kruidenbeheer Oosterhout v1.1

kern van verbetering Het grootste ecologische nadeel van het huidige beheer is dat periodiek alle bloemen en alle dekking voor insecten wordt verwijderd. Direct na de maaibeurten zijn de bermen egaal gemaaid en daarmee is er nauwelijks voedselaanbod. Na enkele weken komen planten tot herbloei en krijgt de berm zijn waarde terug. Maar de periode zonder voedsel aanbod is voor individuele insecten desastreus. In de wijdere omgeving is over het algemeen ook nauwelijks voedselaanbod. Door deze diepe dalen in voedselaanbod te voorkomen of af te vlakken kan de ecologische waarde sterk worden vergroot. De Vlinderstichting dringt sterk aan op beëindiging van het gebruik van de klepelmaaier. Met deze machine wordt met een snel draaiende trommel waarop de messen zijn gemonteerd alle vegetatie en alles wat daar op of in zit vermorzeld. Omdat de trommel zo snel draait, ontstaan grote luchtwervelingen waarbij heel veel insecten die op de bodem zitten worden opgezogen en gedood. Vanuit productiecapaciteit, betrouwbaarheid en kosteneffectiviteit is de klepelmaaier juist zeer populair. Op specifieke locaties is de inzet van een maai-zuigcombinatie (een soort klepelmaaier) echter wenselijk vanwege de verkeersveiligheid of vanwege de bereikbaarheid.

slootonderhoud en verschralingsbeheer Buiten de kom zijn bermen langs landbouwwegen overwegend smal, vaak niet breder dan één werkbreedte van een maaimachine. Dat maakt de mogelijkheid variaties, zoals gefaseerd maaien, toe te passen beperkt. De bermen grenzen vrijwel zonder uitzondering aan kavelsloten. De keuzes ten aanzien van het te voeren bermbeheer strekken zich daardoor in sommige gevallen ook uit tot het beheer van het droge deel van het sloottalud. Strikt bezien zijn dat ook kruidenrijke terreinen, alleen liggen zij in helling. Periodiek (15-20 jaar)worden sloten gebaggerd en weer op diepte gebracht. Dit materiaal wordt op de oever gedeponeerd om in te drogen en wordt pas na enkele dagen afgevoerd. Dat scheelt fors in gewicht en daarmee in de verwerkingskosten. Ook krijgen amfibieën en insecten zo de tijd en kans terug naar het water te vluchten. Het is technische gezien niet mogelijk alle bagger van de berm te verwijderen. Slootbagger is voedselrijk materiaal en veroorzaakt een een aanzienlijke verhoging van de voedselrijkdom van de bermen. De resultaten van een verschralingsbeheer worden daarmee periodiek fors verkleind. A-waterlopen worden tweemaal per jaar gemaaid door het Waterschap. Daarom zijn ze niet in deze verkenning opgenomen. Op de aangrenzende percelen geldt een ontvangst plicht. Om het andere jaar wordt maaisel in de berm gedeponeerd.

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

revisie 1.1

januari 2021

blad 21 van 39

Van zogenaamde B-waterlopen worden de bodem en taluds éénmaal, laat in het jaar, door de gemeente gemaaid. Deze zijn wel in de voorliggende verkenning opgenomen. Ook het maaisel van taluds en slootbodem wordt om dezelfde reden in de berm gedeponeerd; kostenbesparing door gewichtsreductie en de kans aan organismen bieden terug naar de sloot te vluchten. Met het maaisel komt altijd een deel slootbagger mee. Waar beheermaatregelen zijn gericht op verschraling van de bermen, wordt een belangrijk deel van het verschralend effect door dit slootonderhoud teniet gedaan. Dat geldt vooral langs permanent watervoerende sloten. Dat zijn vrijwel alle sloten in het noorden van de gemeente en de A-waterlopen in het zuiden. Verschralingsbeheer is daar vrijwel kansloos.

4.4

keuzemenu beheermaatregelen In het volgende keuzemenu worden verbeteringsmaatregelen behandeld. Beheerkeuzes vragen geen investeringen in de inrichting. Daarom zijn geen inrichtingskosten benoemd

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

B.1

revisie 1.1

januari 2021

blad 22 van 39

wat

wat is het / hoe ziet het er uit

wat levert het op

wat moeten we doen

wat kost het

extra begrazen

In Oosterhout wordt gedurende het groeiseizoen een schaapskudde ingezet die moeilijk beheerbare terreinen begraast. Ook op andere terreinen zou begrazing kunnen worden ingezet.

Begrazen levert een grote variatie in het terrein op. Er ontstaat, zeker kort na het begrazen, een grote variatie in de vegetatie. Vanwege het tempo en de schaal van begrazen, wordt een dal in voedselaanbod voor insecten voorkomen. Maatschappelijk wordt de aanwezigheid van een schaapskudde hoog gewaardeerd. Schapen produceren geen motorlawaai en geen uitlaatgassen. Ze geven het gevoel dicht bij de natuur te staan. Niet alle vegetatie wordt kort gegeten. Het resultaat is veel minder eenvormig dan na maaien. Er ontstaat daardoor meer structuur in de vegetatie, met hier en daar zelfs kaal getrapte plekken. Sommigen zullen dat als “niet netjes” ervaren. Met het verplaatsen van de kudde worden ook plantenzaden verplaatst, in de mest of in de vacht van de dieren. Insecten kunnen op tijd vluchten en sneuvelen nauwelijks bij begrazing.

Het areaal dat wordt begraasd zou kunnen worden uitgebreid. Ook andere terreinen kunnen worden begraasd. Begrazing kan alleen worden ingezet op wat bredere terreinen. De bermen van de landbouwwegen in het buitengebied zijn te smal om effectief te kunnen begrazen. Binnen de kom zijn ook sommige bermen langs de doorgaande wegen te uitgestrekt en te smal en is de verkeersdruk te hoog om effectief en veilig te kunnen begrazen. Er zijn voldoende terreinen waar begrazing effectief kan worden ingezet. Maar de huidige kudde heeft de maximale capaciteit bereikt en kan niet extra terreinen begrazen. Bij uitbreiding van de begrazing zal een extra kudde moeten worden ingezet. Bij begrazing is minder sprake van verschraling dan bij maaien en ruimen. Dat gecombineerd met de huidige stikstofdepositie zal met alleen begrazen op termijn toch verruiging optreden. Een combinatie van begrazen met maaien & ruimen zal nodig zijn om voldoende variatie te handhaven.

Begrazing is in het algemeen arbeidsintensiever en daardoor duurder dan conventioneel onderhoud. Maar op moeilijk beheerbare terreinen valt dit verschil vrijwel weg. De aan- en afvoerkosten van de kudde zijn relatief hoog. Aanvullende begrazing moet daarom voldoende zijn voor een seizoenrond begrazing met een extra kudde. Een deel van de kosten valt weg tegen het voordeel dat ontstaat omdat maaiwerkzaamheden op de betreffende terreinen dan komen te vervallen.

De ecologische meerwaarde van extra begrazen is vrij beperkt.

begrazing in het Gooikensbos

beheerkosten beheer moeilijke terreinen meerkosten €10.000/kudde.seizoen

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

B.2

revisie 1.1

januari 2021

blad 23 van 39

wat

wat is het / hoe ziet het er uit

wat levert het op

wat moeten we doen

wat kost het

gefaseerd maaien

Bij het maaien worden steeds delen of stroken overgeslagen zodat 15%20% van de vegetatie blijft staan. Dat mag in onregelmatige vormen. In de maaironde in het najaar worden de delen die bij de eerste maaironde zijn gespaard overwegend wel gemaaid en blijven andere delen de winter over staan. Als met één maaibeurt per jaar wordt volstaan worden deze delen in het volgende jaar geheel gemaaid en blijven andere delen over.

In de delen die in het late voorjaar niet worden gemaaid, vinden de insecten voedsel en dekking. Zo wordt de periode naar de volgende maaibeurt makkelijker te overbruggen en valt het voedselaanbod niet volledig weg. In de delen die in het late najaar blijven staan, kunnen individuen, eitjes, poppen of larven overwinteren. Er blijft een groter deel van de insecten in leven om zich in het volgende jaar weer te kunnen voortplanten. De ecologische winst is groot tot zeer groot. In de pilot is deze maatregel op vrijwel alle kruidenrijke terreinen en bermen toegepast. Uitvoeringstechnisch heeft dit geen problemen opgeleverd. Er zijn geen noemenswaardige meldingen of klachten over binnengekomen.

Van de terreinen moet steeds een deel blijven staan op een onderlinge afstand van ten hoogste enkele honderden meters. In het bestek moet dit worden verankerd en moet tevens worden geborgd dat niet jaarlijks de zelfde delen worden gespaard. Anders treed alsnog verruiging op. In verdere beheer vraagt het geen aanvullende maatregelen. In de pilot zijn bij voorkeur delen gespaard die op dat moment veel bloemen bevatten. Dat heeft een duidelijke meerwaarde. Dit vraagt enerzijds deskundigheid van de aannemer en anderzijds flexibiliteit in het bestek.

De minder kosten vanwege het niet maaien van bepaalde delen vallen weg tegen de extra kosten die moeten worden ontstaan voor lastiger werken, manoeuvreren, ruimen en afvoeren etc.

Gefaseerd maaien bij het Gooikensbos

beheerkosten Deze maatregel is kosten neutraal. meer/minderkosten € 0

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

B.3

revisie 1.1

januari 2021

blad 24 van 39

wat

wat is het / hoe ziet het er uit

wat levert het op

wat moeten we doen

wat kost het

sinus maaien

Dit is een vorm van gefaseerd maaien die op grotere terreinen toepasbaar is. Er zijn meerdere werkgangen, waarbij eerst een pad in het terrein wordt gemaaid en enkele weken daarna alles binnen dat pad. Dit wordt twee tot driemaal per jaar herhaald. Het is toepasbaar op kruidenrijke terreinen met een wat grotere omvang, met name op plekken waar natuurbeheer de nadruk heeft. De uitstraling is wat losser en lijkt toevallig.

Deze vorm van maaien levert meer overstaande delen dan “gewoon” gefaseerd maaien. Ook ontstaat meer variatie in het terrein omdat tussen de maaibeurten van de paden en het overige terrein steeds enkele weken tijd zit en bepaalde delen van het terrein vaker en andere juist niet gemaaid worden. Er ontstaan veel gradiënten; in structuur, in vegetatiehoogte, in voedselaanbod en in micro-klimaat. De ruimtelijke variatie neemt toe en daarmee de aantrekkelijkheid voor insecten. In de pilot is gebleken dat maar een beperkt aantal terreinen hiervoor potentieel geschikt is en dat de meerwaarde van het sinus-maaien t.o.v. gefaseerd maaien vooralsnog niet duidelijk bleek. Die meerwaarde kan mogelijk pas na enkele jaren ontstaan. In natuurbeheer wordt grote waarde toegekend aan sinusmaaien.

Er moeten terreinen geselecteerd worden die voldoende groot zijn en waarvan de vegetatie meerdere maaibeurten per jaar vraagt. Deze terreinen moeten in het bestek worden aangemerkt. De ecologische zones lijken daar niet voor in aanmerking te komen omdat daar vanwege broedvogels pas na 15 juli wordt gemaaid en daarmee de periode tussen maaibeurten te kort wordt. In april moeten slingerende paden worden gemaaid en geruimd, in mei/juni worden de delen binnen het sinuspad gemaaid en geruimd. In augustus wordt een nieuw ander sinuspad gemaaid, waarna in september het binnenste deel gemaaid wordt. Het verdient aanbeveling eens in de twee of drie jaar de buitenzijde te maaien, zodat verruiging of de vestiging van houtige gewassen wordt voorkomen. Deze beheervorm heeft een toevallige uitstraling maar vraagt bewuste keuzes en planning. En het vraagt veel vakmanschap.

Omdat deze manier van beheer meerdere onderhoudsrondes vraagt is deze duurder dan conventioneel beheer of “gewoon” gefaseerd maaien. beheerkosten meer kosten afgerond €0,12/m² totaal terrein 26.000 m² extra kosten totaal per jaar €3.200

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

B.4

revisie 1.1

januari 2021

blad 25 van 39

wat

wat is het / hoe ziet het er uit

wat levert het op

wat moeten we doen

wat kost het

éénmaal per jaar maaien

Op zandgrond is de productie van biomassa in de bermen beperkt. De bodem is relatief voedselarm en in de zomer zijn deze bermen (erg) droog. Er kan op deze plekken met één maaibeurt per jaar worden volstaan; tot september blijft alles in de berm staan. De kans op verruiging is erg klein, de kans dat de vegetatie de functie van de naastgelegen weg hindert is nihil.

Gedurende het groeiseizoen is in de berm voor insecten en andere dieren steeds voedsel en dekking aanwezig. In de tweede maaironde, aan het eind van het jaar, wordt de vegetatie gemaaid en afgevoerd. Voor insecten is dat een vrijwel optimale situatie. Mogelijk zullen boeren van aangrenzende percelen klagen over onkruiddruk uit de bermen. De ecologische winst is redelijk. In de pilot is dit op een aantal percelen toegepast. De resultaten waren positief. Er zijn geen overlast situaties ontstaan, de betreffende objecten hebben tot in het najaar gebloeid. Er zijn geen noemenswaardige klachten over binnengekomen.

In het bestek moeten de bermen worden aangeduid. Op de meeste plekken, zoals langs de Weststadweg, is het wenselijk een strook van ongeveer 0,75m langs de verharding in de voorzomer mee te maaien (maaizuigcombinatie). Zo wordt voorkomen dat de vegetatie het gebruik van de weg hindert. Daar waar voor waterlopen de ontvangstplicht in de berm is aangewezen kan het best ook een strook worden vrij gemaaid waar het slootmaaisel kan worden gedeponeerd en makkelijk kan worden verzameld en afgevoerd. De ontvangstplicht geldt steeds om het jaar. Andere maatregelen zijn niet nodig.

Van het areaal bermen en kruidenrijke terreinen wordt een belangrijk deel éénmaal gemaaid. De bermstrook langs de weg of andere verharding wordt tweemaal gemaaid. Daarvoor wordt in de eerste beurt een maaizuigcombinatie ingezet.

berm langs de Leijweg in 2020 éénmaal gemaaid

beheerkosten minder maaien; 1x/jaar areaal 144 ha totale minder kosten €25.000/jaar

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

B.5

revisie 1.1

januari 2021

blad 26 van 39

wat

wat is het / hoe ziet het er uit

wat levert het op

wat moeten we doen

wat kost het

laanbeplantingen éénmaal maaien

In de bermen onder bomen of laanbeplantingen is de concurrentie tussen de bomen en de kruidenvegetaties om voedsel en water groot. De bomen nemen een belangrijk deel van het licht weg. De biomassa-productie is daarom laag. Er kan op deze plekken met één maaibeurt per jaar worden volstaan; tot september blijft alles in de berm staan.

Gedurende het groeiseizoen is in de berm voor insecten en andere dieren steeds voedsel en dekking aanwezig. In de tweede maaironde, aan het eind van het jaar, wordt de vegetatie gemaaid. Voor insecten is een minimaal gemaaide berm een vrijwel optimale situatie. Obstakels in de berm zijn gedurende de zomer minder waarneembaar. Parkeren of inrijden is niet geheel zonder risico. De ecologische winst is beperkt. Er wordt verwacht dat een toegenomen diversiteit leidt tot minder plagen en daarmee positief rendement vormt. In de pilot is dit op een aantal locaties toegepast. De plaagdruk van processierups is beperkt gebleven. Of het aangepaste beheer daar een significante rol in speelt is niet zeker. Over dit aangepaste beheer zijn niet tot nauwelijks opmerkingen binnen gekomen.

In het bestek moeten de bermen met bomen worden aangeduid. Uitzicht hoeken bij kruisingen zullen tweemaal moeten worden gemaaid om te voorkomen dat verkeersonveiligheid ontstaat. Afvoer van maaisel is op voedselarme zandgronden niet nodig omdat een belangrijk deel van de voedingsstoffen door de bomen worden opgenomen. De kans op verruiging is erg klein, de kans dat de vegetatie de functie van de naastgelegen weg hindert is nihil. Langs fietspaden moet in de voorzomer een strook van ongeveer 0,75m worden gemaaid om hinder te voorkomen.

De bermen en kruidenrijke terreinen met bomen daarin worden 1x gemaaid. Langs verhardingen wordt een strook wel tweemaal gemaaid. Daarvoor wordt in de eerste beurt een maai-zuigcombinatie ingezet. NB Percelen die voor deze maatregel in aanmerking komen vallen vrijwel geheel in maatregel B.4. Deze voordelen van deze maatregelen mogen niet bij elkaar worden opgesteld.

wespenorchis in een berm onder populieren in de Oranjepolder

berm onder zomereik in 2020 éénmaal gemaaid

beheerkosten minder maaien; 1x/jaar areaal 90 ha totale minder kosten €20.000/jaar minderkosten bij combinatie met B.4: nihil

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

B.6

B.7

revisie 1.1

januari 2021

blad 27 van 39

wat

wat is het / hoe ziet het er uit

wat levert het op

wat moeten we doen

wat kost het

hoger klepelen in bermen

Bermen worden geklepeld. De maaihoogte bedraagt slechts enkele centimeters. Door de machine hoger af te stellen worden dieren op of vlak bij de bodem niet opgezogen en vermorzeld. Na het maaien is er sprake van een ruwere en ongelijkmatiger gemaaide berm, omdat de maaier minder kans krijgt de vegetatie te verkleinen onder het maaidek. Zodra de vegetatie begint te groeien verdwijnt dat beeld weer.

In de adviezen van de Vlinderstichting wordt aangedrongen op het vermijden van de inzet van de klepelmaaier omdat daarbij veel insecten sneuvelen. De snel draaiende trommel zuigt als het ware ook los materiaal van de bodem op en slaat dit fijn. Door de maaier hoger af te stellen worden dieren op de bodem minder snel worden opgezogen en dus gespaard. Daarmee wordt enigszins tegemoet gekomen aan het nadeel van klepelen. Het is een onregelmatig en wat onverzorgder beeld na het maaien en in de winter. Ook treedt sneller hergroei op; dat is zowel een voordeel als nadeel. De ecologische winst is beperkt.

Het resultaat van het maaien van bermen zoals die nu zijn opgenomen in het bestek moet worden aangepast. Verder zijn geen aanvullende maatregelen nodig. In de pilot zijn geen duidelijke nadelen gebleken. Er zijn geen klachten of meldingen over binnen gekomen.

Deze maatregel is kostenneutraal. De maaihoogte heeft geen invloed op de productiecapaciteit.

Kruidenrijke terreinen binnen de kom worden gemaaid en het maaisel wordt geruimd. Bermen in het buitengebied worden geklepeld en daar blijft het maaisel achter. Met de inzet van een maaizuigcombinatie wordt ook daar dan het maaisel afgevoerd. Door alle bermen te maaien en te ruimen ontstaan na verloop van tijd bloemrijkere bermen. Het onderhoudsbeeld verandert niet noemenswaardig.

Maaien en ruimen leidt verschraling en daarmee tot bloemrijkere bermen. Omschakelen van klepelen naar inzet van de maai-zuigcombinatie levert wel een verschraling op, maar de directe schade aan de fauna (stofzuigereffect) en de bodemverdichting (zwaardere machines) blijft groot. De ecologische winst is beperkt, mits wat hoger wordt gemaaid. Het duurt enkele jaren voordat een verandering in de flora zichtbaar wordt. Op zandgronden treedt die na een jaar of vijf op maar de verandering is vrij beperkt. Op klei-gronden duurt het tien tot vijftien jaar voordat duidelijk sprake wordt van een zichtbaar andere soortensamenstelling. De verandering daar is groter dan op zandgrond. De te behalen ecologische winst is beperkt.

De inzet van de maaizuigcombinatie is zonder bijzondere maatregelen mogelijk. In smalle bermen kan in één of twee werkgangen gemaaid worden.

Maaien met een maaizuigcombinatie is duurder dan klepelen. Er komt maaisel vrij dat moet worden afgevoerd (verwerkingskosten) De meerkosten hangen af van de maaifrequentie. In de onderstaande opgave is er van uitgaan dat bermen twee maal per jaar worden gemaaid.

omschakelen naar maai-zuigcombinatie buitengebied

beheerkosten meer-/minderkosten € 0

beheerkosten inzet maai-zuigcombinatie incl. verwerkingskosten, meerkosten afgerond €0,07/m² areaal 77ha totaal meerkosten €55.000/jaar

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

B.8

revisie 1.1

januari 2021

blad 28 van 39

wat

wat is het / hoe ziet het er uit

wat levert het op

wat moeten we doen

wat kost het

klepelen afschaffen

Bermen in het buitengebied worden nu nog geklepeld. De inzet van andere machines leidt ook tot een ander beheer. Want alleen met de inzet van een klepelmaaier kan het maaisel in de berm worden achtergelaten. Bij de keuze om niet meer te klepelen zal het maaisel moeten worden geruimd. Het maairesultaat wijkt slechts weinig af van dat van het huidige beheer. Bij natte weersomstandigheden geeft het ruimen een iets netter beeld omdat geen gemaaid materiaal op de bermen en de vegetatie achterblijft.

In de adviezen van de Vlinderstichting wordt aangedrongen op het vermijden van de inzet van de klepelmaaier omdat daarbij veel insecten sneuvelen. Dat minder insecten sneuvelen is een directe winst maar voor en beperkt aantal mensen zichtbaar. Maar dat maakt het belang niet kleiner. De te behalen ecologische winst is vrij groot tot groot. In de pilot langs de Lageweg is gebleken dat het maaien en ruimen ook op rijke gronden met ingroei van riet vanuit de sloot een meerwaarde heeft.

Het maaien met een schijvenmaaier kan zonder bijzondere maatregelen worden ingevoerd. Voor het ruimen van het maaisel zijn mogelijk andere machines gewenst om verdichting van de bodem te voorkomen. Het gewas moet worden gemaaid en na hooguit enkele dagen (24 dagen) worden geruimd. Het wordt bij elkaar geharkt, geperst en afgevoerd. De bermen in het buitengebied zijn overwegend smal. Als in deze bermen veel bomen of andere obstakels aanwezig zijn, is op die locaties in de pilot toch geklepeld om de kosten te beperken. Langs drukke wegen waar werkzaamheden in meerdere werkgangen tot potentiële onveiligheid leiden, is steeds de maai-zuigcombinatie ingezet. Deze praktische insteek is ook in voorliggende keuze opgenomen. De sloottaluds van B-waterlopen worden om praktische redenen reeds gemaaid met een maaikorf (1x in november) en het vrijkomende materiaal afgevoerd.

Deze beheermethode behelst meerdere werkgangen en is daardoor aanzienlijk duurder. Bij elke werkgang geeft de aanwezigheid van obstakels in de berm (bomen, paaltjes etc.) vertraging en dat werkt extra kostenverhogend.

De Lageweg, gemaaid en geruimd en door anderen weer gebruikt als depot.

beheerkosten inzet maai en ruimen incl. verwerkingskosten, meerkosten afgerond €0,09/m² areaal 77ha meerkosten bermen €65.000/jaar als deze aanpak wordt gecombineerd met éénmaal maaien op zandgronden (B.4) bedragen de meerkosten €40.000/jaar

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

B.9

revisie 1.1

januari 2021

blad 29 van 39

wat

wat is het / hoe ziet het er uit

wat levert het op

wat moeten we doen

wat kost het

gazons minder maaien

Als de groei van gras in gazons door droogte in de zomer vertraagt of stil valt, groeien kruiden vaak nog wel door. Er zal niet meer worden gemaaid om aan een hoog netheidsbeeld te voldoen. Er zal gemaaid worden op het moment juist voordat de hoeveelheid biomassa zo groot wordt dat de grasmat door het maaisel zou worden verstikt. Sommige stukken met minder groeikracht zullen worden overgeslagen Het geeft een veel losser maar ook kleurrijker beeld. Speelterreinen worden wel gemaaid om te voorkomen dat de vegetatie het spel gaat hinderen.

Omdat minder gemaaid wordt zullen droogteresistente kruiden veel meer de kans krijgen om tot bloei te komen. Insecten profiteren rechtstreeks van het extra voedsel aanbod. Omdat minder wordt gemaaid en het gewas dan langer is, zal het maaisel dat achterblijft af en toe opvallend aanwezig zijn. Dat geeft een minder verzorgd beeld. De ecologische winst is aanzienlijk. In 2020 zijn veel gazons beduidend minder gemaaid. Veel gazons kleurden een periode geel van het Biggenkruid. Toen het maaien is hervat, zijn geen problemen ontstaan m.b.t. de hoeveelheid gewas of de hoogte van het gewas. De reacties uit de maatschappij waren overwegend positief.

Als de omstandigheden (neerslag, temperatuur ontwikkeling van biomassa) dat toelaten moeten objecten of delen van objecten niet worden gemaaid. Het variëren van de onderhoudsinzet vraagt flexibiliteit en vakmanschap. Zeker omdat het moment van wel en niet maaien niet in absolute normen is te vangen. Het maaien van gazons vindt vooralsnog in eigen beheer plaats.

Gedurende het maaiseizoen moet worden ingeschat of maaibeurten kunnen worden uitgesteld of overgeslagen. Gerekend is met twee beurten per jaar minder. beheerkosten areaal 52ha minder kosten €0,026 totaal minder kosten €13.500

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

B.10

revisie 1.1

januari 2021

blad 30 van 39

wat

wat is het / hoe ziet het er uit

wat levert het op

wat moeten we doen

wat kost het

start datum afhankelijk van ontwikkeling vegetatie

Als in natuurterreinen heel bijzondere, zeldzame of kwetsbare soorten voorkomen, wordt het tijdstip van maaien afgestemd op die specifieke soort of soortgroep. Die kunnen dan tot bloei en zaadvorming komen.

De ontwikkeling van de vegetatie in het vroege voorjaar wordt relatief sterk beïnvloed door het weer. In een warme periode ontwikkelt de vegetatie zich snel. Door het maaitijdstip af te stemmen op de bloei of zaadvorming van bepaalde planten, kunnen die planten of insecten die daar van afhankelijk zijn, worden bevoordeeld. Uit ervaring blijkt dat het ontwikkelingstempo van de vegetatie in het vroege voorjaar van jaar tot jaar met enkele weken kan variëren. Maar gedurende het groeiseizoen worden die jaarlijkse variaties veel kleiner. In bermen en kruidenrijke terreinen in Oosterhout komen zeer bijzondere en streng beschermde soorten vooralsnog niet voor. Bovendien start de eerste maaironde wat later in het jaar. Van een ecologische winst is geen of nauwelijks sprake.

In de bestekken kunnen we het moment van maaien afhankelijk van de bloei of zaadvorming van bepaalde soorten. Omdat zeer bijzondere soorten niet in onze bermen aanwezig zijn, is een doelsoort vooralsnog niet aan te wijzen.

Een scherpere tijdsplanning en sterker afgebakende onderhoudsperiode beperken de flexibiliteit een uitvoerende partij en leidt daardoor tot een verhoging van de uitvoeringskosten. Naar verwachting zullen veel meer verplaatsingen tussen locaties nodig zijn, waardoor de efficiëntie afneemt en de kostprijs stijgt. beheerkosten Gerekend is met meerkosten van ca. 5% totaal €11.000

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

5 5.1

revisie 1.1

januari 2021

blad 31 van 39

Voorlichting inleiding De stad is het biotoop van de mens. Door de verstedelijking zijn mensen op grotere afstand van de natuur en natuurlijke processen komen te staan. Daardoor is het niveau waarop iets als overlast wordt ervaren en de acceptatie daarvan fors gedaald. Mensen zijn mondiger geworden, komen op voor hun individueel belang en laten zich duidelijker en eerder horen. Wel neemt de maatschappelijke zorg over ons milieu toe. Klimaatverandering en de beperking van CO 2-uitstoot staan volop in de belangstelling en daarmee op de politieke agenda. Maar ook het verdwijnen van bijen en vlinders krijgt regelmatig aandacht. Al die vragen en ontwikkelingen die op de maatschappij afkomen geven een bepaalde mate van onzekerheid en zorg en misschien wel een onrust. De opgave meer te doen aan het behoud van biodiversiteit is onderdeel van totale opgave om minder beslag te leggen op de natuurlijke hulpbronnen van de aarde.

5.2

aandachtspunten bij voorlichting informatie Om biodiversiteit binnen de stad ruimte te bieden is verandering nodig. De acceptatie van en waardering voor veranderingen zijn niet vanzelfsprekend maar vragen toelichting en energie. Het geven van informatie staat daarin centraal; communicatie. Met het geven van informatie ontstaat inzicht en begrip en daarmee acceptatie en waarschijnlijk zelfs waardering. Want onbekend maakt onbemind. Ook onderwijs op de basisschool kan hierbij helpen. herhaling Om die informatie of boodschap over te brengen is herhaling nodig. Pas na een aantal malen zal de informatie in de gedachten blijven hangen. De gemeente informeert via het weekblad en op haar internetpagina wel over nieuwe ontwikkelingen en projecten maar relatief weinig over het regulier onderhoud. Het onderhoud van groen is relatief stabiel en de gemeente geeft er daarom weinig publiciteit aan. Maar het groen in de openbare ruimte is zeer zichtbaar en het belang om dat beheer consistent te voeren is groot. Voorlichting over wat de gemeente doet en waarom ze dat doet is belangrijk om begrip en daarmee draagvlak te versterken. Om dat te bereiken communiceren we nu nog onvoldoende.

De atalanta is een vlinder uit de groep van schoenlappers

kennisniveau Om het beheer te kunnen sturen, de uitvoering te kunnen begeleiden en om vragen en opmerkingen daarover uit de maatschappij goed te kunnen beantwoorden is kennis binnen de organisatie onmisbaar. Dat kennisniveau kan worden vergroot waardoor de kwaliteit van het werk stijgt. En hoewel beheer van openbaar groen zeer stabiel is, zijn nieuwe inzichten en aanvullende kennis van toegevoegde waarde.

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

5.3

revisie 1.1

januari 2021

blad 32 van 39

keuzemenu voorlichting In het volgende keuzemenu worden verbeteringsmaatregelen benoemd.

wat

wat is het / hoe ziet het er uit

wat levert het op

wat moeten we doen

wat kost het

V.1

artikelen in het weekblad

Door op tactische momenten te communiceren over het onderhoud van kruidenrijke terreinen wordt de kennis en daarmee het begrip bij onze inwoners vergroot.

Meer kennis en meer begrip levert meer waardering voor de openbare ruimte op en vergroot de leefkwaliteit. Het vermindert het aantal klachten. Maatschappelijke organisaties (NGO) kunnen uitgenodigd worden hieraan bij te dragen met artikelen, open dagen of excursies. Bij aanvang van het maaiseizoen in 2020 is een uitgebreid artikel gepresenteerd in het weekblad. Reacties daarop waren overwegend positief. Gezien het aantal vragen en reacties in de loop van het seizoen lijkt dit artikel in een duidelijke behoefte te hebben voorzien.

Op een drietal momenten in het jaar zullen we artikelen in het weekblad plaatsen over voorgenomen onderhoud en de doelen die daar achter liggen. De start van de begrazing, de eerste maaironde en de laatste maaironde zijn logische momenten.

Voor het opstellen van artikelen is capaciteit en deskundigheid nodig. Als deze extra wordt ingehuurd is daarvoor ca. € 7.500/jaar voor nodig.

V.2

aanwijzen van ambassadeurssoort

Aan de beheerdoelen wordt een vlindersoort gekoppeld. Bij communicatie wordt het beeld van die vlinder steeds gebruikt.

Door een makkelijk herkenbare en redelijk algemene vlindersoort te koppelen aan de beleidsdoelen worden resultaten voor iedereen meer zichtbaar(zie ook V.1). De associatie van beheer, onderhoudswerkzaamheden en biodiversiteit wordt versterkt.

In de communicatie maken we steeds gebruik van (min of meer) hetzelfde beeld zodat een beeldmerk ontstaat.

Aan het aanwijzen en toepassen van een ambassadeurssoort zijn geen extra kosten verbonden.

V.3

stimuleren ecologische participatie

Buurtbewoners kunnen de ecologische waarden van de openbare ruimte vergroten door inzaai van inheemse kruiden of het planten van stinzebollen. Ook gezamenlijke acties in particulier eigendom behoren tot de mogelijkheden.

Initiatieven van bewoners zijn vaak kleinschalig van karakter. Ze zijn van aanvullende waarde op aanleg, renovaties en omvormingen die de gemeente uitvoert en die vaak een wat grotere schaal kennen. De waarde van verspreid liggende kleine elementen is aanzienlijk, maar sterk afhankelijk van aard en samenstelling.

Initiatieven krijgen een plek via buurtbeheer en wijkmakelaars. Actieve groepen kunnen we stimuleren door actief de optie van zaaien en planten onder de aandacht te brengen. Daarmee is ook de ecologische waarde van de initiatieven te beïnvloeden.

De omvang van de kosten is afhankelijk van de belangstelling. Bloembollen zijn duurder dan zaden van inheemse kruiden maar leiden ook sneller tot resultaat. Verwacht wordt dat deze initiatieven tot €5.000/jaar zullen kosten.

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

revisie 1.1

januari 2021

blad 33 van 39

wat

wat is het / hoe ziet het er uit

wat levert het op

wat moeten we doen

wat kost het

V.4

faciliteren scholen

Door in op de basisschool aandacht te besteden aan biodiversiteit en insecten neemt de waardering voor natuur toe.

Kennis behoud je je leven lang en kennis geeft begrip en waardering. Wat kinderen op school leren wordt thuis besproken. Ook daar neemt dan de betrokkenheid toe.

Scholen hebben reeds een uitgebreid taken- en lespakket. Als zij aangeven op het terrein van natuuronderwijs ondersteund te willen worden zal de gemeente materialen en/of kennis beschikbaar stellen. In de directe omgeving van school zijn initiatieven voor aanplant en inzaai mogelijk.

Voor het ondersteunen van scholen zijn vooralsnog uren vanuit de eigen dienst noodzakelijk. Eventuele initiatieven van scholen passen waarschijnlijk binnen de kosten genoemd onder V.3

V.5

vergroten kennis organisatie

Meer kennis bij de uitvoerende en voorbereidende dienst over insecten, kruidenbeheer en biodiversiteit.

Meer kennis binnen de organisatie biedt meer mogelijkheden om in te spelen op afwijkende omstandigheden of bij te sturen tijdens werkzaamheden. Ook communicatie met bewoners of Ngo's verloopt daardoor beter. Meer kennis leidt tot een beter beleid.

Met incompany-opleidingen van externe deskundigen zoals de Vlinderstichting of gespecialiseerde bureaus of aannemers wordt het kennisniveau verhoogd. Ook excursies naar het bijenhoudersgilde of andere terreineigenaren draagt bij aan vergroting van kennis en begrip.

Naast de uren van de medewerkers die worden geïnvesteerd moeten ook kosten worden gemaakt aan de inhuur van externe deskundigen en/of docenten. Geschat wordt dat hiervoor €5.000/jaar nodig is.

V.6

aangaan van samenwerkingen

Met omringende gemeente kan samenwerking worden gezocht om tot kennisuitwisseling en evt. zelfs gezamenlijke inhuur en dergelijke te komen. Ook bij stichtingen of verenigingen die tot doel hebben de biodiversiteit te vergroten, kan aansluiting worden gezocht.

Initiatieven van omringende gemeenten of van stichtingen en dergelijke en onze gemeente kunnen elkaar versterken. Kennis en idee uitwisseling leidt tot versterking van de eigen organisatie.

We moeten aansluiting zoeken bij non-profit organisaties in onze directe omgeving. Ook zal met enige regelmaat overleg worden gevoerd met aangrenzende gemeenten over beheer en inrichting op het terrein van biodiversiteit.

Samenwerking is primair gericht op het vergroten en uitwisselen van kennis en ervaring. Vooralsnog wordt er van uitgegaan dat in dit kader geen aanvullende investeringen of onderhoudsmiddelen nodig zijn.

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

6 6.1

revisie 1.1

januari 2021

blad 34 van 39

Flankerende maatregelen aandachtspunten Als we in de openbare ruimte meer kruidenrijke terreinen toepassen en meer extensieve gazons, wordt het ruimtelijke beeld losser en gevarieerder. Sommigen zullen dat als rommeliger ervaren. Met flankerende maatregelen kan er voor worden gezorgd dat de openbare ruimte schoner wordt, waardoor de acceptatie van een veranderend ruimtelijk beeld groter wordt. Deze flankerende maatregelen zijn zuiver bezien niet noodzakelijk in het licht van aangepaste inrichting en beheer, maar dragen bij aan een verbetering van de ruimtelijke kwaliteit.

6.2

keuzemenu flankerende maatregelen In het volgende keuzemenu worden verbeteringsmaatregelen benoemd.

wat

wat is het / hoe ziet het er uit

wat levert het op

wat moeten we doen

wat kost het

F.1

onkruidbestrijding op verharding

Door meer te vegen en te bestrijden kan de verharding schoon worden gehouden.

Of bewoners de stad schoon vinden, hangt sterk af van hoe schoon de woonomgeving is. Meer kruidenrijke terreinen en minder maaien levert een grotere onkruiddruk op verhardingen. In de pilot is een verhoogde onkruiddruk op verhardingen vooralsnog niet gebleken. Daarbij moet worden opgemerkt dat de weersomstandigheden daaraan mogelijk hebben meegewerkt.

Het beheer van onkruid op verhardingen moet worden geïntensiveerd. Dat is niet alleen op plekken met meer kruidenrijke terreinen maar voornamelijk in de woonomgeving. De huidige inzet moet worden verhoogd van gemiddeld 2½ maal naar vier beurten per jaar.

Gemiddeld kost en onderhoudsronde onkruidbestrijding op verharding afgerond € 0,11./m².beurt. Het totale areaal bedraagt .1.629.000 m². meerkosten € 263.000/jaar.

F.2

onkruidbestrijding langzaamverkeersroutes

Door extra onkruidbestrijding uit te voeren op die plekken die relatief drukker worden gebruikt door voetgangers en fietsers (strategische plekken), kan het netheidsbeeld sterk worden verbeterd.

Door juist extra inzet te plegen op plekken die vaak gebruikt worden en daardoor in het oog springen, kan de algemene waardering voor de openbare ruimte worden verbeterd. Daarbij is het niet nodig heel de stad vaker te borstelen en te vegen en kunnen meerkosten worden beperkt.

Deze maatregel is een variant van F.1. Door inzet te richten op strategische plaatsen en daar vier veeg- en borstelbeurten toe te passen, neemt de netheid van de openbare ruimte relatief sterk toe (schoon) en dat is voor iedereen zichtbaar.

De meestgebruikte langzaamverkeersroutes beslaan ongeveer 25% van het areaal. De meerkosten bedragen € 67.000

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

revisie 1.1

januari 2021

blad 35 van 39

wat

wat is het / hoe ziet het er uit

wat levert het op

wat moeten we doen

wat kost het

F.3

ongedierte bestrijding

In hogere en gesloten beplantingen vindt ongedierte meer schuilgelegenheid en verplaatsen zich daardoor makkelijker door de stad.

Particulieren hebben vaak niet de middelen en kennis om effectief ratten te bestrijden. Zeker als er sprake is van hoogbouw/gestapelde bouw. Ondersteuning en advies is noodzakelijk om effectief te bestrijden en zicht te houden op de aanwezigheid van plaagdieren (omvang). Ook om schade aan andere diersoorten te voorkomen is ondersteuning en advies nodig. Van het signaal dat de gemeente klachten serieus oppakt gaat een duidelijke meerwaarde uit. Of het aantal plaagdieren wordt beperkt mag worden betwijfeld.

De bestrijding van ongedierte is uitbesteed. Het is specialistisch werk. Op strategische plaatsen zullen vangkasten moeten worden geplaatst en onderhouden. In het weekblad moet voorlichting worden gegeven over het voorkomen van overlast. Daarbij moeten bewoners er vooral voor zorgen dat geen voer voor ratten beschikbaar is. Niet de beplanting is bepalend voor de aanwezigheid van ongedierte maar de beschikbaarheid van voedsel. En dat voedselaanbod komt bijna altijd van mensen (voeren van wilde vogels en eenden, composthopen, volières, vuilnis etc.)

Voor het bestrijden en monitoren van de ratten wordt uitgegaan van ca. 50 vangkooien. De kosten van het plaatsen en onderhouden van die kooien bedraagt ongeveer € 6.500/jaar.

F.4

zwerfvuil

Minder zwerfvuil in beplantingen en op straat geeft een schonere uitstraling.

Een schone omgeving wordt hoog gewaardeerd. Een schone omgeving levert minder overlast en klachten. Een andere en misschien wat lossere openbare ruimte wordt eerder gewoon gevonden als die schoon is.

Meer inzet op de bestrijding van zwerfvuil levert recht evenredig minder zwerfvuil op. Op de kruidenrijke terreinen en op terreinen die minder worden gemaaid (extensievere gazons) moet ten minste 8x/jaar zwerfvuil worden geraapt en afgevoerd. Dat betekent extra inzet op: – de kruidenrijke terreinen binnen de kom – langs fietsroutes buiten de kom – op en rond extensieve gazons

Extra inzet betekent een schonere omgeving. Deze inzet wordt ingehuurd bij MidZuid. Vooralsnog wordt uitgegaan van acht extra beurten. Meerkosten € 3200/ronde totaal €25.000

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

7 7.1

revisie 1.1

januari 2021

blad 36 van 39

Advies en keuze inleiding In de inleiding is beschreven dat de gemeenteraad uitdrukkelijk betrokken wil zijn bij de beleidskeuze op hoofdlijnen als bij de keuzes die daarvan zijn afgeleid. De raad is geheel vrij een eigen keuze uit de gepresenteerde menu’s te maken. En in de voorgaande hoofdstukken is de relevante informatie gepresenteerd om die keuze te kunnen maken. Toch is in dit hoofdstuk een advies opgenomen. Dat volgt na enkele algemene overwegingen en een totaal overzicht van alle maatregelen in de volgende paragrafen .

7.2

financiën en continuïteit Het beheer zoals dat op dit moment wordt gevoerd is de resultante van een streven naar kostenbeperking door een verregaande rationalisering. Die nadruk op kostenbeperking is het gevolg van een reeks bezuinigingen en ombuigingen om het hoofd te bieden aan de (financiële) opgaven waarvoor het bestuur zich in de loop van de jaren gesteld zag. Op het moment dat binnen het beheer een accentverschuiving plaats vindt van kostenbeperking naar het stimuleren van biodiversiteit of het vergroten van variatie, heeft dat vrijwel zeker een kostenverhogend effect. Het beheer van de groene openbare ruimte is basaal en erg sober. Vooralsnog is er geen ruimte om binnen het bestaande takenpakket verschuivingen te realiseren en zodoende financiële ruimte vrij te maken, anders dan die in de keuzemenu’s zijn benoemd. Alleen als het gemiddeld onderhoudsniveau wordt verlaagd, kunnen middelen worden vrijgemaakt. Gezien de gevolgen die dat heeft voor de kwaliteit en de waardering van de woon- en leefomgeving wordt dat echter ontraden. Op dit moment wordt in de komende jaren een verlaging van de Algemene Uitkering van het Rijk aan kleine en middelgrote gemeenten verwacht. De kans dat daarmee de financiële armslag voor onze gemeente wordt beperkt, lijkt groot.

Van de meeste verbeteringen mag alleen een meerwaarde worden verwacht als die consequent en gedurende vele jaren worden doorgevoerd. Tijdelijke maatregelen zullen nauwelijks tot niet bijdragen aan een versterking van de biodiversiteit. En ook als maatregelen na verloop van tijd worden teruggedraaid, zal van een werkelijke bijdrage aan de verbetering van de biodiversiteit geen sprake zijn. Maar dan is er wel sprake van kapitaalsvernietiging; de effecten van geïnvesteerde tijd en middelen kunnen binnen enkele jaren teniet gedaan worden.

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

7.3

revisie 1.1

januari 2021

blad 37 van 39

resumé van keuzes In het onderstaande schema zijn de keuzes uit de voorgaande hoofdstukken in een grafisch overzicht gepresenteerd. Dit overzicht biedt een handvat om te komen tot een objectiveerbare keuzes.

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

7.4

revisie 1.1

januari 2021

blad 38 van 39

advies Op basis van het keuzeschema in de vorige paragraaf, het besef dat de financiële ruimte duidelijk begrensd is en de overtuiging dat de huidige tendens in de ontwikkeling van de biodiversiteit moet worden gekeerd, komt het college tot het volgende advies. De algemene beleidskeuzes kennen allemaal een positieve eindscore. De ambitie om een groene en schone gemeente te zijn, brengt duidelijke kosten met zich mee. Maar juist dat is een kernwaarde van Oosterhout. Daarom wordt voorgesteld alle beleidsambities te onderschrijven. Voorgesteld wordt om uit het pakket aan operationele maatregelen op het gebied van inrichting, beheer, voorlichting en flankerende maatregelen in het beleid op te nemen: • die maatregelen die een zeer positieve overall score kennen • die maatregelen die een positieve overall score kennen en geen grote negatieve financiële consequenties hebben • maatregelen die een sterke ecologische of maatschappelijke meerwaarde hebben, ongeacht of zij sterk negatieve financiële effecten kennen keuzevoorstel In een eindoverzicht ziet dit voorstel er als volgt uit:

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

revisie 1.1

januari 2021

blad 39 van 39

perspectiefnota Dit voorstel vraagt extra investeringen in de komende vijf jaar voor het versterken van ecologische kwaliteiten van de openbare ruimte. Deze extra investering bedraagt jaarlijks € 108.400. Voor verbetering van operationele maatregelen is jaarlijks bijna € 106.500 extra nodig. Het leeuwendeel daarvan is bedoeld voor: • het beëindigen van klepelen in het maaibeheer als reguliere maatregel en • het verbeteren van de onkruidbestrijding op verhardingen van langzaamverkeersroutes Een nette schone stad wordt extra gewaardeerd. De benodigde extra financiële ruimte zal worden ingebracht in de discussie rondom de perspectiefnota. In dat kader zal de raad een afweging moeten maken tussen de ambities op het vlak van inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen en ambities en opgaven op andere beleidsterreinen.

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout Bijlagen

Bijlagen

revisie 1.1

januari 2021

blad 1 van 27

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout Bijlagen

A

motie insectenvriendelijker beheer

revisie 1.1

januari 2021

blad 2 van 27

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout Bijlagen

B

ecologische structuren kruidenrijke beplantingen als lokale structuren in de structuur van het Natuur Netwerk Brabant en ontbrekende delen bron: NNB provincie Noord Brabant

revisie 1.1

januari 2021

blad 3 van 27

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

revisie 1.1

januari 2021

blad 4 van 27

Bijlagen

C

bodemkaart

lokale structuren geprojecteerd op de bodemkaart bron: PDOK

overwegend klei en veenbodems; voedselrijk en vochtig

grens tussen zand en klei

overwegend zandbodems; relatief voedselarm en droog

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

revisie 1.1

Bijlagen

D

indicatie extra onkruidbestrijding langzaamverkeersroutes

januari 2021

blad 5 van 27

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

revisie 1.1

Bijlage E

E IVN

adviezen partners en non-gouvernementele organisaties

januari 2021

blad 6 van 27

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout Bijlage E

Oosterhout duurzaam

revisie 1.1

januari 2021

blad 7 van 27

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout Bijlage E

Weidevogel werkgroep

revisie 1.1

januari 2021

blad 8 van 27

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout

blad 9 van 27

Bijlage E

januari 2021

revisie1.1

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout Bijlage E

revisie1.1

blad 10 van 27 januari 2021

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout Bijlage E

revisie1.1

blad 11 van 27 januari 2021

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout Bijlage E

revisie1.1

blad 12 van 27 januari 2021

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout Bijlage E

revisie1.1

blad 13 van 27 januari 2021

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout Bijlage E

revisie1.1

blad 14 van 27 januari 2021

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout Bijlage E

revisie1.1

blad 15 van 27 januari 2021

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout Bijlage E

revisie1.1

blad 16 van 27 januari 2021

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout Bijlage E

revisie1.1

blad 17 van 27 januari 2021

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout Bijlage E

revisie1.1

blad 18 van 27 januari 2021

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout Bijlage E

revisie1.1

blad 19 van 27 januari 2021

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout Bijlage E

revisie1.1

blad 20 van 27 januari 2021

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout Bijlage E

revisie1.1

blad 21 van 27 januari 2021

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout Bijlage F

F

raadsnota en besluit

revisie1.1

blad 22 van 27 januari 2021

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout Bijlage F

revisie1.1

blad 23 van 27 januari 2021

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout Bijlage F

revisie1.1

blad 24 van 27 januari 2021

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout Bijlage F

revisie1.1

blad 25 van 27 januari 2021

Inrichting en beheer van kruidachtige beplantingen in Oosterhout Bijlage F

revisie1.1

blad 26 van 27 januari 2021

pagina aan te vullen na behandeling