koersdocument omgevingsvisie oost gelre
Tekst van het document
Koersdocument Omgevingsvisie Oost Gelre
27 december 2020
Inhoud Samenvatting ........................................................................................................................................ 3 1.
Inleiding........................................................................................................................................ 5
2.
Ambities Omgevingsvisie ............................................................................................................. 7
3.
De opgaven van Oost Gelre....................................................................................................... 11
4.
Participatie en proces ................................................................................................................ 24
5.
Planning, organisatie menskracht en middelen.......................................................................... 31
Bijlage 1: Inspiratie voor de uitwerking van de opties ......................................................................... 34
2
Samenvatting De gemeente Oost Gelre is eind 2017 op basis van een Programmaplan gestart met de voorbereiding van de implementatie van de Omgevingswet. In het Ambitiedocument zijn vervolgens in september 2019 bestuurlijk de ambities bepaald voor de verschillende onderdelen van de implementatie van de Omgevingswet. Het is de ambitie om in 2021 (gekoppeld aan datum van het inwerking treden van de Omgevingswet) te komen tot één integrale Omgevingsvisie 2035.
Dit Koersdocument bevat een uitwerking van de ambities rondom de inhoud en het proces van de Omgevingsvisie. Belangrijke aspecten hiervan zijn: •
De mate van integraliteit/ samenhang
•
Het abstractieniveau (visie op hoofdlijnen of meer uitgewerkt)
•
De planning (met het oog op de verkiezingen in 2022)
•
De intensiteit van de participatie (adviseren versus coproductie)
Op basis van de analyse van de beschikbare informatie en ambtelijke en bestuurlijke gesprekken binnen de organisatie zijn de volgende twee uitgangspunten overeengekomen: 1)
Oost Gelre heeft behoefte aan een visie op hoofdlijnen, ten behoeve van de flexibiliteit en de houdbaarheid van de Omgevingsvisie.
2)
Oost Gelre kiest voor een zorgvuldige voorbereiding van de Omgevingsvisie, hierbij past een knip in het proces rondom de verkiezingen in maart 2022. Dit biedt ruimte voor participatie en een breed politiek/bestuurlijk draagvlak (twee gemeenteraden). Het is hierbij een uitdaging om de aandacht voor het proces (door de langere doorlooptijd) vast te houden.
In dit Koersdocument is verder aandacht besteed aan de thema’s die belangrijk zijn voor de gemeente Oost Gelre. Alle grote landelijke, provinciale en regionale vraagstukken (energietransitie, klimaat, biodiversiteit, duurzame landbouw, mobiliteit, wonen/leefbaarheid, werken) vragen ook aandacht in Oost Gelre. In grote lijnen is het beeld dat met name de vraagstukken voor het buitengebied veel aandacht vragen. Voor de kernen kan er worden voortgeborduurd op recent vastgesteld beleid en resultaten van recente participatietrajecten, zoals de Leefbaarheidsvisie voor de kleinen kernen. De aandacht voor de inhoudelijke thema’s is vertaald in een drietal opties voor het proces (variërend in de mate van integraliteit/samenhang en de intensiteit van de participatie): 1)
Integrale visie op het buitengebied en coproductie op een selectie van thema’s
2)
Integrale visie met maximale coproductie
3)
Sectorale visie met coproductie op een selectie van thema’s
In dit Koersdocument is een voorkeursoptie (1) aangegeven. Deze sluit het best op de situatie in Oost Gelre, waarbij vooral voor het buitengebied een inhaalslag nodig is en voor de kernen recent veel beleidsdiscussies zijn gevoerd.
Het Koersdocument is bedoeld om helder en transparant invulling te geven aan de kaderstellende rol van de gemeenteraad, zowel qua inhoud als proces. Die kaderstellende rol krijgt ook gestalte in de vorm van een terugkoppeling van de resultaten van elke stap richting gemeenteraad.
3
Het is voor de organisatie van belang om aan de hand van het Koersdocument nader te bepalen hoe de Omgevingsvisie in nauwe samenwerking met de inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties in Oost Gelre kan worden opgesteld. Er is veel waardevol beleid en goede informatie beschikbaar. De inschatting is dan ook dat de organisatie zelf in staat is de Omgevingsvisie te schrijven en de hierbij horende communicatie en participatie vorm te geven. Hiermee kunnen de (externe) kosten van de Omgevingsvisie worden beperkt. Voor het opstellen van het MER is inhuur wel noodzakelijk.
4
1.
Inleiding
Voor u ligt het Koersdocument voor de Omgevingsvisie Oost Gelre. De analyse voor dit Koersdocument is gebaseerd op een serie bestuurlijke en ambtelijke interviews, de resultaten van een ambtelijke workshop en beschikbare documenten. Het document beschrijft wat de Omgevingsvisie is, geeft de beleidsambities van Oost Gelre weer, beschrijft de inhoudelijk thema’s en bevat drie opties met een pragmatische invulling van het proces om te komen tot een Omgevingsvisie.
Uit de analyse blijkt dat de integrale benadering, verbinding en participatie als belangrijkste kansen worden gezien voor het proces van het bouwen aan de Omgevingsvisie. Er wordt in dit Koersdocument daarom veel aandacht aan deze onderwerpen besteed.
1.1.
Aanleiding
1.1.1. Omgevingswet De Omgevingswet verplicht elke gemeente een Omgevingsvisie te maken. In 2017 heeft de gemeente Oost Gelre een Programmaplan voor de implementatie van de Omgevingswet vastgesteld. Hierin is de ambitie opgenomen om rond de ingangsdatum van de wet (1-1-2022) als gemeente een Omgevingsvisie vast te stellen. Deze hoeft nog niet op de invoeringsdatum beschikbaar te zijn, maar het helpt wel om tijdig te kunnen beschikken over actueel beleid voor de fysieke leefomgeving. De overige instrumenten die de gemeenten ter beschikking staan bij het beheer, gebruik en de ontwikkeling van de fysieke leefomgeving zijn: het Omgevingsplan (juridisch), de Omgevingsvergunning (juridisch) en het Omgevingsprogramma (uitvoering).
1.1.2. Beleidsambities Een van de doelen van de Omgevingswet is het bevorderen van integraliteit in het beleid voor de fysieke leefomgeving. Dit betekent niet dat alle onderwerpen per definitie evenveel aandacht krijgen. Het is de kunst om de aandacht vooral te richten op de vraagstukken die voor Oost Gelre van belang zijn. Een andere belangrijke doelstelling van de Omgevingswet is ruimte voor lokaal maatwerk. De afgelopen jaren is er veel aandacht besteed aan de ontwikkeling van de kernen in de gemeente Oost Gelre, met daarbij intensieve participatie van inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Dit heeft geleid tot actuele visies voor de kernen die belangrijke input kunnen vormen voor de Omgevingsvisie. Daarbij is het wel van belang om te bezien of alle actuele vraagstukken, zoals klimaat, biodiversiteit en circulaire economie, in die visies al voldoende aandacht krijgen.
De analyse wijst uit dat er vooral behoefte is om het beleid voor het buitengebied te vernieuwen. De grote landelijke opgaven (bijv. biodiversiteit (Deltaplan), energietransitie, klimaatadaptatie (Deltaprogramma), duurzame landbouw (Visie kringlooplandbouw) en de circulaire economie) hebben grote invloed op het buitengebied in Oost Gelre. Hierbij valt te denken aan de effecten van de droogte op de landbouw en de natuur en de stikstofproblematiek. Ook staan de inkomens in de agrarische
5
sector al lange tijd onder druk, wat aanleiding geeft tot schaalvergroting die vragen oproept over de landschappelijke inpassing en de aantrekkelijkheid van Oost Gelre voor recreatie en toerisme.
De Omgevingsvisie bouwt voort op huidige visies en beleid (zie tabel paragraaf 3.9) voor een overzicht). Uit het overzicht blijkt dat er al veel beleid ligt. Een bijzondere vermelding verdient het Inspiratiedocument Ruimte (Ruimtelijke Atlas, 2016). Dat is weliswaar nooit bestuurlijk vastgesteld, maar biedt wel veel waardevolle informatie voor de Omgevingsvisie. Het is belangrijk zoveel mogelijk gebruik van te maken van het beschikbare beleid en de beschikbare informatie en waar nodig leemtes op te vullen en te actualiseren. Denk hierbij aan vragen als: is de tijdshorizon relevant? Leiden de coronacrisis of andere ontwikkelingen tot nieuwe inzichten? Vervolgens is het zaak om verbindingen te leggen tussen de opgaven en waar nodig keuzes te maken.
1.2.
Leeswijzer
Het document is als volgt opgebouwd: in hoofdstuk 2 schetsen we de ambities voor de Omgevingsvisie. Hoofdstuk 3 beschrijft de relevante thema’s voor de Omgevingsvisie van de gemeente Oost Gelre. Vervolgens bevat hoofdstuk 4 drie verschillende opties voor het proces en geeft hoofdstuk 5 een inkijk in de middelen die nodig zijn om invulling te geven aan de voorkeursoptie (1) .
6
2.
Ambities Omgevingsvisie
2.1.
De Omgevingsvisie en de positionering in Oost Gelre
De Omgevingswet is een reactie op een aantal knelpunten die de afgelopen jaren zijn gesignaleerd bij de voorbereiding en uitvoering van beleid voor de fysieke leefomgeving. Opgaven werden vaak (te) sectoraal aangepakt. De opgetelde regels maakten het proces richting uitvoering van beleid erg ingewikkeld. Daarnaast was de invloed van overheden bij het vormgeven van de fysieke leefomgeving te groot. In de voorbereiding van de Omgevingswet zijn daarom ook een aantal ‘verbeterdoelen’ geformuleerd, namelijk: •
Vereenvoudiging, versnelling en verbetering van processen
•
Integrale aanpak en een cultuurverandering bij overheden (van ‘nee tenzij’ naar ‘ja, mits’
•
Activering van burgers, ondernemers en maatschappelijke organisaties
Vanuit die verbeterdoelen is een nieuwe wet opgebouwd op basis van een sturingsfilosofie die uitgaat van: sturing op hoofdlijnen (ruimte voor lokale afweging), een integrale aanpak en participatie. De (maatschappelijke) doelstelling van de wet is: ‘Deze wet is met het oog op duurzame ontwikkeling, de bewoonbaarheid van het land en de bescherming en verbetering van het leefmilieu gericht op het in onderlinge samenhang (art 1): a)
Bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit.
b)
Doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen van de fysieke leefomgeving ter vervulling van maatschappelijke behoeften.’
De wet geeft gemeenten een aantal instrumenten in handen om invulling te geven aan de doelen van de wet. Dit zijn: •
De Omgevingsvisie met het beleid voor de lange termijn
•
Het Omgevingsprogramma, gericht op daadwerkelijke realisatie van de beoogde doelen en omgevingswaarden
•
Het Omgevingsplan, met de juridische regels
•
De Omgevingsvergunning voor het toelaten van specifieke activiteiten, zoals het bouwen van een woning of een bedrijfsruimte.
2.1.1. Omgevingsvisie De logische eerste stap voor de gemeente Oost Gelre is het uitwerken van een Omgevingsvisie. Gemeenten dienen uiterlijk drie jaar na inwerkingtreding van de Omgevingswet te beschikken over een vastgestelde Omgevingsvisie. De uitwerking hiervan is vormvrij. Bij de huidige invoeringsdatum (1-1-2022) moet de Omgevingsvisie vastgesteld zijn voor 1 januari 2025. In de Omgevingswet is aangegeven dat de Omgevingsvisie dient te bestaan uit: •
Een beschrijving van de hoofdlijnen van de kwaliteit van de fysieke leefomgeving
7
•
De hoofdlijnen van de voorgenomen ontwikkeling, het gebruik, het beheer, de bescherming en het behoud van het grondgebied
•
De hoofdzaken van het voor de fysieke leefomgeving te voeren integrale beleid.
De Omgevingsvisie is zelfbindend voor de gemeente Oost Gelre. Het document is dus niet rechtstreeks bindend voor de inwoners, ondernemers en organisaties binnen de gemeente. Indirect is dit wel het geval, omdat de Omgevingsvisie richting geeft aan het Omgevingsplan (zie hierna) en eventuele afwijkingen.
De Wet milieubeheer en de Omgevingswet verplichten tot het opstellen van een milieueffectrapportage (MER) voor plannen en projecten die naar verwachting een grote impact hebben op het milieu en/of de omgeving. Het is te verwachten dat de Omgevingsvisie het kader wordt voor m.e.r.plichtige activiteiten die gevolgen hebben voor (onder andere) Natura 2000-gebied (Korenburgerveen) in Oost Gelre. In dit geval is het opstellen van een plan-MER. verplicht, omdat de Omgevingsvisie belangrijke (nadelige) gevolgen voor het milieu kan hebben.
Bij de start van het proces voor een Omgevingsvisie is er meestal geen sprake van een blanco situatie. Dat geldt ook voor Oost Gelre: Er is recent beleid vastgesteld op het gebied van wonen, leefbaarheid, strategische marketing en kleine kernen. Er ligt een Agrarische Agenda uit 2019 en er is een Inspiratiedocument Ruimte dat veel waardevolle informatie bevat over de ontstaansgeschiedenis en de kwaliteiten van Oost Gelre. Kortom, er zijn veel documenten beschikbaar waar bij het bouwen aan de Omgevingsvisie op een slimme manier gebruik van gemaakt kan worden. Hierdoor hoeven niet alle vraagstukken opnieuw ter discussie komen te staan.
Uit de ambtelijke en bestuurlijke interviews blijkt dat voor de kernen het recent vastgestelde beleid in grote lijnen als vertrekpunt kan worden gebruikt. Hierbij is het belangrijk om aandacht te hebben voor actuele ontwikkelingen en de horizon in de tijd van de verschillende documenten. Het blijkt dat met name voor het buitengebied behoefte is aan een integrale herziening vanwege actuele ontwikkelingen die hier samenkomen. Denk hierbij aan: biodiversiteit, de stikstofproblematiek, klimaatbeleid, de energietransitie, de toekomst van de agrarische sector en de relatie met recreatie en toerisme.
Een belangrijke vraag is: wat kiest Oost Gelre? Een integrale Omgevingsvisie voor de hele gemeente of een bundeling van sectorale doelen? Enerzijds is over een bundeling van sectorale doelen eenvoudiger overeenstemming te bereiken. Anderzijds brengt een samenhangende visie met een integrale afweging van de doelen en ambities de realisatie dichterbij. In hoofdstuk 4 zijn enkele opties uitgewerkt, die ook ingaan op de mate van integraliteit. In hoofdstuk 3 wordt verder uitgewerkt wat de belangrijkste opgaven zijn voor Oost Gelre en hoe deze zich verhouden tot recent vastgesteld beleid.
Een ander discussiepunt bij het uitwerken van een Omgevingsvisie is het detailniveau. Daarbij zijn er in hoofdlijnen twee smaken:
8
•
Een visie op hoofdlijnen. Deze geeft niet altijd concreet duidelijkheid maar biedt ruimte voor nadere afweging in concrete gevallen die afwijken van het Omgevingsplan, en is over het algemeen langer houdbaar. Een visie op hoofdlijnen biedt tevens meer ruimte voor initiatieven en projecten vanuit de samenleving. Dit is in lijn met de filosofie van de Omgevingswet: belanghebbenden betrekken en samen aan een fysieke leefomgeving bouwen. Inwoners weten en kunnen heel veel zelf, daarnaast kan de overheid het niet alleen.
•
Een gedetailleerde visie geeft meer duidelijkheid, minder ruimte voor nadere afweging en is doorgaans minder lang houdbaar. Concrete uitspraken worden over het algemeen sneller ingehaald door onvoorziene ontwikkelingen. Een praktisch punt is dat het uitwerken van een gedetailleerde visie meer tijd kost.
In hoofdstuk 4 zijn drie opties uitgewerkt die ook ingaan op de keuze voor een visie op hoofdlijnen versus een gedetailleerde visie.
2.1.2. Omgevingsprogramma Het Omgevingsprogramma is een nieuw wettelijk instrument en beschrijft welke maatregelen zullen worden genomen om de beleidsdoelen (of omgevingswaarden) daadwerkelijk te realiseren. Een Omgevingsprogramma is zelfbindend voor de organisatie. In grote lijnen zijn er programma’s denkbaar voor thema’s (bijvoorbeeld klimaat of energie) of gebieden. Het is lastig op voorhand te bepalen voor welke thema’s of gebieden Oost Gelre een programma zal ontwikkelen. Het proces van het bouwen aan de Omgevingsvisie zal duidelijk maken of er voor specifieke thema’s of gebieden bijzondere inspanningen van de gemeente noodzakelijk zijn om de beoogde doelen en/of Omgevingswaarden te realiseren. Omgevingsprogramma’s zijn verplicht voor geluid (gemeenten > 100.000 inwoners), water (waterschappen) en luchtkwaliteit (Rijk).
2.1.3. Omgevingsplan Het Omgevingsplan is vooral bedoeld om waarden en kwaliteiten in de gemeente juridisch te beschermen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan landschap, natuur, monumenten en gezondheid, maar ook aan (uitbreidings)ruimte voor bedrijven, woningen en voorzieningen. Het Omgevingsplan is een bindend instrument voor inwoners en bedrijven. Het Omgevingsplan is tevens een toetsingskader voor vergunningen en hiermee de – verbrede - opvolger van het bestemmingsplan. De grootste opgave daarbij is het terugbrengen van de vaak uiteenlopende regels uit allerlei verschillende bestemmingsplannen en fysieke verordeningen in één Omgevingsplan. De uitgangspunten voor het Omgevingsplan kunnen op een later moment worden bepaald. De Omgevingswet regelt alleen wat strikt noodzakelijk is, ervan uitgaande dat er naast juridische regels ook andere mogelijkheden zijn (subsidies, investeringen, samenwerking, faciliteren) om maatschappelijke doelen te realiseren.
9
2.1.4. Omgevingsvergunning Een Omgevingsvergunning wordt door de gemeente verstrekt voor het uitvoeren van activiteiten die invloed hebben op de omgeving. Denk hierbij aan bouwactiviteiten en activiteiten in het milieu en de natuur. Op 1 oktober 2010 is, vooruitlopend op de Omgevingswet, de Omgevings-vergunning ingevoerd in Nederland. Met de Omgevingsvergunning worden verschillende vergunningen gebundeld in één vergunning en één procedure.
10
3.
De opgaven van Oost Gelre
We leven in een tijdspanne waar meerdere opgaven naast elkaar lopen. Denk hierbij aan: de circulaire economie, de energietransitie, de stikstofproblematiek, biodiversiteit, wonen en vergrijzing. Al deze landelijke opgaven zijn relevant voor Oost Gelre. Voor de kernen zijn veel vraagstukken recent vertaald in beleid en visies. Er is vooral een inhaalslag nodig voor het buitengebied om te kunnen komen tot een integrale samenhangende visie voor het buitengebied, de kernen en de kernranden.
3.1.1. Landelijke opgaven Op landelijk niveau beschrijft de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) de gewenste ontwikkelingen van de fysieke leefomgeving. Hierin streeft het kabinet naar een gezonde en veilige leefomgeving met een goede omgevingskwaliteit: een leefomgeving die maatschappelijke functies de ruimte geeft en waar de boven- en ondergrond efficiënt wordt gebruikt. De NOVI biedt een kader voor het beleid in de fysieke leefomgeving, geeft richting en maakt keuzes waar dat kan. In 2019 is het ontwerp voor de NOVI verschenen, dit is in april 2020 aangescherpt. De NOVI kent de volgende prioriteiten: •
Ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie Nederland moet zich aanpassen aan de gevolgen van klimaatverandering. Daarnaast heeft Nederland in 2050 een duurzame energievoorziening, hiervoor is ruimte nodig.
•
Duurzaam economisch groeipotentieel Er wordt ingezet op goede verbindingen via weg, spoor, lucht, water en digitale netwerken en een nauwe samenwerking met onze internationale partners. Daarnaast wordt er ingezet op het gebruik van duurzame energiebronnen en verandering van productieprocessen om de economie concurrerend, duurzaam en circulair te maken.
•
Sterke en gezonde steden en regio’s In stedelijke regio’s zijn nieuwe werk- en woonlocaties nodig. Tevens wordt er ingezet op het verhogen van de leefbaarheid en klimaatbestendigheid in steden en dorpen; hierbij valt te denken aan publieke voorzieningen en een gezonde, groene leefomgeving.
•
Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied De ambitie ligt er om koploper te worden in de duurzame kringlooplandbouw; hierdoor wordt ook een bijdrage geleverd aan het verbeteren van de biodiversiteit. Daarnaast ligt de focus op het inzetten op de ontwikkeling van de karakteristieke eigenschappen van het landschap.
De NOVI kent drie basisprincipes voor de afweging van belangen: •
Combinaties van functies gaan voor enkelvoudige functies
•
De kenmerken en de identiteit van het gebied staan centraal
•
Afwentelen wordt voorkomen
3.1.2. Provinciale opgaven De provincie Gelderland heeft in 2019 een (dynamische) Omgevingsvisie opgesteld: Gaaf Gelderland. Deze visie beschrijft de impact van de landelijke opgaven op de regio. Het werken aan een gezond, veilig, schoon en welvarend Gelderland staat centraal in deze visie. Om dit te bereiken,
11
wordt de focus gelegd op een duurzaam, verbonden en economisch krachtig Gelderland. Hier wordt verder invulling aan gegeven door de volgende zeven ambities: •
Energietransitie
van fossiel naar duurzaam
•
Klimaatadaptatie
omgaan met veranderend weer
•
Circulaire economie
sluiten van kringlopen
•
Biodiversiteit
werken met de natuur
•
Bereikbaarheid
duurzaam verbonden
•
Economisch vestigingsklimaat
een krachtige, duurzame topregio
•
Woon- en leefklimaat
dynamisch, divers en duurzaam
3.1.3. Regionale opgaven In 2019 is tevens de Achterhoek Visie opgesteld met een looptijd tot 2030. De kern van deze visie is dat de Achterhoek een uniek gebied is door een aantrekkelijke woon- en werkomgeving, de bloeiende en innovatieve economie en de cultuur van samenwerking en vertrouwen. Daarnaast schets de visie dat het gebied een grote potentie heeft voor verdere ontwikkeling. Bereikbaarheid en het creëren van een bloeiende en innovatieve economie zouden hierin een sleutelrol moeten spelen. De doelstelling van de visie is dat de Achterhoek in 2030 een bloeiend en innovatief economisch gebied is, gekoppeld aan een uitstekend werk- , leer- en woonklimaat. De regio blijft, ondanks de flinke opgaven, groeien in kwaliteit. Hiervoor zijn de volgende zes streefbeelden geconcretiseerd: •
De productieve regio richt zich op de regio als open innovatiesysteem, waarbij het gaat om economische én sociale innovatie.
•
De gekwalificeerde regio richt zich op de beschikbaarheid van de juiste kwaliteiten op de arbeidsmarkt (onderwijs) en het benutten van talenten. Hieronder valt ook de inclusieve arbeidsmarkt, met als uitgangspunt dat iedereen in de Achterhoek mee kan doen.
•
De bereikbare regio richt zich op duurzame en slimme mobiliteitsoplossingen voor alle vervoersmodaliteiten, en het op een innovatieve wijze verbinden en integreren hiervan.
•
De schone regio gaat over de energietransitie, verduurzaming (klimaatvriendelijke economie) en grootschalige energieopwekking, kringlooplandbouw, circulair ondernemen en circulair vastgoed.
•
De leefbare regio gaat over duurzame en passende woningen en de ontwikkeling van dorpen. Bij die leefbaarheid hoort ook aandacht voor vastgoed, voorzieningen, groen en sociale cohesie.
•
De gezonde regio werkt aan het langer gezond blijven van mensen door preventie en zorginnovatie.
3.1.4. Verbinding met de opgaven voor Oost Gelre De gemeente Oost Gelre heeft binnen de regio een eigen lokale kleur met specifieke opgaven en te behouden kernkwaliteiten. De specifieke kernkwaliteiten vormen het vertrekpunt voor de aanpak van de opgaven voor de toekomst en de thema’s die daarbij voor Oost Gelre van belang zijn. Uit de analyse kwamen de onderstaande kernkwaliteiten van de gemeente Oost Gelre naar voren. Zowel vanuit cultuurhistorisch perspectief als ter bevordering van het vestigingsklimaat is het belangrijk om deze kernkwaliteiten te behouden en ,indien mogelijk, te versterken:
12
•
Landelijke gemeente met een hoge kwaliteit van wonen en leven
•
Een groene leefomgeving
•
Hoge landschappelijke waarde door het unieke coulisselandschap
•
Een evenementengemeenten met een hoge recreatieve waarde
•
Maakindustrie en innovatie binnen de gemeente die belangrijk zijn voor de werkgelegenheid, maar die ook een zorgvuldige inpassing vergen
•
Verschillende kleine kernen met een eigen identiteit en sterke sociale cohesie
•
Een sterke gemeenschapszin
•
Waardevolle cultuurhistorische elementen en gebieden, waaronder vestingstad Groenlo en de biercultuur
Deze kernkwaliteiten kunnen onder druk komen te staan door de grote opgaven waarvoor Oost Gelre de komende jaren zal staan.
3.2.
De thema’s voor de Omgevingsvisie Oost Gelre
Op basis van de analyse zijn zes inhoudelijke centrale thema’s beschreven voor de Omgevingsvisie Oost Gelre. Zoals eerder aangegeven is de bedoeling van de Omgevingswet om te komen tot een integrale Omgevingsvisie. Daarbinnen is het logisch om extra aandacht te geven aan de thema’s die lokaal van bijzonder belang zijn. Onderstaande tabel bevat de zes thema’s met de voorlopig meest relevante opgave voor het betreffende thema.
Duurzaamheid, biodiversiteit, groen en landschap Een gezond, aantrekkelijk en klimaatbestendig buitengebied, dat ruimte biedt voor duurzame landbouw, natuur, toerisme en recreatie en energiewinning Toekomstbestendige economie en werkgelegenheid Een toekomstbestendige economie, waarbij het huidige vestigingsklimaat wordt versterkt door in te spelen op landelijk ontwikkelingen, zoals de circulaire economie, en kernkwaliteiten, zoals de maakindustrie, innovatie en evenementen. Bereikbaarheid / Mobiliteit Kwaliteit van leven door intelligente gezonde mobiliteitsconcepten en een goede digitale infrastructuur Wonen, leefbaarheid en veiligheid Een groene, gezonde en veilige leefomgeving met voldoende onderscheidende woonmogelijkheden voor alle doelgroepen en voldoende aanbod van ruimte voor toerisme en recreatie Welzijn, zorg en gezondheid De omgeving moet uitnodigen om aandacht voor elkaar te hebben (noaberschap), voor elkaar te zorgen en gezond te blijven
13
Grensoverschrijdende / regionale samenwerking Regionale samenwerking is noodzakelijk op alle thema’s, maar afhankelijk van de politiekbestuurlijke agenda. Voor de samenwerking met Duitsland ligt de focus op kennis delen en de opgaven die qua wet- en regelgeving dicht bij elkaar liggen.
3.3.
Duurzaamheid, biodiversiteit, groen en landschap
De opgaven rondom het thema biodiversiteit, groen en landschap spelen zich in Oost Gelre vooral af in het buitengebied, maar deels ook in de kernen. Het creëren van een gezonde leefomgeving wordt als belangrijke opgave gezien, waarin klimaatadaptatie (voorkomen van wateroverlast, droogte en hitte) zowel in de kernen als het buitengebied een grote rol speelt. Een belangrijke randvoorwaarde is goede informatie en actuele data over de huidige situatie en autonome ontwikkeling. Dit vraagt om aanvullend onderzoek.
Op het gebied van klimaatadaptatie wordt droogte als de grootste uitdaging gezien voor het buitengebied van Oost Gelre. Voor de kernen zijn dat hitte en wateroverlast. Landelijk is de ambitie uitgesproken dat Nederland in 2050 klimaatbestendig is ingericht. In het kader hiervan stelt de provincie Gelderland samen met de Gelderse gemeenten en waterschappen Regionale Adaptatiestrategieën op. Voor deze opgave is het belangrijk om aansluiting te vinden bij de het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) en Deltaplan Zoetwatervoorziening (DPZW). Dialogen met relevante partijen zijn een onderdeel van dit proces; het is belangrijk om aangehaakt te zijn, om overlap te voorkomen en effectief gebruik te kunnen maken van de resultaten van de lopende dialogen. Vervolgens is het belangrijk de voorgestelde maatregelen ruimtelijk en landschappelijk goed in te passen.
Een andere landschappelijke opgave is de energietransitie. Landelijk is vastgesteld om de CO2uitstoot in 2030 met 49% te reduceren, en in 2050 met 95 tot 100%. De provincie Gelderland is hierin nog ambitieuzer: in het coalitieakkoord van 2019 staat dat de CO2-uitstoot in 2030 met 55% moet zijn gereduceerd. Dit betekent dat Nederland in 2050 (bijna) volledig moet zijn overgestapt op duurzame energie, zoals wind of zon. De provincie Gelderland wil hierin vooroplopen. Het buitengebied speelt ook een belangrijk rol in deze energietransitie; juist daar is de ruimte aanwezig voor opwekking van duurzame energie uit wind of zon. De inpassing hiervan vraagt een zorgvuldige afweging en het is belangrijk om aangehaakt te blijven bij de Regionale Energie Strategie (RES).
De positie van de landbouw staat al langere tijd ter discussie. Enerzijds staan de inkomens onder druk. Anderzijds worden de eisen op het gebied van milieu en dierenwelzijn stap voor stap aangescherpt. Denk hierbij aan de discussie rondom stikstof in relatie tot extensivering van de landbouw. De eerdere afspraken in het kader van Programma Aanpak Stikstof (PAS) blijken onvoldoende om de doelen te halen. Nieuwe maatregelen zijn (bijvoorbeeld de snelheidslimiet van100 km/uur) en worden voorbereid. De continue schaalvergroting van de landbouw leidt in toenemende mate tot discussie over de impact op de biodiversiteit en het landschap. Kwaliteiten die
14
voor Oost Gelre van groot belang zijn met het oog op toerisme en recreatie.
Het Plussenbeleid is recentelijk opgesteld (2020). Dit zet in op het realiseren van duurzame nietgrondgebonden veehouderijbedrijven. Een veehouder dient bij uitbreiding aanvullende maatregelen te treffen op het gebied van dierenwelzijn, ruimtelijke kwaliteit en/of milieu. Het coalitieakkoord van de provincie Gelderland onderschrijft dat kwaliteit belangrijker is dan kwantiteit, en bevordert de bouw van stallen waarbij dierenwelzijn en veiligheid voorop staan. De noodzakelijke maatregelen bepalen de ondernemers in overleg met hun omgeving. Het is wel belangrijk om in de Omgevingsvisie keuzes te maken en de randvoorwaarden voor de ontwikkeling van de landbouw in Oost Gelre aan te geven. Naast schaalvergroting is leegstand ook een belangrijk thema rondom landbouw in Oost Gelre. Het is een belangrijke opgave om ruimte te geven aan nieuwe bestemmingen voor voormalige agrarische bedrijven. Dit met het oog op veiligheid en leefbaarheid van het buitengebied.
De Agrarische Agenda (2019) is niet bestuurlijk vastgesteld, maar geeft wel een beeld van de toekomst voor de agrarische sector. In de agenda is de (toekomst)visie van boeren op vijf thema’s opgenomen, waaronder ‘duurzaamheid en milieu’, ‘sociale ontmoeting’ en ‘vernieuwing’. De Agrarische Agenda biedt waardevolle input voor de Omgevingsvisie, omdat deze aan de hand van veel ‘keukentafelgesprekken’ rechtstreeks met agrariërs tot stand is gekomen. Op basis daarvan kan het gesprek gevoerd worden over het beleid van de gemeente Oost Gelre voor de agrarische sector in relatie tot de andere belangen en opgaven voor het buitengebied. Denk hierbij aan de vraag naar ruimte vanuit de energietransitie, een belangrijke opgave voor de gemeente. Het is goed om de impact van windmolens en zonnepanelen op de fysieke leefomgeving in relatie tot het belang van duurzame energie scherp te hebben.
Landelijk ligt er een opgave om het Nationaal Natuurnetwerk (NNN) af te ronden in 2027. Ook zijn er Europese richtlijnen vastgesteld voor behoud en versterking van de biodiversiteit (Vogelrichtlijn & Habitatrichtlijn). In het landelijk, provinciaal en regionaal beleid is in de breedte veel aandacht voor vergroting van de biodiversiteit. Er zijn wel vragen over wat de rol van de gemeente daarbij kan zijn; kaders stellen, stimuleren of zelf het goede voorbeeld geven. Uit de analyse kwam de ambitie naar voren om het buitengebied op te delen in grotere eenheden voor landbouw en natuur, als mogelijkheid om zowel de natuur als de landbouw een toekomstperspectief te bieden. Een belangrijke vraag binnen de Omgevingsvisie is, hoe dat past in het kenmerkende coulisselandschap van Oost Gelre.
Het is van belang om het gesprek met de agrarische ondernemers aan te gaan over de mogelijke combinaties tussen het toekomstperspectief voor de sector en de vergroting van de biodiversiteit en de kwaliteit van het landschap. Er is een grote bandbreedte aan oplossingen denkbaar, variërend van hoogtechnologische oplossingen tot natuurinclusieve landbouw of kringlooplandbouw. Ten slotte is een aantrekkelijk landschap en buitengebied een belangrijke randvoorwaarde voor recreatie en toerisme in Oost Gelre.
15
De laatste jaren is er relatief weinig aandacht geweest voor het buitengebied van Oost Gelre. Het bestemmingsplan Buitengebied is verouderd. De vraagstukken inzake de toekomst van de landbouw, klimaatadaptatie, energiewinning, natuur en landschap, en recreatie vragen om een samenhangende visie voor de toekomst. Het is belangrijk om aangehaakt te blijven bij de lopende trajecten op het gebied van energie (RES, transitievisie warmte) en klimaat (DPRA) en steeds de relatie te leggen met de kernen in Oost Gelre.
3.4.
Toekomstbestendige economie en werkgelegenheid
Toekomstbestendige economie en werkgelegenheid vormen een belangrijk thema voor de gemeente Oost Gelre. Hierbij ligt de focus op het versterken van het vestigingsklimaat. Dit om de op termijn verwachte krimp van de bevolking in de gemeente waar mogelijk tegen te gaan. Het is belangrijk om uit te blijven gaan van de eigen identiteit en de kernkwaliteiten (maakindustrie, innovatieevenementen, recreatie en toerisme, en noaberschap) van Oost Gelre. In het Inspiratiedocument Ruimte is opgenomen dat er behoefte is aan meer samenhang tussen het aanbod van recreatieve voorzieningen en het recreatieve netwerk.
Daarnaast wordt er gestuurd op een samenhangend netwerk van voorzieningen voor de kernen. Als elke kern eigen voorzieningen heeft, kan het verzorgingsgebied daarvan te klein zijn; vooral als het aantal inwoners terugloopt, denk hierbij bijvoorbeeld aan de detailhandel. Het is belangrijk om onderlinge concurrentie tussen de voorzieningen in de verschillende kernen zoveel mogelijk te voorkomen.
Vanuit de kernkwaliteiten maakindustrie en innovatie is het belangrijk om met name innovatie en lokale ondernemingen te steunen. Hierbij is er niet zozeer behoefte aan nieuwe werklocaties, maar aan herstructurering van de huidige locaties.
Een andere kernkwaliteit van de gemeente Oost Gelre is het aanbod aan evenementen en recreatiemogelijkheden. Op dit onderwerp is er relevant beleid (de Beleidsnota Vrijetijdseconomie Oost Gelre) voor de periode tot 2020. Het is belangrijk om na te gaan of dit document nog up to date is en kan worden overgenomen, of dat een herijking in het kader van de Omgevingsvisie noodzakelijk is. Ook de huidige Economische Visie (Economie voorop, 2013), waarin wordt gepleit voor zones waar recreatie, toerisme en evenementen ruimte krijgen, vraagt waarschijnlijk een herziening in het kader van de Omgevingsvisie. Beide documenten kunnen een goed startpunt zijn voor de discussie over de toekomstige economie en werkgelegenheid in Oost Gelre. Herijking zal tevens moeten plaatsvinden in het licht van de deels structurele effecten van de coronacrisis voor het winkelaanbod, de horeca en andere bedrijven.
De Rijksoverheid streeft naar een circulaire economie in 2050. Waarbij in 2030 het gebruik van grondstoffen met 50% moet zijn afgenomen. Ook uit de analyse blijkt dat de circulaire economie een belangrijk onderwerp is voor Oost Gelre. Inhoudelijk verdient dit onderwerp dan ook een plek in de Omgevingsvisie. De gemeente kan hier zelf invulling aan geven door beleidsregels op te stellen en
16
goede voorbeelden te creëren. Denk hierbij aan de ontwikkeling van het bedrijventerrein Laarberg als verzamelplaats van circulaire activiteiten.
De discussie rondom de maakeconomie/ en de grootschalige landbouw en de mogelijke negatieve effecten hiervan, moet worden gevoerd in de Omgevingsvisie. Enerzijds is de maakeconomie een belangrijk kenmerk van de gemeente, anderzijds heeft deze een impact op de kernkwaliteiten, zoals een gezonde woonomgeving en een aantrekkelijk landschap.
Tevens is er behoefte aan een visie voor bedrijventerreinen met aandacht voor: toekomstige leegstand, het buitengebied, personeel en werkgelegenheid. Het Regionaal Programma Werklocaties regio Achterhoek (2019) kan een vertrekpunt zijn voor dit onderwerp.
Het bestaande beleid op dit thema moet worden herzien in het licht van de deels structurele impact van de coronacrisis en met het oog op een toekomstbestendige circulaire economie. Het is belangrijk om in te zetten op de kernkwaliteiten van Oost Gelre en deze op duurzame wijze te versterken.
3.5.
Bereikbaarheid en mobiliteit
Het verbeteren van de bereikbaarheid is van belang voor een aantrekkelijk vestigingsklimaat, en daarmee voor de kwaliteit van leven. Binnen het thema bereikbaarheid en mobiliteit zijn de opgaven rondom infrastructuur, mobiliteitsconcepten, digitale infrastructuur en aanbod van ruimte om te recreëren relevant voor Oost Gelre. Bereikbaarheid en mobiliteit zijn zowel op provinciale, regionale en gemeentelijke schaal belangrijke thema’s. De Achterhoekvisie schetst dat de huidige bereikbaarheid van de Achterhoekse bedrijven matig tot slecht is en dat er duurzame vraaggerichte mobiliteitsoplossingen nodig zijn om, onder andere, nieuwe arbeidskrachten aan te trekken. Uit de analyse blijkt dat goede bereikbaarheid een belangrijke factor is voor het ondernemingsklimaat in Oost Gelre.
In 2014 is het Integraal Verkeersprogramma Oost Gelre opgesteld, met een tijdshorizon tot 2024. Dit beleid is vastgesteld en bevat integrale verkeerskundige, ruimtelijke overwegingen en een uitvoeringsprogramma. De opwaardering van de N18 is hierin opgenomen als onderwerp. Dit document kan als vertrekpunt dienen voor de discussie over de bereikbaarheidsopgaven voor Oost Gelre. Voor Lichtenvoorde en Groenlo wordt gewerkt aan een update in de vorm van verkeerscirculatieplannen.
Er is overeenstemming over de positieve impact van het opwaarderen van de N18 op de bereikbaarheid van Oost Gelre. Mensen en bedrijven zijn dan wellicht meer geneigd om naar de regio te verhuizen of in de regio te blijven, wat goed is voor de leefbaarheid in de gemeente en de regio. Wel worden met de opwaardering mogelijk kernkwaliteiten bedreigd, denk hierbij aan de gemeenschapszin en landschappelijke waarden. Het gesprek over dit dilemma zal gevoerd moeten worden bij het opstellen van de Omgevingsvisie.
17
Ook wordt het belang van technologische bereikbaarheid (denk hierbij aan goede ICT- verbindingen) groter, met name nu mensen steeds meer thuiswerken. In de hele gemeente ligt inmiddels een netwerk van glasvezel- of coaxkabels.
Voor het versterken van de kernkwaliteiten van Oost Gelre zijn ook parkeervoorzieningen, fietspaden en wandelroutes van belang voor de bereikbaarheid.
De provincie Gelderland wil inzetten op (blijvende) bereikbaarheid in het landelijk gebied. In het geval van Oost Gelre is hier ook aandacht voor nodig. In aanvullingen op de fysieke infrastructuur en ICT kunnen slimme vormen van mobiliteit (MaaS)1 een grote rol spelen voor de bereikbaarheid, vooral voor het landelijk gebied. ‘MaaS gaat om het plannen, boeken en betalen van al het mogelijke vervoer via apps. Bijvoorbeeld de deelfiets, deelauto, deelscooter, trein, tram, of (water)taxi. Dit vraagt wel voorzieningen, zoals laadpunten en locaties voor deelfietsen, deelauto’s et cetera.
Voor het thema bereikbaarheid en mobiliteit kan inspiratie worden gehaald uit de Achterhoekvisie en huidige beleid als vertrekpunt worden genomen. De grote inhoudelijke uitdagingen liggen op het versterken van de aansluiting van het gebied (zowel fysiek (N18) als digitaal (snel internet)). Daarnaast is het belangrijk om in te zetten op (slim) openbaar vervoer in het landelijk gebied.
3.6.
Wonen, leefbaarheid en veiligheid
Wonen, leefbaarheid en veiligheid betekenen voor Oost Gelre met name: een groene, gezonde en veilige leefomgeving met voldoende onderscheidende woonmogelijkheden voor alle doelgroepen en voldoende ruimte voor toerisme en recreatie. Ook in Achterhoek-verband ligt er de ambitie om te excelleren als een gezonde, schone en leefbare regio. Inhoudelijk is de opgave voor de gemeente Oost Gelre op dit thema om het juiste woningaanbod te creëren voor de inwoners, waarbij de nadruk ligt op herstructurering van de huidige woningvoorraad.
Vanwege de vergrijzing is het belangrijk dat er voldoende geschikte woonvormen en woonzorglocaties zijn voor oudere inwoners. Daarnaast is huisvesting voor arbeidsmigranten een belangrijke opgave voor de gemeente. Uit de analyse en de recente gesprekken met de kernen blijkt dat er de komende vijf jaar nog ruimte is voor uitbreiding van de woningvoorraad. Overigens resteert er dan nog wel een grote opgave voor vervanging en verduurzamingen van de woningvoorraad. De discussie rondom krimp kan goed gevoerd worden in het traject van de Omgevingsvisie.
Vanuit de kernkwaliteiten van Oost Gelre en landelijke doelstellingen is het belangrijk om de bestaande woongebieden te vergroenen, het gaat hierbij zowel om vergroening van de fysieke leefomgeving als om verduurzaming (klimaatbestendig, energieneutraal) van de woningvoorraad. Het is tevens belangrijk om de leefomgeving zo in te richten dat er genoten kan worden van het groen en dat de omgeving uitnodigt om te bewegen. Groen raakt aan veel beleidsdoelen op het gebied van
1
MaaS, Mobility as a Service
18
biodiversiteit (ook in de kernen), klimaat, gezondheid en welzijn en vraagt dus om een integrale benadering.
Op het gebied van veiligheid is met name ondermijning (door criminaliteit) een opgave waar aandacht voor nodig is. Dit thema staat ook onder de aandacht in het Integraal Veiligheidsprogramma Achterhoek (2019, loopt tot 2022). Functie- of bestemmingsverandering om leegstand te voorkomen, wordt hierbij genoemd als belangrijk middel tegen ondermijning. Daarnaast is er blijvende aandacht nodig voor de leefbaarheid van het landelijk gebied. Die staat onder druk door leegloop, krimp en de grote druk op de agrarische bedrijven (economisch en milieurandvoorwaarden).
Er is recent beleid opgesteld voor de thema’s wonen en leefbaarheid. De Woonvisie Oost Gelre beslaat de periode 2016- 2025. Daarnaast is er in overleg met andere overheden voor de regio Achterhoek een nieuwe Woonagenda 2015-2025 vastgesteld (deels geactualiseerd in 2019). Onlangs (2019) is er een ‘Menukaart Wonen’ voor Lichtenvoorde en Groenlo opgesteld. Er zijn Leefbaarheidsvisies ontwikkeld door de kleine kernen (2017), Lichtenvoorde (Geef Lichtenvoorde kleur, 2017) en Groenlo (Stad Groenlo, 2016), waarbij veel participatie heeft plaatsgevonden. Het is belangrijk om te checken of de koersen van deze trajecten kunnen worden doorgezet in de Omgevingsvisie, of dat er aanpassingen nodig zijn, bijvoorbeeld omdat de horizon van de Omgevingsvisie verder weg ligt.
Op het thema wonen, leefbaarheid en veiligheid is veel recent beleid vastgesteld. Er is aanvullende aandacht nodig voor Groenlo en Lichtenvoorde. Op wonen en leefbaarheid in de kleine kernen heeft recentelijk een participatietraject plaatsgevonden. Inhoudelijk zijn de belangrijke opgaves rondom dit thema: (her)verdeling van de huidige woningvoorraad voor de doelgroepen van de toekomst, vergrijzing en ondermijning.
3.7.
Welzijn, zorg en gezondheid
‘De omgeving moet uitnodigen om aandacht voor elkaar te hebben, voor elkaar te zorgen en gezond te blijven’ wordt gezien als grootste opgave voor Oost Gelre op het thema welzijn, zorg en gezondheid. Hier komen de kernkwaliteiten van de gemeente sterk naar voren. Ook in Achterhoeks verband ligt er de ambitie om te excelleren als een gezonde regio. Hierbij ligt de focus op vernieuwing en verbetering binnen zorg en welzijn, met innovatie en preventie als belangrijke pijlers. Specifiek voor Oost Gelre is noaberschap een belangrijke aanvullende pijler .
Inhoudelijk betekent de opgave rondom welzijn, zorg en gezondheid, dat er behoefte is aan groene en andere ontmoetingsplekken. De fysieke leefomgeving moet ook zoveel mogelijk uitnodigen om te bewegen. Denk hierbij aan het inzetten op goede (groene) speel-, sport- en zorgvoorzieningen. Het is hierbij belangrijk dat alle voorzieningen toegankelijk blijven. Zij vormen de basis voor de sociale cohesie, ook voor de oudere generaties.
De beleidsnota sociaal domein (2019) bevat een integraal plan waarin WMO, jeugd, participatie, gezondheid en sport samenkomen. Het is denkbaar dat er inhoudelijke onderwerpen worden
19
overgenomen uit dit beleidsplan en vertaald naar de bijdrage die vanuit de fysieke leefomgeving kan worden geleverd aan de doelstellingen.
Op het thema welzijn, zorg en gezondheid is recent beleid vastgesteld, dat kan dienen als vertrekpunt voor de Omgevingsvisie. Inhoudelijk is het belangrijk om te sturen op voldoende sport-, beweeg- en gezondheidsvoorzieningen die voor iedereen goed te bereiken zijn.
3.8.
(Regionale) samenwerkingen
Regionale samenwerking is belangrijk voor Oost Gelre en noodzakelijk op vrijwel alle thema’s, maar afhankelijk van de politiek-bestuurlijke agenda. Die bepaalt de kans van slagen om op inhoud samen te werken. Uit de analyse blijkt dat het belangrijk is om zowel regionale (Achterhoek) als internationale samenwerking (met Duitsland) te versterken.
Voor de samenwerking met Duitsland ligt de focus op kennis delen en de aansluiting van wet- en regelgeving voor de verschillende thema’s. Specifiek is er aandacht nodig voor het waarderen van buitenlandse diploma’s. Daarnaast is samenwerking gewenst op de onderwerpen bereikbaarheid, toerisme, economie, onderwijs en water.
In Achterhoek-verband wordt op dit moment al samengewerkt op verschillende onderwerpen. Er zijn dan ook al veel documenten in een regionale context opgesteld, denk hierbij aan: het Regionaal Programma Werklocaties Achterhoek, de Achterhoekvisie en het Integrale veiligheidsprogramma Achterhoek.
In de Achterhoekvisie 2030 staat dat er in 2018 een Achterhoek Raad, de Achterhoek Board en zes ‘thematafels’ worden opgericht waarin ondernemers, maatschappelijke organisaties en overheden samenwerken aan gedeelde opgaven. Het zou zinvol zijn om ook de vraagstukken rond de Omgevingsvisie hierin mee te nemen.
Voor Oost Gelre is het belangrijk om zowel de regionale als de internationale samenwerking te versterken. Bij de regionale samenwerking is het belangrijk om aan te haken bij de Achterhoek Raad en de Achterhoekse Board.
3.9.
Hoofddoelen uit vastgesteld beleid
In bijlage 2 is een overzicht opgenomen van het vastgestelde beleid van de gemeente Oost Gelre. Onderstaande hoofddoelen uit dat vastgestelde beleid (NOVI en RES ontwerp) vormen inhoudelijk het kader voor de uitwerking van de Omgevingsvisie. Het gaat om de doelen die actueel zijn en naar verwachting relevant met het oog op de horizon voor de Omgevingsvisie die in het Ambitiedocument voor de Omgevingswet (2019) is bepaald op 2035.
Andere documenten, zoals de Agrarische Agenda en de Leefbaarheidsvisie kleine kernen, vormen wel belangrijke input voor de Omgevingsvisie, maar zijn niet op voorhand kaderstellend.
20
Document
Hoofdoelstellingen
NOVI (ontwerp, 2019)
•
Ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie
•
Duurzaam, economisch groeipotentieel
•
Sterke en gezonde regio’s en steden
•
Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied
•
Werken aan een gezond, veilig, schoon en welvarend Gelderland
•
Bijdragen aan economische ontwikkeling op de juiste locaties in de
Omgevingsvisie Gelderland (Gaaf Gelderland, 2019) Regionaal Programma Bedrijventerreinen regio
regio en het bevorderen van (de randvoorwaarden voor)
Achterhoek
werkgelegenheid. •
Ruimte geven aan de ontwikkeling van lokale bedrijvigheid
•
Het versterken van de kwaliteit van bestaande bedrijventerreinen
•
Toelaten van nieuwe ontwikkelingen, waar dat nodig is
•
Bevorderen van regionale samenwerking omtrent het bedrijventerreinenbeleid
Regionale Energie-strategie
•
De samenwerkende overheden in de regio Achterhoek streven
Achterhoek (in
ernaar om 1,35 TWh duurzame energie op te wekken in 2030. Het
voorbereiding)
streven is om hiervan 0,35 TWh zon-op-dak te realiseren.
Achterhoekvisie 2030, 2019
•
In 2030 een bloeiend en innovatief economisch gebied, gekoppeld aan een uitstekende werk- , leer- en woonklimaat
•
Rode draad is werken aan een productieve, gekwalificeerde (opleiding), bereikbare, schone, leefbare en gezonde regio
Integraal Veiligheids-pro-
•
Bestrijding van georganiseerde criminaliteit
gramma Achterhoek, 2019
•
Preventie van radicalisering
•
Functieverandering van gebouwen tegen leegstand
Woonagenda Achterhoek,
•
Werken aan vitale kernen in een krachtige regio
2015
•
Verlaging toevoeging van nieuwe woningen met 10% naar 5300
•
Woningen toekomstbestendig maken (energie, levensloop)
•
Gezamenlijke beeldvorming over leegstand/leegkomend vastgoed
•
Wonen en zorg vormen een belangrijk aandachtspunt
Vrijetijdsagenda Achterhoek
-
De vrijetijdssector tussen nu en 2030 verder ontwikkelen door:
2020-2030
-
Aanbodontwikkeling; de beleefbaarheid van de Achterhoek vergroten
-
Vitaliteit verblijfsrecreatie op peil te houden en te verbeteren
-
Werken aan een onderscheidend profel; de Achterhoek zichtbaarder maken voor de nationale- en internationale gast
-
Gastvrijheid in de regio bevorderen
-
Positie vrijetijdssector binnen de Achterhoek te versterken, verbindingen met andere sectoren intensiveren.
21
Document
Hoofdoelstellingen
Beleidsnota sociaal domein,
•
2019
Integraal plan waarin WMO, jeugd, participatie, gezondheid en sport samenkomen
•
Vrijwilligers en vrijwilligersorganisaties ondersteunen en versterken
•
Een inclusieve samenleving
Sportvisie Oost Gelre 2015-
•
Streven naar een vitale en sportieve samenleving
2025
•
Bereikbare kwalitatieve sportaccommodaties
•
Sportieve openbare ruimte
•
Sport als aanjager voor een vitale samenleving
•
In stand houden en uitbreiden van het toeristisch aanbod in de
Beleidsnota vrijetijdseconomie, 2015
Economische Visie:
gemeente Oost Gelre •
Het stimuleren en faciliteren van (innovatieve) projecten
•
Een evenwichtige, bloeiende en duurzame economische
Economie Voorop, 2013
ontwikkeling in de gemeente Oost Gelre bewerkstelligen •
Zones voor recreatie, toerisme en evenementen aangeven
•
Investeren in onderwijs, kennis en innovatie, samen met scholen en bedrijfsleven
Programma Stad Groenlo
•
Programma ter versterking van de bedrijvigheid en levendigheid van Groenlo
Programma Geef
•
Lichtenvoorde Kleur
Programma om van het centrum van Lichtenvoorde een kwaliteitsplek voor ontmoeting, werken, goed wonen en vermaak voor bewoners, bezoekers en werknemers te maken. Daarnaast om voor de toerist van Lichtenvoorde een aantrekkelijk en levendig dorp met voldoende activiteiten om te verblijven te maken.
Integraal Verkeers-
•
programma Oost Gelre, 2014
De mens is de maat der dingen voor het verkeers-en vervoerssysteem.
•
Hiermee streeft de gemeente een duurzaam veilig ingericht wegennet na, dat bijdraagt aan de economie en een plezierige woon-en leefomgeving en dat bij uitstek geschikt is om de toeristisch-recreatieve functies een stimulans te geven.
•
Het faciliteren van voldoende parkeerruimte om het sociaal en economisch functioneren van de gemeente te waarborgen.
•
Bij de wegen in het buitengebied staan veiligheid, menselijke maat en de landschappelijke en cultuurhistorische waarden centraal.
Woonvisie Oost Gelre, 2016
Menukaart Wonen Groenlo en Lichtenvoorde, 2019
•
(Huidige) woningvoorraad passend maken
•
Kwaliteit voorop
•
Behoud van een fijne leefomgeving
•
Woningbouw naar behoefte in Groenlo en Lichtenvoorde door middel van het toepassen van kwalitatieve criteria.
22
Document
Hoofdoelstellingen
Leefbaarheidsvisie kleine
•
Passende woonruimte voor iederenn
kernen (opgesteld door
•
Een thuis voor jong en oud met geschikte (onderwijs)voorzieningen
Dorpsbelangenorganisaties
•
Zorg(en) voor elkaar
(wordt geactualiseerd in
•
Een groene en gastvrije omgeving met ruimte voor rust en
2020))
dynamiek •
Een gezonde lokale economie
Evenementenbeleid
•
Veiligheid van evenementen waarborgen en overlast voorkomen
Erfgoednota 2021-2024
•
Ambities voor de instandhouding en ontwikkeling van het erfgoed gericht op:
Beleid installaties opwekking
•
-
Samen werken aan en met erfgoed
-
Duurzame instandhouding van erfgoed
-
Identiteit benutten voor de beleving van erfgoed
-
Kennis vergroten en delen.
Installaties voor hernieuwbare energie mogelijk maken om een
hernieuwbare energie Oost
energieneutrale gemeente te realiseren in 2030 met oog voor:
Gelre
-
Draagvlak
-
Procesparticipatie
-
Financiële participatie
-
Zorgvuldig gekozen locaties
-
Een goede landschappelijke inpassing en versterking
-
Bijdrage aan de lokale economie
-
Meervoudig ruimtegebruik
23
4.
Participatie en proces
4.1.
Participatie en de gemeenteraadsverkiezingen van 2022
4.1.1. Participatie Participatie is vanaf het begin een belangrijk onderwerp in de Omgevingswet. Tot voor kort was deze participatie zowel voor initiatiefnemers als overheden vormvrij. Bij de vaststelling van de Invoeringswet voor de Omgevingswet (2020) is bepaald dat gemeente(raden) participatiebeleid moeten vaststellen voordat de Omgevingswet van kracht wordt (nu verwacht 1-1-2022). Dit beleid wordt inmiddels voorbereid voor Oost Gelre en kan waarschijnlijk begin 2021 door de gemeenteraad worden vastgesteld.
Participatie past goed bij de werkwijze en cultuur in Oost Gelre. Al langere tijd is het gebruikelijk om voorafgaand aan het vaststellen van nieuw beleid, ‘een goed gesprek’ te voeren met de inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Denk aan de Leefbaarheidsvisie kleine kernen, Menukaart Wonen, Geef Lichtenvoorde Kleur en Stad Groenlo. Recent heeft Oost Gelre intensief met de kernen gesproken over leefbaarheid en woningbouw (zie kader). Die goede voorbeelden zijn belangrijk om als inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en gemeente Oost Gelre samen te leren hoe je via participatie synergie kunt genereren (1+1= 3). Oost Gelre maakt daarbij gebruik van de ‘Richtlijn omgevingsdialoog ruimtelijke plannen’. Deze bestaat uit vier onderdelen: •
Bepaal de omgeving (wie is belanghebbende?)
•
Informeer de omgeving
•
Voer een dialoog
•
Maak een verslag
Voorbeeld participatie: Woningbouw kleine kernen Op 15 oktober 2019 heeft de gemeenteraad de ‘Ruimtelijke verkenning wonen kleine kernen’ vastgesteld. In de ruimtelijke verkenning zijn voor iedere kleine kern in Oost Gelre zones aangeduid voor mogelijke woningbouwlocaties. De verkenning is in samenwerking door de gemeente en de 6 Dorpsbelangenorganisaties (DBO’s) opgesteld. Zo hebben de DBO’s zelf onderzocht welke woningen passend zijn voor de eigen kern. Daarbij hebben zij onder andere enquêtes uitgezet onder de inwoners. Daarna is met de kaart op tafel samen met de DBO’s gezocht naar passende locaties. Op basis van digitaal kaartmateriaal (landschap, ruimtelijke structuur) is in werksessies input geleverd door de DBO’s. Ook is meer in detail gekeken naar de locaties en zijn gesprekken met grondeigenaren gevoerd. Daarna is de visie voorgelegd aan, en vastgesteld door de gemeenteraad. Inmiddels wordt de visie uitgevoerd en zijn in de diverse kleine kernen initiatieven in ontwikkeling voor woningbouw. Ook dit gebeurt in nauwe samenwerking met de inwoners en de DBO’s. Per
24
dorp is de rolverdeling tussen gemeente en DBO maatwerk. Uitgangspunt daarbij is dat het vooral een proces is van de kern zelf.
Afbeelding 1: Processchema Ruimtelijke verkenning wonen kleinen kernen.
Participatie gaat verder dan inwoners betrekken bij de voorbereiding en uitvoering van plannen en beleid vanuit de gemeente. De rollen kunnen ook omgedraaid zijn, waarbij het initiatief bij de inwoners ligt.
Dat geldt ook voor de participatie bij de Omgevingsvisie. Die is primair gericht op het bouwen aan een breed gedragen Omgevingsvisie. Maar daarnaast is het interessant om de ogen en oren open te houden voor initiatieven waarmee inwoners, ondernemers of maatschappelijke organisaties kunnen bijdragen aan de uitvoering van de Omgevingsvisie. Want met bijvoorbeeld ontstenen en vergroenen van de eigen tuin (no regret-maatregelen) kan vrijwel iedereen morgen al een bijdrage leveren aan de klimaatdoelstellingen.
Adviseren en coproduceren zijn veel gebruikte participatievormen bij de voorbereiding van beleid. Bij adviseren ligt het initiatief meer bij de overheid. Input vanuit de samenleving kan worden overgenomen, maar de overheid – in dit geval de gemeente – kan er ook van afwijken. Een goede motivering is hierbij belangrijk voor behoud van draagvlak.
Bij coproduceren is er sprake van samen werken aan voorstellen voor beleid. Het is bij coproductie belangrijk om vooraf de kaders op zowel inhoud als proces helder te formuleren. Kort gezegd: waar kan het wel en niet over gaan, wat is ieders rol en volgens welke stappen wordt toegewerkt naar besluitvorming? De kaders worden op hoofdlijnen bepaald in dit Koersdocument.
25
Met het oog op een goede afspiegeling ‘aan tafel’ (meer dan de usual suspects) is het belangrijk om goed te kijken naar de wijze van uitnodigen en de werkvormen (G1000, Mentimeter, Kahoot et cetera).
4.1.2. Het proces en de gemeenteraadsverkiezingen van 2022
Voor de Omgevingsvisie is het van belang dat de gemeente(raad) voldoende regie kan voeren op het proces. Daarvoor is in hoofdstuk 4 een voorstel uitgewerkt. In de uitwerking is rekening gehouden met de gemeenteraadsverkiezingen in 2022. De praktijk wijst uit dat zorgvuldige participatie, waarbij uiteenlopende doelgroepen laagdrempelig kunnen meedenken, vraagt om voldoende tijd. Het is niet altijd op voorhand te overzien hoeveel tijd een gesprek over een thema of gebied zal vragen. Normaal gesproken vraagt de voorbereiding van een Omgevingsvisie minimaal 1 tot 1,5 jaar doorlooptijd. Bij vaststelling van het Koersdocument door de gemeenteraad vóór 1 januari 2021 is in het meest gunstige scenario per 1 januari 2022 een ontwerp-Omgevingsvisie beschikbaar.
Met het oog op de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2022 is vaststelling van de Omgevingsvisie door de huidige gemeenteraad alleen mogelijk met een strakke regie op het proces en beperkte ruimte voor participatie. Een voordeel van deze optie kan zijn dat Oost Gelre op korte termijn beschikt over een actuele Omgevingsvisie en van daaruit richting kan geven aan de toekomst van de gemeente. Een mogelijk nadeel van het afronden van de Omgevingsvisie vóór de gemeenteraadsverkiezingen, is beperkt draagvlak bij de inwoners en de kans dat de visie niet wordt gedragen door de dan nieuwgekozen gemeenteraad.
Bij een knip in het proces rondom de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 kunnen belangrijke aspecten onderdeel vormen van de verkiezingscampagnes. Zo heeft de kiezer tijdens het proces de gelegenheid om letterlijk zijn stem uit te brengen. De behandeling door twee opeenvolgende gemeenteraden kan bijdragen aan een groter draagvlak voor een Omgevingsvisie die beoogt voor langere termijn richting te geven aan de toekomst van Oost Gelre. Het belangrijkste nadeel van de knip is de langere doorlooptijd. Het zal een inspanning vragen om de aandacht voor het proces vast te houden en het duurt langer voordat Oost Gelre beschikt over een vastgestelde Omgevingsvisie.
4.2.
Drie opties voor het proces
4.2.1. De basis De gemeente Oost Gelre wil aan de voorkant graag een heldere en bewuste keuze maken voor de vormgeving van het proces. Uitgangspunt voor het proces is dat het in alle gevallen uit drie fasen zal bestaan, te weten:
Fase 1: analyse van de opgave •
Stap 1: Analyse van geschiedenis, huidige situatie en trends en ontwikkelingen door de organisatie/extern bureau en rol maatschappelijke organisaties, collega overheden en adviseurs in het participatietraject afspreken 26
•
Stap 2 (parallel): m.e.r.-startnotitie opstellen (NRD) en publiceren en (bij uitgebreide betrokkenheid) voorleggen voor advies bij commissie voor de m.e.r. (niet verplicht)
•
Stap 3: Eerste ronde participatie gericht op aanvullen en aanscherpen van de analyse en opgaven
Resultaat fase 1: Door college van B&W vastgestelde analyse en beschrijving van de opgaven. Analyse ter kennisname naar de gemeenteraad. De raad kan het college van B&W adviseren over de volgende fase. Fase 2: scenario’s en alternatieven opstellen Scenario’s en alternatieven zijn een beproefde methode om een beeld te krijgen van de verschillende keuzemogelijkheden en de effecten daarvan. Vanwege de m.e.r.-verplichting moeten scenario’s en alternatieven ook uitgewerkt worden volgens de richtlijnen voor de m.e.r., het eventuele advies van de m.e.r.-commissie en de reacties op de startnotitie (NRD). •
Stap 1: Organisatie maakt voorzet voor scenario’s/alternatieven, college van B&W geeft scenario’s vrij voor participatie en informeert de gemeenteraad
•
Stap 2: Participatie over scenario’s en alternatieven
•
Stap 3: Voor coproductie-onderwerpen: concrete initiatieven ophalen, die passen bij de scenario’s / meedenken over kaders
Resultaat fase 2: Door college van B&W vastgestelde scenario’s/alternatieven. Gemeenteraad kan op basis van de scenario’s/alternatieven het college van B&W adviseren over de volgende fase. Op basis van de scenario’s/alternatieven kunnen de milieueffecten worden onderzocht en kan de ontwerp Omgevingsvisie worden voorbereid.