegd regenwaterriool afvoert. Bij elk adres met een rioolaansluiting is ook een mogelijkheid gemaakt om ondergronds aan te sluiten op het regenwaterriool. De keuze en de benodigde werkzaamheden voor dit afkoppelen liggen bij de betreffende inwoner of het bedrijf. Uiteraard kunnen inwoners of bedrijven het regenwater ook bovengronds afvoeren naar het regenwaterriool. De hemelwaterriolering heeft voldoende capaciteit voor deze extra particuliere afvoer. 3.3.2
Transport: Afvoercapaciteit
De regenwaterriolering (zowel gescheiden als gemengde systemen) is zó ontworpen dat deze de veel voorkomende buien goed kan afvoeren. Bij hevige buien kan het water tijdelijk op st raat staan, en wordt daarna afgevoerd. Bij gemengde riolering stort een mix van vuil water en regenwater over naar het oppervlaktewater, zodra de regenval te hevig is. Om verontreiniging van het oppervlaktewater te verminderen zijn bergbezink-voorzieningen met een zuiverende werking aangebracht.
Water- en Rioleringsprogramma Ooststellingwerf | Y0257 | 13-9-2024
3.4
Grondwater
3.4.1
Grondwateroverlast
Sommige plekken in Ooststellingwerf zijn gevoelig voor hoge grondwaterstanden, daar waar ondiep keileemlagen voorkomen in de bodem. Deze lagen zijn zeer slechtdoorlatend vanwege het hoge gehalte klei en leem. Regenwater kan niet infiltreren naar het diepere grondwater, en blijft hangen in een oppervlakkige grondwaterspiegel. Inwoners kunnen overlast ervaren door een natte kelder of kruipruimte, of optrekkend vocht in hun woning. Ook afgelopen periode zijn meldingen gedaan van grondwateroverlast bij het gemeentelijk waterloket. Ook hier speelt klimaatverandering een rol; het najaar en de winter van 2023/2024 was bijzonder nat vergeleken met andere jaren. Daarnaast speelt de constructie een belangrijke rol, zoals de mate van waterdichtheid van kelders. Inwoners zijn zelf verantwoordelijk voor het waterdicht houden van hun kelder, en voor de grondwaterbeheersing op hun eigen terrein. 3.4.2
Droogte
In het vorige GRP werd de ambitie genoemd om extra regenwater vast te houden en te infiltreren op locaties met droogteproblemen. Hier is geen specifieke aandacht voor geweest afgelopen periode, ook omdat de problemen met grondwateroverlast (vanwege de keileemlaag) als urgenter worden ervaren dan droogte. De gemeente vreest dat extra infiltratie tot lokaal meer grondwateroverlast kan leiden. Hierbij speelt ook de zorg dat Ooststellingwerf als zandlandschap is gecategoriseerd in de Blauwe Omgevingsvisie van provincie en Wetterskip. In de Blauwe Omgevingsvisie wordt op de zandgronden extra ingezet op infiltratie van regenwater.
3.5
Watersysteem
3.5.1
Inzicht in vervuilingsbronnen oppervlaktewater
De Blauwe Omgevingsvisie van provincie en Wetterskip zet in op herstel van beekdalen in het zandlandschap, om zoet water langer vast te houden en het regionale grondwater aan te vullen. Streven is om het herstel van de beekdalen in
10
combinatie met natuurontwikkeling uit te voeren. Ook voor de waterlopen in Ooststellingwerf wordt ingezet op beekherstel. Aandachtspunt hierbij is de waterkwaliteit, vooral van de KRW-waterloop Opsterlandse Compagnonsvaart. In 2027 moeten de Nederlandse waterschappen rapporteren over de behaalde KRW-doelen richting de EU. Daarnaast bereidt de EU momenteel een richtlijn voor die gaat over lozingen van stedelijk afvalwater. De gemeente en het Wetterskip hebben momenteel nog te weinig inzicht in de vuil-belasting vanuit stedelijk gebied op het oppervlaktewater, en het effect hiervan op de waterkwaliteit. Er is behoefte aan meer samenwerking met het Wetterskip over inzicht in de afvalwaterketen, inclusief de interactie met het oppervlaktewater. Om meer inzicht te krijgen loopt gedurende 2024 en 2025 een monitoringsonderzoek naar het effect van de overstorten in Appelscha, Oosterwolde en Donkerbroek op de waterkwaliteit van het ontvangende water. 3.5.2
Risico’s bodem en waterkwaliteit
Als regen via een intensief bereden weg afstroomt neemt het vuil mee naar het oppervlaktewater. Denk aan neergeslagen uitlaatgassen en rubber van autobanden. Regenwaterriolering voert het hele jaar door af naar het oppervlaktewater, en kan dus een constante bron van vervuiling zijn. Een ander aandachtspunt bij gescheiden riolering is het risico op vervuiling van bodem en oppervlaktewater bij calamiteiten. Denk aan brand, waarbij het bluswater via de gescheiden riolering naar het oppervlaktewater gaat. In nieuwbouwwijken zoals het Haerenkwartier gaat het regenwater via infiltratieleidingen naar de bodem. In dat geval kan vervuild water in het grondwater komen. 3.5.3
Onderhoud stedelijke watergangen
In oktober 2016 is een overeenkomst gesloten tussen gemeente en het Wetterskip over het onderhoud van wateren en overname kunstwerken in het bebouwd gebied. Het gaat dan om hoofdwatergangen, secundaire watergangen en open water (vijvers). In deze overeenkomst is per type watergang binnen de bebouwde kom vastgelegd wie het onderhoud van de watergangen en kunstwerken uitvoert. Het Wetterskip en de gemeente onderhouden elk de watergangen waar zij zelf eigenaar van zijn. De
Water- en Rioleringsprogramma Ooststellingwerf | Y0257 | 13-9-2024
gemeente krijgt hiervoor een financiële bijdrage van het Wetterskip. Wij zorgen voor een goede afvoercapaciteit door vuil en plantenresten te verwijderen in watergangen en bij kunstwerken (duikers, sifons, stuwen, bruggen). Gemeente en Wetterskip hebben beide de wens uitgesproken om de afspraken de komende planperiode te actualiseren en aan te scherpen om meer duidelijkheid te creëren over de verantwoordelijkheden voor het onderhoud van watergangen in particulier eigendom. Wij willen hierbij rekening houden met een veranderend klimaat en toenemende risico’s op wateroverlast, watertekort en verslechtering van de waterkwaliteit.
3.6
Klimaatadaptatie
3.6.1
Klimaatadaptatie in de openbare ruimte
Klimaatadaptatie gaat over het aanpassen aan een veranderend klimaat met onder andere heviger buien. Het gaat dan om buien waar de regenwaterriolering qua afvoer en berging niet op is ontworpen. Daarom zijn aanvullende bovengrondse maatregelen nodig. In de afgelopen periode zijn er 15 wateroverlastlocaties aangewezen waarvoor subsidie is aangevraagd via de Impulsregeling Klimaatadaptatie (een derde van het bedrag wordt door het Rijk vergoed). Hiervan zijn 11 locaties goedgekeurd. Het gaat om locaties waar risico’s zijn op wateroverlast in woningen bij een hevige bui van 60 millimeter in een uur. De locaties volgen uit een stresstest die voor heel Fryslân is uitgevoerd, te vinden in de Friese Klimaatatlas. Ook is er subsidie ontvangen voor de herinrichting van het Haerenkwartier in Oosterwolde. Het Haerenkwartier is al uitgevoerd. Tussen 2025 en 2027 worden de overige 11 maatregelen uitgevoerd. De maatregelen zijn een combinatie van bovengrondse herinrichting (creëren van extra waterberging) en optimalisatie van de riolering (scheiden van vuil water en regenwater, verbeteren afvoer). 3.6.2
Klimaatadaptieve nieuwbouw
In de afgelopen planperiode is de nieuwbouw in het Haerenkwartier in Oosterwolde klimaatadaptief gerealiseerd. Er is extra ruimte voor waterberging en groen, zodat de woningen ook bij hevige neerslag geen overlast ondervinden. Regenwater wordt zoveel mogelijk in de bodem geïnfiltreerd, als voorraad voor tijden van droogte. Extra
11
groen en bomen zorgen voor een aantrekkelijke omgeving bij extreme hitte. Naast de maatregelen voor klimaatadaptatie zijn woningen ook gasloos en energieneutraal gebouwd. De verdere uitwerking en uitvoering van dit onderwerp wordt beschreven in het Uitvoeringsplan Klimaatadaptatie 2025-2030. 3.6.3
Extra regenwaterberging op particulier terrein
De gemeente wil graag onderzoeken hoe zij inwoners en bedrijven kan bewegen om meer regenwater vast te houden en te hergebruiken op hun terrein. Deze behoefte komt voort uit de verwachte klimaatverandering met meer hevige buien, afgewisseld met langere droge perioden. Zo kunnen ook inwoners en bedrijven bijdragen aan het verminderen van de risico’s op wateroverlast, en tegelijk op een duurzame manier omgaan met elke druppel schoon regenwater. In dit traject willen we de samenwerking opzoeken met het Wetterskip en het drinkwaterbedrijf Vitens. De verdere uitwerking en uitvoering van dit onderwerp wordt beschreven in het Uitvoeringsplan Klimaatadaptatie 2025-2030.
3.7
Samenwerking
3.7.1
Aanpak van knelpunten
effectieve maatregel. Dit kan in de praktijk betekenen dat waterberging in landelijk gebied een effectieve oplossing is voor overlast in stedelijk gebied, maar dit is dan een bewuste keuze in nauw overleg met het Wetterskip. Het gaat om maatwerk per situatie, waarin kosten en baten tegen elkaar worden afgewogen. 3.7.2
Het Wetterskip heeft de behoefte aan een structureel afstemmingsmoment met de gemeente, samen met de andere samenwerkende gemeenten Opsterland en Weststellingwerf. De frequentie kan bijvoorbeeld een of twee keer per jaar zijn. Tijdens dit overleg delen beide partijen actuele informatie over het functioneren van de verschillende onderdelen van de afvalwaterketen (riolering, gemalen, oppervlaktewater, zuivering). Gemeente en Wetterskip kunnen waar nodig de krachten bundelen, en verbetermaatregelen samen oppakken.
3.8
Uitvoeringsprogramma 2020-2024
In Tabel 3-1 zijn de activiteiten uit het vorige uitvoeringsprogramma geëvalueerd. Belangrijkste aandachtspunten om mee te nemen in dit WRP zijn: ›
De samenwerking tussen gemeente en Wetterskip was de afgelopen planperiode goed. Beide partijen weten elkaar goed te vinden en hebben regelmatig overleg. De afgelopen periode ging dit vooral over de aanpak van grondwateroverlast. Zowel gemeente als Wetterskip hebben de behoefte om de kaders en verantwoordelijkheden in het WRP helder en begrijpelijk te verwoorden. Dit helpt in de gesprekken over grondwateroverlast met inwoners en bedrijven. Ook bij wateroverlast bij (hevige) neerslag helpt het om de verantwoordelijkheden als startpunt te nemen, verwoord in het WRP. Het gaat dan om het niet “afwentelen” van problemen, bijvoorbeeld dat een woonwijk het water versneld afvoert naar landelijk gebied, en daar wateroverlast veroorzaakt. Uitgangspunt is dat we het systeem integraal willen analyseren (samenhang tussen maaiveld, riolering, grondwater en oppervlaktewater). Van daaruit kunnen gemeente en Wetterskip kiezen voor de meest
Water- en Rioleringsprogramma Ooststellingwerf | Y0257 | 13-9-2024
Overlegstructuur
›
Het creëren van meer inzicht in het functioneren van de riolering (afvoer naar de zuivering en afvoer naar het oppervlaktewater) bij verschillende neerslagintensiteiten. We willen hiervoor een SSW (systeemoverzicht stedelijk water opstellen. Het aantrekken van extra personeel. De strategie en uitvoering van het rioleringsbeheer ligt nu voornamelijk bij één medewerker van de gemeente. Naast dat dit te weinig is voor het werk dat er ligt, maakt het de organisatie ook kwetsbaar. We maken in dit WRP een nieuwe inschatting van het benodigde personeel voor invulling van de rioleringszorg in Ooststellingwerf. In H 6.5 komen we hierop terug
Activiteit
12
Evaluatie
Klein onderhoud en dagelijkse zorg (buitendienst), onderhoud binnendienst
Planvorming
Onderzoek
Uren en overhead
Rioolheffing en lasten Doorbelastingen Groot onderhoud
Vervanging Verbeteringsmaatregelen nieuw beleid
Uitgevoerd volgens plan. De financiële inschatting was goed. Klein onderhoud heeft aan het begin van de afgelopen planperiode een achterstand opgelopen door de personele wisselingen. Inmiddels wordt een inhaalslag gemaakt. De negatieve gevolgen van de achterstand zijn beperkt. Het kolkenzuigen wordt naar tevredenheid uitgevoerd door Omrin. In de praktijk zien we niet dat er klachten of calamiteiten komen door achterstallig onderhoud. Uitgevoerd volgens plan. Tijdens Corona is een jaar geen inspectie uitgevoerd, maar dat is inmiddels weer ingehaald. De meeste geplande onderzoeken zijn uitgevoerd. Een SSW (Systeemoverzicht Stedelijk water) staat nog op de planning. We willen komende periode doorgaan met inspecteren van riolen en het opsporen van foutaansluitingen, evenals de rookproeven in het buitengebied. De beschikbare uren zijn niet allemaal besteed, omdat te weinig personeel met riolering bezig is. Er is dus extra personeel nodig om de geplande taken te kunnen uitvoeren. Uitgevoerd volgens plan. Uitgevoerd volgens plan.
Tabel 3-1. Evaluatie van de activiteiten uit het vorige GRP.
3.9
Financiën
3.9.1
Begrote en werkelijke uitgaven 2020-2023
Tabel 2-2 toont de begrote en werkelijke uitgaven in 2020-2023, en de stand van de voorziening. Dit programma is opgesteld in 2024 en daarom is dit jaar niet opgenomen in dit overzicht. In Figuur 3-1 is deze als grafiek gevisualiseerd. In de afgelopen planperiode is voor riolering minder uitgegeven dan begroot, waardoor het bedrag in de voorziening toenam. De Corona-crisis is hiervan de belangrijkste oorzaak; er werden minder projecten aanbesteed en uitgevoerd. Vanaf 2022 kwamen de uitgaven weer op het niveau zoals begroot was. In 2021 en 2023 waren er onttrekkingen uit de bestemmingsreserve om de rioolheffing te verlagen en zo de lasten voor de burgers te verlichten. Dit is indertijd besloten door de gemeenteraad. De bestemmingsreserve wordt gevuld als de gemeente efficiency voordelen heeft. Het gaat dan om investeringen die goedkoper uitvallen dan gepland. De bestemmingsreserve is momenteel leeg.
Volgens de planning zou de gemeente één renovatie per jaar uitvoeren. Dat is niet gelukt vanwege een tekort aan personele middelen. De beoordeling van de inspecties loopt uit, en daarmee ook het proces richting renovatie. Daarom kiest de gemeente er nu voor om van meerdere inspecties een bestek te maken. Hiermee wordt een inhaalslag gemaakt. Er zijn geen vervangingsprojecten uitgevoerd de afgelopen jaren, alleen renovaties. Uitgevoerd volgens plan
Water- en Rioleringsprogramma Ooststellingwerf | Y0257 | 13-9-2024
13
(Bedragen in Euro)
2020
2021
2022
2023
Werkelijk
2.784.045
2.802.165
2.898.490
2.961604
Begroot
2.944.000
3.804.000
3.138.000
3.107.000
Verschil
159.955
1.001.835
239.510
145.396
Voorziening
5.266.000
5.365.929
5.627.991
5.671.827
Tabel 2-2. Begrote en werkelijke uitgaven in 2020-2023 en de stand van de voorziening
Een aandachtspunt voor de komende planperiode is een realistische projectplanning. Gezien de huidige stand van de voorziening (deze is ruim gevuld) is er voldoende ruimte voor grote investeringsprojecten. Randvoorwaarde is dat er voldoende personele capaciteit zijn om de projecten uit te voeren. Jaarlijks is een algemene indexatie toegepast voor riolering en is gecorrigeerd voor inflatie. Dit is zowel gedaan voor de inkomsten (correctie rioolheffing) als voor de verwachte uitgaven. Deze algemene correctie houdt nog geen rekening met de prijsstijgingen in de Grond- Weg- en Waterbouw (GWW). Deze GWW-correctie nemen we in de nieuwe kostendekkingsberekening mee. Ook voor de komende planperiode moet mede door inflatie worden uitgegaan van hogere lasten. Onder andere de salariskosten en de kosten voor watergangen en straatreinigingen worden hoger ingeschat. Wel is er een gunstig energiecontract afgesloten. In 2015 is besloten om de voorziening in te stellen, met name om de kapitaallastendruk eraf te halen voor de lange termijn. Idealiter wordt de voorziening ingezet om de heffing op peil te houden, tenzij er een goede reden is om dat niet te doen. Er is geen minimum- of maximumstand van de voorziening afgesproken met de raad. Investeringen worden in één keer afgeschreven.
Als er wordt aangetoond dat dit ook de komende tien jaar haalbaar blijft, dan dient dit wederom als uitgangspunt te worden gehanteerd. Als dit niet het geval is, is dit een goed moment te kijken naar een alternatieve strategie.
Figuur 3-1. Visualisatie werkelijke en begrote uitgaven 2020-2023.
3.9.2
Financieringsstrategie
De gemeente heeft sinds 2015 een andere financieringsstrategie. Voorheen ging de gemeente leningen aan om grote uitgaven voor de riolering te financieren. Sinds 2015 betaalt de gemeente alle grote uitgaven direct vanuit de inkomsten van de rioolheffing, en hoeft zij geen leningen meer aan te gaan. De gemeente heeft een financiële voorziening die als een buffer kan worden gebruikt voor onvoorziene uitgaven. Afgelopen periode heeft deze financieringsstrategie goed gewerkt.
Water- en Rioleringsprogramma Ooststellingwerf | Y0257 | 13-9-2024
14
4
Vertrekpunt 4.1
Gegevensbronnen
Om het vertrekpunt, de huidige situatie, in beeld te brengen hebben we gebruik gemaakt van de onderstaande bronnen: •
GRP 2020-2024;
•
Gegevens rioolbeheersysteem (peildatum februari 2024);
•
Projectplanning als gevolg van de impulsregeling klimaatadaptatie;
•
Overleggen met betrokken ambtenaren van de gemeente Ooststellingwerf;
•
Overleg met het Wetterskip
•
De Blauwe Omgevingsvisie en de Friese klimaatatlas
We omschrijven achtereenvolgens de kentallen van de huidige voorzieningen, het functioneren van de riolering (vuilwater en hemelwater), de grondwatersituatie, oppervlaktewater en duurzaamheid.
4.2
Situatieschets
Figuur 4-1 toont een schematische schets van het afvalwatersysteem van Ooststellingwerf. De kernen Elsloo, Nijeberkoop en Oldeberkoop voeren hun afvalwater af naar RWZI Wolvega. De kernen Oosterwolde, Appelscha, Ravenswoud, Haulerwijk, Haule, Waskemeer, Donkerbroek en Makkinga voeren hun afvalwater af naar RWZI Oosterwolde. Een groot deel van de riolering is een gemengd systeem. Dit betekent dat vuil water en regenwater in één systeem worden afgevoerd naar de zuivering. Bij hevige neerslag stort het overtollige rioolwater over naar het oppervlaktewater, om wateroverlast te voorkomen. De stelsels die het regenwater apart inzamelen, de gescheiden rioolstelsels, voeren het regenwater direct af op het oppervlaktewater. Het regenwater wordt dan via de Opsterlandse Compagnonsvaart, Kleindiep, Boven-Tjonger, Tjonger en Haulerwijkstervaart in noordwestelijke richting afgevoerd.
Water- en Rioleringsprogramma Ooststellingwerf | Y0257 | 13-9-2024
Figuur 4-1. Schematische schets van het afvalwatersysteem van Ooststellingwerf.
4.3
Voorzieningen
4.3.1
Vrijverval riolering
Figuur 4-2 laat zien wanneer verschillende types vrijverval riolering zijn aangelegd in de gemeente Ooststellingwerf. De oudste, nog bestaande, riolen zijn aangelegd in 1950. Tot 1980 zijn er voornamelijk gemengde stelsels aangelegd. In de periode daarna zijn hemelwater- en vuilwaterriolen vaker gescheiden aangelegd. De gemengde riolen die nadien zijn aangelegd betreft vervanging van slechte riolen in plaats van uitbreiding van het bestaand areaal. Tegenwoordig worden nieuwe stelsels altijd gescheiden aangelegd. In de periode 2000-2009 zijn de meeste, nog bestaande, leidingen aangelegd, ruim 83 km. Ook zijn er in deze periode meerdere
15
bergbezinkbassins gerealiseerd. Sinds 2010 is er relatief weinig nieuwe riolering aangelegd.
Eenheid Inwoners
st.
25.837
Huisaansluitingen
st.
12.403
Gemengd riool
km
125
Vuilwateriool
km
73
15
Hemelwateriool
km
60
10
Overig
km
1
5
Totaal
km
258
0
Gemalen en persleidingen Gemalen
st.
844
Persleidingen
km
107
35 30
Vrijvervalriolering
Lengte [km]
25 20
Gemengd riool
Hemelwaterriool
Vuilwaterriool
Overig
Lozingswerken
Figuur 4-2. Jaar van aanleg van vrijverval riolering
Overstort - gemengd
st.
43
Ruimtelijke weergaven van de beheerdata zijn weergegeven in Bijlage IV.
Overstort – RWA
st.
6
Randvoorzieningen
st.
12
4.3.2
Arealen
Voorzieningen voor ontwatering stedelijk gebied
Tabel 4-1 toont een overzicht van het areaal in 2024. De detailgegevens van de voorzieningen zijn opgenomen in Bijlage V.
Drainage
km
3
Tabel 4-1. Arealen riolering in 2024.
4.3.3
Areaalontwikkeling planperiode
In de afgelopen planperiode zijn er 16 projecten aangedragen voor de impulsregeling klimaatadaptatie. Als resultaat heeft de gemeente subsidie ontvangen om 12 van deze projecten versneld uit te voeren. Twee projecten zijn inmiddels uitgevoerd: de
Water- en Rioleringsprogramma Ooststellingwerf | Y0257 | 13-9-2024
16
revitalisering van het Haerenkwartier en de aanleg van een HWA-buis aan de van Emstweg. De overige projecten zijn in voorbereiding en worden in de komende planperiode uitgevoerd voor het eind van 2027. Bij deze projecten wordt de afvoer- of bergingscapaciteit vergroot, of een gescheiden stelsel aangelegd.
100
4.4
Vuilwater riolering
90
4.4.1
Beheerstrategie
80
De vuilwater riolering (gemengde riolering en DWA riolering) die onder vrij verval afvoert wordt elke 10 jaar gereinigd. Inspectie start 20 jaar na aanleg, en gebeurt vervolgens elke 10 jaar. De rioolgemalen worden gemiddeld 2x per jaar geïnspecteerd. In de komende planperiode willen we de meest kritische rioolgemalen in beeld krijgen, en mogelijk vaker inspecteren. Voor de pers- en drukleidingen ontbreekt momenteel nog een concrete beheerstrategie.
Lengte [km]
70
Alle hoofdrioolgemalen zijn aangesloten op een telemetriesysteem. Storingen worden automatisch doorgestuurd naar de telefoon van de gemaalbeheerder, zodat snel actie ondernomen kan worden. Daarnaast kunnen deze hoofdrioolgemalen op afstand worden bestuurd. Ongecveer 50% van de drukrioelringsgemalen zijn aangesloten op een sugnaleringsysteem. Hierbij worden alleen alarmen geautomatiseerd door gestuurd. Vnaf 2024 wordt dit systeem uitgebreid en aangepast.
60
Ongeïnspecteerde riolering Geïnspecteerde riolering zonder schade Geïnspecteerde riolering onderzoek Geïnspecteerde riolering vervangen of repareren
50 40 30 20 10 0
4.4.2
Technische staat riolering
Ruim 80% van de vrij verval riolering is gedetailleerde geïnspecteerd door middels van video opnames. De oudste inspecties dateren uit 1994. Figuur 4-2 toont de inspectiebeoordelingen van de riolering. Vrijwel alle leidingen die zijn aangelegd voor 2000 zijn geïnspecteerd. Over het algemeen wordt er minder schade gevonden bij leidingen die recent zijn aangelegd. Het onderstaande figuur toont aan dat er met name bij riolering ouder dan 45 jaar regelmatig schade wordt gevonden bij inspecties. Ruimtelijke weergaven van de inspectieresultaten zijn opgenomen in Bijlage IV. Over de technische staat van pers- en drukleidingen is momenteel nog geen informatie beschikbaar.
Water- en Rioleringsprogramma Ooststellingwerf | Y0257 | 13-9-2024
Jaar van aanleg Figuur 4-2. Inspectiebeoordelingen riolering
4.5
Hemelwater riolering
Hemelwater riolering wordt met dezelfde frequentie als vuilwater riolering gereinigd en geïnspecteerd. De inspectiebeoordelingen van hemelwater riolering zijn ook onderdeel van Figuur 4-2.
17
Watergangen zijn van groot belang voor de berging en aan- en afvoer van hemelwater in en rondom de kernen. Op die locaties waar verhard oppervlak is afgekoppeld wordt het hemelwater rechtstreeks afgevoerd naar de watergangen. Maar ook het hemelwater wat bij zwaardere buien niet door de riolen verwerkt kan worden wordt via uitlaten, overstorten of randvoorzieningen geloosd op de watergangen. De watergangen vormen dus feitelijk een verlengstuk van het rioolstelsel. Door het baggeren worden de watergangen op diepte gehouden zodat ze voldoende afvoercapaciteit houden en daarmee droge voeten borgen. Naast de technische staat van de waterbodem is ook de technische staat van de oevervoorzieningen van belang. Ingezakte taluds en scheefstaande oevervoorzieningen hebben namelijk invloed op de afvoercapaciteit van watergangen.
duurzaam materieel bij werkzaamheden). Deze nulmeting is gemeentebreed en niet specifiek voor de riolering en is uitgevoerd binnen het Programma Duurzaamheid.
Met ingang van 2020 wordt het onderhoud aan de watergangen toegerekend aan de rioolheffing. Voor het onderhoud aan de watergangen ontvangt de gemeente een bijdrage vanuit het Wetterskip voor onderhoud van watergangen in haar kernen. De werkelijke afvoercapaciteit en de vuiluitworp naar het oppervlaktewater zijn nog onvoldoende in beeld. Wel is voor heel Fryslân een stresstest bij hevige neerslag uitgevoerd. Hieruit volgden wateroverlastlocaties, waar maatregelen voor zijn opgesteld.
4.6
Grondwater en oppervlaktewater
Sommige delen van Ooststellingwerf zijn extra kwetsbaar voor grondwateroverlast. Op 1 locatie is tijdelijk onderzoek uitgevoerd met grondwaterpeilbuizen: ›
Ravenswoud
Vanaf 2020 wordt het onderhoud aan de stedelijke watergangen vanuit rioolheffing betaald. Hiervoor ontvangt de gemeente een bijdrage vanuit het Wetterskip (de helft). De andere helft wordt betaald uit de rioolheffing.
4.7
Duurzaamheid
De gemeente heeft een nulmeting uitgevoerd voor energieverbruik en voor overige duurzaamheidsaspecten (duurzaam materiaalgebruik, hergebruik materiaal, inzet
Water- en Rioleringsprogramma Ooststellingwerf | Y0257 | 13-9-2024
18
5
Visie, strategie en doelen 5.1
Visie
Een goed beheer van riolering en stedelijk water is cruciaal voor een gezonde en veilige leefomgeving. Als we in contact komen met afvalwater kunnen we ziek worden. Afvalwater is ook schadelijk voor planten en dieren als het zich via overstorten of uitlaten in het natuurlijk systeem verspreidt. Daarom is een effectieve inzameling, afvoer en zuivering van afvalwater zo belangrijk. Daarnaast willen we ook het regenwater en grondwater goed beheren en wateroverlast voorkomen. Met het scheiden van vuil water en regenwater worden de kosten bij de zuivering lager en kunnen we het regenwater hergebruiken. Een duurzame keuze dus.
5.2.2
Ook de komende vijf jaar zetten we in op de zorgplichten voor afvalwater, hemelwater en grondwater. Afvalwater staat hierbij op nummer één. Hiermee beschermen we direct de gezondheid van onze inwoners, en voor flora en fauna, nu en in de toekomst. Maar ook hemelwater en grondwater vallen onder de basiszorg: we willen overlast voor onze inwoners voorkomen. We willen onze verantwoordelijkheden als gemeente helder verwoorden (in dit WRP), als startpunt voor samenwerking met andere partijen zoals het Wetterskip, drinkwaterbedrijf, provincie, inwoners en bedrijven. Specifiek richten we ons de komende planperiode op de volgende onderdelen: ›
We baseren alle rioolvervangingen en -verbeteringen op de actuele inspectieresultaten.
›
We passen “risicogestuurd beheer” toe. Dit houdt in dat we voor de korte en langere termijn een inschatting maken van de risico’s, en een afweging maken welke risico’s we wel of niet accepteren. Belangrijke delen van de riolering (hoofdafvoerroutes) zullen we eerder repareren dan minder belangrijke delen (kleine afvoerroutes). Hiermee besparen we geld, zodat het beheer ook in de toekomst betaalbaar blijft. In Figuur 5-1 is de strategie voor risicogestuurd beheer in grote lijnen weergegeven in de vorm van een beslisboom. De vertaling hiervan op kaart is weergegeven in Bijlage VI.
›
We ontwikkelen een beheerstrategie voor de pers- en drukleidingen inclusief drukrioolgemalen.
›
We kiezen voor betaalbaar rioleringsbeheer, ook voor de komende generaties. Dit betekent dat we geen nieuwe leningen aangaan. We maken een financiële doorkijk naar de komende 70 jaar en streven naar een verantwoorde verdeling van kosten over deze periode.
›
Beheer op orde betekent dat we voldoende personeel hebben voor aansturing van inspectie-onderzoek en de beoordeling van de resultaten. Het betekent ook een goede communicatie met de buitendienst om knelpunten in de riolering effectief aan te pakken.
Gemeente Ooststellingwerf vat haar visie op het stedelijk waterbeheer als volgt samen: De gemeente streeft naar een gezonde, veilige en aantrekkelijke omgeving voor al haar inwoners en bedrijven, nu en in de toekomst. Dit bereikt zij door riolering en stedelijk water op een effectieve, klimaatbestendige, duurzame en betaalbare manier te beheren.
5.2
Strategie
5.2.1
Vier speerpunten
We kiezen vier speerpunten in de strategie voor de komende planperiode. 1.
Toekomstbestendig beheer van de riolering; beheer op orde
2.
Actueel systeeminzicht
3.
Samen sterk
4.
Klaar voor de toekomst
Water- en Rioleringsprogramma Ooststellingwerf | Y0257 | 13-9-2024
Beheer riolering op orde
19
Figuur 5-1. Beslisboom voor toepassen risicogestuurd beheer in Ooststellingwerf, voor de korte en lange termijn.
Water- en Rioleringsprogramma Ooststellingwerf | Y0257 | 13-9-2024
20
5.2.3
Actueel systeeminzicht
Inzicht in het functioneren van de riolering en het stedelijk water is een belangrijke randvoorwaarde voor goed beheer. Functioneert het systeem waar het voor is ontworpen? Hoeveel water gaat naar de zuivering, en is dit meer of minder dan we verwachten? Hoeveel (vuil) water voert af naar de watergangen? Wat is nodig om het systeem verder te verbeteren, en duurzamer en efficiënter te laten functioneren?
de communicatie naar inwoners, bedrijven en instelling, en het stimuleren van participatie heeft ons aandacht. Specifiek richten we ons de komende planperiode op de volgende onderdelen:
We kunnen dit inzicht krijgen door de basisgegevens te inventariseren, actuele metingen te analyseren (zoals inspecties of waterstandsmetingen) en het systeem door te rekenen met een integraal model. Met een integraal model van maaiveld, riolering en oppervlaktewater krijgen we inzicht in de samenhang van het systeem. Zo wordt duidelijk in welk van de deelsystemen de knelpunten optreden, en waar we het beste maatregelen kunnen treffen.
›
We richten ons op het uitwisselen van kennis en het delen van goede voorbeelden met de waterketenpartners. We maken afspraken hoe vaak we elkaar ontmoeten, en waarover we elkaar willen spreken.
›
We dragen zorg voor actuele afspraken met het Wetterskip, zowel voor de afvalwaterketen als in het beheer van stedelijk oppervlaktewater. Ook in de uitwerking van de Blauwe Omgevingsvisie voor Ooststellingwerf (denk aan extra infiltratie voor het tegengaan van regionale droogte) maken we afspraken met elkaar.
›
Inwoners en bedrijven kunnen met hun vragen over (grond)water terecht bij het waterloket, en we zorgen voor een goede terugkoppeling. We communiceren helder over verantwoordelijkheden van gemeente en inwoner in het tegengaan van grondwateroverlast.
›
De komende planperiode willen we inwoners, instellingen en bedrijven stimuleren om het regenwater op eigen terrein vast te houden, te laten infiltreren en wellicht te laten hergebruiken (verdere uitwerking binnen het Uitvoeringsplan Klimaatadaptatie).
Specifiek richten we ons de komende planperiode op de volgende onderdelen: ›
We dragen zorg voor een actueel beheerbestand met de gegevens van gemalen en leidingen, met focus op de kritische gemalen en leidingen.
›
We analyseren het systeemfunctioneren vanuit basisgegevens, metingen en modellering.
›
We werken samen met buurgemeenten en het Wetterskip in het verkrijgen van systeeminzicht op zuiveringskringniveau. We delen kennis en ervaringen met elkaar.
›
5.2.4
We blijven ons richten op het opsporen van foutaansluitingen in het buitengebied en bij nieuwbouw, net als in de afgelopen planperiode. Samen sterk
We willen het beheer van stedelijk water en riolering samen met de waterketenpartners (buurgemeenten, Wetterskip en drinkwaterbedrijf) vormgeven. Dit betekent dat we de krachten bundelen, daar waar dit winst oplevert. Denk aan de aanpak van waterknelpunten in het integrale systeem van maaiveld, riolering, grondwater en oppervlaktewater. Een actueel inzicht in het systeem helpt hierbij. Ook
Water- en Rioleringsprogramma Ooststellingwerf | Y0257 | 13-9-2024
5.2.5
Klaar voor de toekomst
In dit WRP willen we een stap extra zetten als het gaat om klimaatadaptatie en om duurzaamheid. We kijken wat nodig is om de hevige buien van de toekomst goed te kunnen verwerken, en wat nodig is om de zoetwatervoorraad – belangrijk voor het regionale grondwatersysteem- aan te vullen. Ook treffen we maatregelen om zorg te dragen voor de bodem- en waterkwaliteit. De verwachting is dat piekbuien, afgewisseld met droogte en hitte extra uitdagingen voor de waterkwaliteit met zich meebrengen. Specifiek richten we ons de komende planperiode op de volgende onderdelen: