Bijlage 1 - Uitvoeringsplan Energietransitie Ooststellingwerf 2025-2030

Uitvoeringsplan Energietransitie Ooststellingwerf 2025-2030

Voorwoord Vanuit het Programma Duurzaam Ooststellingwerf

Via energiegemeenschappen kunnen inwoners,

waarmee we de CO2 opname in onze gemeente

2021-2025 werken we binnen het thema

lokale overheden en kleine ondernemingen samen

vergroten en zo onze voetafdruk verkleinen.

Energietransitie aan het doel: Ooststellingwerf

energie opwekken, delen en verkopen. Hiermee

Bomen zijn geplant op een manier dat ze meer

energieneutraal in 2030. Het doel om energieneutraal

maken we verder de omslag naar lokaal en sociaal

bieden dan alleen CO2 opname: biodiversiteit,

te zijn in 2030 bereiken we door de energie die we

eigenaarschap van energie.

vruchtbare bodem, schaduw, vasthouden van regen,

nodig hebben duurzaam op te wekken.

Het gasverbruik in woningen, bedrijven en

bouwmaterialen en grondstoffen, toerisme en

instellingen is in 2030 afgenomen. Het gas dat nog

recreatie, zuivering van lucht, water en bodem.

gebruikt wordt, is lokaal opgewekt groengas. Onze

Door de gezamenlijke inspanning van inwoners,

industrie maakt daarnaast gebruik van waterstof

bedrijven en de gemeente wordt Ooststellingwerf

In 2030 is de CO2 uitstoot door energieverbruik

uit lokale zonnestroom. Bedrijventerreinen zijn

één van de voorlopers in Nederland en laat het in

van onze woningen, bedrijven en instellingen nul.

ingericht als energiehubs waar energievraag,

de praktijk zien dat de transitie naar een duurzamere

We gebruiken steeds minder energie. De stroom

productie en opslag onderdeel van zijn.

samenleving veel voordelen heeft, zoals een

Onze visie op een energieneutraal Ooststellingwerf 2030

die we gebruiken wordt lokaal en duurzaam

gezondere leefomgeving en een voorspelbaardere

opgewekt. Woningen zijn geïsoleerd en verwarmd

Ook de CO2 uitstoot door verkeer en vervoer in

door warmtepompen. Inwoners, bedrijven en

onze gemeente is afgenomen. We zijn overgestapt

instellingen hebben maatregelen genomen voor

op duurzamere vormen van brandstof, zoals

Dit uitvoeringsplan beschrijft de mogelijkheden

energiebesparing. Onze inwoners, bedrijven en

stroom en waterstof en pakken vaker de fiets of

voor versnelling van de energietransitie en wat de

instellingen gaan efficiënt en bewust met stroom

bus in plaats van de auto. De gemeente faciliteert

gemeente hieraan kan doen.

om: zij gebruiken minder stroom en vraag en aanbod

en stimuleert inwoners en bedrijven bij het doen

Het halen van de doelstelling wordt voor een

van stroom is slim op elkaar afgestemd. Hierdoor

van investeringen en maakt aanpassingen in de

belangrijk deel bepaald door de maatregelen die

gebruiken we stroom wanneer het beschikbaar is en

openbare ruimte.

onze inwoners en bedrijven willen nemen. Daarbij

wordt netcongestie beperkt. Pieken in stroom slaan

Naast maatregelen om onze CO2 uitstoot te

willen wij zoveel mogelijk obstakels wegnemen die

we op met batterijen.

verlagen, planten we bomen en telen we gewassen

hen ervan weerhouden om tot uitvoering te komen.

energierekening.

2

Inhoudsopgave Inleiding

4

Ons toekomstig energiesysteem

6

Wonen

7

Bedrijven en instellingen

10

Vervoer

13

Stroom

17

Van aardgas naar groengas en waterstofgas

19

Energienetwerk en energiehubs

22

Energie opslaan

25

CO2 opslaan

28

Financieel kader

30

Begrippenlijst

31

Bijlagen

34

Inleiding Dit uitvoeringsplan beschrijft hoe gemeente Ooststellingwerf in 2030 CO2eqv- neutraal kan zijn voor wat betreft het energieverbruik. We

geactualiseerd. Deze notitie vormt het uitvoeringsplan voor het thema energietransitie en maakt dus onderdeel uit van het Programma Duurzaam Ooststellingwerf.

beschrijven de mogelijkheden voor versnelling van de energietransitie.

Meetjaar voor deze notitie: 2021

Het halen van de doelstelling wordt voor een belangrijk deel bepaald

Op het moment van schrijven van deze notitie zijn alleen voor de periode

door de maatregelen die onze inwoners en bedrijven willen nemen.

1990-2021 volledige gegevens beschikbaar voor het vaststellen van de

We beschrijven hoe de gemeente hen kan helpen en kan bijdragen aan

CO2-uitstoot (zie bijlage 3). Daarom is deze notitie gebaseerd op de

het bereiken van de ambitie.

gegevens van 2021. Over de jaren 2022 - 2023 zijn nog niet alle gegevens beschikbaar. Dit betekent dat de inspanningen van het programma

Binnen een CO2eqv-neutraal systeem is de CO2-uitstoot zo ver mogelijk gereduceerd en de restuitstoot wordt gecompenseerd, bijvoorbeeld door het aanplanten van bomen. De CO2-uitstoot is dus netto nul. Uit: fet-kennisdocument-tbv--friese-energievisie.pdf

Samenhang met Programma Duurzaam Ooststellingwerf

daardoor nog niet of slechts beperkt zichtbaar zijn in de cijfers. Waar mogelijk zijn de algemene cijfers aangevuld met andere gegevens.

Aanpak We blijven de trias energetica volgen. Dat betekent dat we bij voorkeur eerst maatregelen nemen waardoor we minder energie hoeven te verbruiken. Het resterende energieverbruik wekken we duurzaam op. Op momenten dat meer energie opgewekt wordt dan verbruikt, slaan we

De gemeenteraad heeft in 2021 (Nota van uitgangspunten: Programma

de energie op voor gebruik op een ander moment. De CO2 uitstoot van

Duurzaam Ooststellingwerf 2021 – 2025, Samen op weg naar een CO2

fossiele energie die we nog niet kunnen vermijden, slaan we

neutraal Ooststellingwerf in 2030) de ambitie uitgesproken in 2030

duurzaam op. Samen met Liander hebben we een onderzoek laten doen

CO2-neutraal te zijn.

naar de mogelijkheden van het energienetwerk. Het energienetwerk

In 2021 is het Programma Duurzaam Ooststellingwerf vastgesteld door

dreigt op piekmomenten overbelast te raken. Daarom zijn maatregelen

de gemeenteraad. Het programma heeft drie thema’s: energietransitie,

nodig. Helaas kan Liander pas na 2032 het netwerk in Friesland volledig

klimaatadaptatie en circulaire economie. In 2025 wordt het programma

versterkt hebben. Daarom gaan we in dit uitvoeringsplan uit van een mix

4

van duurzame energiebronnen, samen met slimme oplossingen. Deze aanpak

CO2eqv-reductie ten opzichte van 1990 én in de prognose tot 2030

past binnen het bestaande netwerk. Het onderzoek is opgenomen in bijlage 2.

op basis van openbaar beschikbare bronnen en additioneel voor­genomen regionaal beleid.

Doelgericht Het uitvoeringsplan is doelgericht. Dat betekent dat we acties en 250

Rollen gemeente

maatregelen nemen die bijdragen aan het halen van de doelen en

De gemeente heeft verschillende rollen in de uitvoering van de

ambities. In dit plan staan veel acties en maatregelen. We blijven de

energietransitie:

150 komende jaren monitoren of dit de juiste maatregelen zijn en stellen

· Realiserend: de gemeente voert zelf de maatregelen uit in haar

200

indien nodig bij. Het regionale klimaatdashboard van Berenschot

eigendom (openbare ruimte en maatschappelijk vastgoed).

helpt ons hierbij. Het dashboard geeft inzicht in de voortgang van

· Regulerend: de gemeente stelt regels vast vanuit haar rol als

100

bevoegd gezag.

50

Figuur 1: Totale CO2eqv-uitstoot per type (na 2021 prognose) (bron: regionaal 1990 1995klimaatdashboard 2000 2005Ooststellingwerf, 2010 2015 Berenschot) 2020 2025

0

Energiesysteem

Veehouderij en landgebruik

· Samenwerkend: de gemeente werkt samen met inwoners, 2030

2035

Verkeer en vervoer

250

organisaties en andere overheden aan maatregelen. De gemeente maakt daarbij gebruik van netwerken om regionale thema’s aan te kaarten op provinciaal, landelijk en Europees niveau. · Stimulerend: de gemeente stimuleert inwoners en bedrijven om

200

maatregelen te nemen, communiceert over mogelijkheden, faciliteert met kennis en data, neemt obstakels weg als dat mogelijk is,

150

waarde in kton

en stelt subsidie beschikbaar om maatregelen te realiseren. 100

In de tabellen met acties en maatregelen geven we aan vanuit welke

50 0

rol we dit oppakken. Een totaaloverzicht van alle acties en maatregelen 1990

1995

2000

Energiesysteem

2005

2010

2015

2020

Veehouderij en landgebruik

2025

2030

2035

is terug te vinden in bijlage 1.

Verkeer en vervoer

Inhoudsopgave

5

Ons toekomstig energiesysteem

Co2

CO2 opslaan

In dit uitvoeringsplan beschrijven we hoe het energiesysteem van een energie­neutraal Ooststellingwerf in 2030 er uit ziet. De infographic is een visuele weergave van ons toekomstige

Vervoer

energiesysteem. Elke afbeelding linkt naar een hoofdstuk met een inhoudelijke toelichting op

Stroom

dit onderdeel van ons energiesysteem.

Energienetwerk & energiehubs

Energie opslaan H2

Waterstofgas

Bedrijven & instellingen

Stroom: windenergie Groengas

Stroom: zonne-energie

Wonen

6

Wonen

besparen. Dat inwoners graag aan de slag gaan met energiebesparing, merken we aan de vraag naar duurzaamheidsleningen. Dit fonds is op korte termijn te klein om aan de vraag te voldoen.

Energieverbruik en CO2 uitstoot

De woningen in onze gemeente stoten 33 kton CO2 uit. Dit komt voor 98% door gebruik van aardgas voor verwarming en warm water. Het totale aardgasverbruik was in 2021 17,8 miljoen m /jr, in 2022 15,5 miljoen 3

m3/jr en in 2023 12,2 miljoen m3/jr (alles temperatuur gecorrigeerd1).

Vanaf de zomer van 2024 zijn we gestart met de lokale aanpak isolatie. We ondersteunen inwoners van slecht geïsoleerde en goedkopere woningen financieel bij de verduurzaming van hun woning. Met deze subsidieregeling kunnen in totaal 1.678 woningen één of meerdere isolatie-maatregelen nemen.

Het jaarlijkse totale stroomgebruik in de gemeente wordt sinds

Dit is een groot deel van de slecht geïsoleerde woningen met

2021 netto nagenoeg volledig opgewekt door zonnepanelen. Stroom­verbruik van woningen draagt netto niet bij aan CO2-uitstoot2.

Energiebesparing

Het gasverbruik van woningen neemt al jaren af, met name door

WOZ-waarde onder € 429.000.

Gebruik van restwarmte

De rioolwaterzuivering van Oosterwolde kan mogelijk gebruikt

isolatie. Toch zijn nog veel woningen matig of slecht geïsoleerd .

worden als bron van warmte5. Hiermee kunnen meerdere wijken in

Mensen wachten vaak een logisch moment af om hun woning te

Oosterwolde verwarmd worden. Het waterschap heeft dit onderzoek

isoleren, bijvoorbeeld bij verhuizen of bij verbouwen. Ook is het niet

laten doen en wil het gebruik van de restwarmte stimuleren. Ook bij het

voor iedereen eenvoudig om de juiste isolatiemaatregelen te kiezen.

omzetten van stroom in waterstof komt warmte vrij (zie waterstofgas).

Of om de maatregelen te financieren en/of het is aan de verhuurder

In het warmteprogramma werken we de mogelijkheden voor een

om dit te doen. Met laagdrempelig advies door het OWO-energie­loket,

warmtenet verder uit. Een voordeel van een warmtenet is dat aan de

(landelijke) subsidies voor isolatie en lokale duurzaamheidsleningen

woningen geen buitenunit van een warmtepomp hoeft te komen. En

proberen we het voor alle inwoners mogelijk te maken om energie te

dus daardoor geen geluidsoverlast veroorzaakt in dichtbevolkt gebied.

1. Elk jaar heeft een gemiddelde temperatuur. Om gasverbruik ‘eerlijk’ te kunnen vergelijken, wordt er een correctie van de temperatuur meegenomen. 2. We produceren in het zomerseizoen meer stroom dan we op dat moment verbruiken en zijn zo leverancier van duurzame energie voor andere gemeenten. De CO2 reductie die dat oplevert is hoger dan de CO2-uitstoot veroorzaakt door stroomgebruik in het winterseizoen die we op dat moment niet duurzaam opwekken.

3. Van de 7214 woningen met een voorlopig label, hebben op dit moment 5206 label D of lager. 4. We hebben een specifieke uitkering aangevraagd voor extra subsidie voor isolatie. De eerste tranche loopt nu, we zijn bezig de tweede tranche aan te vragen, zie Specifieke Uitkering (SPUK) Lokale Aanpak Isolatie (rvo.nl) 5. Zie: https://syntraal.omgevingswarmte.nl/EFGF/maptour

3

4

7

Duurzame energie opwekken & gebruiken

Figuur 2: Schematische weergave verbruik gas en opwek hernieuwbare energie

Het aantal zonnepanelen en warmtepompen neemt de laatste jaren

Opwek wind

hard toe. Het is de standaard voor nieuwbouwwoningen en ook In 2023 had in Nederland al 23% van de woningen een warmtepomp. We verwachten dat in 2030 minstens de helft van de woningen in Ooststellingwerf een hybride warmtepomp heeft6. Door toepassing van een (hybride) warmtepomp neemt het gasverbruik per woning gemiddeld met de helft af (bron: CBS). Het nadeel is dat zonnepanelen in de zomer veel stroom opwekken, terwijl door warmtevraag de warmtepomp ook in de winter stroom verbruikt.

Opwek zon

16%

% van totaaal jaarlijkse opwek of verbruik

investeren veel huiseigenaren in deze vorm van verduurzaming.

Verbruik aardgas

14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0%

jan

feb

mrt

apr

mei

jun

jul

aug

sep

okt

nov

dec

Het energienetwerk raakt overbelast door deze pieken in vraag en aanbod. Ook worden de prijzen van stroom telkens meer afhankelijk van vraag en aanbod. Daarom is het beter om stroom meteen te gebruiken als het wordt opgewekt. De terugleverkosten van energieleveranciers

Pilot wijk verwarmen op waterstof

In Nederland lopen een klein aantal pilotprojecten, waarin waterstofgas

en het voornemen om de salderingsregeling vanaf 2027 af te schaffen

gebruikt wordt om woningen te verwarmen. De bestaande

geven hiervoor een financiële prikkel. Ook zijn er telkens meer slimme

aardgasleidingen lijken (zonder grote investeringen) gebruikt te kunnen

oplossingen om dit mogelijk te maken. Bijvoorbeeld een app die de

worden om waterstof door te transporteren. In de woning kan de

wasmachine aanzet of de auto laat laden op het moment dat de zon

cv-ketel worden vervangen door een ketel die waterstof verbrandt.

schijnt. Dit is vaak financieel gunstig en vermindert de congestie op het

De huidige pilotwijken laten zien dat dit al kan, bijvoorbeeld in

net, waardoor nieuwe aansluitingen mogelijk zijn.

Hoogeveen en in Groningen.

6. Als het aantal (hybride) warmtepompen toeneemt zoals het de laatste jaren doet.

8

Ambitie 2030

Door meer isolatie en gebruik van warmtepompen is het gasverbruik afgenomen tot 8 miljoen m /jr. 3

Wat gaan we daarvoor doen?

We willen als gemeente belemmeringen wegnemen en het mogelijk maken voor inwoners om energie te besparen en te verduurzamen. Dit doen we door te informeren, leningen te verstrekken en subsidies

Acties en maatregelen

Rol gemeente

Wanneer

Het OWO-energiebureau adviseert en informeert inwoners over energiebesparing.

Stimulerend

→ 2030

We vragen (Rijks)subsidie aan en verstrekken deze aan eigenaren van slechter geïsoleerde woningen.

Stimulerend

→ 2030

We verstrekken (Rijks)subsidie voor het verminderen en beperken van energiearmoede.

Stimulerend

→ 2030

We verstrekken duurzaamheidsleningen.

Stimulerend

→ 2030

We stimuleren de slimme sturing van energiegebruik.

Stimulerend

→ 2030

We ondersteunen de lokale energiecoöperatie.

Stimulerend

→ 2030

We stellen een warmteprogramma op en voeren dit uit, inclusief een onderzoek naar een gemeentelijk energiebedrijf.

Realiserend

2025

Onderzoek uitvoeren naar de mogelijkheid voor het verwarmen van een wijk op waterstof.

Realiserend

2026

We werken samen met woningbouwcorporaties, onder andere aan de verduurzaming van gespikkeld bezit.

Samenwerkend

→ 2030

Door middel van duurzaamheidseducatie zetten we in op kennisoverdracht en bewustwording bij kinderen over onder andere energiegebruik, energiebesparing en de impact hiervan op het klimaat.

Samenwerkend

→ 2030

voor bepaalde doelgroepen. We zetten in op duurzaamheidseducatie. De landelijke wetten handhaven we, zodat er een gelijk speelveld is voor de ondernemers. Dit resulteert in de volgende acties en maatregelen:

Inhoudsopgave

Terug naar overzicht

9

Bedrijven & instellingen

Energieverbruik en CO2-uitstoot

De CO2-uitstoot van bedrijven en instellingen , gerelateerd aan 7

Voor industrie en bedrijven geldt een energiebesparingsplicht en voor kantoorgebouwen de energielabel C-verplichting. De regionale uitvoeringsdiensten (FUMO) handhaven deze verplichting. Uit de praktijk blijkt dat bedrijven zelf actief met energiebesparing bezig zijn. De energiebesparing van de gemeentelijke gebouwen is uitgewerkt in het accommodatiebeleid. Het accommodatiebeleid is er op gericht in 2050 energieneutraal te zijn. De energie die tot 2050 wordt ingekocht, is lokaal duurzaam opgewekt.

energieverbruik in het gebouw, was in 2021 21 kton. De helft van de energie wordt gebruikt in de industrie, de rest (in afnemende volgorde)

Voor verduurzaming van overige gebouwen met een maatschap­pe­lijke

in de landbouw, commerciële dienstverlening en publieke

functie stimuleren we verduurzaming via bijvoorbeeld de KlimOp

dienstverlening. Het gaat hier over het verbruik van aardgas en stroom

regeling.

in het gebouw. Gebruik van benzine en diesel door vrachtvervoer en mobiele werktuigen (zoals trekkers) staat onder het hoofdstuk vervoer.

Energiebesparing

Het aardgasverbruik van bedrijven en instellingen neemt sinds 2013 (12,6 miljoen m3/jr) structureel af. Als we dezelfde afname doortrekken, verwachten we in 2030 een aardgasverbruik door bedrijven en instellingen van 6 miljoen m3/jr. Daarmee leveren de bedrijven een goede bijdrage aan energiebesparing.

7. Overheid, zorg, cultuur, sport.

De gemeentelijke organisatie heeft het certificaat niveau 3 van de CO2-prestatieladder. Dit betekent dat de organisatie met een werkend energiemanagementsysteem zich richt op maatregelen die de CO2-uitstoot verlagen. Niveau 3 van de prestatieladder focust op de interne bedrijfsvoering. Zo geven we als gemeentelijke organisatie het goede voorbeeld en zetten we stappen in het verminderen van onze CO2-uitstoot.

10

Ondernemen ondanks netcongestie

bij de rioolwaterzuivering of in bedrijven. Naast technische inno­vaties

Bedrijven die zich willen vestigen, willen uitbreiden of verduurzamen,

zijn de laatste tijd ook nieuwe contractvormen ontwikkeld, zoals het

kunnen op dit moment vaak geen (grotere) aansluiting krijgen voor

groepscontract.

afname van stroom. Dit geldt ook voor het terugleveren van stroom

Zie voor meer informatie ook het hoofdstuk energienetwerk en

van zonnepanelen. Ook bedrijven die over willen stappen naar

energiehubs.

elektrische auto’s lopen tegen deze problemen aan. Dit is een probleem dat in het grootste deel van Nederland speelt. Vaak zijn de mogelijkheden groter met slimme oplossingen.

Individuele oplossingen ‘achter de meter’ Het zijn de pieken in stroomverbruik die problemen veroorzaken. De aansluiting is berekend op de grootste piek. Die pieken ontstaan bijvoorbeeld bij het opstarten van machines. Nauwkeurig inzicht in het stroomverbruik in de tijd levert vaak oplossingen op, zoals energie­ sturing. Of door stroom van zonnepanelen direct zelf te gebruiken of op te slaan. Per bedrijf zijn de oplossingen anders.

Energiehub

Stroomvoorziening is niet meer vanzelfsprekend. Delen van het elektriciteitsnet zitten vol. Dit kan gevolgen kan hebben voor bedrijven die zich willen vestigen of willen verduurzamen. Eén van de oplossingen is ruimte te zoeken op het huidige elektriciteitsnet in de vorm van een energiehub. We gaan de mogelijkheden onderzoeken om ondernemers hierbij te helpen.

Hulp bij slimme oplossingen De kennis en innovatie van energiemanagement ontwikkelt zich snel. Wij willen bedrijven helpen om gebruik van deze kennis en innovaties

Ook door samen te werken met bedrijven in de buurt kunnen oplos-

te maken. Het doel is dat bedrijven kunnen blijven ondernemen én

singen gevonden worden. De innovaties gaan snel op dit gebied. Een

verduurzamen.

voorbeeld: in Oosterwolde wordt vanuit het zonnepark waterstof opgewekt. Hierbij ontstaat, naast waterstof, pure zuurstof en warmte. Deze drie producten van waterstof kunnen mogelijk ingezet worden

11

Ambitie 2030

Acties en maatregelen

Rol gemeente

Wanneer

Handhaven label C kantoorgebouwen (uitvoering door FUMO).

Regulerend

2025-2030

Handhaven energiebesparingsplicht industrie (uitvoering door FUMO).

Regulerend

2025-2030

Gemeentelijke organisatie op niveau 4 van de CO2-prestatieladder.

Realiserend

2028-2029

We stimuleren energiebesparing bij maatschappelijke gebouwen via het KlimOp programma.

Stimulerend

→ 2030

Stimulerend

→ 2027

maken voor bedrijven om energie te besparen en te verduurzamen.

We stimuleren het slim gebruik van energie, slim laden en het beperken van pieken om netcongestie terug te dringen.

Voor verduurzaming, bijvoorbeeld van het wagenpark, is

We stimuleren verduurzaming bij bedrijven.

Stimulerend

→ 2030

We stimuleren energiehubs op bedrijventerreinen.

Stimulerend

→ 2030

• Door energiebesparing is het aardgasverbruik afgenomen tot 6 miljoen m /jr. 3

• De gemeentelijke organisatie is op niveau 4 van de CO2-prestatieladder. • Waterstof uit lokale zonnestroom wordt ingezet in de lokale industrie. • Bedrijven werken met elkaar samen om binnen de beperkingen van het elektriciteitsnetwerk te verduurzamen en uit te breiden.

Wat gaan we daarvoor doen?

We willen als gemeente belemmeringen wegnemen en het mogelijk

netcongestie vaak belemmerend. Samenwerking tussen bedrijven en het dorp kan daarbij helpen. We willen daarin ondersteunen. De landelijke wetten handhaven we, zodat er een gelijk speelveld is voor de ondernemers. Ook willen we met onze eigen organisatie het goede voorbeeld geven. Dit resulteert in de volgende acties en maatregelen:

Inhoudsopgave

Terug naar overzicht

12

Vervoer

Energieverbruik en CO2-uitstoot

Openbare ruimte inrichten vanuit perspectief voet­ganger en de fietser De tweede strategie is om de mobiliteitskeuze van mensen te veranderen. De inrichting van het straatbeeld bepaalt voor een deel

Onze auto’s, vrachtauto’s, trekkers en andere voertuigen rijden

de mobiliteitskeuze van de weggebruiker. Daarom hanteren we het

vooral op benzine en diesel. De CO2-uitstoot hiervan is in 2021

STOMP-principe. Bij herinrichting en nieuwe ontwikkelingen kijken

60 kton CO2 per jaar.

we of we de openbare ruimte zo kunnen inrichten, dat wandelen of

Voorkomen gebruik auto

De eerste stap in onze aanpak is het voorkomen van onnodige

fietsen aantrekkelijker wordt dan de auto (autoluw).

mobiliteit en het stimuleren van lopen en fietsen. De volgende stap

Wat is het STOMP-principe?

is openbaar vervoer en deelmobiliteit versterken en als laatste zetten

STOMP is een afkorting die staat voor Stappen, Trappen,

we in op duurzame brandstoffen.

Openbaar Vervoer, Mobility as a Service, Personenvervoer.

Zowel vanuit verkeersveiligheid, gezondheid als CO2 uitstoot zijn dit

Mobility as a Service is een term die verwijst naar

verstandige stappen. We werken het verder uit in de mobiliteitsvisie.

deel­mobiliteit. Het STOMP-principe geeft bij de indeling

Inzetten op het versterken van bestaande kernen helpt vervoersbewegingen voorkomen

van de openbare ruimte eerst prioriteit aan wat de voetganger nodig heeft voor een aantrekkelijke en veilige inrichting (stappen), vervolgens aan de fietser (trappen) pas als laatste

Aantrekkelijke en veilige verbindingen met voorzieningen voor

aan de personenauto. Dit betekent dat de ruimtelijke

voetgangers en fietsers helpen automobiliteit te voorkomen. Waar

ordening vooral wordt ingericht vanuit perspectief van de

we voorzieningen vestigen is dus belangrijk. Hoe korter de verbinding,

voetganger en de fietser.

hoe minder vervoersbewegingen er nodig zijn.

13

Versterken van de kwaliteit van het fiets- en wandelnetwerk

Bedrijfsgerichte / medewerkersgerichte aanpak

Het versterken van de kwaliteit van het fiets- en wandelnetwerk

samenwerking met bedrijven een medewerkersgerichte aanpak

is een positieve manier om de mobiliteitskeuze van mensen te

te starten. Voorbeelden die een bedrijf samen met de gemeente

veranderen. Door extra groen wordt de kwaliteit van het fiets- en

kan aanbieden zijn een Leaseplan voor een fiets of een E-bike of

wandel­netwerk nog aantrekkelijker. Ook snelle fietsverbindingen

het opzetten van een carpoolregeling. Dit kan zeker bij grotere

met bijvoorbeeld Drachten horen hierbij.

werkgevers een aanzienlijke impact hebben op gebruik van fossiele

Versterken van het OV-netwerk Sommige afstanden zijn te ver om lopend of op de fiets af te leggen. Vooral verbindingen met bovenlokale voorzieningen in Leeuwarden, Drachten, Assen en Groningen zijn cruciaal. Dit moet beschikbaar

We kunnen het belang van nul-emissie verder uitdragen door in

brandstoffen binnen de gemeente door toedoen van mobiliteit.

Omschakelen naar elektriciteit en duurzame brandstoffen

Toch zullen inwoners en bedrijfsleven nog auto’s blijven gebruiken.

zijn voor alle inwoners, daarom gelden de voorwaarden: beschikbaar,

Daarom zetten we ook in op de omschakeling naar elektrische

betrouwbaar en betaalbaar.

auto’s en duurzame brandstoffen. Hierdoor verbetert niet de

Bevorderen van autodelen en deelmobiliteit

verkeersveiligheid of het ruimtegebruik, maar elektrische auto’s zorgen wel voor een betere luchtkwaliteit en volksgezondheid.

Deelmobiliteit is de afgelopen tijd in de grotere steden erg gegroeid en biedt daar een volwaardig alternatief voor de (tweede) auto. In

Het aantal elektrische auto’s is sinds 2018 snel gestegen. In juni 2024

onze landelijke gemeente is de vraag naar deelmobiliteit nog beperkt,

was 5,5% van de auto’s volledig elektrisch: ruim 700 elektrische

maar we merken dat het met gerichte actie ook hier een rol gaat

auto’s in Ooststellingwerf8. Elaad verwacht dat in 2030 15% van

spelen. Ook voor deelmobiliteit gelden de voorwaarden: beschikbaar,

de auto’s in Ooststellingwerf elektrisch zijn, dus 2500 auto’s. Met

betrouwbaar en betaalbaar.

ongeveer evenveel laadpalen.

8. ElaadNL (zie Outlook dashboard (elaad.io)).

14

De komende jaren wordt ook een sterke opmars van het aantal

HVO100. Wij hebben hierbij een faciliterende rol, met name door

elektrische vrachtauto’s en mobiele werktuigen verwacht, maar

locaties te vergunnen.

vooral rond en na 2030. Elaad verwacht dat in 2035 42% van de vracht­auto’s elektrisch zal zijn. Hoe sterk die groei is tot 2030 is

Goede voorbeeld geven

onduidelijk. Het laden van elektrische (vracht)auto’s belast het

Als gemeentelijke organisatie willen we het goede voorbeeld

stroomnetwerk flink. Maar door slim laden en de accu’s te gebruiken

geven. Dit betekent dat we voor ons eigen wagenpark elektrisch of

als opslag voor ander gebruik, kan het ook een oplossing bieden

op schone brandstoffen gebruiken (zoals HVO100). Bij aanbestedingen

om de pieken van opwek en gebruik te verminderen.

geven we voorrang aan partijen met een lage CO2 voetafdruk.

Regie voeren op elektrisch laden

We merken dat het ook voordelen biedt voor de medewerkers, zoals minder lawaai bij het elektrisch maaien. Met onze eigen

Wij hebben in Friesland een concessie verleend voor het plaatsen

medewerkers gaan we ook aan de slag met een medewerkersgerichte

van openbare laadpalen. Wij bepalen waar deze geplaatst worden.

aanpak.

Door laadpalen strategisch te plaatsen, bepalen we waar in de toekomst een cluster van parkeren ontstaat. Door locaties te kiezen aan de randen van wijken en autogeoriënteerde plekken kan de

Gemeente Ooststellingwerf laat extra parkeerplaatsen

gemeente sturen op waar geen autoverkeer ontstaat en hiermee

aanleggen in het Fochtelooerveen. Dit gebeurt helemaal

het autoluwe karakter van bepaalde zones verder kracht bijzetten.

emissieloos. Dus zonder CO2-uitstoot. Antea Group voert dit

Zie ook paragraaf Accu’s van auto’s: slim laden en ontladen

voor de gemeente uit. Het is voor hen het eerste ‘all-electric’ project. Op 15 juli 2024 deed de wethouder van duurzaamheid

Faciliteren ontwikkelingen alternatieve brandstoffen Naast elektrisch rijden spelen binnen onze gemeente verschillende

de starthandeling van het werk op de elektrische shovel van Antea Group.

ontwikkelingen op het gebied van alternatieve brandstoffen. Alternatieve duurzame brandstoffen zijn waterstof, biogas en

15

Ambitie 2030

Door inwoners, werknemers en bedrijven te stimuleren om gezonde en duurzame keuzes te maken, kan de CO2-uitstoot door verkeer en vervoer in 2030 afgenomen zijn tot minder dan 30 kton per jaar (zie bijlage 3). In 2040 verwachten we op nul uitstoot te kunnen realiseren. Dit is in lijn met andere ambitieuze gemeenten en naar verwachting technisch en juridisch haalbaar, ook voor goederenvervoer.

Wat gaan we daarvoor doen?

De bovengenoemde uitgangspunten vormen de basis voor de mobiliteitsvisie die in 2025 wordt opgesteld. Daarin worden de acties en maatregelen verder uitgewerkt. Een aantal acties voor het jaar 2025 zijn hieronder al opgenomen. Acties en maatregelen

Rol gemeente

Wanneer

We stellen een mobiliteitsvisie en uitvoeringsplan op.

Realiserend

2025

We zetten in op zero-emissie van het vervoer van de gemeentelijk organisatie en werken in opdracht van de gemeente.

Realiserend

2028-2029

We stimuleren slim laden.

Stimulerend

→ 2026

We werken samen met bedrijven aan het terugdringen van de CO2 uitstoot van woon- en werkverkeer van medewerkers.

Stimulerend

2026-2027

Inhoudsopgave

Terug naar overzicht

16

Stroom

voor de leefomgeving) niet verwacht. Na 2020 is de opwek door zonne-energie landelijk en ook in Ooststellingwerf verder toegenomen10.

Stroomverbruik en CO2-uitstoot

Het stroomverbruik in Ooststellingwerf is CO2-neutraal. In 2021 was

Het nadeel van zonne-energie is dat er weinig opwek is in de winter- en

het stroomverbruik 426 TJ (zie DASHBOARD - Energieverbruik -

veel in de zomerperiode. In de winter halen we nu stroom van elders,

Ooststellingwerf ). Deze hoeveelheid stroom werd in 2021 ook duurzaam

met name van aardgascentrales. Steeds vaker moeten eigenaren

opgewekt binnen Ooststellingwerf. De CO2 uitstoot is netto nul.

van zonnepanelen, zowel particulieren als eigenaren van grote zonnedaken en -parken, betalen voor levering van stroom aan het net. Dit speelt in heel Nederland en in heel Noord-West Europa.

Het stroomverbruik is de laatste 10 jaar stabiel. De verwachting is dat het stroomverbruik de komende jaren toeneemt door gebruik van warmtepompen en elektrische auto’s, met ongeveer 100 TJ9.

Figuur 3: CO2eqv uitstoot door elektriciteit (bron: regionaal klimaatdashboard Ooststellingwerf, Berenschot)

De opwek van stroom is sinds 2021 ook toegenomen door plaatsing van zonnepanelen en een paar windmolens bij boerderijen. We

Historisch

verwachten dat een beperkte groei van zonnepanelen op daken en (kleine) windmolens de toename van stroomverbruik kan opvangen.

Prognose

Fair share

60

De toegenomen vraag naar stroom zet druk op de capaciteit van het elektriciteitsnet, zie energienetwerk en energiehubs.

Tussen 2015 en 2020 is ons jaarlijkse stroomgebruik CO2-neutraal geworden door de grote groei van zonne-energie, zie figuur 3. Zo’n grote groei hadden de deskundigen (bijvoorbeeld het Planbureau

Waarde in ton

Zonne-energie

40

20

0

1990

2000

2010

2020

9. 2500 elektrische auto’s met gemiddeld 18 kWh/100km en 1500 km per jaar. Plus 7500 hybride warmtepompen met gemiddeld 2500 kWh verbruik per jaar. 10. Zie Energieopwek.nl - Inzicht in de actuele (near-realtime) opwekking van duurzame energie in Nederland.

2030

17

Ook kan het netwerk een verdere groei van zonne-energie op dit moment niet aan. Op piekmomenten kan het netwerk niet alle zonneenergie transporteren. Het is noodzakelijk dat er snel decentraal opslag gerealiseerd wordt, zie daarvoor het hoofdstuk over energie opslaan.

Windenergie

Ambitie 2030

We wekken evenveel stroom duurzaam op als we gebruiken.

Wat gaan we daarvoor doen?

We verwachten een beperkte groei aan stroomverbruik naar 2030 van 100TJ. We stimuleren dat dit extra stroomverbruik wordt opgewekt met (kleine) windmolens. Belemmeringen rondom de

Windenergie wordt vooral in de winter en de nacht opgewekt. Het

plaatsing van windmolens willen we daarom wegnemen, maar wel

combineren van zonne-energie en windenergie is een ideale mix.

met aandacht voor landschap, omgeving en natuur. Dit resulteert in

Zonder vergroting van de aansluiting en zonder het netwerk verder

de volgende acties en maatregelen:

te belasten, kunnen daarom bij een zonnepark ook windmolens geplaatst worden. Zie hiervoor ook de schematische weergave van

Acties en maatregelen

Rol gemeente

Wanneer

het verbruik van gas en de opwek van hernieuwbare energie (figuur 2).

We zetten een lobby op naar de provincie om belemmeringen voor kleine windmolens te beperken.

Samenwerkend

→ 2025

We onderzoeken de wenselijkheid en haalbaarheid van windmolens bij zonneparken en op bedrijventerreinen.

Realiserend

2026

Op dit moment staat de provincie dat vanuit haar ruimtelijk beleid echter niet toe. We onderzoeken de mogelijkheid voor herziening van dit ruimtelijk beleid om onze energiedoelstellingen te halen. De plaatsing van 2 kleine windmolens (15 meter hoog) bij boerderijen is wel toegestaan. Met daarbij wel de beperking dat het voor eigen gebruik moet zijn. Dit levert een belemmering op voor de haalbaarheid. We pleiten daarom voor herziening van deze beperking. Als de helft van de boerderijen in de gemeente 2 windmolens op hun erf plaatsen, kan dit 100 TJ aan stroom opleveren11.

11. Elke windmolen levert ongeveer 85.000 kWh/jr of 0,3 TJ op, er zijn ongeveer 390 boerderijen.

Inhoudsopgave

Terug naar overzicht

18

Van aardgas naar groengas en waterstofgas Aardgasverbruik en CO2-uitstoot

2030 het aardgasgebruik is gehalveerd ten opzichte van 2021 (zie ook de hoofdstukken wonen en bedrijven).

Groengas

De afgelopen jaren zijn veel initiatieven ontstaan voor de opwekking van biogas uit mestvergisters en opwerking naar groengaskwaliteit. Groengas zien we als een transitiebrandstof. Bij verbranding komt netto geen CO2 vrij. De methaan uit mest wordt gebruikt om groengas mee te maken. De productie van groengas zorgt ook voor minder uitstoot van lachgas en methaan bij landbouw12. Voor mest-en biovergisters zijn bij

In 2022 werd in Ooststellingwerf 24 miljoen m3 aardgas verbruikt.

de gemeente vergunningen aangevraagd en verleend (18 vergunningen)

Het aardgasverbruik geeft een CO2-uitstoot van zo’n 42 kton. Dit

en bij Liander liggen aanvragen voor het aansluiten op het gasnetwerk.

is 13% van de totale CO2 uitstoot. We gebruiken het aardgas vooral

Het groengas kan het aardgas vervangen. In totaal is nu voor meer dan

voor verwarming van huizen en bedrijfsgebouwen en voor tapwater.

14 miljoen m3/jr groengas in ontwikkeling, zie ook bijlage 2.

Een deel wordt ge­bruikt voor productieprocessen waarbij hoge temperaturen nodig zijn. Daarnaast verbruiken inwoners aardgas

Van initiatief naar productie is niet eenvoudig. Vaak is samenwerking

indirect, bijvoorbeeld doordat hun afval in een afvalverbrandings­

nodig om de dure opwerking van biogas naar groengas haalbaar te

installatie terecht komt die aardgas verbruikt.

maken. Dit is moeilijk te organiseren. Activiteiten zijn nieuw voor

Energiebesparing

initiatiefnemers en de investeringen voor bijvoorbeeld (gezamenlijke) leidingen en zijn opwaardeerinstallaties groot. Daartegenover staat

Het aardgasverbruik neemt al jaren af door energiebesparing,

dat de waarde van groengas door onder andere de bijmengverplichting

betere isolatie van woningen en door nieuwe technologieën als

toeneemt. Daarom behoort het tot de mogelijkheden dat een significant

warmtepompen. Als het zo blijft afnemen, is de verwachting dat in

deel van de potentie snel beschikbaar komt.

12. Een recente studie van de Universiteit Twente stelt dat deze reductie aanzienlijk is. Exacte kentallen zijn nog niet beschikbaar op dit moment. Deze komen later dit jaar waarschijnlijk beschikbaar.

19

De gasinfrastructuur is niet aangelegd op deze grootschalige invoeding.

niet te verbinden, maar door onze pilot-locatie hebben we wel een

Er zijn dus aanpassingen nodig om dit mogelijk te maken. Momenteel is

voorsprong die we verder willen benutten.

Liander al bezig om de reikwijdte van het gas te vergroten door gasnetten met elkaar te koppelen (onder andere tussen Drachten en Wijnjewoude

Het zonnepark Oosterwolde zet op piekmomenten de stroom om in

en tussen Wolvega en Peperga). Hierdoor kan het productieoverschot in

waterstof. Met deze pilot wordt ervaring opgedaan met deze vorm

de zomer ook ergens anders worden ingezet. In de verdere toekomst

van omzetting en opslag. De pilot loopt goed. De verwachting is dat

(na 2030), wanneer de vraag naar gas verder afneemt door verduurzaming,

de resultaten in 2025 en 2026 beschikbaar komen.

lijken ook boosters noodzakelijk zodat ook regionaal en landelijk gebruik kan plaatsvinden.

Het voordeel van waterstofgas is dat het, beter dan stroom, kan worden opgeslagen. Het waterstofgas wordt op dit moment

We werken samen met de New Energy Coalition (Noord Nederland),

opgeslagen in ‘tube trailers’, deze worden per vrachtwagen

waar veel kennis beschikbaar is en die ons kunnen helpen met de transitie.

getransporteerd en elders gebruikt. Het waterstofgas wordt

Waterstofgas

Groene waterstofgas wordt gemaakt uit duurzame elektriciteit. Het is in

bijvoorbeeld gebruikt in industrieën, voor mobiele werktuigen en voor het verwarmen van woningen. Op dit moment wordt het nog niet binnen de gemeente Ooststellingwerf gebruikt.

feite niet een nieuwe energiebron, maar een manier om elektriciteit op te slaan. Bij verbranding van waterstofgas komt geen CO2 vrij. Het omzetten van stroom in waterstof wordt landelijk en in Waterstofgas kan een ander alternatief zijn voor aardgas. Zo zijn er

Europa gestimuleerd. Onze voorsprong met de pilot groen

bijvoorbeeld cv-ketels voor woningen die waterstofgas verbranden,

waterstofgas (Sinnewetterstof) willen we behouden en

zie hoofdstuk wonen. Het Rijk zet ook sterk in op waterstof. Het

uitbouwen. Daarom onderzoeken we mogelijkheden voor

nationale waterstofnetwerk lijkt in eerste instantie Ooststellingwerf

Europese projectsubsidie rondom waterstofinitiatieven.

20

Bij de productie van waterstof ontstaat ook warmte en zuurstof. Dit kan beide nuttig worden toegepast, bijvoorbeeld voor waterzuivering (de

Wat gaan we daarvoor doen? Acties en maatregelen

Rol gemeente

Wanneer

We stimuleren de aanleg van gasleidingen en opwerkstations door partijen bij elkaar te brengen.

Stimulerend

2025-2026

de ontwikkeling van waterstof binnen Ooststellingwerf.

We verlenen vergunningen voor mestvergisters binnen de gestelde kaders.

Regulerend

2025-2026

Ambitie 2030

We onderzoeken de mogelijkheden voor Europese projectsubsidie rondom waterstofinitiatieven.

Samenwerkend

2025-2026

• Het (aard)gasverbruik is door energiebesparing afgenomen tot

We stimuleren lokale toepassingen vanuit de pilot groen waterstofgas.

Stimulerend

→ 2026

We nemen deel aan de provinciale werkgroep Groengas.

Samenwerkend

2025-2030

zuurstof) en voor het verwarmen van woningen of bedrijfsprocessen. Door zowel het waterstof, de warmte en het zuurstof te gebruiken wordt de techniek echt duurzaam. Dit zien we dan ook als een volgende stap in

Het gasverbruik is in 2030 is CO2-neutraal door: 14 miljoen m3/jr; • We wekken evenveel groengas en waterstofgas op als we aardgas verbruiken in onze woningen en bedrijven.

Inhoudsopgave

Terug naar overzicht

21

Energienetwerk en energiehubs De energietransitie is met toenemende snelheid onderweg. Een

Netwerk en ontwikkelingen

De gemeente heeft samen met Liander onderzoek gedaan naar het netwerk en de ontwikkelingen de komende tijd. Zie daarvoor bijlage 1. Uit de regioanalyse blijkt dat: • het stroomnetwerk moet worden versterkt. • we effectiever kunnen omgaan met de bestaande transportcapaciteit.

groot deel van de verduurzaming zorgt voor een verschuiving naar stroomgebruik, omdat stroom kan worden geleverd via zonne- en

Liander is als netbeheerder verantwoordelijk voor het energienetwerk.

windenergie. Bijvoorbeeld door warmtepompen en elektrische auto’s.

Maar ook de gemeente heeft in beide sporen een rol. Gemeente en netbeheerder moeten hierop samenwerken. Dit is nieuw voor beide

Deze verschuiving zorgt ervoor dat er steeds meer gevraagd wordt van het elektriciteitsnetwerk. Dit kan het netwerk niet overal aan. Dit speelt in het hele land en ook in onze gemeente. Liander gaat daarom grote aanpassingen aan het elektriciteitsnetwerk doen13. Helaas loopt Liander grote vertraging op, waardoor pas na 2032 het netwerk is aangepast.

partijen.

Gemeente en netbeheerder moeten samenwerken in planvorming en energie-infrastructuur integraal meenemen Op steeds meer plekken is het stroomnetwerk een beperkende

Op dit moment is in heel Ooststellingwerf geen ruimte meer voor

factor in de realisatie van plannen. Door de vertraging van NuLelie,

nieuwe grootaansluitingen voor teruglevering van stroom. Voor nieuwe

zal dit nog meer het geval zijn dan het al is. Dit geldt voor de

grootaansluitingen (afname) geldt dit voor grote delen van de gemeente.

toekomstige woningbouwplannen, maar ook voor de uitbreiding van

Hierdoor wordt economische en maatschappelijke vooruitgang geremd.

bedrijventerreinen en de verduurzaming van industrie en mobiliteit.

Nieuwe ontwikkelingen moeten dus zoveel mogelijk binnen het huidige

Door samenwerking tussen gemeente en netbeheerder kan het net

netwerk ingepast worden.

effectiever wordt gebruikt.

13. Project NuLelie in de Flevoland en Friesland.

22

Een voorbeeld: tot nu toe kan een nieuwe aansluiting alleen aangevraagd worden als het adres is toegekend. De adrestoekenning deden wij als gemeente in de fase van de bouwvergunning, dus pas laat in de planvorming. Tot voor kort duurde de bouw altijd langer dan het krijgen van een huisaansluiting. Maar nu wordt de aansluiting soms pas geleverd als de woning al maanden klaar is. Als de gemeente eerder een adres toekent (inclusief postcode), kan de huisaansluiting eerder aangevraagd worden.

plaatsing van extra middenspannings-ruimtes in elke wijk. De gemeente kan hieraan bijdragen door ruimte te reserveren, vergunningsprocessen te versnellen en plannen te concretiseren.

Gemeente en netbeheerder kunnen effectiever omgaan met het elektriciteitsnet stimuleren De gemeente en netbeheerders kunnen sturen op effectiever omgaan met het elektriciteitsnet door het creëren van bewustzijn en het stimuleren van maatregelen. Maatregelen zijn gericht op: • het verminderen van pieken in elektriciteitsverbruik en -aanbod. • vraag en aanbod in tijd en locatie bij elkaar brengen.

Ook kunnen we eerder signaleren of plannen passen binnen de mogelijkheden van het stroomnetwerk. En kunnen netbeheerder en

Er zijn steeds meer slimme oplossingen waarmee stroom direct

gemeente daar maatregelen voor proberen te nemen.

gebruikt kan worden als het wordt opgewekt. Elektrische auto’s

Creëren van meer capaciteit en infrastructuur

laden op het moment dat de zon schijnt bijvoorbeeld. Of door slim gebruik te maken van verschillen in energieverbruik, waardoor

Ook in het ruimtelijk domein moet rekening worden gehouden met

het piekgebruik in een bepaald gebied verlaagd wordt, dit wordt

de noodzaak voor (de aanleg van) steeds meer energie-infrastructuur.

energiehub of smart-grid genoemd.

Op voorhand fysieke ruimte reserveren voor energie-infrastructuur helpt mee om de verduurzaming op tempo te houden. Dit geldt

In Ooststellingwerf is in 2024 gestart met een pilotproject over

zowel ondergronds voor bekabeling, als bovengronds in de vorm van

slim energiegebruik. De resultaten hiervan zijn nog niet bekend,

uitbreidingen aan de onder-, schakel- en regelstations, en voor de

maar gaan we gebruiken voor vervolgprojecten.

23

De gemeenten en netbeheerders kunnen individuele bedrijven (en inwoners) bewust maken van mogelijkheden ‘achter de meter’.

Ambitie 2030

De gemeente heeft maar beperkt invloed op de netcongestie.

De netbeheerder kan via congestiemanagement afspraken maken

Onze ambitie is dat netcongestie zo weinig mogelijk beperkt. In

met individuele partijen om het net effectiever te gebruiken.

de hoofdstukken Wonen, Bedrijven en Vervoer hebben we ook maatregelen opgenomen die ontwikkelingen mogelijk kunnen maken ondanks een overbelast netwerk.

In een energiehub wordt energievraag en –aanbod van gas, warmte en elektriciteit lokaal op elkaar afgestemd. Het streven binnen een energiehub is om de lokale productie en de energievraag zoveel mogelijk gelijktijdig te laten plaatsvinden. Hierdoor wordt het openbare net zo minimaal mogelijk belast en kan er zoveel mogelijk lokale energie worden uitgewisseld zonder afhankelijkheid van de externe energiemarkt. Een energiehub kan veel vormen aannemen, in grootte en organisatie. De vorm is afhankelijk van de lokale energievraag, de beschikbare energievoorzieningen en

Wat gaan we daarvoor doen? Acties en maatregelen

Rol gemeente

Wanneer

Het planologisch mogelijk maken van het uitbreiden van het energienetwerk.

Realiserend

→ 2030

We werken vroegtijdig met Liander samen aan nieuwe ontwikkelingen van woonwijken en bedrijventerreinen.

Samenwerkend

→ 2030

We stimuleren energiehubs per dorp of buurt.

Stimulerend

→ 2030

aanwezige energie-infrastructuur. (uit: Friese Energievisie)

Inhoudsopgave

Terug naar overzicht

24

Energie opslaan

Thuisbatterijen In woningen kunnen thuisbatterijen toegepast worden. We onderzoeken in gemeente Ooststellingwerf samen met inwoners sinds 2024 de

In de zomer is het aanbod van stroom steeds vaker groter dan de

voor- en nadelen van thuisbatterijen. Met een thuisbatterij gaat het

vraag. Als er veel aanbod is van zonnestroom, is de prijs heel laag tot

eigen verbruik van zonnestroom van ongeveer 30% naar ruim 60%.

zelfs negatief. Op zulke momenten valt er niets te verdienen voor de

De netcongestie wordt er een beetje door verkleint. Maar het effect

producenten of moeten ze zelfs betalen om stroom op het net te zeten.

is beperkt. Deels omdat huishoudens via hun zonnepanelen en

Voor gebruikers van stroom is de prijs dan juist heel laag. Door gebrek

stroomverbruik geen grote bijdrage leveren aan de overbelasting. En deels

aan opslag- en exportmogelijkheden stagneerde in juli 2024 de groei van

omdat een thuis­batterij klein is. Er zijn andere (grootschalige) technieken

duurzame stroom in vergelijking met juli 2023. Productiecapaciteit werd

die het net beter kunnen ontlasten en dat milieuvriendelijker doen. Zoals

vaker afgeschakeld. Daardoor ging zo’n 11% van de potentiële opbrengst

buurtbatterij en gebruik accu's van auto's (bron: Milieu Centraal)

verloren (bron: Nationaalklimaatplatform.nl). Slim energiegebruik kan de grote pieken niet geheel wegnemen. Daarvoor is opslag van stroom nodig.

Duurzaam? Bij de opslag van energie gaat altijd energie verloren. Batterijen bevatten

Figuur 4: "slim” gebruik energie en inzetten batterij slim sturen: gebruik energie op een moment met veel aanbod

inzetten batterij: verplaatsen van aanbod van groene stroom naar moment van verbruik

vaak stoffen die niet duurzaam zijn. Ook zijn batterijen en waterstof brandgevaarlijk, waardoor dit niet overal toegepast kan worden. Toch is de opslag van duurzame energie nodig om volledig over te kunnen gaan naar duurzame energie. Er zijn veel ontwikkelingen met duurzamere vormen van batterijen en opslag. Met batterijbeleid willen we de risico’s beperken en de toepassing van batterijen bevorderen.

06.00

12.00

18.00

25

Begin 2024 zijn we met 10 huishoudens in gemeente Ooststellingwerf de pilot thuisbatterijen gestart. Deze pilot is bedoeld om te kijken of het gebruik van thuisbatterijen netcongestie helpt terug te dringen en het daarmee een positieve bijdrage levert in de energietransitie.

Accu’s van auto’s: slim laden en ontladen

Stroom opslaan in waterstof Door stroom om te zetten in waterstof kunnen we het ook opslaan. Zie daarvoor de paragraaf Waterstofgas.

Rol van de gemeente De opslag van energie is een belangrijk onderdeel in de energietransitie. Er zijn veel technische ontwikkelingen op dit gebied. Regelgeving rondom opslag van energie loopt achter. We stellen daarom in samenwerking met

Er zijn bepaalde auto’s op de markt waarvan de accu zowel kan laden als

de Friese Energietafel batterijbeleid op.

kan terug leveren. Hiervoor is ook een laadpaal nodig die dit mogelijk

Ook zijn de rollen tussen overheden onderling en met bedrijven nog niet

maakt. Zowel de technologie als contracten en regelgeving moeten

duidelijk of volledig. Om de ambities van 2030 te halen, is een actieve rol

nog aangepast worden. Maar de verwachting is dat dit wel voor 2030

van de gemeente nodig. Dit werken we verder uit in een onderzoek naar

mogelijk is. De gemeente kan hierop inspelen door de techniek van slim

een gemeentelijk energiebedrijf. In de tussentijd gaan we verder met het

laden al op te nemen in de concessie voor de laadpalen.

stimuleren van samenwerking rondom opslag van duurzame energie.

Grote batterijen

Ambitie 2030

Grote batterijen kunnen bij zonneparken of als buurtbatterij ingezet worden. Er zijn hiervoor al initiatieven binnen de gemeente. Landelijk en in Europa wordt veel onderzoek gedaan naar betere,

• We voorkomen zoveel mogelijk dat opslag nodig is, door te stimuleren dat energie direct gebruikt wordt. • Pieken in energie-aanbod slaan we duurzaam op. Hierin nemen

duurzamere batterijen. Redoxflowbatterijen en natriumbatterijen zijn

we een actieve rol. We onderzoeken of een gemeentelijk

voorbeelden van veelbelovende innovaties, die de komende jaren

energiebedrijf hiervoor een goede manier is.

mogelijk toegepast kunnen worden.

26

Wat gaan we daarvoor doen? Acties en maatregelen

Rol gemeente

Wanneer

We stellen in samenwerking met de Friese Energietafel batterijbeleid op.

Realiserend

→ 2025

We doen onderzoek naar het stimuleren van thuisbatterijen.

Realiserend

→ 2025

We volgen de ontwikkelingen in opslag van energie en zetten actief in op proefprojecten.

Realiserend

2025-2026

We doen onderzoek naar welke rol de gemeente moet spelen in de opslag van energie, waarbij we onder andere de optie van een gemeentelijk energiebedrijf onderzoeken.

Realiserend

2026-2027

Inhoudsopgave

Terug naar overzicht

27

CO2 opslaan

Biobased (bouw)materialen Alle planten slaan CO2 op. Als planten als bouwmateriaal gebruikt wordt, blijft de CO2 langdurig opgeslagen. Een voorbeeld is

Resterende CO2 uitstoot uit fossiele energie

vezelhennep. De productie van vezelhennep neemt de laatste

Het (aard)gas en de stroom kunnen in 2030 duurzaam lokaal worden

jaren sterk toe. De Vereniging Circulair Friesland (zie Vezelhennep

opgewekt. We verwachten niet dat in 2030 iedereen een elektrische

- Vereniging Circulair Friesland) zorgt voor de koppeling van de

auto heeft of andere brandstoffen (bijvoorbeeld HVO100) gebruikt.

productie aan de afzetmarkt. Een hectare vezelhennep kan 8-13 ton CO2

De benzine en diesel voor het autoverkeer in Ooststellingwerf in

opslaan14 door het als bouwmateriaal te gebruiken. Er zijn veel

2030 geeft daardoor nog een verwachte CO2 uitstoot van 30 kton per

ontwikkelingen in het gebruik van hout en organische materialen. In

jaar, zie onderstaande tabel.

onze Circulaire Uitvoeringsstrategie schetsen we hiervoor de kaders. Verschillende agrariërs hebben zich gemeld met initiatieven op dit

CO2 uitstoot 2021 (kton) CO2 uitstoot 2030 (kton)

vlak. Houtige gewassen zijn niet overal toegestaan. Goede afweging van het soort teelt en de locatie is belangrijk om negatieve effecten

Wonen

33

>0

Bedrijven

21

>0

Vervoer

60

30

We werken samen met Vereniging Circulair Fryslân in het

Totaal

114

30

stimuleren van teelt van (bouw)materialen. Een voorbeeld

(excl landbouw & landgebruik)

zoals invasieve exoten te voorkomen.

hiervan is de lokale teelt en verwerking van hennepvezel.

De energietransitie is in 2030 nog niet klaar, juist na 2030 verwachten

Aanplant van bomen

we bijvoorbeeld een sterke groei aan elektrische auto’s. Het netwerk

Bomen zijn een andere waardevolle manier om CO2 op te slaan,

is dan ook verder versterkt, zodat groei dan ook mogelijk is.

waarmee ook meerdere doelen worden bereikt. Zoals bescherming

14. 04042023-SNK-methodedocument-hennep-langdurige-opslag.pdf (nationaleco2markt.nl)

28

tegen hitte en vergroten van de biodiversiteit. De extra bomen

verminderen. Het is onzeker wat hiermee gebeurt nu het Nationaal

zouden ook langs wegen aangeplant kunnen worden, in de vorm van

en Provinciaal Programma Landelijk Gebied niet doorgaan. Er zijn

boomsingels bij landbouwgrond, of in de vorm van voedselbossen.

wel allerlei ontwikkelingen en opgaven in het landelijk gebied, die

Het extra aanplanten van bomen en bossen is ook een ambitie van

om een samenhangend beleid vragen.

de provincie. De provincie heeft de bomen- en bossenstrategie vastgesteld, met een ambitie extra bomen, bos en natte natuur aan te planten. In het concept Nationaal Programma Landelijk Gebied is

Ambitie 2030

In 2030 verwachten we alleen nog CO2 uitstoot door verbranding

de ambitie opgenomen om in 2030 in Nederland 5% groen blauwe

van benzine en diesel in (vracht)auto’s. Deze CO2 uitstoot leggen we

dooradering (boomsingels, houtwallen, heggen) te hebben.

zoveel mogelijk vast in organische (bouw)materialen en in bomen. De stroom en het groengas dat in Ooststellingwerf gebruikt wordt is

Voorbeeld We kunnen 30 kton CO2 op slaan, door: • 15.000 bomen 30 jaar laten staan; én • 1500 hectare vezelhennep

CO2 neutraal in 2030.

Wat gaan we daarvoor doen?

In perspectief: Ooststellingwerf is 22.664 hectare groot en bevat

Acties en maatregelen

Rol gemeente

Wanneer

2.577 hectare aan bos.

We planten meer bomen aan.

Realiserend

2025 - 2030

We ontwikkelen beleid op teelt van houtige gewassen in het buitengebied.

Realiserend

2026

We werken samen met Vereniging Circulair Fryslan in het stimuleren van teelt van (bouw)materialen.

Samenwerkend

→ 2030

We benutten het Biosintrum voor kennis over bodem en landschap en als inspirerende locatie voor bijeenkomsten.

Samenwerkend

→ 2030

Samenhang met programma landelijk gebied Landbouw en landgebruik kan dus een manier zijn om CO2 vast te leggen. Maar op dit moment is er ook een aanzienlijke uitstoot van broeikasgassen door landbouw en landgebruik. Eén van de doelen van het Nationaal Programma Landelijk Gebied was, naast stikstof en natuur, om CO2eq uitstoot vanuit landbouw en landgebruik te

Inhoudsopgave

Terug naar overzicht

29

Financieel kader De uitvoering van dit Uitvoeringsplan Energietransitie financieren we gedeeltelijk via specifieke uitkeringen van het Rijk, zoals:

Naast deze specifieke uitkeringen financieren we de uitvoering van het Uitvoeringsplan Energietransitie met: • Budget voor transitievisie Warmte: voor de uitvoering van de transitievisie Warmte is incidenteel budget beschikbaar. • Budget voor duurzaamheidsleningen: het budget voor de

• CDOKE middelen: een specifieke uitkering van de Rijksoverheid voor personele inzet en overige kosten gerelateerd aan de

duurzaamheidsleningen is onderdeel van de regeling Stimulerings­regeling Duurzaam en Leefbaar Ooststellingwerf.

uit­voering van klimaat- en energiebeleid. Voor de jaren 2023 tot

• Budgetten van andere beleidsonderdelen met raakvlakken met de

en met 2025 hebben wij CDOKE middelen van het Rijk ontvangen.

energietransitie: onderwerpen zoals het landelijk gebied, stikstof,

Voor de jaren 2026 tot 2030 is er door het Rijk budget gereserveerd

wonen, sociaal domein en mobiliteit hebben raakvlakken met de

voor deze regeling. Pas na publicatie van een nieuwe

energietransitie. Bij financiering van acties en maatregelen die

regeling, hebben we zicht op de beschikbare middelen na 2025 en

raakvlakken hebben met andere onderwerpen, kijken we naar een

de voorwaarden die daarbij horen.

passende inzet van het beschikbare budget.

• Lokale aanpak isolatie: een specifieke uitkering voor de

• Structureel en incidenteel budget Programma Duurzaamheid:

verduur­zaming van slecht geïsoleerde woningen met een lage

deze middelen zetten we in voor de uitvoeringskosten van alle

WOZ waarde.

uitvoeringsplannen binnen het Programma Duurzaamheid die niet

• Energiearmoede: een specifieke uitkering voor de ondersteuning van huishoudens met een laag inkomen en hoge energiekosten.

gedekt kunnen worden via een specifieke uitkering van het Rijk of een ander daarvoor beschikbaar gesteld budget. • Eventueel aanvullend budget via de kaderbrief: voor plannen die de komende jaren niet gedekt kunnen worden uit bovenstaande budgetten, dienen we een verzoek in via de kaderbrief.

Inhoudsopgave

Terug naar overzicht

30

Begrippenlijst

Elaad Kennis- en innovatiecentrum. Onderzoekt en test de mogelijk­heden voor het slim en duurzaam opladen van elektrische voertuigen

Biogas Fossielvrij gas dat wordt geproduceerd door vergisting of vergassing van organisch (rest)materiaal, bijvoorbeeld mest of

Energiebesparingsplicht De verplichting aan bedrijven en

rioolslib.

instellingen om alle energiebesparende maatregelen met een terugverdientijd van 5 jaar of minder uit te voeren.

Boosters (groengas) Een compressor tussen het regionale en landelijke gastransportnet. De booster brengt het groene gas uit het

Energiegemeenschap Een juridische entiteit die voor haar leden

regionale net op de juiste druk voor het landelijke net.

activiteiten verricht op de energiemarkt, die niet gericht is op het maken van winst. Het gaat om milieuvoordelen of economische of

Concessie Vergunning van de overheid die anderen uitsluit.

sociale voordelen in het lokale gebied.

CO2eq Maateenheid voor het effect van verschillende

Energiehub Een lokale samenwerking tussen gebruikers en

broeikasgassen op het klimaat. Door verschillende emissies om

producenten van energie.

te rekenen naar de equivalente hoeveelheid van CO2, kunnen hun effecten met elkaar worden vergeleken.

Energieneutraal Niet meer energie verbruiken dan er opgewekt wordt.

CO2-prestatieladder Een duurzaamheidsinstrument dat bedrijven

Gespikkeld bezit Particuliere koopwoningen en sociale

en overheden helpt om minder CO2 uit te stoten. Het wordt gebruikt

huurwoningen staan door elkaar in een rijtje van woningen of een

als CO2-managementsysteem.

appartementencomplex.

31

HVO100 Een fossielvrije, hernieuwbare brandstof gemaakt van

Netcongestie File op het elektriciteitstnet. De volledige capaciteit

plantaardige oliën, afval, restoliën en vetten. Het is een vorm van

van het net is bereikt. Netbeheerders kunnen hierdoor niet meer

diesel die in elke dieselmotor kan worden getankt.

altijd de groeiende vraag naar stroom blijven leveren.

Hybride warmtepomp Een kleine warmtepomp die samenwerkt

Redoxflowbatterijen Een elektrochemische cel waarin energie

met de cv-ketel. De warmtepomp werkt op stroom en zorgt voor

wordt opgewekt door metaalionen opgelost in vloeistoffen langs

een groot deel van de warmte in huis. De cv-ketel springt bij als het

een membraan te pompen. Het doorlaten van ionen van de ene

buiten erg koud is of als je huis snel moet worden opgewarmd.

vloeistof door het membraan naar de andere vloeistof veroorzaakt elektrische stroom die kan worden opgevangen.

Klimaatadaptatie Aanpassing aan klimaatverandering. Salderingsregeling De teruggeleverde stroom van een klein­ Koploperproject Gemiddeld 10 bedrijven gaan aan de slag

verbruiker wordt verrekend met de zelf verbruikte stroom.

onder deskundige begeleiding en stellen samen een praktische duurzaamheidsagenda op.

Smart-grid Een intelligent energienet waar een het aanbod van verschillende energiebronnen kan worden afgestemd op de vraag.

kton CO2 = miljoen kg CO2.

Trias energetica Driestrappenstrategie om een energiezuinig

Natriumbatterijen Een oplaadbare batterij waarbij natrium-

ontwerp te maken.

ionen de rol van lithium-ionen vervullen (een traditionele batterij).

1. Energieverbruik beperken door verspilling tegen te gaan.

Natriumbatterijen zijn een potentieel alternatief voor de batterijen

2. Maximaal gebruik maken van energie uit duurzame bronnen.

op basis van lithium, omdat natrium goed beschikbaar is en

3. Zo efficiënt mogelijk gebruik maken van fossiele energiebronnen

goedkoper is.

om in de resterende energiebehoefte te voorzien.

32

Tube trailers Opslagsysteem van stalen hogedrukvaten. Waterstof Een molecuul opgebouwd uit twee waterstofatomen. Waterstof kan worden gebruik als brandstof voor mobiliteit of met brandstofcellen worden omgezet in elektriciteit of warmte. We spreken van groene waterstof als water met duurzame elektriciteit wordt omgezet in waterstof.

Inhoudsopgave

Terug naar overzicht

33

Bijlagen 1. Uitvoeringsagenda 2025-2030 2. Regioanalyse Ooststellingwerf en Weststellingwerf, Berenschot, augustus 2024. 3. CO2 routekaart 2030, Berenschot, september 2024.

34

Uitvoeringsagenda 2025-2030

35

Wonen Acties en maatregelen

Rol gemeente Wanneer

Het OWO-energiebureau adviseert en informeert inwoners over energiebesparing.

Het OWO-energiebureau bestaat uit drie Energieverkenners die in dienst zijn van de drie OWO gemeenten. De Energieverkenners geven inwoners thuis advies over maatregelen om energie te besparen, subsidiemogelijkheden en financieringsmogelijkheden. Ze kunnen ook aanvullend technisch en financieel advies inschakelen. Ze bezoeken ongeveer 300 adressen per jaar per gemeente. Een deel van deze adressen wordt vaker bezocht, omdat deze meer ondersteuning nodig hebben. Daarnaast geven de verkenners ook telefonisch advies, staan ze op inwonersavonden en bijeenkomsten. Ook doen ze deur-aan-deur acties en verstrekken informatie tijdens natuurlijke momenten, zoals een verhuizing.

Stimulerend

→ 2030

We vragen (Rijks)subsidie aan en verstrekken deze aan eigenaren van slechter geïsoleerde woningen.

Van 2024 tot en met 2027 verstrekken we ruim € 3.6 miljoen subsidie aan 1.678 woningeigenaren. Per woning is € 2.177,- beschikbaar. Voor inwoners met een laag inkomen (tot 150% van het sociaal minimum) is deze subsidie te stapelen met een subsidie van maximaal €2.500,- van de provincie. De subsidies zijn aan te vragen via het digitale platform van het Duurzaam Bouwloket.