Bijlage 1 - Evaluatie Het Fonds 2018 -2021

Eindevaluatie

Het Fonds 2018 - 2021 Inclusief storytelling Groei en Bloei Ooststellingwerf

1

Inhoud Inleiding.............................................................................................................................................................. 3 1.

Uitgangspunten Het Fonds Nieuwe Stijl ..................................................................................................... 4

2.

Projecten 2018 - 2021 ................................................................................................................................ 5 2.1 Aantal gesubsidieerde aanvragen ........................................................................................................... 5 2.2 Subsidieaanvragers ................................................................................................................................. 5 2.3 Bijdrage aan de leefbaarheid in Ooststellingwerf .................................................................................... 5 2.4 Meer sociaal en minder stenen ................................................................................................................ 6 2.5 Maatschappelijke waarde ........................................................................................................................ 6 2.6 Wanneer zijn projecten succesvol ........................................................................................................... 7 2.7 Welke aanvragen vielen af? ..................................................................................................................... 7

3.

Het proces .................................................................................................................................................. 7 3.1 Het Wedstijdelement ................................................................................................................................ 8 3.2 Aanvraagprocedure.................................................................................................................................. 8 3.3 Criteria ...................................................................................................................................................... 8 3.4 Beoordeling .............................................................................................................................................. 9 3.5 Adviescommissie ..................................................................................................................................... 9 3.6 Pitch ......................................................................................................................................................... 9 3.7 Verantwoording projecten ........................................................................................................................

9 3.8 Juridische entiteit versus natuurlijke personen ........................................................................................ 9 3.9 Veranderende rol vertegenwoordiging inwoners ................................................................................... 10 3.10 Communicatie ...................................................................................................................................... 10 3.11 Extra of in plaats van ........................................................................................................................... 10

4.

Pilot regiobudget....................................................................................................................................... 10

5.

Covid-19 en het Fonds ............................................................................................................................. 10

6.

Conclusies en aanbevelingen .................................................................................................................. 11

Bijlagen ............................................................................................................................................................ 14 Bijlage 1. Groei en Bloei Het Fonds Ooststellingwerf .................................................................................. 15 Bijlage 2: Initiatieven Het Fonds 2018-2019 ................................................................................................ 37 Bijlage 3. Beoordelingsverslagen 2018 - 2021 ............................................................................................ 40 Beoordelingsverslag Het Fonds 2018 ...................................................................................................... 41 Beoordelingsverslag Het Fonds 2019 ...................................................................................................... 47 Beoordelingsverslag Het Fonds 2020 ...................................................................................................... 55 Beoordelingsverslag Het Fonds 2021 ...................................................................................................... 59

2

Inleiding Sinds 2018 voeren we Het Fonds in de huidige (nieuwe) stijl uit. We zijn daarmee aan het eind van de oorspronkelijke uitvoeringsperiode (i.v.m. Covid-19 en daardoor overgebleven middelen verlengd t/m 2022). Het doel van Het Fonds is het stimuleren van initiatief van onderop, de sociale cohesie en de leefbaarheid in Ooststellingwerf. De evaluatie bestaat uit twee delen. In de eerste plaats is deze evaluatie een analyse van het proces in de afgelopen vier jaar, de aanvragen, gerealiseerde initiatieven en afvallers, de financiën en ervaringen van de adviescommissie, de organisatie en in de loop van de tijd verzamelde reacties van initiatiefnemers. Dit deel van de evaluatie is een uitwerking en aanvulling van het stuk Evaluatie Het Fonds 2018-2019 d.d. 12 mei 2020. Hier heeft deze evaluatie dan ook veel overeenkomsten mee. Om ook de verhalen achter de aanvragen en de feitelijke informatie in beeld te brengen bestaat het tweede deel van deze evaluatie uit storytelling. Een selectie van initiatiefnemers verteld hun verhaal achter het initiatief en wat de realisatie van het project betekent in de breedste zin. Belangrijk te vermelden is dat project gesubsidieerd in 2021 bij het opstellen van deze evaluatie vaak nog niet gerealiseerd of in uitvoering zijn. Op de uiteindelijke resultaten van deze projecten kan daarom in deze evaluatie niet worden ingegaan.

Om deze reden zijn er ook geen projecten uit 2021 opgenomen in de storytelling. Vragen waar deze evaluatie een antwoord op geeft:  Is de doelstelling van Het Fonds nog actueel?  Wie vroegen subsidie aan?  Hoe dragen de initiatieven bij aan de leefbaarheid in Ooststellingwerf?  Wat is de (maatschappelijke) waarde van het Fonds en de gerealiseerde initiatieven  Hoe loopt het proces van aanvraag tot verantwoording  Wat was de invloed van Covid-19 op het Fonds  Is er nog behoefte aan Het Fonds Deze evaluatie geeft input voor het voorstel aan de gemeenteraad over het al dan niet voortzetten van Het Fonds na 2022.

3

1. Uitgangspunten Het Fonds Nieuwe Stijl Op 20 februari 2018 stelde de raad het Voorstel Fonds Ooststellingwerf 2018-2021 vast met daarin de volgende uitgangspunten voor de uitvoering: - de komende vier jaar (2018-2021) is jaarlijks € 250.000,- beschikbaar; - dit geld moet op een laagdrempelige wijze bij goede initiatieven van inwoners terecht komen; - kleine initiatieven moeten minstens net zoveel kans hebben als grote projecten; - minder nadruk op fysieke projecten (stenen / voorzieningen) en meer op initiatieven met een sociaal doel (samenredzaamheid, sociale leefbaarheid); - de ambtelijke ondersteuning / uitvoering moet zo efficiënt mogelijk (uitgaven en tijd); - de aanvrager moet altijd een juridische entiteit zijn; - de ambtelijke ondersteuning en proceskosten (administratieve verwerking) komen ten laste van het budget voor Het Fonds; - geen aanvragen mogelijk voor (semi) commerciële instellingen. Op basis hiervan is in 2018 de volgende doelstelling geformuleerd: Stimuleren en faciliteren van incidentele activiteiten met een voor de gemeente Ooststellingwerf aantoonbaar maatschappelijk en/of sociaal en/of leefbaarheidsrendement. De nieuwe regeling voorziet in een betere verdeling van de middelen en een netwerk –en inspiratiemoment in de vorm van een pitchmoment voor initiatieven. Is de doelstelling nog actueel? De huidige doelstelling is door de raad vastgesteld in 2018.

De doelstelling is ruim en er is geen directe link met specifiek beleid van de gemeente en de beleidsdoelen die we nastreven. Deze link is bewust niet gelegd. Hierdoor blijft er ruimte voor initiatief dat niet past binnen ons beleid. Deze initiatieven kunnen niettemin heel zinvol en vernieuwend zijn. Een randvoorwaarde dat initiatieven zouden moeten bijdragen aan ons beleid kan daarom ook beperkend werken. De ervaring is overigens dat ingediende initiatieven altijd in zekere mate bijdragen aan gemeenschappelijke doelstellingen. In de jaren is hier met de gehanteerde criteria invulling aan gegeven.

4

2. Projecten 2018 - 2021 Dit hoofdstuk geeft een beschrijving van het aantal projecten, de thema’s waar ze aan bijdroegen, hoe de initiatieven bijdroegen aan de leefbaarheid, wie aanvragen deden en welke maatschappelijke waarde deze initiatieven samen hadden.

2.1 Aantal gesubsidieerde aanvragen In de afgelopen vier jaar hebben we in totaal 104 aanvragen ontvangen. Hiervan hebben 75 initiatieven een bijdrage ontvangen uit Het Fonds. Van deze initiatieven zijn 72 uitgevoerd of worden nog uitgevoerd. In 2018 kregen we 25 aanvragen, waarvan uiteindelijk 20 initiatieven een subsidie ontvingen. Vijf aanvragen waren niet ontvankelijk, voornamelijk vanwege een te lange uitvoeringstermijn van de initiatieven. In 2019 kregen we 42 aanvragen, waarvan uiteindelijk 26 initiatieven een subsidie ontvingen. Het budget werd in 2019 overvraagd waardoor veel aanvragen niet gehonoreerd konden worden. In 2020 ontvingen we 18 aanvragen waarvan 15 initiatieven werden gesubsidieerd. Een van de aanvragen werd in overleg ingetrokken (vergde meer uitwerking vooraf). Twee aanvragen werden afgewezen waarvan een op punten en een omdat al twee keer eerder deze activiteit gesubsidieerd was. In 2021 zijn er 19 aanvragen ingediend. Hiervan zijn twee aanvragen in overleg ingetrokken en bleek een aanvraag niet ontvankelijk. Van de 16 ontvankelijke aanvragen werden 14 initiatieven gesubsidieerd. Twee aanvragen zijn afgewezen waarvan een op punten en een omdat voor deze activiteit al uit andere middelen een subsidie was verstrekt. Een verdere uitwerking is te vinden in de beoordelingsverslagen in bijlage 2.

Naast het Fonds kregen in de periode 2018-2019 twee initiatieven een subsidie uit de pilot regiobudget.

2.2 Subsidieaanvragers In totaal hebben 71 verschillende organisaties een aanvraag gedaan, waarvan er 57 uiteindelijk een subsidie ontvingen. Elf initiatiefnemers hebben twee keer subsidie ontvangen en twee initiatiefnemers hebben drie keer subsidie ontvangen. Om zo veel mogelijk initiatiefnemers een kans te geven was vanaf 202 een beperking tot maximaal één aanvraag per ronde van kracht. De subsidies zijn over de hele gemeente verdeeld. In alle dorpen is minimaal één initiatief gesubsidieerd. In elf dorpen is meer dan één initiatief gesubsidieerd. Alleen in Nijeberkoop en Ravenswoud werd maar een initiatief gesubsidieerd. In Oosterwolde werden 15 projecten gesubsidieerd. Daarnaast is een deel van de initiatieven dorp-overstijgend of zelfs gemeentebreed. Het betreft 13 initiatieven. In 2018-2021 zijn 21 aanvragen gedaan door dorpsbelangen of bewonerscommissies, waarvan zestien aanvragen zijn gehonoreerd met een gezamenlijke waarde van €221.358,-. De sportverenigingen waren in deze periode goed voor 13 aanvragen met een waarde van €140.350,-. Verder zijn aanvragen gedaan door een breed scala van initiatiefnemers zoals scholen/ouderverengingen, historische verenigingen, zorginstellingen, de kunst en cutuur sector en bijvoorbeeld ook de Reumapatienten vereniging Ooststellingwerf e.o..

2.3 Bijdrage aan de leefbaarheid in Ooststellingwerf Alle initiatieven die door het Fonds gesubsidieerd zijn dragen bij aan de leefbaarheid in Ooststellingwerf. Dit wordt gewaarborgd door de onafhankelijke beoordeling en rangschikking van de initiatieven, een ondergrens in punten en de criteria die daaraan ten grondslag liggen. Hoewel het ene initiatief een grotere bijdrage levert aan de leefbaarheid dan het andere, hebben ze één ding gemeen: activering van inwoners. Aan elk project werken inwoners samen aan het idee, voorbereiding, subsidieaanvraag en de uitvoering / realisatie. Hoewel we lang niet altijd het aantal vrijwilligersuren in beeld hebben weten we dat er jaarlijks duizenden uren door vrijwilligers in Ooststellingwerf worden geïnvesteerd. Actieve inwoners zijn altijd winst voor de participatiesamenleving. Verder zorgt het voor eigenaarschap bij inwoners. Je bent zuinig op een project dat je zelf hebt gerealiseerd. 5

Met bijdragen uit Het Fonds zijn problemen opgelost (verplaatsing pannakooi MFS Zuid), is bijgedragen aan onze beleidsdoelstellingen (o.a. Beweegcafé, Dorpskamer Appelscha, Dit zijn wij, Ooststellingwervers) en zijn nieuwe dingen ontstaan (o.a. Openluchtspel Hongerproces, speelbos Oldeberkoop) of oude dingen in ere hersteld (o.a.Ontsluiting kampen Ybenhaer en Oranje, klokkenstoel Oosterwolde). Initiatieven hebben in meer of mindere mate bijgedragen aan thema’s binnen Ooststellingwerf. Thema’s waaraan o.a. is bijgedragen zijn ontmoeten, goed opgroeien, sport, kunst en cultuur en duurzaamheid. In bijlage 1 is een overzicht opgenomen van alle initiatieven van 2018/2021 met een overzicht van domeinen waarop ze betrekking hebben of hadden. Een andere belangrijke opbrengst van het Fonds over de jaren is dat (sport)verenigingen er door het Fonds in slaagden hun accommodaties te verduurzamen. Dit is mooi voor het thema duurzaamheid. Het levert op de lange termijn wat op. Zowel qua vermindering van het energiegebruik als een kostenbesparing voor de vereniging. Hierdoor kan de contributie laag blijven of hoeft niet te veel te stijgen.

2.4 Meer sociaal en minder stenen Een van de uitgangspunten van Het Fonds 2018-2021 was om meer nadruk te leggen op sociale projecten (samenredzaamheid, sociale leefbaarheid) en minder op fysieke initiatieven (stenen / voorzieningen). Dit is in de nieuwe criteria in 2018 vertaald. In de praktijk blijkt dat er een grote overlap zit in sociaal en fysiek en dat fysiek kan bijdragen of randvoorwaardelijk kan zijn voor sociale opbrengst. Goede voorbeelden hiervan zijn de groene schoolpleinen, ontmoetingsplekken en het project Ontsluiting kampen Ybenheer en Oranje. Dit laatste project is in de basis een fysiek project, maar heeft voor veel mensen en groepen een belangrijk waarde. Bovendien wordt het onderhoud verzorgd door cliënten van een zorgboerderij. En hoewel dit dus vooral een fysiek project is wordt het al een van de meest succesvolle projecten van Het Fonds gezien en is het veelvuldig als voorbeeldproject gebruikt. Uit de aanvragen die worden ingediend blijkt dat er behoefte is aan realisatie van fysieke projecten. Dit blijkt o.a. ook uit aanvragen die gedaan worden bij het Iepen Mienskipsfuns van de provincie. Belangrijk is dat er een (grote) sociale component in het project zit en dusdanige criteria te hanteren die ervoor zorgen dat deze sociale component voorop komt. Het enkel verduurzamen van een gebouw zou hierin niet meer moeten passen als activiteit.

2.5 Maatschappelijke waarde Om een goed beeld te krijgen van de opbrengsten van Het Fonds is het interessant om de maatschappelijke waarde van de initiatieven in beeld te krijgen. We weten wat we er aan subsidiebedragen in stoppen, maar wat levert dat uiteindelijk (in geld) op? Belangrijke opbrengst is de cofinanciering die door initiatiefnemers georganiseerd is vanuit fondsen zoals het Iepen Mienskipsfûns (hierna IMF) en Fonds bercoop en de bijdragen van derden zoals ondernemers en donateurs. Over de jaren 2018/2021 vertegenwoordigd dit een waarde van tenminste €1.267.773,-. In diezelfde periode hebben wij ‘slechts’ €781.470,- aan subsidies uitgekeerd. Onze initiatiefnemers wisten onze subsidies de afgelopen vier jaar dus bijna te verdubbelen. De totale waarde in middelen was €2.132.132,-. De daadwerkelijke waarde ligt nog hoger omdat er ook nog duizenden vrijwilligersuren worden gemaakt. Hoewel er geen cofinancieringsplicht geldt weten initiatiefnemers ook andere fondsen te vinden en succesvolle aanvragen te doen. Het maximeren van de subsidiebedragen (tot max. €25.000,-) en de mogelijkheid punten te scoren voor cofinanciering dragen hieraan bij. 6

2.6 Wanneer zijn projecten succesvol Een project van Het Fonds wordt aan de voorkant beoordeeld of het bijdraagt aan de doelen van Het Fonds. In de aanvraag omschrijven initiatiefnemers hun doelstelling(en) voor het project. Een voldoende beoordeling van de aanvraag betekent dat het project in voldoende mate bijdraagt. De projecten zijn succesvol wanneer ze (grotendeels) volgens plan worden uitgevoerd en de gestelde doelstellingen worden gehaald. Initiatiefnemers leggen hierover verantwoording af. In de periode 2018-2021 zijn slechts drie projecten uiteindelijk niet uitgevoerd en niet succesvol afgerond.

2.7 Welke aanvragen vielen af? In totaal vielen 27 bij ons bekende projecten af, waarvan 14 in 2019. In 2019 had dit vooral met de overvraging van het budget te maken. In de andere jaren waren er verschillende oorzaken voor het afvallen van projecten. Soms werden projecten (in overleg) door de initiatiefnemer ingetrokken. Wat opvalt in de afwijzingen: - In 2018 vielen vier projecten af op een te lange uitvoeringstermijn. Dit zal gewenning geweest zijn want dit is in andere jaren niet meer voorgekomen. - Hetzelfde project viel in 2020 en in 2021 af op hetzelfde criterium (op geen van de criteria gemiddeld 3 of meer punten). - Enkele projecten die eerder afvielen zijn in een later jaar alsnog gesubsidieerd. Soms door verbetering van de aanvraag en soms door beschikbaarheid budget. - Afwijzingen of intrekkingen van initiatieven hadden in sommige gevallen voorkomen kunnen worden door (vroegtijdig) afstemming te zoeken met de gemeente.

3. Het proces In de evaluatie 2018/2019 is het proces van uitvoering geëvalueerd. Sindsdien is, ondanks Covid-19, de uitvoering in de basis niet verandert. Wel zijn fysieke contactmomenten beperkt wat vooral gevolgen had voor inloopmomenten en de pitch. Inloopmomenten zijn beperkt en de pitch is in 2020 en 2021 niet doorgegaan. Hier wordt later kort op in gegaan. Verder gaan de punten zoals benoemd in de eerdere evalautie nog steeds op. Tekst uit de evaluatie 2018/2019 is in cursief opgenomen. Op verschillende onderdelen wordt aangevuld. De huidige uitvoering van Het Fonds is doorontwikkeld en efficiënt. Dit is het resultaat van een min of meer gelijke uitvoering in de afgelopen jaren. De huidige aanpak past bij de huidige vorm van Het Fonds. Wel is het goed na te gaan of we nog de juiste dingen doen. We brengen daarom voor– en nadelen van de huidige aanpak in beeld en beschouwen dit aan de hand van het beoogd effect(stimuleren van incidentele initiatieven van onderop met een maatschappelijk en/of sociaal en/of leefbaarheidsrendement). Voordelen: - ontwikkeld en bekend proces.

Dit geldt zowel intern als voor initiatiefnemers; - één tender per jaar is overzichtelijk, werkbaar en kostenefficiënt; - verdeling in grote en kleine initiatieven werkt goed; - afstemming tussen initiatiefnemers en gemeente is verbeterd, vooral waar het gaat om de openbare ruimte; - de adviescommissie is onafhankelijk en heeft de verantwoordelijkheid voor de beoordeling; - het puntensysteem en de regeling met criteria is helder en eenduidig voor iedereen. Nadelen: - Bij een groot aantal aanvragen vallen er altijd initiatieven af, afhankelijk van het aantal gescoorde punten, dit is bijvoorbeeld in 2019 gebeurd; - Door een vast budget en het puntensysteem kunnen ook goede initiatieven afvallen; budget is leidend. - In initiatieven die afvallen wordt ook kostbare tijd en energie gestoken door vrijwilligers. Dit kan weer leiden tot teleurstelling, frustraties en bezwaren; - Een goed gesprek over de initiatieven is vrijblijvend en ontstaat alleen als de initiatiefnemer hierom vraagt. Er is daarom soms weinig of geen invloed op en afstemming over initiatieven aan de voorkant; - Eén enkele tender kan voor initiatiefnemers onhandig zijn qua planning/timing. Een deel van deze nadelen horen bij het proces en zijn lastig te verhelpen. Daarnaast doen wij er alles aan 7

om aanvragers te begeleiden en het belang van afstemming te benadrukken. De keus is daarna aan de initiatiefnemer. Bovendien bieden we in geval van onvolledige aanvragen een hersteltermijn. Belangrijk is dat de voorwaarden aan de start helder zijn en blijven. Elke initiatiefnemer kan en zou moeten weten waaraan ze deelnemen. Hieronder gaan we in op een aantal aspecten van het proces en welke uitwerking ze hebben.

3.1 Het Wedstijdelement Hoe meer punten hoe hoger de kans op een subsidie. Dit moet ervoor zorgen dat de initiatieven met meer impact voorgaan op de initiatieven met een beperktere impact. Hoewel het hanteren van de werkwijze volgens een rangschikking kan leiden tot teleurstelling is het wel transparant en kan iedereen die meedoet weten waar ze aan beginnen. Daarnaast wordt ook altijd bekeken of er andere mogelijkheden zijn om initiatieven alsnog te steunen. Dit is geen garantie, wel een inspanning. Het afvallen van initiatieven komt alleen voor als het budget niet toereikend is. In 2020 en 2021 is er, anders dan in 2019, voldoende budget geweest. Door Covid-19 en de onzekerheid daaromtrent zorgde voor minder aanvragen. Een enkel initiatief werd afgewezen omdat de ondergrens qua punten niet werd gehaald. NB: Inmiddels laten we (hopelijk) Covid-19 achter ons en zien we in de eerste tender van het IMF in 2022 al een flinke stijging in het aantal subsidieaanvragen en gelijk ook een overvraging van het budget.

3.2 Aanvraagprocedure In de aanvraagprocedure voor aanvragers is in 2020 en 2021 niets gewijzigd. Het proces is vertrouwd geworden en er was geen aanleiding om wijzigingen aan te brengen. Het aantal vragen dat binnenkomt over de aanvraagprocedure is zeer beperkt. Als er in de procedure iets mis gaat, is dat vaak bij de juiste ondertekening van de stukken of het ontbreken van de nodige bijlagen. Verbeteringen rondom aanvragen zijn vooral gedaan in de afstemming intern met de afdelingen beheer en onderhoud en VTH. Dit om verrassingen (intern en extern) in een later stadium te voorkomen. Wel wordt de aanvraagperiode direct na de zomervakantie als lastig ervaren. In de vakantieperiode (met uitloop) ligt veel stil en zijn veel mensen weg waardoor voorbereiding en het verkrijgen van de benodigde handtekeningen soms lastig is. Ook moet een vakantieperiode niet worden ingenomen door het voorbereiden van een subsidieaanvraag. De indieningsperiode is hierom in 2021 ook verlengd. Aanpassen van deze periode is gewenst in volgende rondes van Het Fonds.

3.3 Criteria Aanvragen bij Het Fonds worden beoordeeld op tien (t/m 2019 negen) criteria. Een beperking van het aantal criteria voor kleine initiatieven in 2018 werkte niet, omdat sommige initiatieven juist op deze criteria zouden scoren. De huidige set criteria is samengesteld op basis van de doelstelling van Het Fonds en randvoorwaarden die we als gemeente belangrijk vinden, bijvoorbeeld sociale cohesie, samenwerking, innovatie en cofinanciering. Verder komen ze voor een belangrijk deel overeen met de criteria die bij het IMF worden gehanteerd. Hierdoor hoeven initiatiefnemers maar één toelichting te schrijven. De huidige set criteria past bij de doelstelling van Het Fonds. Met de criteria (en weigeringsgronden) worden jaarlijks projecten bediend die bijdragen aan een leefbaarder Ooststellingwerf. Wat wel opvalt is dat er zeer regelmatig aanvragen worden gedaan voor enkel duurzaamheidsmaatregelen voor gebouwen. Hiervan is de vraag of dit wenselijk is en of Het Fonds hiervoor de juiste subsidiepot is. In een groot deel van de gevallen betreft het verduurzaming van sportaccommodaties. Deze aanvragen zouden via de weigeringsgronden kunnen worden uitgesloten. 8

3.4 Beoordeling Op de verschillende criteria kan een score van 0 t/m 4 worden gehaald. Adviescommissieleden scoren de aanvragen eerst individueel. Hier wordt later een gemiddelde van gemaakt en dat levert de totaalscore per aanvraag op. Tijdens een beoordelingsgesprek worden de scores besproken en waar nodig gemotiveerd. De uitkomsten worden elk jaar verwerkt in een beoordelingsverslag met de rangschikking van aanvragen. Kleine (tot €10.000) en grote (€10.001 t/m €25.000) initiatieven worden apart van elkaar beoordeeld en gerangschikt. Naar aanleiding van feedback van de adviescommissie is vanaf 2020 een extra criteria opgenomen waarmee de verhouding tussen het gevraagde subsidiebedrag en het te verwachten maatschappelijk effect gescoord kan worden. Om een nog objectievere beoordeling te krijgen is in 2019 een toelichting geschreven op de criteria, zowel voor de adviescommissie als voor aanvragers.

3.5 Adviescommissie Adviescommissieleden doen de beoordeling belangeloos en naar eer en geweten. De leden hebben allen een andere achtergrond en expertise, waardoor aanvragen vanuit verschillende invalshoeken worden bekeken. Tijdens het beoordelingsgesprek van de adviescommissie komen alle aanvragen op tafel en wordt over grote verschillen van interpretatie gesproken. Na 2019 bedankten twee van de toen vier commissieleden om verschillende redenen. In 2020 werd een nieuw lid benoemd waarna de commissie in 2020 en 2021 uit drie leden bestond. Commissieleden zien het als een eer en een leuke en zinvolle taak de aanvragen te beoordelen. Elk jaar wordt dit weer met veel enthousiasme gedaan en besproken.

3.6 Pitch In 2018 en 2019 hebben we initiatiefnemers de mogelijkheid gegeven hun idee te pitchen voor de adviescommissie. Hier is beperkt gebruik van gemaakt. Hoewel het door zowel de betreffende initiatiefnemers als de adviescommissie positief werd ervaren wordt er minder gebruik van gemaakt dan gehoopt. Uit het document Groei en bloei en uit reacties van initiatiefnemers komt naar voren dat de pitch als spannend en tijdrovend is ervaren. Het contact me de adviescommissie en de feedback zijn wel als waardevol ervaren. De adviescommissie heeft de pitch, specifiek het contact met de initiatiefnemers, als waardevol ervaren om een beter beeld te krijgen van projecten en de motivaties erachter.

3.7 Verantwoording projecten Grote initiatieven zorgen, na uitvoering van hun project, voor een activiteitenverslag en financiële verantwoording. Deze verplichting geldt niet voor kleine initiatieven. Kleine initiatieven moeten wel aantonen dat hun project is uitgevoerd. Dit doen ze door het aanleveren van beeldmateriaal, geluidsmateriaal en/of een presentatie. Dit is voorzien van een korte toelichting(maximaal 200 woorden) waaruit blijkt dat de activiteit is uitgevoerd. Dit materiaal wordt op de gemeentelijke website geplaatst ter verantwoording en inspiratie (Resultaten initiatieven het Fonds | Gemeente Ooststellingwerf). Vanaf 2020 hanteren we, naar aanleiding van de evaluatie 2018/2019, een format voor de verantwoording. Hierdoor ontstaat een meer uniforme en complete verantwoording.

3.8 Juridische entiteit versus natuurlijke personen Om een aanvraag te kunnen doen bij Het Fonds moet men een juridische entiteit zijn. Eerder is de mogelijkheid om subsidies te verlenen aan natuurlijke personen aan de orde geweest. Die mogelijkheid zou kleinere groepen mensen, bijvoorbeeld een groep buren, in staat stellen om initiatief te nemen in hun buurt of straat. Een eerdere poging dit via plaatselijke belangen en bewonerscommissies te laten lopen is niet geslaagd. Niet alle plaatselijke belangen en bewonerscommissies wilden als ‘doorgeefluik’ fungeren. Ze worden dan als aanvrager namelijk ook verantwoordelijk voor het initiatief en de verantwoording daarvan. 9

Als alternatief voor aanvragen bij het Fonds heeft Ooststellingwerf opbouwwerkers met een activiteitenbudget. Daar kunnen plaatselijke belangen en bewonerscommissies gebruik van maken, maar ook natuurlijke personen. Met deze mogelijkheid kan vaak ook de vraag van natuurlijke personen worden ondervangen.

3.9 Veranderende rol vertegenwoordiging inwoners De rol van onze plaatselijke belangen en bewonerscommissies verandert. Er wordt meer van ze gevraagd in de participatieve samenleving. Ze zijn niet alleen klankbord maar ook initiatiefnemer en organisator. Ze vervullen bovendien steeds meer een rol bij het in stand houden en/of verbeteren van de leefbaarheid in dorpen en wijken. Naar eigen inzicht pakken plaatselijke belangen en bewonerscommissies deze rol op. Voor kleine initiatieven ontvangen ze een jaarlijks dorps/wijkbudget. Voor grote initiatieven zijn deze budgetten niet toereikend en maken ze, net als andere verenigingen en stichtingen, gebruik van Het Fonds. Samen waren ze tussen 2018 en 2021 goed voor ruim €221.000,- aan gesubsidieerde aanvragen uit het Fonds en ruim €190.000,- aan cofinanciering. Ze weten Het Fonds en andere fondsen goed te vinden en kunnen zo initiatieven realiseren die anders misschien nooit mogelijk waren.

3.10 Communicatie Via social media, onze website, de pers en de gemeentepagina wordt jaarlijks actief gecommuniceerd over Het Fonds. Verder zijn inloopmomenten en een pitchmoment georganiseerd en worden resultaten van projecten en initiatieven gepubliceerd op onze website en af en toe uitgelicht op social media. In 2018 zijn alle plaatselijke belangen en bewonerscommissies bezocht om uitleg te geven over het nieuwe Fonds. Het Fonds is inmiddels wel een begrip. Het is breed bekend onder de verenigingen en stichtingen waarvan ook een aanzienlijk deel al gebruik heeft weten te maken van het Fonds. Naast onze eigen communicatie speelt ook opbouwwerk een belangrijke rol in het vergroten van de bekendheid van het Fonds. Ze wijzen initiatiefnemers op de mogelijkheden en verzorgen begeleiding bij aanvragen waar nodig.

3.11 Extra of in plaats van Het Fonds subsidieert alleen initiatieven waarvoor elders binnen de gemeente geen middelen voor zijn. Stapeling binnen gemeentebudgetten wordt voorkomen en dat is ook in de subsidieregeling vastgelegd.

4. Pilot regiobudget In 2018 en 2019 is de pilot Regiobudget uitgevoerd. In totaal was €50.000,- beschikbaar voor dorpoverstijgende projecten. De pilot was bedoeld om de samenwerking tussen dorpen in de regio’s in Ooststellingwerf te stimuleren en om specifiek dorpsoverstijgende initiatieven mogelijk te maken. De pilot is in 2019 al verlengd omdat er in 2018 maar één initiatief werd gehonoreerd. In 2019 wederom maar één aanvraag gedaan en gehonoreerd. De twee gehonoreerde projecten waren Beweegcafé Haulerwijk en Historische Wandel&fietsroute Appelscha, Appelscha-boven, Fochteloo en Ravenswoud. Uiteindelijk bleef er na twee jaar budget over en is er geen informatie bekend over nieuwe initiatieven. Bovendien hadden beide initiatieven ook gewoon een bijdrage uit Het Fonds kunnen aanvragen. Het Regiobudget lijkt dan ook niet in een behoefte te voorzien.

5. Covid-19 en het Fonds De jaren 2020 en 2021 waren in het algemeen, en specifiek voor een leefbaarheidsfonds, bijzondere jaren. Corona had een groot effect op het (openbare) leven en activiteiten. Samen zijn, samen organiseren, samen realiseren. Alles kwam tot stilstan. Juist initiatieven gericht op sociale cohesie en leefbaarheid werden hierdoor geraakt. En dit was te merken bij het Fonds. In de eerste plaats had het effect op de in 2019 gesubsidieerde projecten die in 2020 uitgevoerd zouden worden. Waar nodig en gewenst is uitstel verleend van de uitvoeringsperiode. Om zoveel mogelijk projecten toch op enig moment doorgang te laten geven is ingezet op uitstel en niet op afstel en terugvordering van de subsidiegelden. Dat heeft erin geresulteerd dat projecten wel zijn uitgesteld maar niet zijn afgesteld. 10

In 2020 en 2021 was er vooral de onzekerheid over wat wel of niet door kon gaan. Dit vertaalde zich naar een daling van het aantal aanvragen. In 2020 kwamen ‘slechts’ 18 aanvragen binnen, in 2021 waren dat er 19. Dit staat in schril contrast met de 42 aanvragen die in 2019 binnenkwamen. Desondanks was het bemoedigend dat er ondanks alles door verenigingen en stichtingen in Ooststellingwerf plannen werden gemaakt en ook grotendeels zijn gerealiseerd. Een ander bemoedigend feit is dat er bij het Iepen Mienskipsfuns in de eerste tender van 2022 meer aanvragen binnenkwam dan elke eerdere tender (ook pre corona). Hier zijn ook verschillende initiatieven uit Ooststellingwerf bij.

6. Conclusies en aanbevelingen In deze evaluatie kunnen we twee periodes onderscheiden: de periode voor –en na corona. Ondanks dat kunnen we na vier jaar uitvoering van de nieuwe stijl concluderen dat Het Fonds een succes en begrip is geworden. Het heeft voor vele initiatiefnemers en inwoners kansen, ideeën en dromen waargemaakt (lees ook bijlage Groei en bloei). En met deze initiatieven zijn weer veel inwoners bereikt in dorpen, straten, op scholen, in verzorgingshuizen en op sportclubs. De initiatieven dragen zo bij aan leefbaarheid en sociale cohesie. De waarde van Het Fonds overstijgt in materiele –en immateriële zin (o.a. door cofinanciering, vrijwilligersinzet, eigenaarschap en de bijdrage van vele projecten aan onze eigen thema’s) ruimschoots de waarde van het subsidiebedrag wat we vanuit Het Fonds investeren. Vragen waar deze evaluatie een antwoord op geeft:  Is de doelstelling van Het Fonds nog actueel? o Ja, en ‘na’ corona wellicht relevanter dan ooit. Als gemeente verwachten we veel en steeds meer van inwoners en de samenleving. Met Het Fonds ondersteunen en stimuleren we dit op een laagdrempelige manier. o Het Fonds en de daaruit gerealiseerde projecten dragen in belangrijke mate bij aan thema’s en doelstelling van de Visie op Samenleven.  Wie vroegen subsidie aan? o Aanvragen kwamen uit een brede hoek.

In totaal ontvingen we van 71 verschillende organisaties een aanvraag waarvan 57 daadwerkelijk subsidie kregen. Onder andere plaatselijke belangen, scholen, ouderverenigingen, historische verenigingen, de rotary en sportclubs wisten het Fonds te vinden en te benutten.  Hoe dragen de initiatieven bij aan de leefbaarheid in Ooststellingwerf? o Gehonoreerde projecten hebben in de eerste plaatse mensen samengebracht in een idee en de voorbereiding en later in de uitvoering van projecten. Bovendien dragen de resultaten bij aan verschillende belangrijke thema’s zoals sport en bewegen, kunst en cultuur, historie, toerisme, duurzaamheid, zorg en educatie. o Hoewel lang niet alle vrijwillige inzet is opgegeven kan met zekerheid worden gezegd dat er in vier jaar Fonds tienduizenden vrijwilligersuren zijn gestoken in de voorbereiding, realisatie en instandhouding van initiatieven die mogelijk werden door Het Fonds. o In zekere zin kan gezegd worden dat ook niet gehonoreerde projecten hebben bijgedragen in het stimuleren van ideeën en nadenken over oplossingen en het samenbrengen van mensen in Ooststellingwerf. Gelukkig hebben verschillende initiatiefnemers na een afwijzing de handschoen opgepakt en is hun project na verbetering alsnog gesubsidieerd.

 Wat is de (maatschappelijke) waarde van het Fonds en de gerealiseerde initiatieven o Input vanuit het Fonds: €781.470,o Opgegeven cofinanciering: €1.267.773,o Opgegeven vrijwilligersuren: €82.889,- (o.b.v. €10,36 p/uur). Slechts 21 van de 75 gesubsidieerde project gaf de vrijwillige inzet op. Samen zijn dat 8.000 uren en gemiddeld 380 per initiatief. Als het gemiddeld aantal uren aan alle 75 projecten wordt toegerekend kan een voorzichtige schatting van het totaal aantal vrijwilligersuren gedaan worden: 28.500 uren. Het betreft een voorzichtige schatting omdat uren van voorbereiding vaak niet worden gerekend en opgegeven net als alle uren die na realisatie nog worden besteed door toedoen van het project. o Plaatselijke belangen vroegen gezamenlijk €221.358,- aan subsidie aan en brachten €190.448,cofinanciering in. o Sportverenigingen kregen gezamenlijk €140.350,- subsidie en haalden daarnaast (doo€340.916,aan cofinanciering op.  Hoe loopt het proces van aanvraag tot verantwoording o Dit is intern zo (kosten)efficiënt mogelijk georganiseerd. o Aanvragers ervaren de procedure soms als veel werk en omslachtig maar komen er over het algemeen goed uit. Met of zonder hulp. 11

De timing van de indieningsperiode na de zomervakantie wordt soms als lastig ervaren. In de vakantie ligt veel stil en daardoor is de periode tussen eind vakantie en indieningsperiode kort. o Ondersteuning door de organisatie van Het Fonds maar ook andere ambtenaren wordt als waardevol en helpend ervaren. o Procedures en kosten voor vergunningen om tot realisatie te komen van projecten valt soms tegen. Een project eerst subsidiëren en daarna leges in rekening brengen voelt dubbel. o Criterium (term) empowerment is niet voor iedereen duidelijk. o De pitch was spannend en tijdrovend. De interactie tussen de adviescommissie en initiatiefnemers werd door beide wel erg gewaardeerd. Voor de adviescommissie was het een waardevolle toelichting op de plannen en voor initiatiefnemers goede feedback voor een betere aanvraag/project. o Sommige initiatieven blijven afhankelijk van subsidie en kunnen vanuit het Fonds maximaal twee keer subsidie krijgen. Dat past bij de insteek van Het Fonds om vernieuwende initiatieven te stimuleren en voorkomt dat structurele subsidierelaties ontstaan. Wat was de invloed van Covid-19 op het Fonds o Corona heeft invloed gehad op het aantal aanvragen door zowel de beperkingen als de onzekerheid daaromtrent. Het betekende dat de stijging in aanvragen van 2019 niet werd doorgezet.

o Het beperkte aantal aanvragen in 2020 en 2021 betekende dat er in deze jaren geen aanvragen afvielen door een te kort aan budget. o Omdat in 2020 en 2021 minder aanvragen binnenkwamen bleef budget over. o Corona heeft invloed gehad op de uitvoering van het Fonds omdat contactmomenten zoals inloop en de pitch beperkt of geannuleerd werden. o Het filmpje als alternatief voor de prijsuitreiking werd ook gewaardeerd omdat alle projecten kort voorbij komen. Is er nog behoefte aan Het Fonds o Coronatijd betekende een diep in het aantal aanvragen. Toch kwamen er respectievelijk 18 en 19 aanvragen binnen ondanks alle onzekerheid en beperkingen. o Het Iepen Mienskipsfunds (IMF) van de provincie kreeg in de eerste tender van 2022 de meeste aanvragen van alle tot dan toe uitgevoerde tenders. Het IMF is het leefbaarheidsfonds van de provincie Fryslan. Het is heel vergelijkbaar met Het Fonds en bovendien een belangrijke bron van cofinanciering voor initiatiefnemers uit Ooststellingwerf. o





Deze evaluatie geeft input voor het voorstel aan de gemeenteraad over het voortzetten van Het Fonds na 2022.

12

Aanbevelingen: 1. Ga door met Het Fonds Zowel de evaluatie als de storytelling (bijlage Groei en Bloei) geven een beeld van de waarde van Het Fonds voor de leefbaarheid en sociale cohesie in Ooststellingwerf. Het Fonds is het middel om initiatief van onderop te stimuleren. De cijfers laten bovendien zien dat initiatiefnemers door het Fonds in staat zijn veel meer (materiele) waarde toe te voegen dan er vanuit Het Fonds ingaat. Zowel qua cofinanciering als vrijwilligersuren. De cofinanciering over 2018-2021 overstijgt het totale subsidiebedrag van Het Fonds uit die periode met bijna 5 ton. 2. Laat initiatiefnemers zo eenvoudig mogelijk hun resultaten verantwoorden Omdat projecten aan de voorkant bij de aanvraag al beoordeeld zijn zou de verantwoording van projecten zo eenvoudig mogelijk moeten zijn. E.e.a. moet wel blijven voldoen aan de voorwaarden van de Algemene Subsidieverordening Ooststellingwerf. Bij projecten van €10.000 of meer wordt daarom meer gevraagd aan informatie. In het proces en ondersteuning is hierin wellicht nog winst te behalen. 3. Neem duurzaamheidsmaatregelen op in de weigeringsgronden Het hoofddoel van Het Fonds is stimuleren van leefbaarheid en met name sociale projecten. Hoewel verduurzamen van gebouwen en accommodaties hieraan in zekere zin kan bijdragen zien we Het Fonds niet (meer) als het juiste middel om dit mogelijk te maken.

Door het opnemen van duurzaamheidsmaatregelen als weigeringsgrond worden projecten die zich alleen richten op verduurzaming niet langer vanuit Het Fonds gesubsidieerd. Fysieke projecten blijven mogelijk mits ze voldoende toegevoegde sociale waarde hebben. 4. Houdt meer rekening met de grote tijdsinvestering die initiatiefnemers ervaren. Het is zaak een goed evenwicht te vinden tussen wat echt nodig is voor een aanvraag en wat echt nodig is aan interne verwerkingstijd van aanvragen. De timing van bijvoorbeeld de indieningsperiode blijkt ongelukkig te vallen vlak na de zomervakantie. Een andere planning kan initiatiefnemers meer ruimte geven. 5. Geen pitch maar maak interactie tussen initiatiefnemers en adviescommissie laagdrempelig mogelijk. Onderlinge interactie wordt door iedereen gewaardeerd maar de pitch is niet het juiste middel. Een laagdrempelig alternatief kan zijn: een inloopmoment / informele contactmogelijkheid. Stem dit ook af met de adviescommissie. 6. Blijf doorlopend communiceren over Het Fonds en resultaten Vooral door doorlopend te communiceren over behaalde resultaten en gerealiseerde projecten tonen we in de eerste plaats waardering voor het goede werk dat geleverd wordt door vrijwilligers in onze gemeente. Bovendien kan het anderen inspireren en mensen met elkaar in contact brengen. 7.

Onderzoek wat de oorzaak is dat vanuit een aantal dorpen/gebieden minder aanvragen komen Het is momenteel niet duidelijk genoeg wat de redenen dat uit bepaalde dorpen/gebieden veel minder aanvragen komen dan uit andere plaatsen. Door de oorzaken in beeld te brengen kan, waar gewenst, betere ondersteuning worden geboden bij het doen van aanvragen. Bijvoorbeeld vanuit opbouwwerk.

13

Bijlagen Bijlage 1. Groei en Bloei Het Fonds Ooststellingwerf Bijlage 2. Initiatieven Het Fonds 2018-2021 Bijlage 3. Beoordelingsverslagen 2018-2021

14

Bijlage 1. Groei en Bloei Het Fonds Ooststellingwerf

GROEI EN BLOEI Inwonersinitiatieven & het Fonds Ooststellingwerf

Foto: Buurtcamping Haulerwijk

Oosterwolde, 12 juli 2022 15

Colofoon Tekst: Riemie van Dijk, storytelling specialist Enerrgy Sneek

16

GROEI EN BLOEI

Wat inspirerend om te zien hoe inwoners van de gemeente Ooststellingwerf zich inzetten voor de samenleving. Hoe mooi om te ontdekken dat er zoveel potentie, groeikracht aanwezig is in deze gemeente. Om te kunnen constateren, dat initiatieven tot groei en bloei komen als het Fonds Ooststellingwerf een beetje financiële mest toevoegt. Deze publicatie vertelt over acht lokale initiatieven die mede dankzij een bijdrage van het Fonds Ooststellingwerf tot wasdom zijn gekomen. De verhalen maken zichtbaar:  Wat leeft en speelt bij inwoners;  Wat het initiatief van hen gevraagd heeft;  Wat het initiatief hun gebracht heeft;  Hoe ze de samenwerking met het Fonds Ooststellingwerf hebben ervaren. Betrokken bij andere mensen en directe leefomgeving De verzamelde verhalen maken zichtbaar, hoe betrokken de initiatiefnemers zich voelen bij andere mensen of bij hun directe leefomgeving.

 De Herberg in Waskemeer, de Buurtcamping Haulerwijk, de Dorpskamer in Appelscha en het verhalenproject in het Haerenkwartier in Oosterwolde zijn initiatieven die zich met hart en ziel inzetten voor ontmoeting, verbinding en sociaal contact;  De ontsluiting van de kampen Ybenheer en Oranje in Fochteloo en het Openluchtspel in Appelscha zijn initiatieven, met als drijfveer mensen binnen en buiten de regio nader kennis te laten maken met de lokale geschiedenis:  De initiatieven Vlindertuin/voedselbos en Schaakdenken/bewegen lopen warm voor een betere toekomst, respectievelijk biodiversiteit en cognitieve ontwikkeling van zowel kinderen als ouderen. Gewoon? Bijzonder! Wat initiatiefnemers gedaan hebben vinden ze vanzelfsprekend: dat doe je toch gewoon? Toch verliep gedurende het proces niet alles altijd even gladjes. Onderweg kwamen ze de nodige uitdagingen tegen:  Meebewegen, flexibel zijn. Als je begint, weet waar je naar toe wilt. Maar je weet niet wat je te wachten staat. Soms is dat maar goed ook, anders was je er misschien niet eens aan begonnen. Zaken als: het overzicht houden, de exploratie rond krijgen ondanks onverwachte uitgaven, je weg vinden in wet- en regelgeving hebben voor slapeloze nachten en frustraties gezorgd.  Mensen meenemen in het veranderingsproces is misschien wel de grootste uitdaging waarvoor alle initiatieven zich gesteld zagen.

Je moet veel energie steken in het weghalen van koudwatervrees en scepsis; Dit wetend, zie je hoe bijzonder het is, wat initiatiefnemers hebben gedaan. Hun ambitie en gezamenlijkheid hield hun gaande en staande. Zinvol Als initiatiefnemers de balans opmaken, kijken ze tevreden terug op wat ze gedaan hebben. Hun initiatief was zinvol:  Iedereen kon meedoen, erbij horen, van betekenis zijn. Jong en oud, mensen met en zonder een beperking;  Er is verbinding, saamhorigheid ontstaan. Mensen die voor elkaar klaar staan, lief en leed delen;  Het dorp en de regio staan letterlijk en figuurlijk beter op de kaart;  Er is sprake van groei; een verandering die verder uitgebouwd kan worden. Ruimte geven aan initiatieven van inwoners blijkt in de breedste zin van het woord te renderen. Een bottom up beweging geeft meer garantie dat een initiatief beklijft. De volgende verhalen spreken voor zich en zijn slechts een kleine selectie van alle initiatieven die mogelijk werden mede door het Fonds Ooststellingwerf. 17

DE BUURTCAMPING VERBINDT

Het verhaal van Miranda Kleisen, Jantje Haveman en Marielle Oostmeijer over de Buurtcamping Haulerwijk.

De reactie van buren op de komst van hun camping, maakte dat Miranda Kleisen ging spelen met het idee van een buurtcamping. Inmiddels weten zij, vrijwilliger Jantje en kampeerder Marielle: de buurtcamping verbindt. Zes jaar geleden verhuisde Miranda met haar gezin van Dordrecht naar Haulerwijk met het idee daar een camping te beginnen. Ze maakten kennis met de buren en vroegen wat die van het idee vonden. Oh, dan komen we bij de opening met de hele buurt kamperen, was de reactie. Miranda ging googelen en kwam uit bij de stichting buurtcamping. Achterliggend idee van een buurtcamping is dat mensen elkaar drie dagen lang ontmoeten. 1/3 van de plekken is gereserveerd voor vrijwilligers, 1/3 voor betalende gasten en 1/3 voor minima. In eerste instantie liftte ze mee op hun subsidietraject, later ging ze op zoek naar andere bronnen. Verhalen bij het kampvuur Mariëlle is twee keer als kampeerder op de buurtcamping geweest. “Zo leuk, om een tentje op te zetten en een weekend door te brengen in mijn eigen dorp. Het was super voor de kinderen en mij. Voor de kinderen om samen te spelen, voor mij om samen met anderen bij het vuur te zitten. Het is vrijheid, blijheid en buiten zijn. Er werd veel georganiseerd: spelletjes en pannenkoeken bakken. Zelf heb ik ook genoten. Ik heb op de camping een vrouw ontmoet met wie ik veel samen ben opgetrokken.

Ik heb haar al een berichtje gestuurd: ga je dit jaar ook? Als ik tegen de kinderen zeg dat we weer gaan, zijn ze helemaal enthousiast.” Jantje: “Je hoeft niet zo ver weg te zijn om het leuk te hebben. Het eerste jaar hadden we veel georganiseerd, het was bijna ‘te’. De laatste keer hebben we daarom minder georganiseerd. Mensen genieten al omdat ze op een andere plek zijn. Het is zo mèt elkaar, iedereen staat voor elkaar klaar. De oudere kinderen nemen de jongere mee. Ouders passen op de kinderen van de buurvrouw, zodat die even kan douchen. Er zijn mensen bij die er alleen voorstaan, die genieten er echt van dat ze even ergens anders zijn. Het is fijn dat ze hier hun verhaal kwijt kunnen. Sommigen hebben veel meegemaakt; ik heb veel schrijnende verhalen gehoord. Ze vertrouwen jou, omdat je het mee organiseert. Ze vertellen ons dingen die ze niet aan de buurvrouw vertellen. Volgend jaar ben ik weer van de partij. Dit jaar heb ik een werkweekend, maar ik probeer toch vrij te krijgen.” Kippenvel Miranda: “Het is zo mooi om een buurtcamping te mogen zijn voor mensen met een kleine beurs. Het is iets waar ik kippenvel van kan krijgen. Het eerste jaar had ik een gescheiden moeder met twee dochters. Die kwam later met een bosje bloemen aan zetten. Dan schiet ik vol, houd dat geld toch in de zak.

Hoe mooi is het dat met een relatief kleine moeite kinderen aan het eind van de zomervakantie bij het kringgesprek ook iets kunnen vertellen. Afgelopen zomervakantie hadden we drie grote gezinnen met heel veel kinderen. Zo mooi ook om dit samen met het dorp te doen. Buurtbewoners bedenken allemaal leuke dingen en zo leer ik de buurt ook beter kennen. Als ik met mijn zoontje naar de supermarkt ga zegt ie: hé, die ken ik van de buurtcamping. Je hebt samen gezeten en gegeten. Ook onder vrijwilligers ontstaan vriendschappen.” Kamperen voor het gemeentehuis “De eerste keer dat ik een beroep deed op het Fonds bestond de gemeente 50 jaar. Er was toen een soort van markt en toen ben ik gaan ‘kamperen’ voor het gemeentehuis. Ik heb een tentje opgezet en ben daar met mijn zoontje in gaan zitten. Er waren wel mensen aanwezig die rondliepen, maar er is niemand langsgekomen. Dat vond ik niet leuk en heb ik ook aan Jaimy gezegd. Die reageerde goed en heeft dit ook gemeld. De eerste keer heb ik een stichting moeten oprichten, die is er nog steeds. Je moet papieren overleggen dat je het geld voor een goed doel gebruikt, hoeveel mensen je wilt bereiken en hoeveel geld 18

het gaat kosten. Naderhand moet je verantwoorden wat je hebt gedaan, hoeveel mensen je hebt bereikt en of jij je doeleinden hebt gerealiseerd. Dat snap ik wel. Dan is deze gemeente nog een van de gemakkelijkste. Bij andere fondsen moet je alle bonnetjes laten zien: van een pakje suiker, de huur van de tenten en koffiefilters. Ook ben ik een keer uitgenodigd voor een nieuwjaarsreceptie, maar misschien was dat wel via het dorp. Het is in ieder geval leuk, dat ze weten dat je bestaat. In 2020 heb ik subsidie gekregen voor vorig jaar, maar durfde ik het vanwege corona niet aan. Doelstelling is om samen kennis te maken, maar afstand houden na een paar borreltjes lukt niet. Ik heb gevraagd of ik het mag doorschuiven naar 2021 en dat mag. Sinds twee jaar krijg je een filmpje, waarin je te zien krijgt welke projecten meedoen en wat ze aan geld krijgen. Dat is wel lekker transparant. Van de buurtcamping was een tekening met een tentje, een ballonnetje en het bedrag. Vorig jaar hebben de vrijwilligers die ik had aangedragen voor de vrijwilligersprijs een bos bloemen gekregen. Dat vind ik leuk, dat er waardering is voor wat er gebeurt. Door dit gesprek ga je terug naar het begin, zet je op een rijtje: waarom doe ik dit eigenlijk? Daar denk je niet over na. Natuurlijk ga je door!” subsidie 2.000; cofinanciering 8.850

19

DE EERSTE ZETTEN Het verhaal van initiatiefnemer Martin Elderson en activiteitenbegeleider Hillegonda Mulder van zorgcentrum Sinnehiem over schaakdenken- en bewegen.

Schaakdenken- en bewegen is op verschillende plekken in de gemeente in stelling gezet. In zorginstellingen, in het basisonderwijs en in clubverband. Iedereen kan immers schaakbewegingen maken; iedereen kan de hersenen prikkelen iets nieuws uit te proberen. Er is veel bereikt ondanks tegenwind en dat terwijl het nog niet eens op volle toeren draait… Het startte met schaaklessen die Martin Elderson op de basisschool van zijn kinderen gaf als voorbereiding op een groot schaaktoernooi voor scholen uit Ooststellingwerf en Weststellingwerf. In de loop der jaren werd hij hofleverancier van dit toernooi. Als neurowetenschapper is hij gespecialiseerd in het menselijk brein. Het schaakspel ziet hij als belangrijk hulpmiddel om de hersenen van kinderen en volwassenen te trainen. Bij jeugd kan je zo de ontwikkeling van ‘executieve functies’ stimuleren (alle regelfuncties van de hersenen die essentieel zijn voor het realiseren van doelgericht en aangepast gedrag); bij ouderen kun je die juist behouden. In zijn ambitie om meer mensen aan het schaken te krijgen bedacht hij een masterplan waarbij hij schaakdenken- en bewegen wilde uitrollen naar onderwijs, zorg en schaakclubs. Via een advertentie in de krant kwam hij op het spoor van het Fonds Ooststellingwerf. Het gaat om de mensen (Martin)“Ik had wel eens eerder een poging gedaan, maar toen nul op het rekwest gekregen.

Jammer, waar is het fout gegaan, waar had ik het anders moeten doen? Ik heb toen wat advies ingewonnen. Op grond daarvan heb ik mijn formuleringen aangepast. Het gaat niet om mij, het gaat om mensen; de gemeente kan ook mooi als voorbeeld dienen voor andere gemeenten. Ook heb ik wat foto’s van de kinderen laten zien die zelf als schaakstuk op plein aan het puzzelen zijn. Dat spreekt aan en heeft er mede aan bijgedragen dat het project gehonoreerd werd. Ik ben blij dat dit gebeurd is en dat we ondanks deze lastige tijd resultaten hebben geboekt. Ik weet welke zetten ik moet doen. Ik heb de lijnen zodanig uitgezet, dat ik weet dat het rendement zal opleveren, maar óók dat het tijd nodig heeft. We draaien nog niet eens op volle toeren. Ondanks corona en koudwatervrees bij het personeel hebben we binnen het deelproject in de zorg toch dit bereikt.” Iedereen kan meedoen (Hillegonda)“Bij de mannen van ons zorgcentrum had ik al eens gevraagd: kunt u schaken en zou u dit willen leren? Iedereen reageerde negatief: schaken kan ik niet en wil ik ook niet meer leren. Maar Martin was aanstekelijk enthousiast en het idee dat je mensen met dementie iets kunt aanleren, maakte het voor mij interessant. Martin introduceerde een variant op het schaak spelen, dat iedereen kan leren spelen. We zijn in april begonnen en het was een succes. Het grootste euvel was, dat het schaken heet.

We noemen het nu ‘hersengymnastiek’, dan komen bewoners makkelijker in beweging. Ik had nooit gedacht dat de bewoners en ik zo enthousiast zou zijn. Eerst zie je onzekerheid: is het wel goed, zoals ik het doe? Maar al gauw komt het besef: oh, maar dan heb ik twee keer zoveel punten als ik deze beweging maak. Er zit een wedstrijdelement in; ook als je oud bent, wil je graag winnen. Het mooie is dat iedereen op zijn niveau iets kan doen. Het geeft een positief gevoel met nagenoeg altijd een succeservaring. Omdat ze veel in duo’s spelen, ontstaat onderlinge waardering en elkaar helpen. Iemand die nog niet de beweging van een schaakstuk beheerst, kan wel punten tellen voor een ander. Het doet een ander beroep op mensen dan bijvoorbeeld bingo: wat mag ik wel of niet met mijn schaakstuk doen, hoe kan ik zoveel mogelijk punten verzamelen?

20

Mensen met een beschadigd brein moeten elke keer ‘aangezet’, dat is de grote kunst. Martin kan dat als geen ander. We hebben de pech gehad dat we veel verschuivingen in personeel hebben gehad; mensen die gegroeid zijn in het schaakdenken. Daardoor is in de basis kennis verloren gegaan. Zodra de teams weer stabiel zijn, laten we meer mensen hiermee kennis maken door middel van een klinische les van Martin. Dan kunnen we het groter uitzetten, ook individueel door vrijwilligers in het appartement laten doen. Het werkt positief uit op welbevinden. Als mensen zich welbevinden, voelen ze zich gezonder. Als je afleiding hebt, voel je pijntjes minder.” Ingeweven in de gemeente (Martin)“Dat personeel het lastig vindt, zie je ook in het onderwijs. In Armenië is schaken vast onderdeel in het curriculum van scholen. Het heeft 40 jaar geduurd om dit te waarborgen in het systeem. Ik zie dat leerkrachten op slot komen te staan bij het woord ‘schaken’. Eerst moet ik veel vooroordelen weghalen. Wat houdt schaakdenken- en bewegen eigenlijk in? Wat brengt het ons? Prima, dat je zegt dat schaken onhaalbaar is, maar wat is voor kinderen dan wèl haalbaar. En wat heb je voor jezelf nodig? Het hangt van jou af; probeer het om te buigen. Het is magisch als een zwarte doos. Ik heb iets, ik weet niet wat erin zit. Maar laten we het samen het uitpakken en ontdekken.

Je moet je kennis injecteren in het systeem. Iedereen die het schaken nog niet kan, kan op zijn eigen manier het spel leren spelen. In Armenië is het ook gelukt, maar het heeft even geduurd. Op scholen breng ik materialen in en leer ik leerkrachten zich dat eigen te maken, zodat ze het kunnen inzetten als les, als speelvorm (schaaktikkertje op het plein) of als coolingdown. Het heeft een positieve invloed op kinderen en de kwaliteit van onderwijs. Dat zie je in de klas. Kinderen zijn enthousiast, er is meer ontspanning, geen conflicten in de klas. Eén school heeft al een heel traject doorgelopen. We kunnen nu al een beetje oogsten en ondertussen blijven zaaien. Inmiddels is ook schaakclub Fryske Hynders opgericht. Die kan nu leden gaan werven en het spel blijven promoten. Ambities voor de toekomst heb ik volop. Ik wil meer scholen en instanties benaderen en voorzien van materiaal en kennis. Ik wil nog meer varianten introduceren zoals levend schaak in het bos, kroegenschaak. Meer schaakles en clinics geven, streetchess en interne competities/toernooien op scholen maar ook vanuit de schaakclub spelen tegen omringende dorpen en steden. Het is even investeren, maar het doel is dat schaakdenken- en bewegen over vijf jaar is ingeweven in de gemeente. Misschien ook iets voor de gemeenteraad? Subsidie 6.874 cofinanciering 2.877 vrijwilligersuren

21

RODE RAKKERS EN ANARCHISTEN, HVA brengt historie tot leven Het verhaal van Geert Veen en Akkie Zeilstra over het Openluchtspel ‘Het Hongerproces van Appelscha 1893’

De Historische Vereniging van Appelscha e.o. (HVA) vindt het belangrijk om de historie van het dorp onder de mensen te brengen. Het openluchtspel ‘het Hongerproces’ staat daarom bol van rode rakkers en anarchisten. Al sinds jaar en dag organiseert de HVA een fietstocht langs WO II monumenten en onderduikplaatsen. Zo ook bij het monument voor Jo de Haas, gemetseld door Tinus Veenstra, op het kampeerterrein tot Vrijheidsbezinning (in de volksmond de anarchistencamping) in Appelscha. Die Tinus was een ‘rode rakker’ en ook verhalenschrijver, onder andere van het toneelstuk ‘Hongerproces’ dat in 1946 achter het Compagnonshotel aan de Vaart Z.Z. was opgevoerd. Wat zou het leuk zijn hier een openluchtspel van te maken. De tekst van het toneelstuk was niet in het archief van de anarchistencamping te vinden. Maar via Tresoar bemachtigden ze het complete verslag van het proces-verbaal van het Hongerproces. Een dorpsgenoot bood aan het script te schrijven. Via een andere dorpsgenoot kwamen ze aan het programmaboekje met informatie over spelers en rolverdeling. Ze vroegen de scriptschrijver het toneelstuk van Tinus te verweven met de honderdste sterfdag van Domela Nieuwenhuis, de voormalig dominee, later anarchist, die het volk vanaf een aardappelkistje toesprak. Nadat spelers en een regisseur waren gevonden, startten voorjaar 2019 de repetities in de Hoolten Klinte.

Dat gaat heel wat kosten “En nu? zeiden we. Dit gaat heel wat kosten. Penningmeester Gerard is erin gedoken, die is goed thuis in cijfers, hij leverde de begroting en het dekkingsplan aan. Secretaris Akkie vulde de papieren in voor het Cultuurfonds Ooststellingwerf, maar dat werd hem niet”, zegt Geert. “Toen kwam het Fonds Ooststellingwerf en het Iepen Mienskipsfûns op de proppen. Ik ben naar een voorlichtingsavond in het gemeentehuis geweest en heb daar Jaimy Pijnacker en Peter Algra ontmoet. Samen met hen heb ik om tafel gezeten om ons plan te promoten. Er was een hele lijst met vragen, soms dacht ik: jeetje, wat moet ik hier op antwoorden? Wat doe je aan empowerment? Empowerment, wat is dat? Of hoe je mensen uit eenzaamheid wilde halen, hoe je iets voor oud en jong ging maken. Er komt echt heel veel bij kijken en je moet er behoorlijk wat tijd in steken. Vervolgens hebben we een eerste concept bij Jaimy ingeleverd. Zij controleerde of de aanvraag volledig was. Ze ging niet in op de inhoud, dat was aan de adviescommissie was haar reactie. Peter Algra gaf het zelfde advies, maar bracht ook de criteria van het IMF extra onder de aandacht als verbeterpunt. Fijn dat ze beiden mee dachten, het was onze eerste keer. Daarna heb je een stramien waar je op kunt doorborduren. 22