Deelvragen onderzoek.pdf

Redenen van inwoners die wel zijn gaan stemmen

Stemmen is een plicht, gebruik maken van het recht Zodat de partij waarvoor ik sta ook meer zetels krijgt Stemmen hoort erbij Doordat ik ga stemmen laat ik mijn stem horen, zo kan ik mee denken

23

Staafdiagram 9.3.1

Redenen van mensen die niet zijn gaan stemmen

Geen tijd Niet mee bezig/niet in verdiept Geen idee waar ik op moet stemmen Geen behoefte aan om te stemmen Mag niet stemmen, nog geen 5 jaar in Nederland Stemmen heeft geen zin

Naast bovenstaande redenen om niet te komen stemmen, gaven inwoners, tijdens de gesprekken, vaak aan een dalend vertrouwen te hebben in de raad. Hierbij kwamen uitspraken als: “ze doen niks”, “ze praten alleen maar” of “onbetrouwbaar” (bijlage 3). Opvallend is dat persoonlijke eigenschappen weinig invloed ogen te hebben op de opkomst in Oosterhout (bijlage 3). In hoofdstuk 11 zullen de groep stemmers en de groep niet-stemmers nog meer geanalyseerd worden. 9.4 Conclusie In Oosterhout zijn verschillende trends omtrent wel/niet komen stemmen en de redenen hiervan. Twee redenen springen er uit. Voor inwoners die niet komen stemmen is over het algemeen vaak de reden dat ze er niet mee bezig zijn of zich niet verdiept hebben in de verkiezingen. Voor inwoners die wel komen stemmen is het vaak met de gedachte dat het erbij hoort (gewoonte), dat het een plicht is (om het recht te gebruiken) en dat door te gaan stemmen je je stem laat horen en zo mee kan denken.

24

10. Welk effect hebben de opkomstbevorderende maatregelen op de opkomst gehad in Oosterhout? 10.1 Inleiding In een eerder hoofdstuk waren de genomen opkomstbevorderende maatregelen, in Oosterhout, benoemd en uitgewerkt. In dit hoofdstuk wordt gekeken welk effect die opkomstbevorderende maatregelen hebben gehad op de opkomst en welke maatregel wel of niet bekend was. 10.2 Algemene beschouwing Tijdens de gesprekken met inwoners is er meerdere malen terug verwezen naar de opkomstbevorderende maatregelen met daarbij de vraag of ze er gebruik van gemaakt hebben. Velen gaven aan de maatregelen niet te gebruiken/niet te kennen. Een enkeling, die de maatregelen wel kende, maakte er ook wel degelijk gebruik van. 10.3 De maatregelen Middels onderzoek is al vastgesteld dat de digitale stemhulp de meest effectieve maatregel lijkt te zijn. Dit moest echter uit de praktijk nog blijken in de gemeente Oosterhout. Na de gesprekken met mensen blijkt ook in Oosterhout de digitale stemhulp, samen met de lokale verkiezingskrant, de meest bekende maatregel te zijn onder de meeste inwoners. Van effectiviteit kan er echter niet gesproken worden, want veel van deze inwoners gaven ook gelijk aan dat het niet bijgedragen heeft om wel te komen stemmen. Men zou na de stemhulp/het lezen van de verkiezingskrant alsnog geen idee hebben op wie te stemmen.

Ook blijft het argument “had geen tijd om te stemmen” vaak daarna nog gebruikt worden. Het verkiezingsdebat wordt, onder de mensen die het wel kennen, bestempeld als saai of moeilijk te volgen, waardoor de effectiviteit van deze maatregel ook erg laag lijkt te liggen. Alle andere maatregelen worden eigenlijk niet tot nauwelijks herkend/benoemd. 10.4 Conclusie In de gemeente Oosterhout lijken de maatregelen weinig tot geen effect te hebben op de opkomst. Veel inwoners kennen de maatregelen niet of maken er geen gebruik van en de enkeling die er wel gebruik van maakt, lijkt er niet door te zijn beïnvloed. Het argument “heb geen tijd gehad om te stemmen” komt op zo’n moment vaak terug, waardoor mensen toch niet zijn gaan stemmen.

25

11. Welke factoren hebben het effect van de opkomstbevorderende maatregelen beïnvloed in Oosterhout? 11.1 Inleiding In Oosterhout hebben verschillende factoren, die zijn gevolgd uit het onderzoek van van Ostaaijen en anderen, effect op de mate van effectiviteit van de opkomstbevorderende maatregelen. Deze factoren zijn uit gesprekken met inwoners, betrokken ambtenaren en raadsleden gekomen en worden in dit hoofdstuk beschreven. Daarbij wordt er onderscheid gemaakt naar verschillende categorieën. 11.2 Factoren In Oosterhout hebben veel factoren, beschreven door Van Ostaaijen, geen impact op de effectiviteit van de opkomstbevorderende maatregelen. Zo hebben alle individuele factoren en veel verschillende factoren van de andere categorieën geen impact. De factoren die wel van invloed zijn, luiden als volgt (bijlage 3): Individuele factoren: - Leeftijd: Onder de inwoners is ook naar de leeftijd gevraagd. Te zien is dat veelal ouderen gesproken zijn en zij ook zijn gaan stemmen. De categorie 30-40 jaar is in Oosterhout de groep die het minste gaan stemmen. Tabel 11.2.1

Gestemd Niet gestemd

18-25 1 1

25-30 2 1

30-40 1 6

40-50 3 2

50-60 9 1

60-70 12 3

70-80 8 1

80+ 2 1

Politieke factoren: - Interesse in politiek; Veel inwoners gaven als reden, om niet te stemmen, dat zij geen interesse in de politiek hadden. Door deze factor hebben veel maatregelen niet het gewenste effect gehad, doordat inwoners geen gebruik maakten/geen kennis hadden van de maatregelen. Tabel 11.2.2

Wel gestemd Niet gestemd -

Wel interesse 12 2

Geen interesse 18 13

Kennis van politiek; Inwoners gaven ook vaak aan geen kennis van politiek te hebben en hierdoor niet te weten waar ze op moeten stemmen. Daardoor zijn veel mensen niet gaan stemmen. De effectiviteit van een maatregel als een flyer of dergelijke is er dan niet tot nauwelijks. Echter, andere maatregelen, zoals de verkiezingskrant of het verkiezingsdebat kunnen hier juist wel aan bijdragen. Tabel 11.2.3

Wel gestemd Niet gestemd -

Wel kennis 16 6

Geen kennis 12 11

Vertrouwen in politiek; Een aantal inwoners gaf ook aan geen vertrouwen in de politiek/gemeente te hebben. Zo zeiden inwoners dingen als: “ze praten alleen maar, maar doen niks”, “ze maken er een rotzooi van” en “partijen splitsen toch op”. Als inwoners dat beeld van de politiek/gemeente hebben, zullen de genomen maatregelen weinig effect hebben. Die zijn er namelijk niet op gericht inwoners vertrouwen te geven in de politiek/gemeente. Tabel 11.2.4

Wel gestemd Niet gestemd

Wel vertrouwen 24 10

Geen vertrouwen 10 5

26

-

Tevredenheid gemeente: Opvallend bij de gemeente Oosterhout is dat er veel verschillende gedachten zijn over de gemeente en de mate waarin men tevreden is. Er zijn verschillende categorieën in Oosterhout, die luiden als volgt: 1. Tevreden over de gemeente, maar niet gaan stemmen (dit kan verschillende redenen hebben, geen tijd, geen idee waarop te stemmen etc.); 2. Ontevreden over de gemeente, maar niet gaan stemmen (vaak de gedachten erachter: “heeft toch geen zin”); 3. Ontevreden over de gemeente maar wel gaan stemmen (dit zijn vaak de inwoners die zeggen: “pas als men gaat stemmen mag er gepraat worden”). 4. Tevreden over de gemeente en gaan stemmen (dit zijn vaak de inwoners die zeggen: “het hoort erbij”, “het is een plicht” etc.) In Oosterhout heeft de tevredenheid dus vaak wel degelijk invloed op of iemand gaat stemmen of niet. Tabel 11.2.5

Niet stemmers Stemmers

Ontevreden 1 5

Tevreden 16 27

Sociale factoren: - Gewoonte; Veel inwoners gaven als reactie waarom ze zijn gaan stemmen: “Het hoort erbij”. Hieruit kan de conclusie worden getrokken dat veel mensen gaan stemmen uit gewoonte, ze doen het al meerdere jaren, dus nu ook. Het hoort er gewoon bij. Tabel 11.2.6

Wel gestemd Niet gestemd -

Ziet het als gewoonte 15 1

Ziet het niet als gewoonte 13 12

Levensstijl: Wat voor leven iemand leidt heeft ook binnen de gemeente Oosterhout invloed op de mate van effectiviteit van de maatregelen. Een inwoner die met name een leven leidt in een andere gemeente, wegens werk of andere redenen, is minder betrokken in de eigen gemeente wat leidt tot ook een minder grote mate van effectiviteit van de maatregelen. Andersom werkt het ook, hoe meer iemand betrokken is bij de gemeente, hoe effectiever de maatregelen ook werken. Zo zal diegene sneller naar het verkiezingsdebat kijken of de verkiezingskrant lezen.

Omgevings- en institutionele factoren: - Stabiliteit van gemeenten; Volgens verschillende ambtenaren, K. van Laviere en S. den Ridder, is gemeente Oosterhout een stabiele gemeente waar weinig buitengewone dingen gebeuren. Zo treden wethouders nauwelijks af voor de bestuurlijke periode is afgelopen, blijven de meeste raadsleden actief en zijn er geen tot bijna geen oneffenheden tussen raadsleden en ambtenaren onderling. Hierdoor treedt de gemeente als sterke, stabiele gemeente op. - Aanwezigheid van media (informatievoorziening): Veel inwoners gaven aan geen kennis te hebben, de politiek en de gemeente te weinig te volgen om te gaan stemmen. Dit heeft te maken met de informatievoorziening. Men heeft toegang tot de voorziening, maar maakt er niet altijd gebruik van. Om te kijken of de theorie (hoe meer iemand maatschappelijk betrokken is, hoe eerder deze persoon zal gaan stemmen) klopt, zal onderstaand overzicht geanalyseerd worden: Tabel 11.2.7

➔ Mate 1 2 3 4 5 6 7 8 9 maatschappelijke betrokkenheid Gestemd 1 2 2 0 3 5 12 9 2 Niet gestemd 0 0 1 6 2 2 3 2 0 Te zien is dat de groep stemmers het hoogste is bij de meer betrokkenen. Hierdoor kan geconcludeerd worden dat de theorie klopt.

10

1 0

27

11.3 Impact van de factoren op de effectiviteit van de maatregelen Gedurende de gesprekken met inwoners werden niet alleen de factoren duidelijk maar werd ook duidelijk dat de factoren een grote rol speelde in de effectiviteit van de maatregelen. Zo zijn er veel inwoners die aangaven zich niet verdiept te hebben in de verkiezingen/dat ze er niet mee bezig waren (interesse en kennis van politiek), hierdoor maakten ze geen gebruik van de hulpmiddelen die hen wel geboden werden (zoals een stemhulp of verkiezingskrant). Ook de mensen die bijvoorbeeld gingen stemmen “omdat het erbij hoort” hebben weinig tot geen gebruik gemaakt van de maatregelen. 11.4 Conclusie Niet alle factoren, die uit het onderzoek volgen van Van Ostaaijen, lijken hun werking te hebben in de gemeente Oosterhout. Binnen de factoren die wel van toepassing zijn in Oosterhout, zit ook nog verschil in de mate waarin het de effectiviteit van de maatregelen beïnvloed. Echter, er kan wel worden vastgesteld dat de impact van de factoren op de effectiviteit van de maatregelen groot lijkt te zijn. Zo verliest een verkiezingskrant haar kracht als men niet geïnteresseerd is in de politiek en wordt een stemhulp niet gebruikt als men geen tijd heeft. De theorie omtrent maatschappelijke betrokkenheid lijkt te kloppen, maar een vervolgonderzoek wordt als nodig geacht om dat met (meer) zekerheid te kunnen zeggen.

28

12. Welke gevolgen zijn in Oosterhout gekoppeld aan het opkomstpercentage bij de verkiezingen? 12.1 Inleiding Het opkomstpercentage van 45,4% bij de gemeenteraadsverkiezingen, in de gemeente Oosterhout, heeft gevolgen voor de gemeente. Deze gevolgen worden in dit hoofdstuk besproken. 12.2 Gevolgen Inwoners gaven tijdens de gesprekken vaak aan een dalend vertrouwen te hebben in de raad. Hierbij kwamen uitspraken als: “ze doen niks”, “ze praten alleen maar” of “onbetrouwbaar”. Doordat er een dalend vertrouwen is, gaven veel van hen ook aan te twijfelen om in het vervolg nog te stemmen. Als die trend blijft doorzetten, zullen er uiteindelijk weinig tot geen mensen meer komen stemmen, wat leidt tot een niet vertegenwoordigende raad (bijlage 3). De afdeling Verkiezingen van de gemeente Oosterhout kon niet specifiek aangeven welke gevolgen er zitten aan een lage opkomst voor Oosterhout (persoonlijke communicatie, 2022). Dit laat zien dat de gevolgen niet erg groot/geen belangrijke rol spelen binnen de gemeente en niet het functioneren belemmeren. 12.3 Conclusie Er zitten wat consequenties aan het lage opkomstpercentage in de gemeente Oosterhout. Zo blijft dit percentage als maar dalen met als gevolg een niet/ minder goede vertegenwoordigende raad.

Echter, dit belemmert niet het functioneren van de gemeente, anders waren deze gevolgen al wel overzichtelijk gemaakt en kon er intern aangegeven worden welke gevolgen er aan het opkomstpercentage zitten.

29

Conclusie & aanbevelingen Conclusie Opkomstbevorderende maatregelen zijn er in allerlei vormen en maten. Vaak moeten gemeenten keuzes maken tussen de maatregelen wegens financiële omstandigheden of de uitvoerbaarheid. Dit geldt ook voor de gemeente Oosterhout. Hier worden geen hele speciale opkomstbevorderende maatregelen uitgevoerd door het beschikbare budget waardoor keuzes moeten worden gemaakt. De gemeente heeft wel een grote capaciteit aan medewerkers die aan de verkiezingen en maatregelen werken. Dit had echter niet het gewenste effect. De opkomst was in Oosterhout, net als landelijk (51%), wederom gedaald. Van 49,1% daalde de opkomst naar 45,3%. In Oosterhout zijn verschillende trends omtrent wel/niet komen stemmen en de redenen hiervan. Twee redenen springen er uit. Voor inwoners die niet komen stemmen is over het algemeen vaak de reden dat ze er niet mee bezig zijn of zich niet verdiept hebben in de verkiezingen. Voor inwoners die wel komen stemmen is het vaak met de gedachte dat het erbij hoort (gewoonte), dat het een plicht is (om het recht te gebruiken) en dat door te gaan stemmen je je stem laat horen en zo mee kan denken. In totaal zijn er zo’n 170 factoren die mensen kunnen beïnvloeden om te gaan stemmen of niet en daarmee ook de effectiviteit van zo’n maatregel aantasten.

Niet alle factoren, die uit het onderzoek volgen van Van Ostaaijen, lijkt hun werking te hebben in de gemeente Oosterhout. Binnen de factoren die wel van toepassing zijn in Oosterhout, zit ook nog verschil in de mate waarin de effectiviteit van de maatregelen wordt beïnvloed. Echter kan er wel worden vastgesteld dat de impact van de factoren op de effectiviteit van de maatregelen groot is. Zo verliest een verkiezingskrant haar kracht als men niet geïnteresseerd is in de politiek en wordt een stemhulp niet gebruikt als men geen tijd heeft. In de gemeente Oosterhout hebben de maatregelen weinig tot geen effect op de opkomst. Veel inwoners kennen de maatregelen niet of maken er geen gebruik van en de enkeling die er wel gebruik van maakt, lijkt er niet door te zijn beïnvloed. Het argument “heb geen tijd gehad om te stemmen” komt op zo’n moment vaak terug, waardoor mensen toch niet zijn gaan stemmen. Echter, er zitten wel wat consequenties aan het opkomstpercentage in de gemeente Oosterhout. Zo blijft dit percentage maar dalen. Echter, dit belemmert niet het functioneren van de gemeente, anders waren deze gevolgen al wel overzichtelijk gemaakt en kon er intern aangegeven worden welke gevolgen er aan het opkomstpercentage zitten. Te concluderen is dat de theorie: ‘hoe meer iemand maatschappelijk betrokken is, hoe eerder deze zal stemmen’, lijkt te kloppen in Oosterhout.

Uit gesprekken met inwoners blijkt dat veelal voorzitters van verenigingen, actievere leden in de maatschappij, actieve schoolmoeders etc. eerder stemmen dan inwoners die weinig tot niet deelnemen aan activiteiten in de gemeente. Tot slot, om nog een kort samenvattend antwoord te geven op de hoofdvraag: Inwoners van Oosterhout hebben over het algemeen geen kennis van de opkomstbevorderende maatregelen of maken er geen gebruik van. De stemhulp, de verkiezingskrant en het verkiezingsdebat zijn de enige maatregelen die mensen benoemen/waar mensen gebruik van maken. Verschillende factoren hebben invloed op waarom mensen in Oosterhout wel/niet komen stemmen. Tijd, leeftijd, gewoonte, kennis, interesse, tevredenheid, levensstijl, vertrouwen en de maatschappelijke betrokkenheid zijn voor de inwoners veelal de beslissende factoren. Volgens ambtenaren hoort daar ook de stabiliteit van de gemeente bij. De gevolgen van het steeds lagere opkomstpercentage zijn niet tot nauwelijks bekend en vergen verder onderzoek. Aanbevelingen Om de gemeente Oosterhout te ondersteunen, volgen enkele aanbevelingen uit dit onderzoek: ➔ Het percentage stemmers zal blijven dalen. Dit komt ook doordat de groep inwoners die stemmen als plicht ervaren steeds kleiner wordt. Dit zijn met name de ouderen en zij zullen op den duur overlijden.

Het is daarom van belang dat de nieuwe generatie stemmers en die daarvoor worden geënthousiasmeerd over de politiek en het stemmen. Hoe dit het beste gedaan kan worden, is een vervolgonderzoek waard.

30

➔ Daarnaast blijkt uit het onderzoek dat de gemeente weinig op lokaal niveau kan bijdragen aan de verbetering van het opkomstpercentage en ook de maatschappelijke betrokkenheid is niet als gemeente alleen te bevorderen. Het advies: ga in gesprek met Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) en leg de bevindingen uit dit onderzoek aan hen voor. Zij kunnen dan op nationaal niveau gemeenten gaan ondersteunen bij de verkiezingen. ➔ Het blijkt dat men druk is rondom de verkiezingen en er weinig tot geen rekening mee houdt in de agenda. Ook geven velen aan zich er niet in te verdiepen en er geen interesse in te hebben. Door men meer te betrekken bij de politiek en onderwerpen die hen aan het hart gaan, zullen zij het belang ook in gaan zien van de politiek en het stemmen. Zodra men het belang ergens van inziet zal er ook tijd voor vrij gemaakt worden en zal men zich erin verdiepen. Hoe de gemeente inwoners het beste kan betrekken zal moeten blijken uit een vervolgonderzoek, maar hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan burgerberaden. ➔ Tot slot, onderzoek welke andere opties er mogelijk zijn om een stem uit te brengen en pas deze innovatie toe. Denk bijvoorbeeld vooral aan online stemmen. Door die ontwikkeling(en) en bovenstaande aanbeveling zullen hoogstwaarschijnlijk argumenten zoals ‘geen tijd’ niet meer gebruikt worden.

31

Literatuurlijst AD. (17 maart 2022). Historisch lage opkomst verkiezingen, minister onderzoekt oorzaak. Geraadpleegd op 3 november 2022, van: https://www.ad.nl/politiek/historisch-lage-opkomst-verkiezingen-minister-onderzoektoorzaak~a491fac6/ Allecijfers. (2022). Gemeente Oosterhout. Geraadpleegd op 13 januari 2023, van: https://allecijfers.nl/gemeente/oosterhout/ Allecijfers. (2022). Opkomst verkiezingen. Geraadpleegd op 8 oktober 2022, van: https://allecijfers.nl/analyses/opkomst-verkiezingen/ Allecijfers. (2022). Verkiezingsuitslagen gemeente Oosterhout. Geraadpleegd op 8 oktober 2022, van: https://allecijfers.nl/verkiezingsuitslagen/gemeente-oosterhout/ ANP. (2 maart 2022). Binnenlands Bestuur. Stemhulp bevordert opkomst verkiezingen. Geraadpleegd op 20 oktober 2022, van: https://www.binnenlandsbestuur.nl/bestuur-en-organisatie/onderzoek-stemhulp-bevordertopkomst-verkiezingen ANP/redactie gemeente.nu. (17 maart 2022). Gemeente.nu. Opkomst gemeenteraadsverkiezingen naar dieptepunt. Geraadpleegd op 25 oktober 2022, van: https://www.gemeente.nu/bestuur/gemeenteraad/opkomst-gemeenteraadsverkiezingen-naardieptepunt/ CBS. (z.d.). Opkomstpercentage (verkiezingen). Geraadpleegd op 2 november 2022, van: https://www.cbs.nl/nl-nl/onze-diensten/methoden/begrippen/opkomstpercentage--verkiezingen-de Koster, Y. (2 november 2021). Binnenlands Bestuur.

Vertrouwen in overheid lager dan ooit. Geraadpleegd op 27 oktober 2022, van: https://www.binnenlandsbestuur.nl/bestuur-en-organisatie/vertrouwen-overheid-nog-nooit-zo-laag Dr. van Ostaaijen, J., Jacobs MSc, D. en van Zuydam, S. (2019). Boombestuurskunde. De zin en onzin van opkomst (bevordering). Geraadpleegd op 28 oktober 2022, van: https://tijdschriften.boombestuurskunde.nl/tijdschrift/benm/2019/1/BenM_13890069_2019_046_001_016 Encyclo. (z.d.). Opkomst definities. Geraadpleegd op 2 november 2022, van: https://www.encyclo.nl/begrip/opkomst J. van Ostaaijen, M. Epskamp, M. Dols & S. van Zuydam. (november 2016). Verbetering op komst. Vanostaaijen. Geraadpleegd op 5 september 2022, van: http://www.vanostaaijen.nl/wp-content/uploads/2016/11/Verbetering-op-komst-onderzoeksrapport2016.pdf Kaarsemaker, E. (2006). Radboud University Nijmegen. Employee ownership and human resource management. Geraadpleegd op 9 december 2022, van: https://repository.ubn.ru.nl/bitstream/handle/2066/45250/45250.pdf?sequence=1 Kiesraad. (z.d.). Verkiezingscampagne. Geraadpleegd op 28 oktober 2022, van: https://www.kiesraad.nl/verkiezingen/gemeenteraden/organiserenverkiezing/verkiezingscampagne Oosterhout. (z.d.). Definitieve verkiezingsuitslag. Geraadpleegd op 3 november 2022, van: https://www.oosterhout.nl/bestuur-organisatie/verkiezingen/uitslag-verkiezingen Raad.gemeente-steenbergen. (16 maart 2022).

Draaiboek verkiezingen 2022. 10 december 2022, van: https://raad.gemeente-steenbergen.nl/Vergaderingen/Presidium/2020/10december/19:30/Draaiboek-verkiezingen-2022.pdf 32

Rijksoverheid. (9 september 2022). Stemmen bij gemeenteraadsverkiezingen. Geraadpleegd op 25 oktober 2022, van: https://www.rijksoverheid.nl/wetten-en-regelingen/productbeschrijvingen/stemmengemeenteraadsverkiezingen Spetter, E. (17 maart 2022). RTLNieuws. Opkomst verkiezingen opvallend laag, vrees dat het erger wordt. Geraadpleegd op 27 oktober 2022, van: https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/5295550/gemeenteraadsverkiezingen-lageopkomst-historisch-hoe-kan-dat Steekproefcalculator. (z.d.). Steekproefcalculator. Geraadpleegd op 13 januari 2023, van: https://www.steekproefcalculator.com/steekproefcalculator/ van der Hulst, G. MSc & dr. van Zuydam, S. (2022). Citisens. Opkomst bij gemeenteraads verkiezingen in Nederland: Daar zit potentie in. Geraadpleegd op 28 oktober 2022, van: https://www.citisens.nl/assets/Whitepaper/Whitepaper-Opkomstbevordering-Citisens-juni2022.pdf van Ostaaijen, J. (2017). Opkomstbevordering bij gemeenteraadsverkiezingen. Geraadpleegd op 10 oktober 2022, van: www.prodemos.nl/wp-content/uploads/2017/10/Presentatie-Opkomstbevordering.pdf van Wifferen, I. (21 januari 2022). D66. Politiek belletje trekken is een goed idee. Geraadpleegd op 20 oktober 2022, van: https://d66.nl/rotterdam/nieuws/politiek-belletje-trekken-is-een-goed-idee/ Wetten.overheid. (24 maart 2022 t/m 30 september 2022). Kieswet.

Geraadpleegd op 11 oktober 2022, van: https://wetten.overheid.nl/jci1.3:c:BWBR0004627&afdeling=II&hoofdstuk=B&artikel=B_3&z=202203-24&g=2022-03-24

33

Bijlage 1 (allecijfers, 2022)

34

Bijlage 2 (Oosterhout, z.d.) Stembureau Sporthal Markkant Theater de Bussel “De Klip” Stadhuis Gymzaal Kruidenlaan Oosterheidehal Arkendonk sporthal Pannehoef Activiteitencentrum “de Bunthoef” Speelgoedmuseum ‘De Stelten’ Den Brinck Dommelbergen Oostquartier Voetbalclub SCO Oosterheem De Doelen Twins ATV Scorpio Arendshof Loods MidZuid VVO

Aantal stemmen 1748 1355 1319 1189 1086 1070 981 928 814 787 747 632 591 476 462 397 365 231 190 127 99

35

Bijlage 3 (alle enquêtes) (Persoonlijke communicatie, 2022)

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

51

52

53

54

55

56

57

58

59

60

61

62

63

64

65

66

67

68

69

70

71

72

73

74

75

76

77

78

79

80

81

82

83

84

85

86

87

88

89