Agendabundel

Projectleider: Wilmer Noome Gecontroleerd door: Wilmer Noome Vrijgegeven door: Thomas Braaksma

De drinkwaterbesparing die met deze maatregelen behaald kan worden sluit aan bij de doelstelling van het kabinet om 20% minder drinkwater te gaan gebruiken1. Om een effect te hebben op het beperken van droogte dienen de maatregelen bij te dragen aan het verhogen van de grondwaterstand. Door hemelwaterhergebruik verandert het watergebruik voor de tuin of het toilet niet, er wordt slechts ander water gebruikt. Het realiseren van watertanks heeft voor de directe omgeving een beperkt negatief effect op het beperken van droogte. Als op grote schaal watertanks worden geplaatst, kan dit wel effect hebben op de hoeveelheid water dat door drinkwaterbedrijven wordt opgepompt. In de directe omgeving van drinkwaterwinningen kunnen de onttrekkingseffecten afnemen en daarmee droogte beperkt worden. Echter zijn de effecten nihil, als watertanks op kleine schaal worden aangelegd. De afvalwaterstroom die nu via het riool worden afgevoerd naar een rioolwaterzuivering van het waterschap, is onder te verdelen in meerdere stromen met elk een eigen debiet, variatie in debiet en samenstelling. Op volgorde van vervuilingsconcentraties: • Hemelwater: relatief schoon, niet dagelijks beschikbaar.

• Douche en badwater (lichtgrijs water): relatief schoon (voornamelijk verzorgingsproducten), dagelijks beschikbaar veelal in ochtend en avond, en relatief groot aandeel in debiet (circa 50 van de in totaal 120 l/pp/dag). • Overig grijs water: komt vrij vanuit wasmachine, wastafel, keuken etc. De samenstelling varieert. • Toilet water (zwart water): vuil water met bacteriën vanuit de fecaliën, dagelijks beschikbaar in wisselende hoeveelheden over de dag. Met name hemelwater en lichtgrijs water zijn interessante bronnen voor waterhergebruik; hemelwater vooral gezien de kwaliteit en lichtgrijs water ook door het hoge dagelijks debiet en dus de continue beschikbaarheid. Lokale

1

Kamerbrief, 25 november 2022, water en bodem sturend

Sweco

De Holle Bilt 22

Sweco Nederland B.V.

T +31 (0) 88 811 6600

NL 3732 HM De Bilt

Handelsregister 30129769

www.sweco.nl

Netherlands

Statutair gevestigd te De Bilt

Document referentie Reactie motie drinkwaterbesparing.docx 1/19

zuivering van dit water voor hergebruik als huishoudwater is hierdoor interessant.

21-07-2023 Versie C1

Het op huishoudens niveau zuiveren van zwart water geeft uitdagingen, vooral de te realiseren hoge waterkwaliteit inclusief de benodigde desinfectie vraagt een zuiveringssysteem met meerdere zuiveringsstappen. Bij grote variatie in de lozing of wanneer ongewenste stoffen door het toilet worden gespoeld, kan dit gelijk leiden tot verstoring van het zuiveringsproces en is de benodigde kwaliteit niet meer gewaarborgd. Ook is dit vaak gekoppeld aan het gebruik van een vacuümtoilet. Op wijkniveau wordt het lokaal zuiveren van zwart water (na vacuüm toilet) al beperkt toegepast. Indien meerdere huishoudens zijn aangesloten, is de invloed van verstoring via een enkel huishouden beperkter.

Projectnummer 51016524 Onderwerp Motie drinkwaterbesparing Ooststellingwerf

Het slim verankeren van het beleid is nog niet bepaald. Verschillende gemeenten pakken dit anders aan. De Rijksoverheid heeft recent een onderzoek ontvangen waarin staat wat de voor- en nadelen zijn van het hergebruik van hemel- en drinkwater in nieuwe gebouwen. Door de val van het kabinet is op dit moment niet duidelijk of en hoe deze inzichten vertaald worden naar uitvoerbaar beleid. De verwachting is dat in het najaar gekeken wordt of een dergelijke verplichting opgenomen kan worden in het Besluit bouwwerken leefomgeving.

Document referentie P:\5325\51016524_Motie_drinkwaterbesparing_Ooststellingwerf\300 Werkdocumenten\Reactie motie drinkwaterbesparing.docx

2/19

21-07-2023

1

Inleiding

Versie C1 Projectnummer 51016524 Onderwerp Motie drinkwaterbesparing

In deze studie is onderzocht wat hemelwaterhergebruik voor effect heeft op drinkwaterbesparing en (grondwater)droogte in de gemeente Oostellingwerf. Voor nieuwbouwwoningen kan een ondergrondse watertank gerealiseerd worden, waarmee hemel- en afvoerwater kan worden opgevangen. Dit water kan weer worden hergebruikt voor de tuin of het toilet. Om inzicht te krijgen in de effecten is voor vier scenario’s gekeken naar de wateraanvoer en het watergebruik (waterbalans). Daarnaast is voor de vier scenario’s gekeken naar voor- en nadelen ten aanzien van waterkwaliteit en juridische haalbaarheid.

2

Ooststellingwerf

Scenario’s

De vier scenario’s die in deze studie zijn geanalyseerd zijn: 1. Hemelwater van daken wordt opgevangen in een tank voor hergebruik in de tuin. De tank bevat geen zuivering. 2. Hemelwater van daken wordt opgevangen in een tank. Het water wordt na een kleine zuivering gebruikt voor het doorspoelen van het toilet. 3. Hemelwater van daken en licht grijs (douche en bad) water wordt opgevangen in een tank. Het water wordt gezuiverd met een helofytenfilter en wordt gebruikt voor de tuin en het doorspoelen van het toilet. 4. Hemelwater van daken, lichtgrijs (Douche en bad) en zwart water (toilet, keuken, wasmachine en vaatwasser) worden opgevangen in twee tanks. Dit gebeurd in twee losse tanks zodat het hemelwater niet vervuild raakt door het afvoerwater. Het afvoerwater wordt gezuiverd met diverse zuiveringsschappen en uiteindelijk nanofiltratie. Het gezuiverde water wordt samen met het hemelwater gebruikt voor de tuin en het doorspoelen van het toilet.

3

Kentallen wateraanvoer en watergebruik

Voor het opstellen van de waterbalans is per dag gekeken naar de wateraanvoer en het watergebruik. De wateraanvoer is in de scenario’s verschillend en bestaat uit hemelwater, lichtgrijs water en zwart water van een woning. Voor bepalen van de hemelwateraanvoergegevens is de data van het KNMI weerstation van Hoogeveen gebruikt. Op basis van de gegevens van dit station van de afgelopen 20 jaar is een gemiddeld en droog jaar bepaald. Voor het gemiddelde en droge jaar worden respectievelijk 2012 en 2018 genomen Voor de wateraanvoer vanuit het lichtgrijze en zwarte water is gebruik gemaakt van kentallen van het CBS en drinkwaterbedrijf Vewin. Zie hiervoor Tabel 1. Op warme dagen ligt het waterverbruik zo’n 20% hoger dan gemiddeld 2. Dit heeft invloed op het douchewatergebruik en daarmee de wateraanvoer naar de tank.

2

https://www.vitens.nl/Overwater/Klimaatverandering#:~:text=Piekbelasting%20op%20warme%20dagen&text=Normaal%20v erbruiken%20we%20gemiddeld%20120,miljoenen%20liters%20extra%20water%20leveren.

Document referentie P:\5325\51016524_Motie_drinkwaterbesparing_Ooststellingwerf\300 Werkdocumenten\Reactie motie drinkwaterbesparing.docx

3/19

Daarom is voor dagen waar de temperatuur boven de 28 graden komt, gerekend met een hoger douchewatergebruik (toename 20%).

21-07-2023 Versie C1

Het zwarte water dat wordt aangevoerd naar de tank dient, voordat het kan worden hergebruikt, te worden gezuiverd. Dit kan met nanofiltratie. Door nanofiltratie gaat ongeveer 20% aan water verloren 3. Voor scenario 4, waar zwart water wordt aangevoerd naar de tank, is daarom gerekend met 80% van het aangevoerde zwarte water.

Projectnummer 51016524 Onderwerp Motie drinkwaterbesparing Ooststellingwerf

Tabel 1 Wateraanvoer tank Onderdeel

wateraanvoer [l/pp/dag]

Toilet

30,2

Douche + Bad (gemiddeld)

51,4

Douche + Bad (zomerse dag)

61,7

Overig afvoerwater

39,9

Totaal

121,5 (131,8 op zomerse dagen)

In de verschillende scenario’s kan het water uit de watertank worden hergebruikt voor de tuin, het toilet of beide. Het watergebruik voor het toilet is opgenomen in Tabel 1 (circa 30 l/pp/dag). Het tuinwatergebruik is variabel. Planten hebben ongeveer 20 l/m2 per week4 nodig. Voor deze studie is ervan uitgegaan dat de tuin vier maanden van het jaar gesproeid wordt (juniseptember), op dagen dat het niet harder regent dan dat de tuin aan water nodig heeft. Voor het opstellen van de waterbalans zijn de volgende aanvullende uitgangspunten gebruikt: • •

•

•

In de gemeente Oostellingwerf wonen gemiddeld 2,25 personen per huishouden5. In de gemeente Oostellingwerf hebben naar schatting tuinen een gemiddeld oppervlak van 180 m2, waarvan ongeveer 1/3 verhard is. Dit houdt in dat circa 2.400 l beregeningswater nodig is op droge zomerdagen. Het gemiddeld dakoppervlak van een nieuwbouwwoning in de gemeente Oostellingwerf is naar schatting 100 m2. Bij het opstellen van de waterbalans wordt uitgegaan dat 80% van het gevallen water opgevangen wordt. In de praktijk zal namelijk een deel van het gevallen hemelwater (first flush) afgevoerd worden vanwege de vuillast. Voor de waterbalans is gerekend met een watertank van 5.000 L per woning.

3

Expert judgement Sweco https://www.milieucentraal.nl/huis-en-tuin/tuinonderhoud/water-besparen-in-detuin/#:~:text=Planten%20hebben%20ongeveer%2020%20liter,geven%20is%20de%20milieuvrien delijkste%20methode. 5 https://allecijfers.nl/gemeente/ooststellingwerf/ 4

Document referentie P:\5325\51016524_Motie_drinkwaterbesparing_Ooststellingwerf\300 Werkdocumenten\Reactie motie drinkwaterbesparing.docx

4/19

4

Waterbalans

Hieronder worden per scenario de resultaten van de waterbalans beschreven. Voor de berekeningen verwijzen we naar bijlage 1. Voor de figuren met de resultaten verwijzen we naar bijlage 2 en 3.

4.1

21-07-2023 Versie C1 Projectnummer 51016524 Onderwerp Motie drinkwaterbesparing Ooststellingwerf

Scenario 1

In scenario 1 wordt de watertank aangevoerd met hemelwater. Het water uit de tank wordt gebruikt voor de tuin. In dit scenario kan per huishouden in een gemiddeld jaar circa 20 m3 en in een droog jaar ongeveer 13 m3 water per jaar bespaard worden. Dit is 13-20% van het totale waterverbruik per huishouden. Het hemelwater wordt voornamelijk in de winter opgevangen, terwijl de tuin in de zomer het meeste water nodig heeft. De watertank is daardoor in de winter altijd vol. In een droog jaar is de watertank onvoldoende groot om de tuin te kunnen sproeien. Twee van de vier maanden is de watertank leeg op dagen dat wel water nodig is voor de tuin. In dit scenario is de watervraag en wateraanbod niet in balans. Om de watervraag en aanbod in balans te krijgen is een watertank 26 m3 nodig.

4.2

Scenario 2

In scenario 2 wordt de watertank gevuld met hemelwater. Het water uit de tank wordt gebruikt voor het toilet en niet voor de tuin. In dit scenario kan per huishouden in een gemiddeld en droog jaar circa 25 m3 water per jaar bespaard worden. Dit is 25% van het totale waterverbruik per huishouden. Er wordt in de watertank voldoende water opgevangen om het hele jaar door het toilet te kunnen doorspoelen. De watertank valt ook in een droog jaar niet droog in de zomer. Het wateraanbod is groter dan de watervraag. Ook met een watertank van 3 m3 is er voldoende water om elke dag het toilet door te spoelen. Een voordeel van dit scenario is dus dat er geen grote watertank nodig is. Nadeel van dit scenario is dat het hemelwater niet beschikbaar is voor de tuin en voor aanvulling van het grondwater. In droge zomers is dus meer drinkwater nodig om in de watervraag van de tuin te voorzien. Dit is juist op de momenten dat het aanbod drinkwater beperkt kan zijn. Het doel van de drinkwaterbedrijven is met name in droge perioden het gebruik te beperken. Conclusie is dat op jaarbasis deze opzet drinkwater bespaard, maar juist op de momenten dat besparing belangrijk is, deze besparing beperkt is.

4.3

Scenario 3

In scenario 3 wordt de watertank aangevoerd met hemelwater en lichtgrijs water (douche en badwater). Het water uit de tank wordt gebruikt voor de tuin en het toilet. In dit scenario kan per huishouden in een gemiddeld jaar zo’n 57 m 3 en in een droog jaar ongeveer 47 m3 water per jaar bespaard worden. Dit is 47-57% van het totale waterverbruik per huishouden. Omdat lichtgrijs water wordt aangevoerd naar de tank, is het hele jaar wateraanvulling in de tank. Echter is de hoeveelheid douchewater die beschikbaar is niet voldoende om de tuin en het toilet in de zomer elke dag te kunnen voorzien van water. In een droge zomer is de watertank bijna twee van de vier maanden leeg, op dagen dat wel water nodig is voor de tuin. In dit

Document referentie P:\5325\51016524_Motie_drinkwaterbesparing_Ooststellingwerf\300 Werkdocumenten\Reactie motie drinkwaterbesparing.docx

5/19

scenario is de watervraag en wateraanbod niet in balans. Om de watervraag en aanbod in balans te krijgen is een watertank 20 m3 nodig.

21-07-2023 Versie C1

4.4

Scenario 4

Projectnummer 51016524 Onderwerp Motie drinkwaterbesparing Ooststellingwerf

In scenario 4 wordt de watertank aangevoerd met hemelwater en zwart water. Het water uit de tank wordt gebruikt voor de tuin en het toilet. In dit scenario kan per huishouden in een gemiddeld en droog jaar zo’n 57 m3 water bespaard worden. Dit is 57% van het totale waterverbruik per huishouden. Doordat het gehele jaar een constante wateraanvoer van afvalwater is naar de watertank is de watervraag en -aanbod beter in balans dan bij scenario 1 en 3. Echter kan ook de aanvoer van hemelwater en zwart water gecombineerd er niet voor zorgen dat de watertank in de zomer niet droogvalt. In een droog jaar is de watertank circa één van de vier maanden leeg op dagen dat er wel water nodig is voor de tuin. Met een watertank van 11 m3 wordt voorkomen dat deze droogvalt in een droge zomer.

5

Waterkwaliteit

In de scenario’s wordt hemelwater, lichtgrijs (bad en douchewater) en zwart water (overige afvalwater) aangevoerd naar de watertank. Het water wordt daarna uit de tank gebruikt voor het toilet of de tuin. Hemelwater is schoon genoeg om zonder zuivering gebruikt te worden voor de tuin en het toilet. Maar lichtgrijs en zwart water dient voor hergebruik gezuiverd te worden. Omdat het water niet wordt hergebruikt als drinkwater zijn de waterkwaliteitseisen wel lager. Echter is het op dit moment nog onduidelijk aan welke kwaliteitseisen dit water wel moet voldoen. lichtgrijs water is relatief schoon en kan gezuiverd worden met een helofytenfilter. Het water bevat zeepresten, parabenen en plastics welke (gedeeltelijk) worden verwijderd in een helofytenfilter. Voor deze stoffen zijn vooralsnog geen kwaliteitseisen gedefinieerd en of helofytenfilters voldoende verwijderen voor toekomstige normen is onbekend. Aanvullend onderzoek is gewenst. Na zuivering met een helofytenfilter wordt het gezuiverd met actief kool (verwijderen kleur) en waterstofperoxide (desinfectie). Het zuiveren van het zwarte water op huisniveau brengt grote uitdagingen met zich mee. Het afvalwater uit de huishoudens kan gezuiverd worden met een trein van zuiveringstechnologieën waaronder een filtratie stap (bv nanofilter), waarbij een geconcentreerde reststroom afgevoerd dient te worden op het riool.

De grootste uitdaging voor zuivering op huisniveau is de grote fluctuatie in wateraanvoer. ’s Ochtends en ’s avonds wordt veel water gebruikt en overdag, als de meeste mensen weg zijn, veel minder. Een biologisch zuiveringssysteem kan in deze situaties niet optimaal werken of verstoord raken. Wanneer het water op wijkniveau verzamelt zou worden fluctuaties in de wateraanvoer kleiner. Echter heeft inzameling op wijkniveau het nadeel dat je aan strengere waterkwaliteitseisen moet voldoen voor het hergebruik. Bij scenario 4 wordt toiletwater opgevangen, gezuiverd en daarna weer gebruikt voor het toilet. Door continu hergebruik voor hetzelfde proces, kan de waterkwaliteit steeds verder afnemen. Volledig hergebruik voor hetzelfde proces is daarmee niet wenselijk. Het toepassen van scenario 4 lijkt niet gewenst op huishouden niveau. Dit op basis van risico’s over het niet altijd behalen van voldoende waterkwaliteit. Document referentie P:\5325\51016524_Motie_drinkwaterbesparing_Ooststellingwerf\300 Werkdocumenten\Reactie motie drinkwaterbesparing.docx

6/19

Kwaliteit van het drinkwater Een ander probleem is dat langere periodes van droogte kunnen voorkomen, waardoor een centraal leidingnet waarschijnlijk toch noodzakelijk blijft om altijd voldoende water te kunnen garanderen. Bij een sterk afnemende vraag naar drinkwater zullen de verblijftijden in het leidingnet langer worden, wat de kwaliteit niet ten goede komt. Een kleiner leidingnet is waarschijnlijk niet mogelijk vanwege wettelijke leveringseisen.

6

Juridisch

6.1

Lopende pilots

21-07-2023 Versie C1 Projectnummer 51016524 Onderwerp Motie drinkwaterbesparing Ooststellingwerf

In Nederland worden op verschillende locaties pilots uitgevoerd naar hergebruik van (licht)grijs en zwart water. Bij deze pilots wordt drinkwater (na gebruik) hergebruikt. Het gaat hierbij vooral om grijs en zwart water. Voorbeelden van lopende pilots zijn: Reitdiep (Groningen) – een systeem op wijkniveau waarbij hemelwater en grijswater lokaal wordt opgevangen en gezuiverd en vervolgens wordt afgevoerd naar het grond- of oppervlaktewater. Zwart water wordt geconcentreerd ingezameld met een vacuümtoiletsysteem en gebufferd in een opslagtank. De inhoud van de opslagtank wordt periodiek geledigd en afgevoerd naar de gistingsinstallatie van de nabij gelegen rioolwaterzuiveringsinstallatie Garmerwolde SuperLocal (Kerkrade) – in dit concept wordt hemelwater lokaal gezuiverd tot drinkwater waarna het in de woningen gebruikt wordt. Grijs water wordt gezuiverd om vervolgens nogmaals gebruikt te worden. Nieuwegein – In deze pilot wordt het overtollige hemelwater, lichtgrijs en mogelijk zwart water gezuiverd en geïnfiltreerd in de bodem (Urban WaterBuffer). In droge perioden wordt dit water vervolgens onttrokken om gebruikt te worden als beregeningswater, toiletwater en mogelijk zelfs drinkwater. Deze pilot zit nog in de ontwerp en realisatiefase. De grootste uitdaging bij dergelijke projecten is het aanvoersysteem van het hergebruikte water.

Dit water is niet van drinkwaterkwaliteit, dit moet duidelijk zichtbaar zijn. Niet alleen bij de realisatie van de woningen, maar ook nadat de woning is verkocht en bij doe-het-zelf aanpassingen. Een andere uitdaging is het borgen van de kwaliteit van het drinkwater. Er zijn verschillende praktijk voorbeelden waarbij drinkwater is besmet met huishoudwater. Zowel nationaal (Leidsche Rijn) als op verschillende locaties in Vlaanderen. Dit kan leiden tot gezondheidsklachten. Daarnaast is het op dit moment wettelijk niet toegestaan dat drinkwatermaatschappijen huishoudwater vervoeren en aanbieden. Dit houdt in dat lokaal nieuwe bedrijven opgezet moeten worden om het huishoudwater te zuiveren en te vervoeren.

6.2

Verankering in beleid

Daarnaast zijn enkele gemeenten op dit moment bezig met het vastleggen van het verplicht opslaan van hemelwater bij nieuwbouw. De resultaten van het vastleggen in het beleid zijn wisselend: Tytsjerksteradiel – in deze gemeente is op verzoek van de inwoners en gemeente een proefproces gestart. De conclusie was dat de manier waarop de Document referentie P:\5325\51016524_Motie_drinkwaterbesparing_Ooststellingwerf\300 Werkdocumenten\Reactie motie drinkwaterbesparing.docx

7/19

gemeente het afnemen van een regenwatersysteem verplicht stelde, via artikel 122 van de Woningwet, onrechtmatig was.

21-07-2023 Versie C1

Renkum – De gemeente Renkum heeft aangegeven te onderzoeken waar en hoe in gemeentelijk beleid opgenomen kan worden dat bij nieuwbouw een regenwateropslag van minimaal tien kubieke meter verplicht wordt, zodat er minder schoon leidingwater wordt verspild.

6.3

Projectnummer 51016524 Onderwerp Motie drinkwaterbesparing Ooststellingwerf

Beleid Rijksoverheid

Op dit moment is het al dan niet verplicht opnemen van een huishoudwatersysteem een belangrijk discussiepunt in de waterwereld. Recent heeft Witteveen+Bos in opdracht van het ministerie van Binnenlandse zaken en Koninkrijkrelaties een onderzoek afgerond naar het mogelijk verplicht stellen van hemelwater- en grijswatergebruik in nieuwe gebouwen6. Het ministerie overweegt deze verplichting op te nemen in het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Een van de conclusies is dat de inzet van hemelwater lokaal een beperkt verdrogend effect kan hebben. En tegelijk kan een dergelijk systeem een drinkwaterbesparing opleveren van 30 tot 50 l/pp/dag. Wel zijn er zorgen over de kwaliteit van het water, de mogelijke gezondheidsrisico’s en de kans op verkeerde aansluitingen. Het rapport van Witteveen+Bos is voor het zomerreces (en de val van het kabinet) naar de kamer opgestuurd met daarbij de melding dat Ministers De Jonge, Harbers en Kuipers werken aan een beleidsreactie. Hoe dit verder opgepakt wordt nu het kabinet is gevallen, is onbekend.

7

Conclusie

7.1

Conclusie

Het besparen van drinkwater wordt steeds noodzakelijker. De droge zomers zorgen voor een hoger drinkwatergebruik en voor minder grondwateraanvulling. Om als gemeente eisen te stellen aan het verminderen van drinkwatergebruik voor nieuwbouw is een eerste stap. De vraag is echter welke methode de meeste impact heeft. Deze notitie heeft gekeken naar het gebruik van regenwater en hergebruik van huishoudelijk water voor de tuin of het toilet als vervanger van drinkwater. Drinkwaterbesparing In Tabel 2 zijn de percentages drinkwaterbesparing per scenario op een rij gezet. Met alle scenario’s kan een drinkwaterbesparing worden bereikt. Bij enkele scenario’s kan de besparing vergroot worden als de watertank groter is dan 5.000 l. Met een grotere tank sluiten de watervraag en -aanbod beter op elkaar aan. In Tabel 2 is ook de zuiveringsinspanning, inschatting van de aanlegkosten en terugverdientijd en het effect op de grondwaterstand (droogte) opgenomen.

6

https://www.h2owaternetwerk.nl/h2o-actueel/onderzoek-flinke-drinkwaterbesparing-mogelijk-doorhemel-en-grijswatersystemen-maar-nodige-voetangels

Document referentie P:\5325\51016524_Motie_drinkwaterbesparing_Ooststellingwerf\300 Werkdocumenten\Reactie motie drinkwaterbesparing.docx

8/19

Deze getallen zijn op basis van expert judgement bepaald en dienen nader uitgewerkt te worden.

21-07-2023 Versie C1

Tabel 2 procentuele drinkwaterbesparing per huishouden

Projectnummer 51016524 Onderwerp Motie drinkwaterbesparing

Scenario 1

Scenario 2

Scenario 3

Scenario 4

Gemiddeld jaar

20%

25%

57%

58%

Droog jaar

13%

25%

47%

56%

Zuiveringsinspanning

++

++

+/-

--

Inschatting aanlegkosten

+

+/-

-

--

Inschatting terugverdientijd

+/-

+/-

+/-

--

-

+/-

+/-

Aanvulling grondwater + (droogtevermindering)

Ooststellingwerf

Waterkwaliteit De zuiveringsinspanning is een belangrijk onderdeel bij het bepalen van het meest ideale scenario. Bij scenario 1 en 2 zijn de inspanningen zeer gering, scenario 3 heeft met een biologisch (helofytenfilter) een grotere inspanning. Bij scenario 4 zijn meerdere stappen nodig om het water te zuiveren zodat het geschikt is voor hergebruik. Gezien de mogelijke besparing en de zuiveringsinspanning in scenario 4 lijkt deze minder geschikt als oplossing voor nieuwbouw. De zuiveringsinspanning bij scenario 3 is groter dan bij scenario 1 en 2, maar ook de drinkwaterbesparing verdubbeld. Het is op dit moment nog lastig om te bepalen wat de exacte zuiveringsinspanning is, omdat nog geen eisen aan huishoudwater vastgesteld zijn. Daarnaast kan de kwaliteit van het drinkwater ook afnemen door de grote afname in drinkwatergebruik. Juridische verankering De beste methode om dergelijk beleid te verankeren is op dit moment niet duidelijk. Verschillende gemeenten pakken dit op verschillende manieren aan. Uit Jurisprudentie blijkt dat het opnemen in art. 122 van de woningwet niet verstandig is. Daarnaast denkt de Rijksoverheid op dit moment ook na over het verankeren van hergebruik van hemel- en drinkwater. Het lijkt daarom verstandig op dit moment niet als gemeente beleid vast te stellen, maar af te wachten hoe de Rijksoverheid dit vormgeeft.

7.2

Andere methoden

Naast het gebruik van regenwater als vervanger van drinkwater kan ook gekeken worden naar het verminderen van het watergebruik in een woning. Vooral de hoeveelheid douchewater kan met andere methoden beperkt worden. Denk hierbij aan methoden als: - Hydroloop: Met dit apparaat kan huishoudelijk afvalwater opnieuw gebruikt worden. Een kast ter grootte van een koelkast filtert en zuivert het grijswater uit de wasmachine, bad en douche wat vervolgens Document referentie P:\5325\51016524_Motie_drinkwaterbesparing_Ooststellingwerf\300 Werkdocumenten\Reactie motie drinkwaterbesparing.docx

9/19

gebruikt kan worden als douchewater. Hiermee kan volgens de leverancier circa 95% van het douchewater gerecycled worden. - Douche upfall; Dit systeem reinigt en hergebruikt het weggespoelde douchewater direct. Hierdoor is het in staat het waterverbruik terug te brengen van 15 l/minuut naar 2 l/minuut. Ook zijn verschillende methoden op de markt om van douchewater naar toiletdoorspoelwater te gaan. Daarnaast kan de hoeveelheid doorspoelwater voor de toilet verminderd worden. Door gebruik te maken van een vacuümtoilet kan het doorspoelwater verminderd worden van 30 l/pp/dag naar 6 l/pp/dag.

7.3

21-07-2023 Versie C1 Projectnummer 51016524 Onderwerp Motie drinkwaterbesparing Ooststellingwerf

Vervolg

Op dit moment is de Rijksoverheid bezig te bepalen of beleid nodig is op het verplichtstellen van hergebruik van hemel- en drinkwater. Dit sluit zeer goed aan op de wensen van de gemeente Ooststellingwerf. We adviseren af te wachten of de Rijksoverheid de komende maanden hun plannen verder uitwerkt, om zo te voorkomen dat dubbel, en mogelijk tegenstrijdig, beleid wordt vastgesteld. Indien de Rijksoverheid niet verder gaat met het aanpassen van het beleid, dan kan de gemeente dit alsnog oppakken.

Document referentie P:\5325\51016524_Motie_drinkwaterbesparing_Ooststellingwerf\300 Werkdocumenten\Reactie motie drinkwaterbesparing.docx

10/19

Bijlage 1 Waterbalans

21-07-2023 Versie C1 Projectnummer 51016524

Voor de waterbalansen is ervan uitgegaan dat het water dat op een dag wordt aangevoerd ook diezelfde dag kan worden hergebruikt voor de tuin en/of het toilet.

Onderwerp Motie drinkwaterbesparing Ooststellingwerf

Waterbalans scenario 1 Het volume water in de tank aan het eind van de dag (𝑉𝑡=1 ) is het volume water in de tank op de dag ervoor (𝑉𝑡=0 ) plus de hoeveelheid hemelwater (𝐻𝑡=1 ) min de hoeveelheid water dat nodig is voor de tuin (𝑇𝑢𝑖𝑛𝑡=1 ). 𝑉𝑡=1 = 𝑉𝑡=0 + 𝐻𝑡=1 − 𝑇𝑢𝑖𝑛𝑡=1 Waterbalans scenario 2 Het volume water in de tank aan het eind van de dag (𝑉𝑡=1 ) is het volume water in de tank op de dag ervoor (𝑉𝑡=0 ) plus de hoeveelheid hemelwater (𝐻𝑡=1 ) min de hoeveelheid water dat nodig is voor het toilet (𝑇𝑜𝑖𝑙𝑒𝑡𝑡=1 ). 𝑉𝑡=1 = 𝑉𝑡=0 + 𝐻𝑡=1 − 𝑇𝑜𝑖𝑙𝑒𝑡𝑡=1 Waterbalans scenario 3 Het volume water in de tank aan het eind van de dag (𝑉𝑡=1 ) is het volume water in de tank op de dag ervoor (𝑉𝑡=0 ) plus de hoeveelheid hemelwater (𝐻𝑡=1 ) en het volume douche en bad water (𝐷𝑡=1 ) min de hoeveelheid water dat nodig is voor de tuin (𝑇𝑢𝑖𝑛𝑡=1 ) en het toilet (𝑇𝑜𝑖𝑙𝑒𝑡𝑡=1 ). 𝑉𝑡=1 = 𝑉𝑡=0 + 𝐻𝑡=1 + 𝐷𝑡=1 − 𝑇𝑢𝑖𝑛𝑡=1 − 𝑇𝑜𝑖𝑙𝑒𝑡𝑡=1 Waterbalans scenario 4 Het volume water in de tank aan het eind van de dag (𝑉𝑡=1 ) is het volume water in de tank op de dag ervoor (𝑉𝑡=0 ) plus de hoeveelheid hemelwater (𝐻𝑡=1 ) en het en al het afvoerwater van een huishouden (𝐴𝑓𝑣𝑜𝑒𝑟𝑡=1 ) min de hoeveelheid water dat nodig is voor de tuin (𝑇𝑢𝑖𝑛𝑡=1 ) en het toilet (𝑇𝑜𝑖𝑙𝑒𝑡𝑡=1 ). 𝑉𝑡=1 = 𝑉𝑡=0 + 𝐻𝑡=1 + 𝐴𝑓𝑣𝑜𝑒𝑟𝑡=1 − 𝑇𝑢𝑖𝑛𝑡=1 − 𝑇𝑜𝑖𝑙𝑒𝑡𝑡=1

Document referentie P:\5325\51016524_Motie_drinkwaterbesparing_Ooststellingwerf\300 Werkdocumenten\Reactie motie drinkwaterbesparing.docx

11/19

Bijlage 2 Resultaten scenario’s normaal jaar

21-07-2023 Versie C1 Projectnummer 51016524 Onderwerp Motie drinkwaterbesparing

scenario’s 2012

Ooststellingwerf

Document referentie P:\5325\51016524_Motie_drinkwaterbesparing_Ooststellingwerf\300 Werkdocumenten\Reactie motie drinkwaterbesparing.docx

12/19

21-07-2023 Versie C1 Projectnummer 51016524 Onderwerp Motie drinkwaterbesparing Ooststellingwerf

Document referentie P:\5325\51016524_Motie_drinkwaterbesparing_Ooststellingwerf\300 Werkdocumenten\Reactie motie drinkwaterbesparing.docx

13/19

21-07-2023 Versie C1 Projectnummer 51016524 Onderwerp Motie drinkwaterbesparing Ooststellingwerf

Document referentie P:\5325\51016524_Motie_drinkwaterbesparing_Ooststellingwerf\300 Werkdocumenten\Reactie motie drinkwaterbesparing.docx

14/19

21-07-2023 Versie C1 Projectnummer 51016524 Onderwerp Motie drinkwaterbesparing Ooststellingwerf

Document referentie P:\5325\51016524_Motie_drinkwaterbesparing_Ooststellingwerf\300 Werkdocumenten\Reactie motie drinkwaterbesparing.docx

15/19

Bijlage 3 Resultaten scenario’s droog jaar

21-07-2023 Versie C1

Scenario’s 2018

Projectnummer 51016524 Onderwerp Motie drinkwaterbesparing Ooststellingwerf

Document referentie P:\5325\51016524_Motie_drinkwaterbesparing_Ooststellingwerf\300 Werkdocumenten\Reactie motie drinkwaterbesparing.docx

16/19

21-07-2023 Versie C1 Projectnummer 51016524 Onderwerp Motie drinkwaterbesparing Ooststellingwerf

Document referentie P:\5325\51016524_Motie_drinkwaterbesparing_Ooststellingwerf\300 Werkdocumenten\Reactie motie drinkwaterbesparing.docx

17/19

21-07-2023 Versie C1 Projectnummer 51016524 Onderwerp Motie drinkwaterbesparing Ooststellingwerf

Document referentie P:\5325\51016524_Motie_drinkwaterbesparing_Ooststellingwerf\300 Werkdocumenten\Reactie motie drinkwaterbesparing.docx

18/19

21-07-2023 Versie C1 Projectnummer 51016524 Onderwerp Motie drinkwaterbesparing Ooststellingwerf

Document referentie P:\5325\51016524_Motie_drinkwaterbesparing_Ooststellingwerf\300 Werkdocumenten\Reactie motie drinkwaterbesparing.docx

19/19

Raadsvoorstel Commissievergadering Titel Onderwerp Portefeuillehouder/Teamleider Extern zaak ID (zaakcode)

: : : : :

Ruimte Startnotitie duurzame mobiliteitsvisie Vaststellen startnotitie duurzame mobiliteitsvisie Gerben But / Jeroen Sikkens, Anette Oosterhoff 0085222053

Datum collegevergadering 15 oktober 2024

Voorgesteld besluit 1. De startnotitie duurzame mobiliteitsvisie vast te stellen 2. De werkgroep mobiliteit vanuit de raad mandaat te geven voor het meedenken in de vorm van een klankbordgroep richting een definitieve duurzame mobiliteitsvisie

Openbaar Ja, passief via openbaar verslag

Inleiding Het Gemeentelijk verkeer- en vervoerplan 2013-2018 is vastgesteld in april 2013. Daarnaast is in 2022 door uw raad het Strategisch Plan Verkeersveiligheid gemeente Ooststellingwerf vastgesteld. In het Programma Duurzaamheid 2021-2025 is opgenomen dat we inzetten op duurzame mobiliteit. Vanuit deze drie documenten ontstaat de gezamenlijke ambitie voor het opstellen van een nieuwe duurzame mobiliteitsvisie.

Argumenten 1.1 In de startnotitie staan uitgangspunten die meegenomen worden in het opstellen van de uiteindelijke duurzame mobiliteitsvisie. In mei 2024 is gestart met het inzichtelijk maken wat we vanuit mobiliteit kunnen bijdragen om onze duurzaamheidsdoelen te helpen bereiken. Ook is onderzocht welke raakvlakken er zijn tussen mobiliteit en andere beleidsthema’s zoals (verkeers)veiligheid, economie, gezondheid, recreatie en wonen. Dit heeft geleid tot een startnotitie duurzame mobiliteit (zie bijlage). In deze startnotitie staan uitgangspunten voor het verder uitwerken van een duurzame mobiliteitsvisie. In de visie schetsen we de toekomstige inrichting van de openbare ruimte op het gebied van verkeer en vervoer zien. Maar ook stellen we vast hoe we omgaan met de thema’s bereikbaarheid, (verkeers)veiligheid, duurzaamheid en gezondheid binnen de kaders van verkeer en vervoer. Hierbij wordt de raad betrokken. 1.2 Na vaststellen van de startnotitie kan verder gewerkt worden aan een definitieve duurzame mobiliteitsvisie. De startnotitie geeft een eerste inventarisatie van belangrijke onderwerpen en thema’s en geeft een aanzet voor inspanningen die gedaan kunnen worden. Door de startnotitie verder te brengen naar een duurzame mobiliteitsvisie, geven we onszelf handvaten bij keuzes rondom verkeer en vervoer.

Een uitvoeringsprogramma maakt een belangrijk onderdeel uit van de visie. Het is daarom belangrijk dat de raad de startnotitie vaststelt. 2.1 Op deze manier kan de raadswerkgroep de in het symposium opgehaalde informatie delen en een plek geven in gemeentelijk mobiliteitsbeleid. De raadswerkgroep mobiliteit heeft in mei 2024 een symposium georganiseerd. Tijdens dit symposium waren verschillende sprekers aanwezig met een breed publiek. Er zijn ideeën opgehaald rondom vervoer in onze gemeente. Om deze ideeën een plek te geven en de werkgroep betrokken te houden op het gebied van mobiliteit kan de werkgroep fungeren als klankbordgroep in het proces van opstellen van de duurzame mobiliteitsvisie.

Kanttekeningen 2.1 De werkgroep mobiliteit is op deze manier eerder op de hoogte van de inhoud van de mobiliteitsvisie dan de rest van de gemeenteraad. De uitgangspunten voor de duurzame mobiliteitsvisie worden vastgesteld in de startnotitie. Dit is een besluit aan de gehele raad. We willen de werkgroep mobiliteit laten fungeren als klankbordgroep voor het opstellen van de visie. Dit strookt niet met het uitgangspunt dat de gehele raad gelijktijdig moet worden voorzien van dezelfde informatie. De raad moet een besluit nemen waarbij zij instemt met het instellen van een klankbordgroep vanuit de raad.

Financiële toelichting Er is budget (€ 20.000,--) beschikbaar om de duurzame mobiliteitsvisie op te stellen. Er wordt nu geen aanvullend budget gevraagd.

Publicatie voor bekendmaking De gemeente Ooststellingwerf werkt aan een duurzame mobiliteitsvisie. De raad heeft de startnotitie vastgesteld. Hierin staan de uitgangspunten die bij het opstellen van de duurzame mobiliteitsvisie verder worden uitgewerkt.

Vervolg Na vaststellen van de startnotitie door de raad wordt gewerkt aan het opstellen van de duurzame mobiliteitsvisie. De definitieve duurzame mobiliteitsvisie wordt opnieuw aan college en raad aangeboden ter vaststelling.

Planning & communicatie Een maatschappelijk breed gedragen duurzame mobiliteitsvisie is belangrijk. Er wordt een participatieproces opgestart om zoveel mogelijk partijen (inwoners, in- en externe belanghebbenden en organisaties) te betrekken bij de totstandkoming van de visie.

Evaluatie Een evaluatie maakt onderdeel uit van de duurzame mobiliteitsvisie. Zo maken we inzichtelijk of de gestelde doelen gehaald worden en of er eventueel bijsturing nodig is.

Burgemeester en wethouders van Ooststellingwerf, , secretaris

Bijlagen Startnotitie duurzame mobiliteitsvisie 1 oktober 2024

, burgemeester.

Extern zaak ID (zaakcode): 0085222053 De raad van de gemeente Ooststellingwerf; nr. gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van; 15 oktober 2024 gelet op het collegeakkoord 2022-2026 ‘Duurzaam, ondernemend, dichtbij’ waarbij de gemeente Ooststellingwerf ambitieuze duurzaamheidsdoelen heeft vastgesteld

Besluit 1. 2.

De startnotitie duurzame mobiliteitsvisie vast te stellen De werkgroep mobiliteit vanuit de raad mandaat te geven voor het meedenken in de vorm van een klankbordgroep richting een definitieve duurzame mobiliteitsvisie

Besloten in de openbare vergadering van 26 november 2024 , griffier.

, voorzitter.

RAPPORT Startnotitie duurzame mobiliteitsvisie

Klant:

Gemeente Ooststellingwerf

Status:

Definitief

Datum:

1 oktober 2024

Click to enter "Classification"

HASKONINGDHV NEDERLAND B.V.

Euvelgunnerweg 25A 9723 CV Groningen Mobility & Infrastructure

+31 88 348 53 00 T info@rhdhv.com E royalhaskoningdhv.com W

Titel document: Startnotitie duurzame mobiliteitsvisie Status: Definitief Datum: 1 oktober 2024 Projectnaam: Voorbereidende bijeenkomsten Mobiliteitsvisie Projectnummer: BJ7034

Behoudens andersluidende afspraken met de Opdrachtgever, mag niets uit dit document worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt of worden gebruikt voor een ander doel dan waarvoor het document is vervaardigd. HaskoningDHV Nederland B.V. aanvaardt geen enkele verantwoordelijkheid of aansprakelijkheid voor dit document, anders dan jegens de Opdrachtgever. Let op: dit document bevat mogelijk persoonsgegevens van medewerkers van HaskoningDHV Nederland B.V.. Voordat publicatie plaatsvindt (of anderszins openbaarmaking), dient dit document te worden geanonimiseerd of dient toestemming te worden verkregen om dit document met persoonsgegevens te publiceren. Dit hoeft niet als wet- of regelgeving anonimiseren niet toestaat. 1 oktober 2024

ii

Click to enter "Classification"

Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: Inleiding 1.1 Aanleiding 1.3 Toelichting op de gehanteerde aanpak 1.4 Leeswijzer

2 2 2 2

Hoofdstuk 2: Beleidsscan en trends en ontwikkelingen 2.1 Beleidsscan 2.2 Trends en ontwikkelingen 2.3 Thematische uitwerking

3 3 3 3

Hoofdstuk 3: Belangrijkste opgaven en inspanningen 3.1 Principes en opgaven 3.2 Inspanningenmatrix

9 9 10

Hoofdstuk 4: De inspanningen uitgewerkt 4.1 Versterken bestaande kernen helpt vervoersbewegingen voorkomen

11 11

4.2 Het inclusief inrichten van de openbare ruimte 4.3 Openbare ruimte inrichten vanuit perspectief voetganger en de fietser 4.4 Versterken van de kwaliteit van het fiets- en wandelnetwerk 4.5 Versterken van het OV-netwerk 4.6 Bevorderen van autodelen en deelmobiliteit 4.7 Verschonen van mobiliteit door transitie naar duurzame brandstoffen 4.8 Aanpak knelpunten op het gebied van verkeersveiligheid 4.9 Gedragscampagnes 4.10 Handhaven afgesproken verkeersregels

12 13 14 15 16 17 18 19 20

Hoofdstuk 5: Aanbevelingen voor het vervolg 5.1 Aanbevolen vervolgstappen 5.2 Verdere aanbevelingen

21 21 22

1 oktober 2024

1

Click to enter "Classification"

Hoofdstuk 1: Inleiding 1.1 Aanleiding De gemeente Ooststellingwerf heeft ambitieuze duurzaamheidsdoelen vastgesteld. Zo staat in het Coalitieakkoord 2022-2026 Duurzaam, Ondernemend en Dichtbij dat de gemeente in 2030 volledig CO2neutraal wil zijn. Om dit te bereiken streeft de gemeente naar het verminderen van energiegebruik, het lokaal opwekken van duurzame energie en het stimuleren van duurzame mobiliteit. Mobiliteitskeuzes worden door de gemeente gezien als een belangrijke knop om aan te draaien wil de gemeente haar doelstellingen op het gebied van duurzaamheid bereiken. Mobiliteit verwijst naar het vermogen van mensen en goederen om zich van de ene plaats naar de andere te verplaatsen, en bevat onder meer voetgangers, fietsers, openbaar vervoer, personenauto’s en vrachtverkeer. In het startgesprek met de programmamanager duurzaamheid is aangegeven dat ongeveer 20% van de fossiele uitstoot binnen de gemeente het gevolg is van mobiliteit. Ook staat in dit coalitieakkoord dat de gemeente regie wil voeren op een veilige, toegankelijke, gezonde en schone leefomgeving. De juiste inspanningen op het gebied van mobiliteit kunnen hieraan bijdragen. Momenteel ontbreekt een strategisch kader om te kunnen bepalen welke inspanningen juist zijn.

Een mobiliteitsvisie maakt dit inzichtelijk door ambities en opgaven voor de lange termijn vast te leggen en vervolgens inspanningen voor te stellen die deze ambities en opgaven helpen realiseren.

1.2 Bijdrage van deze startnotitie In deze startnotitie geven we aan welke mogelijkheden de gemeente heeft om via mobiliteit bij te dragen aan een CO2-neutraal Ooststellingwerf in 2030. We stellen inspanningen voor en geven aan hoe de gemeente hier mee aan de slag kan om dit uit te voeren. Ook vormt de startnotitie de opmaat voor het opstellen van een mobiliteitsvisie. We geven in dit document aan: • Welke trends en ontwikkelingen er landelijk, provinciaal en lokaal zijn op het gebied van mobiliteit • Welke beleidsmatige uitgangspunten de gemeente heeft vastgesteld waar mobiliteit aan kan bijdragen • Welke verdere ambities en opgaven de gemeente zal moeten stellen op het gebied van mobiliteit • Welke inspanningen hierbij horen om deze ambities en opgaven te behalen.

1.3 Toelichting op de gehanteerde aanpak De informatie in deze startnotitie is in drie stappen tot stand gekomen: • Een desk-studie naar trends en ontwikkelingen • Een desk-studie naar het al vastgestelde beleid van de gemeente Ooststellingwerf en de raakvlakken met mobiliteit • Een drietal groepsbijeenkomsten met ambtenaren van de gemeente Ooststellingwerf om ambities en inspanningen op het gebied van duurzame mobiliteit te bepalen.

1.4 Leeswijzer Hoofdstuk 2 beschrijft bevindingen uit de desk-studie naar trends en ontwikkelingen en het vastgestelde beleid. Hoofdstuk 3 benoemt opgaven die bijdragen aan een CO2-neutraal Ooststellingwerf in 2030. Vervolgens worden ook de overige opgaven toegelicht om te komen tot een bereikbaar, veilig en gezond Ooststellingwerf. Hoofstuk 4 geeft inzicht in de belangrijkste inspanningen om deze opgaven te bereiken. In hoofdstuk 5 worden de vervolgstappen benoemd die de gemeente kan nemen om van een startnotitie tot een (duurzame) mobiliteitsvisie te komen en geven we een aantal aanbevelingen.

1 oktober 2024

2