Kerkenvisie kerkpaspoorten

INTERIEUR Het oorspronkelijke interieur is nog gaaf bewaard. De wanden en bogen in de ongedeelde ruimte zijn in schoonmetselwerk in rode en gele baksteen uitgevoerd. Boven de kapel zijn kruisgewelven. Aan de achterzijde is een orgelbalkon met bakstenen balustrade. Verder zijn de oorspronkelijke betegelde vloeren nog aanwezig, Nagelvaste elementen bestaan uit het natuurstenen altaar met bijbehorende koorhekken, het Maria-altaar en de eikenhouten de biechtruimte. De nog aanwezige kerkbanken dateren eveneens nog uit de bouwtijd. Tevens is in de zijgevel een steen aanwezig met de tekst: ME POSUIT – J.P.P. OOSTERBAAN – 25 NOV 1936. Verder zijn ook de oude paneeldeuren behouden.

RUIMTELIJKE CONTEXT Het voormalige ziekenhuis Sint Vincentius waar de kapel deel van uitmaakte is gelegen aan de zuidzijde van Groenlo. Dit deel van de stad is vanaf de middeleeuwen gevormd tot een katholiek eiland binnen de vesting Groenlo, bestaande uit verschillende scholen, een klooster, kerk met pastorie en ziekenhuis.

‘DE KAPEL BOOD GEESTELIJKE ONDERSTEUNING’

De kapel van het voormalige ziekenhuis is gelegen tegen de zuidwestelijke omwalling van de stad, herkenbaar aan de nog aanwezige gracht, ten zuiden van het complex. De kapel is enkel vanaf de achterzijde van het complex zichtbaar. Aan de voorzijde is het opgenomen in de latere bebouwing van het voormalige ziekenhuis.

In de vrijliggende gevels zijn oorspronkelijke spitsboogvensters aanwezig, gevuld met glas-in-loodramen. In het spitsboogvenster achter het koor is een glas-in-lood voorstelling van de gekruisigde Jezus Christus met Maria en Maria Magdelena, gesigneerd rechtsonder: W. Mengelberg, Zeist jan. 1937. Andere vensters hebben vlakken van gekleurd glas. Aan de rechterzijde is een later aangebrachte entree met stalen brandtrap.

KERKHISTORIE Verpleeg- en verzorgingscentrum Molenberg is gelegen op de plek waar sinds 1374 het Sint Vincentiusgasthuis was gesitueerd, gesticht door pastoor Herman Mattelier, bestaande uit twee huizen. In 1724 werden beide gasthuizen in het openbaar verkocht aan één van de toenmalige burgemeesters van Groenlo: Gooswijk Veldinck. In 1895 nam de Vincentiusvereniging het gasthuis over van de gemeente Groenlo en liet zusters van Julie Postel uit Boxmeer de zieken verzorgen. In het begin van de twintigste eeuw werd het ziekenhuis meerdere malen uitgebreid, o.a. in 1936 met een kapel. Tijdens de Tweede Wereldoorlog diende het ook als hospitaal voor gewonde Duitse soldaten. In 1950 kwam de eerste chirurg in het ziekenhuis te werken. In de jaren tachtig sloot men het ziekenhuis en ging verder als verpleeg- en verzorgingscentrum De Molenberg, later onderdeel van Zorgcombinatie Marga Klompé.

Bouwtekening uit 1936. EAL bouwdossier 1436, nr. 185.

BOUWHISTORIE Het gebouw is nog gaaf bewaard. Aanpassingen zijn gedaan in de gevel waar nieuwe doorgangen zijn gemaakt (rechterzijgevel, ter hoogte van het koor) en aan de voorzijde bij de aansluiting met de nieuwe gebouwen van het ziekenhuis.

I.

STEDENBOUWKUNDIGE OF ENSEMBLE WAARDE

1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel

●●○

2. wegens situering verbonden met ontwikkeling / uitbreiding wijk, gebied of landschap

●●○

3. bijzondere betekenis voor aanzien van Groenlo (beeldbepalend / landmark)

●○○

4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc.

○○○

KERKENPASPOORT

MOSKEE EL-HOUDA | GROENLO

OBJECTNUMMER: 035

DATUM: 19-07-2021

II. ARCHITECTUUR- EN BOUWHISTORISCHE WAARDE 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur en / of bouwtechniek

●○○

2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect

○○○

3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, karakteristiek bouwtype

○○○

4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, constructie en/of ornamentiek

○○○

III. KUNSTHISTORIE 1. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen exterieur

○○○

2. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen interieur

○○○

3. vanwege bijzondere kunstuitingen op het terrein

●○○

Wijk - kern Groenlo, gemeente Oost-Gelre

Bouwtype Schoolgebouw

Bouwjaar/periode 1972

Oorspronkelijk functie Kleuterschool

Latere functie Wijkgebouw

Huidige functie Moskee

IV. KERKELIJK INTEREURENSEMBLE, INVENTARIS 1. aanwezigheid van een bijzonder/gaaf interieurensemble

○○○

2. aanwezigheid van een bijzondere inventaris (roerende goederen)

○○○

V. KERKHISTORIE 1. herinnering aan belangrijk aspect in relatie tot lokale historie

●●○

2. uiting van een bijzonder liturgische ontwikkeling of kerkgenootschap

○○○

VI. GAAFHEID EN ZELDZAAMHEID 1. uitzonderlijk belang vanwege gaafheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●○○

2. uitzonderlijk belang vanwege zeldzaamheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

○○○

SCORE

10

score ≥ 34 punten

waardevol, hoge erfgoedwaarde, monumentkwaliteit

hoge waarde

●●●

score 18 > 34 punten

waardevol, positieve erfgoedwaarde, karakteristiek kwaliteit

positieve waarde

●●○

score < 18 punten

basis erfgoedwaarde

basiswaarde

●○○

Eigenaar

Islamitische Stichting Mesjide Elhouda

geen waarde / nvt

○○○

Adres, postcode

Wheme 3, 7141 BV Groenlo

Wijzigingen

Verbouw wijkgebouw (1982); Verbouw tot gemeenschapscentrum (1989)

Aanbouwen

Niet van toepassing

Architect

Niet bekend

Bouwstijl

Functionalisme

Status + objectnummer

-

Nagelvaste (wand)kunst

Niet van toepassing

Kunstenaars

Niet van toepassing

Inventaris

Niet van toepassing

Terrein en terreinafscheiding

Gebouw gelegen op de hoek Wheme/Barakkenplaats. Aan de straatzijde een plaats met betontegels, afgescheiden door een ijzeren hekwerk op bakstenen voet.

Bronnen

Reliwiki.nl, grolsverleden.nl

TOELICHTING WAARDERING Het gebouw diende tot 1982 als kleuterschool ’t Whemehöfken en is gesitueerd in de noordoosthoek van de binnenstad van Groenlo. Dit deel van de stad, grenzend aan de vestingwerken, is tot in de 20ste eeuw onbebouwd gebleven. Het gebouw heeft enige waarde als onderdeel van de ontwikkeling van dit deel van de stad, zeker ook in samenhang met de andere schoolgebouwen uit de jaren 70 die in dit deel zijn gerealiseerd. De architectuurhistorische waarde van het gebouw is beperkt.

CULTUURHISTORISCHE QUICKSCAN KERKENVISIE OOST-ACHTERHOEK

Gemeente

Aalten

KENMERKEN

MOSKEE EL-HOUDA | GROENLO KORTE KARAKTERISTIEK, RUIMTELIJKE EN HISTORISCHE CONTEXT GEBOUW, EXTERIEUR Het L-vormige bakstenen gebouw van de voormalige kleuterschool ’t Whemerhöfken heeft met betonpannen gedekt zadeldaken met overstek. Aan de straatzijde zijn grote vensteropeningen aanwezig en verschillende entrees tot het gebouw. Voor het pand ligt de voormalige speelplaats. Aan de achterzijde is een latere uitbouw onder een plat dak aanwezig.

INTERIEUR Het interieur is niet onderzocht.

RUIMTELIJKE CONTEXT Het gebouw staat in de grotendeels pas na 1970 ingevulde noordoosthoek van de kern van Groenlo binnen de vestingwerken en markeert een straathoek. De voormalige speelplaats aan de voorzijde is recent opgeknapt. In de bestrating is een looppad aangegeven in witte betontegels en loopt van het poortje in het hekwerk op de hoek van de kruising naar de hoofdentree in de lange gevel aan de voormalige speelplaats. Het ijzeren spijlenhek is geplaatst op een gemetselde voetmuur. Aan de linkerzijde en achterkant grenst het gebouw aan de erfscheidingen met naastgelegen percelen.

‘H ET GEBOUW DIENDE TOT 1982 ALS KLEUTERSCHOOL’

KERKHISTORIE Van 1998 tot 2005 diende het gebouw aan Gasthuisstraat 2 als onderkomen voor de Islamitische stichting Mesjide Elhouda. Dit gebouw werd door een brand verwoest en daarna vond de stichting onderdak in het voormalige schoolgebouw aan Wheme 3.

BOUWHISTORIE Aan de achterzijde werd in 1989 een nieuwe uitbreiding gemaakt onder een plat dak. Hierdoor kwam ook een nieuwe indeling binnen het gebouw tot stand.

I.

STEDENBOUWKUNDIGE OF ENSEMBLE WAARDE

1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel

●●●

2. wegens situering verbonden met ontwikkeling / uitbreiding wijk, gebied of landschap

●●●

3. bijzondere betekenis voor aanzien van Groenlo (beeldbepalend / landmark)

●●●

4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc.

●●●

KERKENPASPOORT

CALIXTUSKERK | GROENLO

OBJECTNUMMER: 036

DATUM: 21-10-2020

II. ARCHITECTUUR- EN BOUWHISTORISCHE WAARDE 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur en / of bouwtechniek

●●●

2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect

●●○

3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, karakteristiek bouwtype

●●●

4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, constructie en/of ornamentiek

●●●

III. KUNSTHISTORIE 1. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen exterieur

●●●

2. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen interieur

●●●

3. vanwege bijzondere kunstuitingen op het terrein

●●○

Wijk - kern Groenlo, gemeente Oost Gelre

Bouwtype Pseudobasiliek

Bouwjaar/periode Kerk: XV Toren: XIV

Oorspronkelijk functie Kerk

Latere functie Schip in gebruik als multifunctionele ruimte (1990)

Huidige functie Gecombineerd

IV. KERKELIJK INTEREURENSEMBLE, INVENTARIS 1. aanwezigheid van een bijzonder/gaaf interieurensemble

●●●

2. aanwezigheid van een bijzondere inventaris (roerende goederen)

●●●

V. KERKHISTORIE 1. herinnering aan belangrijk aspect in relatie tot lokale historie

●●●

2. uiting van een bijzonder liturgische ontwikkeling of kerkgenootschap

●●●

VI. GAAFHEID EN ZELDZAAMHEID 1. uitzonderlijk belang vanwege gaafheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●●

2. uitzonderlijk belang vanwege zeldzaamheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●●

SCORE

49

score ≥ 34 punten

waardevol, hoge erfgoedwaarde, monumentkwaliteit

hoge waarde

●●●

score 18 > 34 punten

waardevol, positieve erfgoedwaarde, karakteristiek kwaliteit

positieve waarde

●●○

score < 18 punten

basis erfgoedwaarde

basiswaarde

●○○

geen waarde / nvt

○○○

TOELICHTING WAARDERING De Calixtuskerk is een goed en vrij gaaf voorbeeld van een laatmiddeleeuwse stadskerk in gotische stijl, in de pseudobasilicale opzet, vormgeving en detaillering kenmerkend voor de periode van ontstaan. Het gebouw heeft een belangwekkende bouwgeschiedenis en bezit een groot aantal interessante bouwconstructieve elementen, details en afwerkingen. Tevens is het gebouw van groot belang voor de geschiedenis van de stad Groenlo. De Calixtuskerk heeft een hoge monumentwaarde.

CULTUURHISTORISCHE QUICKSCAN KERKENVISIE OOST-ACHTERHOEK

Gemeente

Aalten

KENMERKEN Eigenaar

Stichting Oude Gelderse Kerken sinds 1978

Adres, postcode

Mattelierstraat 5 7141 BP Kerkstraat

Wijzigingen

Zware oorlogsschade in 1945; Restauratie kerk (1946-’53, 1963, 2006);

Aanbouwen

-

Architect

-

Bouwstijl

Gotiek

Status + objectnummer

Rijksmonument, nr. 18164

Nagelvaste (wand)kunst

Laatmiddeleeuwse muurschilderingen op noordwand koor; gebeeldhouwde kraagstenen; gebrandschilderd glasin-lood uit Atelier G.B. Holst (1949(, D. Hartmann (2007) en L. Ottens (2006).

Kunstenaars

Glas-in-lood: Atelier G.B. Holst, Dieter Hartmann en Luuc Ottens.

Inventaris

Koorgestoelte (XV), doopvont (XIII), eiken preekstoel (XIXa), Twee koperen kronen (XVIII), zerken (XVI en later). Schilderij (1648). Tegen de noordzijkapel van het koor grafmonument (1835) vervangen door: Grafmonument (1835).

Terrein en terreinafscheiding

Aan de voorzijde is een beklinkerd plein. Langs de beide zijbeuken tot halverwege beklinkerde velden. Daarna gras beplanting overgaand in het oude kerkhof aan de achterzijde van het koor. Langs het kerkhof een scheiding van beukenhagen. Reliwiki.nl,

CALIXTUSKERK | GROENLO KORTE KARAKTERISTIEK, RUIMTELIJKE EN HISTORISCHE CONTEXT GEBOUW, EXTERIEUR De St. Calixtuskerk is een laatgotische stadskerk met pseudo-basilicaal schip van zes traveeën en eenbeukig koor met driezijdige sluiting, grotendeels uit de vijftiende eeuw. Gevels van middenschip en koor zijn opgemetseld in baksteen in een wild of Vlaams verband. De noordelijke zijbeuk bezit ouder muurwerk met zwerfkeien. De grote westtoren dateert uit de veertiende eeuw, de spits is uit de negentiende eeuw. Zware westelijke toren met houten spits uit XIXb, De vensters hebben traceringen en zijn gevuld met secundaire gebrandschilderde glas-in-loodramen (o.a. in het koor van Atelier G.B. Holst (1949), de noordelijke zijbeuken door Dieter Hartmann (2007) en voorgevel zuidbeuk door Luuc Ottens

INTERIEUR Het interieur bestaat uit een driebeukige ruimte met kruisribgewelven, kolommen van Baumbergersteen en gebeeldhouwde sluit- en kraagstenen. Inventaris: fragmenten van het laatgotische koorgestoelte, doopvont van Bentheimersteen (XIII), eiken preekstoel (XIX a), muurschilderingen, voorstellend drie apostelen op de noordwand van het koor (XV B). Twee koperen kronen (XVIII) en verscheidene zerken (XVI en later). Curieus schilderij, dat de herinnering levendig houdt aan de geboorte van de Grolse vierling (1648).

RUIMTELIJKE CONTEXT De kerk is georiënteerd op de Mattelierstraat en ligt enkele meters van de rooilijn verwijderd. Hierdoor is er voor de kerk een plein ontstaan. Aan de achterzijde van het koor is het oude kerkhof gelegen, thans een grasveld met nog enkele oude grafmonumenten . Het kerkhof is in 2017 gerenoveerd. Opmerkelijk is dat het kerkhof door de eeuwen heen door zowel de protestantse als katholieke gemeenschap is gebruikt.

(2006)). Aan de noordzijde is in een steunbeer een memento mori opgenomen, bestaande uit drie ingemetselde schedels. Aan de oostzijde van het koor is een rechthoekige omlijste opening in de gevel te zien, een zogenaamde hagioscoop, waardoor zieken de mis konden volgen. Aan de zuidzijde is in 1979 aan de bovenzijde van een steunbeer een zonne­ wijzer geplaatst.

‘O UDST BEKENDE GEGEVENS OVER DE BOUW VAN DE TOREN STAMMEN UIT 1371’ Tegen de noordzijkapel van het koor grafmonument met gietijzeren obelisk (1835). Klokkenstoel met klok van Gebr. Edelbrock uit 1837. Het hoofdorgel is in 1951 gebouwd door de firma D.A. Flentrop (Zaandam). Het koororgel is in 1960 gebouwd door de firma Ahrend & Brunzema (Leer, Ostfriesland) voor de hervormde kerk te Rutten en in 2007 in Groenlo geplaatst.

KERKHISTORIE Oudst bekende gegevens over de bouw van de toren stammen uit 1371. Na 1406 maakte Groenlo deel uit van het leengebied van de bisschop van Münster. De bisschop stichtte diverse nieuwe kerken in zijn leengebied, waaronder één in Groenlo, de huidige Oude Calixtuskerk. Na het Beleg van Groenlo in 1627 ging de Sint Calixtuskerk naar de Protestantse gemeenschap. In 1672 wordt Groenlo door Bernard van Galen, bisschop van Münster, veroverd. De kerk wordt zwaar beschadigd. De bisschop moet de veroverde gebieden in 1674 teruggeven. De kerk komt voorgoed in handen van de protestanten. De toren werd in 1798 uit militair-strategische redenen eigendom van de burgerlijke Gemeente Groenlo.

BOUWHISTORIE De toren is in 1836 geraakt door blikseminslag. Deze brandde geheel uit, de kerk tevens zwaar beschadigd. De spits werd herbouwd in de huidige vorm. De kerk werd tijdens WOII getroffen door een vliegtuigbom. Een gedeelte van de gewelven van de zuidbeuk stortte in en het orgel uit 1838 werd beschadigd. Tijdens de restauratie van 1950 is een nieuw orgel (Flentrop) geplaatst. De Gemeente Groenlo restaureerde in 1953 de toren en maakte een open lantaarn in de spits t.b.v. een carillon, dat in 1956 werd geschonken en uit 18 klokken bestaat (uitbreiding carillon in 1977 naar 37 klokken en in 2000 naar 47). In 1963 volgde een nieuwe restauratie aan de kerk en toren. Alle polychromeerwerk dat nog onder het witte stucwerk zat werd weggekapt voor een nieuwe harde pleisterlaag van perlite. De kerk ging in 1978 over naar de Stichting Oude Gelderse Kerken. In 2000 en 2006 volgden restauraties.

I.

STEDENBOUWKUNDIGE OF ENSEMBLE WAARDE

1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel

●●●

2. wegens situering verbonden met ontwikkeling / uitbreiding wijk, gebied of landschap

●●●

3. bijzondere betekenis voor aanzien van Groenlo (beeldbepalend / landmark)

●●●

4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc.

●●●

KERKENPASPOORT

SINT CALIXTUSBASILIEK | GROENLO OBJECTNUMMER: 037

DATUM: 30-10-2020

Wijk - kern Groenlo, gemeente Oost Gelre

Bouwtype Kruiskerk

II. ARCHITECTUUR- EN BOUWHISTORISCHE WAARDE 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur en / of bouwtechniek

●●●

2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect

●●●

3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, karakteristiek bouwtype

●●●

4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, constructie en/of ornamentiek

●●●

III. KUNSTHISTORIE 1. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen exterieur

●●●

2. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen interieur

●●●

3. vanwege bijzondere kunstuitingen op het terrein

●●●

Bouwjaar/periode 1906-1908

Oorspronkelijk functie Kerk

Latere functie -

Huidige functie Kerk

IV. KERKELIJK INTEREURENSEMBLE, INVENTARIS 1. aanwezigheid van een bijzonder/gaaf interieurensemble

●●●

2. aanwezigheid van een bijzondere inventaris (roerende goederen)

●●●

V. KERKHISTORIE 1. herinnering aan belangrijk aspect in relatie tot lokale historie

●●●

2. uiting van een bijzonder liturgische ontwikkeling of kerkgenootschap

●●●

VI. GAAFHEID EN ZELDZAAMHEID 1. uitzonderlijk belang vanwege gaafheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●●

2. uitzonderlijk belang vanwege zeldzaamheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●●

SCORE

51

score ≥ 34 punten

waardevol, hoge erfgoedwaarde, monumentkwaliteit

hoge waarde

●●●

score 18 > 34 punten

waardevol, positieve erfgoedwaarde, karakteristiek kwaliteit

positieve waarde

●●○

score < 18 punten

basis erfgoedwaarde

basiswaarde

●○○

Eigenaar

Sint Paulusparochie

geen waarde / nvt

○○○

Adres, postcode

Kerkstraat 8, 7141 BA

Wijzigingen

Nieuwbouw pastorie (1933) Verbouw pastorie (1981)

Aanbouwen

-

Architect

Kerk: J. Cuypers (1861-1949) en J. Stuyt (1868-1934)

Bouwstijl

Neogotiek

Status + objectnummer

Kerk: Rijksmonument, nr. 18163 Pastorie: geen status

Nagelvaste (wand)kunst

Hoofdaltaar, tafel + beelden (1910, O. Mengelberg), kandelaar & Calixtusaltaar (resp. 1930 & 1958; atelier Brom), Maria- en Jozefaltaar (XIX), doopvont.

Kunstenaars

O. Mengelberg J. Collette, A. Termote, M. Lau, Atelier N. Witteman, Atelier Brom, G. ten Horn, W. v.d. Winkel,

Inventaris

Gebrandschilderde ramen: O. Mengelberg (1910-1914 koor), J. Colette (19251935 overige ramen), G. Ten Horn (19501952 orgeltribune, zuid/noordtransept), kruiswegstatie: M. Lau (1948). Diverse beelden; tegeltableau uit atelier Cuypers, 1910.

TOELICHTING WAARDERING Zeer gaaf bewaard ensemble met kerk en in 1933 opnieuw opgebouwde pastorie. Het kerkinterieur is gefaseerd tot stand gekomen en nog grotendeels oorspronkelijk. Het kerkinterieur is kunsthistorisch van belang vanwege verschillende samen­ stellende nagelvaste onderdelen en de inventaris, gemaakt door diverse kunstenaars en volgens uiteenlopende technieken. Interieur van de pastorie is aangepast en vormt een minder waardevol geheel.

CULTUURHISTORISCHE QUICKSCAN KERKENVISIE OOST-ACHTERHOEK

KENMERKEN

Gemeente

Aalten

Terrein en terreinafscheiding

Aan de zijde van de Kerkstraat en Nieuwstad is het terrein afgesloten door een modern stalen hek op bakstenen fundering. Bij de ingang in de zuidtransept is een oudere ijzeren poort tussen

SINT CALIXTUSBASILIEK + PASTORIE | GROENLO KORTE KARAKTERISTIEK, RUIMTELIJKE EN HISTORISCHE CONTEXT GEBOUW, EXTERIEUR Kruisbasiliek, geïnspireerd op de late Nederrijnse gotiek met vijfbeukig koor en diagonaal geplaatste, vijfzijdig gesloten kapellen op de hoek van de zuidelijke koorzijbeuk en naast de toren. De bakstenen gevels worden veelal afgesloten met een baksteenlijst en een horizontale lijst van zwart wit geblokte tegels. De toren is opgebouwd uit twee geledingen, voorzien van nissen en galmgaten, en wordt bekroond door een achthoekige naaldspits met topkoepeltje en peer. Links van de toren een veelhoekige traptoren. Tegen de zuidzijde van het koor staat een ronde traptoren. De vieringtoren is opengewerkt en heeft een bekroning met ijzeren kruis. Kerkkappen en torendaken zijn gedekt met leien in maasdekking. De verschillende typen spitsboogvensters bezitten bakstenen traceringen en zijn gevuld met gebrandschilderd

glas, in het koor vijf ramen van Otto M.M. Mengelberg, ca. 1910. Uit hetzelfde atelier vermoedelijk de ramen in de Mariakapel, Jozefkapel en Calixtuskapel. In de westgevel, boven de orgeltribune, een groot raam, van Gerard ten Horn (1944). Ook de ramen in de zuidelijke transeptgevel en in de noordelijke transeptgevel zijn van Ten Horn. Zij dateren van respectievelijk 1950 en 1952. Voorts glas-in-lood uit het interbellum door Joan Colette. Aan de noordzijde van het koor is tenslotte nog een sacristie onder een eigen schilddak. De pastorie is een drielaags bakstenen gebouw onder een omgaand, met leien bedekt, schilddak, met lagere uitbouwen onder eigen daken, behorende tot de oorspronkelijke opzet. In de oostgevel een gevelsteen (SUB TUTELA STI IOANNIS BAPT VIANNEY).

INTERIEUR Het interieur van de kerk heeft geprofileerde bakstenen pijlers en laag aanzettende net- en stergewelven. De kerk heeft een oude tegelvloer van gekleurde tegels in symmetrische patronen. De muurschilderingen (verschillende Bijbeltaferelen en heiligen) zijn in de periode 1927-1932 aangebracht door J. Collette. De gewelfvlakken zijn gestukt, de baksteen ribben van de gewelven zijn in schoon metselwerk en bij kruisingen voorzien van beschilderde sluitstenen. Voorts bezit de kerk een rijke inventaris, waaronder het hoofdaltaar en retabel door Otto Mengelberg in 1910, het Calixtusaltaar

uit Atelier Blom (1952) en een negentiende-eeuwse Mariaen een Jozefaltaar met retabel en beelden. In de zuidelijke transeptarm is de doopvont van Namense steen geplaatst, afkomstig van het Franciscanessenklooster aan de overzijde van de straat. Er zijn verder nog verschillende beelden aanwezig, afkomstig uit verschillende perioden. De oudste stamt uit de late middeleeuwen en bestaat uit een kruisgroep. Het Adema-orgel is in 1994 geplaatst en was afkomstig uit de kerk De Liefde in Amsterdam. In 2012 is het orgel verplaatst naar de koorzolder.

‘ZEER GAAF BEWAARDE ENSEMBLE MET KERK’

KERKHISTORIE Na het Beleg van Groenlo in 1627 ging de Sint Calixtuskerk naar de Protestantse gemeenschap. De katholieken hadden geen eigen kerk meer en kerkten in het geheim buiten de stad. In 1784 kregen de katholieken ten slotte toestemming om een kerk te bouwen binnen de stadsgracht, maar zonder uiterlijke kenmerken. Deze “schuurkerk” werd in 1842 vervangen door een waterstaatskerkje. Ten slotte verrees kort na 1900 de Nieuwe Calixtuskerk, die op 16 juli 1908 klaar was en op 25 juili 1908 werd ingewijd. In de jaren daarna werd de inventaris, waaronder de altaren, gecompleteerd. Tot eind jaren 30 werd de kerk steeds verder verfraaid. In februari 1943 werden de twee kerkklokken (Edelbrock klokken) gevorderd door de Duitse bezetter en omgegoten tot oorlogsmaterieel. In 1947 waren er met ingezameld geld, en een eigen bijdrage van deken Hooijman, drie nieuwe klokken geïnstalleerd. Amsterdam. Op 12 augustus 2014 werd de kerk verheven tot basiliek. Interieur kerk in 1925, nog zonder muurschilderingen. Museum Groenlo, nr. 1001.

RUIMTELIJKE CONTEXT De kerk is gelegen ten zuiden van de historische stadskern van Groenlo, net binnen de zuidelijke wal. De voormalige toegang tot de kerk was niet enkel gericht op de Kerkstraat zoals nu het geval is, maar ook op de Ziekenhuisstraat. Aan de overzijde van de Kerkstraat, ter hoogte van de pastorie, ligt het Franciscanessenklooster, dat in 1846 gesticht werd en diende als leerschool en als tehuis voor oude vrouwen. Achter dit klooster, gelegen aan de Lievelderstraat, is de voormalige R.K. Meisjesschool St. Jozef uit 1923 gesitueerd. Dit zuidelijke deel binnen de oude binnenstad van Groenlo is van belang als katholiek eiland.

BOUWHISTORIE De kerk is nog redelijk gaaf bewaard. De oorspronkelijke pastorie, onderdeel van de ontwerpplannen van architecten Stuyt en Cuypers, is in 1933 afgebrand. De huidige pastorie stamt van na de brand van 1933 en is in 1981 verbouwd.

I.

STEDENBOUWKUNDIGE OF ENSEMBLE WAARDE

1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel

●●○

2. wegens situering verbonden met ontwikkeling / uitbreiding wijk, gebied of landschap

●●○

3. bijzondere betekenis voor aanzien van Groenlo (beeldbepalend / landmark)

●○○

4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc.

●○○

KERKENPASPOORT

KAPEL MARIANUM | GROENLO

OBJECTNUMMER: 038

DATUM: 30-10-2020

Wijk - kern Groenlo, gemeente Oost Gelre

Bouwtype Zaalkerk

II. ARCHITECTUUR- EN BOUWHISTORISCHE WAARDE 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur en / of bouwtechniek

●●●

2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect

●●●

3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, karakteristiek bouwtype

●●○

4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, constructie en/of ornamentiek

●●○

III. KUNSTHISTORIE 1. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen exterieur

●●○

2. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen interieur

●●○

3. vanwege bijzondere kunstuitingen op het terrein

○○○

Bouwjaar/periode 1962

Oorspronkelijk functie Kapel

Latere functie Muzieklokaal

Huidige functie Muzieklokaal

IV. KERKELIJK INTEREURENSEMBLE, INVENTARIS 1. aanwezigheid van een bijzonder/gaaf interieurensemble

●○○

2. aanwezigheid van een bijzondere inventaris (roerende goederen)

●○○

V. KERKHISTORIE 1. herinnering aan belangrijk aspect in relatie tot lokale historie

●●●

2. uiting van een bijzonder liturgische ontwikkeling of kerkgenootschap

●○○

VI. GAAFHEID EN ZELDZAAMHEID 1. uitzonderlijk belang vanwege gaafheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●○○

2. uitzonderlijk belang vanwege zeldzaamheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●○

SCORE

29

score ≥ 34 punten

waardevol, hoge erfgoedwaarde, monumentkwaliteit

hoge waarde

●●●

score 18 > 34 punten

waardevol, positieve erfgoedwaarde, karakteristiek kwaliteit

positieve waarde

●●○

score < 18 punten

basis erfgoedwaarde

basiswaarde

●○○

Eigenaar

Scholengemeenschap Marianum

geen waarde / nvt

○○○

Adres, postcode

Deken Hooijmansingel, 7141 EA

Wijzigingen

Verbouw school (1994-1997)

TOELICHTING WAARDERING De in functionalistische stijl opgetrokken kapel vormt onderdeel van de oorspronkelijke opzet van scholengemeenschap Marianum, gericht op katholiek middelbaar onderwijs en stond als landmark, ook vanwege de open toren met klokje, vrijstaand aan de zuidzijde van het schoolplein.

Aanbouwen

Nieuwe schoolgebouwen rondom in 1994-1997

Architect

F. J. Wiegerinck en H. van Balen (1918-1999)

Bouwstijl

Functionalisme

Status + objectnummer

-

De oorspronkelijke opzet is een gaaf voorbeeld van een katholieke scholengemeenschap (ontworpen in kruisvorm) uit de periode 1960 met vrijstaande kapel. Deze opzet is in 1994 verstoord geraakt door de uitbreiding van de schoolvleugels. De kapel bleef in hoofdzaak weliswaar behouden maar de oorspronkelijke uitstraling is zeer sterk veranderd. Het ontwerp vormt een belangrijk onderdeel van het oeuvre van het architectenbureau Wiegerinck en Van Balen, die veel opdrachten uit katholieke kring ontvingen.

Nagelvaste (wand)kunst

Kruiswegstatie opgenomen in het spuitwerk tegen zijgevel, glas-in-lood­ ramen.

Kunstenaars

Onbekend

Inventaris

Mariabeeld

Terrein en terreinafscheiding

De kapel stond oorspronkelijk losstaand aan de zuidzijde van het schoolplein maar is sinds 1994 opgenomen in de nieuwe bebouwing van de scholen­ gemeenschap. Het schoolplein heeft nu een parkachtige opzet, ten oosten van de kapel.

Bronnen

Reliwiki.nl, marianum.nl

CULTUURHISTORISCHE QUICKSCAN KERKENVISIE OOST-ACHTERHOEK

Gemeente

Aalten

KENMERKEN

KAPEL MARIANUM | GROENLO KORTE KARAKTERISTIEK, RUIMTELIJKE EN HISTORISCHE CONTEXT GEBOUW, EXTERIEUR De rechthoekige kapel bestaat van oorsprong uit twee bouwlagen onder een plat dak. De onderste laag zal gezien het groot aantal aanwezige vensters in de gevels gediend hebben als een publieke zaalruimte of aula. De kapel, in de vorm van een zaal, is gesitueerd in de bovenste laag, die geplaatst is op betonnen klommen. Via een exterieure trapopgang aan de noordzijde kon de hoofdentree worden bereikt. Aan deze zijde stond ook de open betonnen toren, waarin bovenin een klok hing, die bekroond werd met een kruis. De gevelopzet bestaat op het tweede niveau uit rode baksteen in wildverband, uitgevoerd met spekbanden in gele baksteen. Aan de noordzijde bestaat de gevel uit betonnen vensters die over de hele hoogte van de gevel lopen en ingezet zijn met gepolychromeerde figuratieve glas-in-loodramen. Dergelijke vensters zijn ook in de oostgevel aanwezig.

INTERIEUR Het interieur van de kapel bestond oorspronkelijk uit een verhoogd koor waarop een altaar was geplaatst. Achter het altaar een modern kruisbeeld tegen een witgeschilderde gevel. Naast het altaar stond het zijaltaar met sacramentshuisje. Achter het zijaltaar een altaarstuk van stijl- en open regelwerk met figuratieve dierenafbeeldingen. Tegen de westgevel was een orgel geplaatst. De gebedsruimte was voorzien van houten kerkbanken in rij.

‘I N 1994 IS DE OORSPRONKELIJKE OPZET STERK VERANDERD’

RUIMTELIJKE CONTEXT De kapel vormde de zuidelijke afsluiting van het schoolplein. Rondom het gebouw was geen bebouwing aanwezig waardoor het een landmark vormde op het binnenterrein van de scholengemeenschap. De kapel is niet goed zichtbaar geweest vanaf de straat, aangezien bebouwing aanwezig was langs de Deken Hooijmansingel en de Lichtenvoordseweg. Na de verbouwing in 1994-1997 is de kapel opgenomen in de uitbreiding van de nieuwe schoolvleugels. Alleen de toren en een deel van de zuid- en oostgevel zijn van buiten nog zichtbaar.

Van deze opzet rest nog het verhoogde koor en het altaarstuk dat oorspronkelijk achter het zijaltaar stond. Tegen de westgevel zijn een aantal onderdelen van een kruiswegstatie zichtbaar, opgenomen als reliëf in het spuitwerk waarmee deze gevel voorzien is.

KERKHISTORIE De naam Marianum komt van de Paters Maristen. De Maristen stichtten in 1948 Scholengemeenschap Marianum die destijds begon als een katholieke HBS. De school is gesticht vanuit de emancipatiegedachte. Katholieken vertoonden nog een achterstand in opleidingsniveau en daardoor in hogere functies. De lokale gemeenschap achtte daarom voor de katholieke enclave Groenlo-Lichtenvoorde een katholieke school voor voorbereidend hoger onderwijs noodzakelijk. Na het behalen van het HBS-diploma kon er universitair niveau gevolgd worden. De HBS startte op 8 september 1948 met 42 jongens. In 1954 worden er voor het eerst meisjes op de HBS toegelaten. Was in aanvang Marianum nog enigszins een Hogere Burger School, geleidelijk aan werd de school een school voor alle lagen van de gemeenschap. Na de invoering van de Mammoetwet in 1968 werd Marianum een school voor havo, atheneum en gymnasium. Kapel omstreeks 1962. Afb: Reliwiki.nl.

BOUWHISTORIE De kapel is in de periode 1994-1997 op de begane grond geheel ingebouwd geraakt. Hierbij is o.a. de exterieure trapopgang naar de gebedsruimte vervangen door een nieuw trappenhuis. Ook de noordgevel met de grote glas-in-laadramen is een binnenmuur geworden. Binnen de gebedsruimte is een vestibule gemaakt met berging, wellicht ook rond de periode 1994-1997.

I.

STEDENBOUWKUNDIGE OF ENSEMBLE WAARDE

1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel

●●○

2. wegens situering verbonden met ontwikkeling / uitbreiding wijk, gebied of landschap

●●○

3. bijzondere betekenis voor aanzien van Groenlo (beeldbepalend / landmark)

●●●

4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc.

●●●

KERKENPASPOORT

DE BRON | GROENLO

OBJECTNUMMER: 039

DATUM: 19-07-2021

Wijk - kern Groenlo, gemeente Oost-Gelre

Bouwtype Zaalkerk

II. ARCHITECTUUR- EN BOUWHISTORISCHE WAARDE 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur en / of bouwtechniek

●●○

2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect

●●●

3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, karakteristiek bouwtype

●●●

4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, constructie en/of ornamentiek

●●●

III. KUNSTHISTORIE 1. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen exterieur

●●○

2. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen interieur

●○○

3. vanwege bijzondere kunstuitingen op het terrein

○○○

Bouwjaar/periode 1964

Oorspronkelijk functie Kerk

Latere functie Cultureel centrum (1999)

Huidige functie Leegstaand

IV. KERKELIJK INTEREURENSEMBLE, INVENTARIS 1. aanwezigheid van een bijzonder/gaaf interieurensemble

○○○

2. aanwezigheid van een bijzondere inventaris (roerende goederen)

○○○

V. KERKHISTORIE 1. herinnering aan belangrijk aspect in relatie tot lokale historie

●●○

2. uiting van een bijzonder liturgische ontwikkeling of kerkgenootschap

●●●

VI. GAAFHEID EN ZELDZAAMHEID 1. uitzonderlijk belang vanwege gaafheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●○

2. uitzonderlijk belang vanwege zeldzaamheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●○

SCORE

34

score ≥ 34 punten

waardevol, hoge erfgoedwaarde, monumentkwaliteit

hoge waarde

●●●

score 18 > 34 punten

waardevol, positieve erfgoedwaarde, karakteristiek kwaliteit

positieve waarde

●●○

score < 18 punten

basis erfgoedwaarde

basiswaarde

●○○

Eigenaar

Rooms Katholieke Parochie St Paulus

geen waarde / nvt

○○○

Adres, postcode

Buitenschans 1, 7141 EK Groenlo

Wijzigingen

Verbouw kerkelijk centrum (2000)

Aanbouwen

Portaal met hoofdentree aan de voorzijde (2000)

Architect

N.J.H.M. Klaver

Bouwstijl

Functionalisme

Status + objectnummer

-

Nagelvaste (wand)kunst

Glas-in-loodramen

Kunstenaars

-

Inventaris

-

Terrein en terreinafscheiding

Aan de zijde van de Buitenschans en Ruurloseweg is een grasveld met solitaire boom aanwezig. Aan de zijde van de hoofdentree is een beklinkerd plein gesitueerd.

Bronnen

Reliwiki.nl, vastgoedetalageachterhoek.nl

TOELICHTING WAARDERING Van belang vanwege architectuurhistorische waarde als functionalistische kerkgebouw met vrijstaande opengewerkte en karakteristieke toren uit de periode 19601970, naar ontwerp van architect Klaver uit Hengelo. Het oorspronkelijke concept is veranderd door de toevoeging van een nieuwe voorbouw in 2000. Opvallende elementen zijn de opbouw van de kerk, de toren en het betonnen venster in de noordgevel. De kerk is gelegen in een naoorlogse uitbreidingswijk en gebouwd voor de katholieke gemeenschap in deze nieuwe woonwijk.

CULTUURHISTORISCHE QUICKSCAN KERKENVISIE OOST-ACHTERHOEK

Gemeente

Aalten

KENMERKEN



MARIA MOEDER GODS / DE BRON | GROENLO KORTE KARAKTERISTIEK, RUIMTELIJKE EN HISTORISCHE CONTEXT GEBOUW, EXTERIEUR De Bron is een grote, rechthoekige zaalkerk in functionalistische vormen. De kerkzaal heeft een plat dak en de gevels zijn opgemetseld met roodkleurige baksteen in een wild verband. De voorzijde heeft een hoge lichtstraat bovenin de gevel. Aan de bovenzijde loopt een afsluitende en omgaande lijst van damwandstaal. De vensters hebben betonnen omlijstingen en zijn ingezet met stalen kozijnen. Aan de achterzijde van de lange zijgevel is een hoog karakteristiek venster, uitgevoerd in beton met verspringende vierkante raamvakken. De ramen zijn van gekleurd glas. Aan de voorzijde is nog een hoog glas-in-lood raam aanwezig in een rechthoekig venster met glas-in-loodvoorstelling van Maria. Links voor staat de open klokkentoren, opgebouwd uit twee natuurste-

nen smalle diabolovormige muren, gekoppeld door betonnen platen. In de toren hangen op drie niveaus drie klokken. Aan de zuidzijde is een aansluitend op het kerkgebouw een tweelaags rechthoekig bouwdeel aanwezig onder een plat dak, behorende tot het oorspronkelijke ontwerp. Dit gebouw diende als pastorie. INTERIEUR Het interieur was oorspronkelijk gebaseerd op de liturgische idealen van de jaren 1960 rond het Tweede Vaticaans Concilie. Met de nieuwe functie als cultureel centrum is het interieur grotendeels verwijderd.

‘D E TOREN KOMT UIT DE PERIODE 1960-1970’

KERKHISTORIE De kerk is gebouwd als nieuwe parochiekerk van Groenlo. De oprichting parochie was circa 1960 noodzakelijk in verband met toenmalige stadsuitbreiding aan de westkant van de stad. De Sint-Calixtuskerk bij de Kerkwal was destijds voor het toenemende aantal Groenlose katholieken te klein. Het gebouw heeft tot aan 1999 gediend als kerk voor de Rooms-Katholieke parochie Maria Moeder Gods. Door teruglopende bezoekersaantallen werden de katholieke parochies weer samengevoegd en gehuisvest in de reeds bestaande St. Calixtuskerk. Sinds 1999 is in het gebouw een cultureel centrum gevestigd.

Ansicht met de kerk kort na oplevering. Afb: reliwiki.nl

Bouwtekening uit 1963. EAL bouwdossier, 1463, nr.1899.

RUIMTELIJKE CONTEXT De kerk werd gebouwd aan de oude uitvalsweg Ruurloseweg, maar maakt ruimtelijk deel uit van de naoorlogse uitbreidingswijk Oranjedorp. Het gebouw was hier onderdeel van de verschillende maatschappelijke voorzieningen en vervulde een belangrijke rol in het gemeenschapsleven in de wijk. De kerk markeert een grotendeels groen ingerichte pleinvormige ruimte aan de noordkant van de wijk, waar zich ook enkele schoolgebouwen bevinden en vormt hier, mede door de toren, een sterk beeldbepalend gebouw, een landmark in de wijk. Rond de kerk is een eenvoudige tuinaanleg, aan de westzijde bevinden zich een groot plantsoen en een parkeerterrein.

BOUWHISTORIE De huidige hoofdentree tot het gebouw is in 1999 toegevoegd toen het als cultureel centrum in gebruik werd genomen. Grootste verandering in 1999 aan de indeling van het voormalige kerkgebouw was de toevoeging van een vide in de gebedsruimte. De indeling van de voormalige pastorie bleef grotendeels hetzelfde.

I.

STEDENBOUWKUNDIGE OF ENSEMBLE WAARDE

1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel

●●●

2. wegens situering verbonden met ontwikkeling / uitbreiding wijk, gebied of landschap

●●○

3. bijzondere betekenis voor aanzien van Groenlo (beeldbepalend / landmark)

●●●

4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc.

●●○

KERKENPASPOORT

SINT JOSEPHKAPEL | GROENLO

OBJECTNUMMER: 040

DATUM: 30-10-2020

Wijk - kern Groenlo, gemeente Oost Gelre

Bouwtype Kapel

II. ARCHITECTUUR- EN BOUWHISTORISCHE WAARDE 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur en / of bouwtechniek

●●●

2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect

●●●

3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, karakteristiek bouwtype

●●●

4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, constructie en/of ornamentiek

●●●

III. KUNSTHISTORIE 1. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen exterieur

●●○

2. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen interieur

●●○

3. vanwege bijzondere kunstuitingen op het terrein

●○○

Bouwjaar/periode 1932

Oorspronkelijk functie Kapel Josephklooster

Latere functie Multifunctionele ruimte

Huidige functie Multifunctionele ruimte

IV. KERKELIJK INTEREURENSEMBLE, INVENTARIS 1. aanwezigheid van een bijzonder/gaaf interieurensemble

●○○

2. aanwezigheid van een bijzondere inventaris (roerende goederen)

●○○

V. KERKHISTORIE 1. herinnering aan belangrijk aspect in relatie tot lokale historie

●●●

2. uiting van een bijzonder liturgische ontwikkeling of kerkgenootschap

●●●

VI. GAAFHEID EN ZELDZAAMHEID 1. uitzonderlijk belang vanwege gaafheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●●

2. uitzonderlijk belang vanwege zeldzaamheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●○

SCORE

40

score ≥ 34 punten

waardevol, hoge erfgoedwaarde, monumentkwaliteit

hoge waarde

●●●

score 18 > 34 punten

waardevol, positieve erfgoedwaarde, karakteristiek kwaliteit

positieve waarde

●●○

score < 18 punten

basis erfgoedwaarde

basiswaarde

●○○

Eigenaar

Graafschap College Groenlo

geen waarde / nvt

○○○

Adres, postcode

Nieuwstad 14, 7141 BD

Wijzigingen

Verbouw klooster naar appartementencomplex (1998)

Aanbouwen

-

Architect

J.Th.J. Cuypers (1861-1949)

Bouwstijl

- Traditionalisme; - Expressionisme.

Status + objectnummer

Gemeentelijk monument, nr. GL50

Nagelvaste (wand)kunst

Latere wandschilderingen koorboog

Kunstenaars

-

Inventaris

Niet van toepassing

Terrein en terreinafscheiding

De kapel is gelegen aan de achterzijde van het kloostergebouw aan de Nieuwstad. Aan de ene zijde grenst het aan de inpandige tuin achter het kloostergebouw, aan de andere zijde grenst het aan de buitenplaats van het Graafland College.

Bronnen

Reliwiki.nl.

TOELICHTING WAARDERING Eenbeukige kapel met rechte koorsluiting in gaaf behouden opzet en vorm, naar een ontwerp van J.Th.J. Cuypers. De kapel is thans onderdeel van de scholen­ gemeenschap Graafschap College maar is oorspronkelijk onderdeel van het voormalige kloostercomplex aan de Nieuwstad. Ze vormt met dit kloostergebouw nog een gaaf ensemble.

CULTUURHISTORISCHE QUICKSCAN KERKENVISIE OOST-ACHTERHOEK

Gemeente

Aalten

KENMERKEN

SINT JOSEPHKAPEL | GROENLO KORTE KARAKTERISTIEK, RUIMTELIJKE EN HISTORISCHE CONTEXT GEBOUW, EXTERIEUR Eenbeukige kapel in schoon metselwerk in Noors verband met lager gelegen rechte koorsluiting in traditionele stijl, met kenmerken van het expressionisme (vensters met keperbogen, gewelven in getande vorm). Alles onder met gesmoorde OVH dakpannen en vorsten bedekte zadeldaken. Tegen de zijgevels van de kapel zijn steunberen aanwezig die de gevels in traveeën opdelen met per travee drie gevelopeningen. De vensters zijn voorzien van glas-in-loodramen die in het midden een gebrandschilderd floraal patroon hebben. Er is geen signatuur ontdekt. Verder hebben de gevels nog de oude openingen met vullingen van deuren en ramen. De opzet van de kapel bestaat uit een rechthoekige gebedsruimte met aansluitend portaal op de verdieping en bergingen en infrastructurele ruimtes op de begane grond. INTERIEUR Het interieur van de kapel is grotendeels oorspronkelijk. De vloer is voorzien van een modern tapijt op een mogelijk nog aanwezige oude tegelvloer, in een geometrisch patroon, zoals in het portaal voor de entree. De wanden in schoon metselwerk hebben een oude lambrisering in siermetselwerk. Boven de kapel en koor is een witgeverfd gestukt gewelf in expressieve vormentaal aanwezig.

Boven de entree tot de kapel, ingezet met oorspronkelijke houten paneeldeuren en halfrond bovenlicht met glas-in-lood vulling, is een oud houten balkon op consoles aanwezig, uitgevoerd met

RUIMTELIJKE CONTEXT De kapel is gelegen ten zuiden van de historische stadskern van Groenlo, net binnen de zuidelijke wal en is onderdeel van het pensionaat Sint Joseph. Aan de overzijde van de Kerkstraat is sinds 1908 de nieuwe Calixtuskerk met pastorie gelegen. Achter het klooster, gelegen aan de Lievelderstraat, is de voormalige R.K. Meisjesschool St. Jozef uit 1923 gesitueerd. Dit zuidelijke deel binnen de oude binnenstad van Groenlo is van belang als katholiek eiland.

De gebedsruimte staat via een inwendige gang in verbinding met het voormalige klooster.

‘I N 1931 WERD EEN NIEUW KLOOSTER MET KAPEL GEBOUWD EN OUDERE KAPEL VAN 182 WERD HIERVOOR GESLOOPT’ een met panelen bezette balustrade en houten leuning. De koorboog heeft wandschilderingen met afbeeldingen uit het leven van Franciscus. Deze schilderingen zijn later aangebracht. De oorspronkelijke (zij)altaren zijn verwijderd. In de sacristie naast het koor en het portaal voor de entree verder nog oude deuren in geprofileerde binnendeurkozijnen.

KERKHISTORIE Het klooster waar de kapel onderdeel van is, is gesticht in 1846 en diende als verblijf voor de zusters Franciscanessen van Mariada. Het was tevens in gebruik als leerschool, bewaarschool en tehuis voor oude vrouwen. In 1863 fungeerde het gebouw ook als pensionaat Sint Joseph. In 1931 werd er een nieuw klooster met kapel gebouwd. Een oudere kapel van 1882 werd hiervoor gesloopt. Een deel van het klooster, waaronder de kapel, is in gebruik door het Graafschap College en van het andere deel zijn in 1998 appartementen gemaakt. BOUWHISTORIE Het gebouw is nog gaaf bewaard. Recent is het hoge venster in het koor afgeschermd. De ophoging van het koor in travertin lijkt jonger te zijn.

Doorsneden en plattegrond op de tekening van 1931. EAL, archief 0139, inv.nr. 1013.

Klooster met kapel omstreeks 1950. Afb: Museum Groenlo, nr. 1608.

I.

STEDENBOUWKUNDIGE OF ENSEMBLE WAARDE

1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel

●●●

2. wegens situering verbonden met ontwikkeling / uitbreiding wijk, gebied of landschap

●○○

3. bijzondere betekenis voor aanzien van Groenlo (beeldbepalend / landmark)

●●○

4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc.

●●●

KERKENPASPOORT

VOORMALIGE SYNAGOGE | GROENLO OBJECTNUMMER: 041

DATUM: 30-10-2020

II. ARCHITECTUUR- EN BOUWHISTORISCHE WAARDE 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur en / of bouwtechniek

●○○

2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect

●○○

3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, karakteristiek bouwtype

●●○

4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, constructie en/of ornamentiek

●○○

III. KUNSTHISTORIE 1. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen exterieur

●○○

2. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen interieur

○○○

3. vanwege bijzondere kunstuitingen op het terrein

○○○

Wijk - kern Groenlo, gemeente Oost Gelre

Bouwtype Synagoge (1822), badhuis en schoolgebouw (1873)

Bouwjaar/periode 1822 - 1873, 1952 - 1953

Oorspronkelijk functie Synagoge, badhuis

Latere functie Woningen

Huidige functie Woningen

IV. KERKELIJK INTEREURENSEMBLE, INVENTARIS 1. aanwezigheid van een bijzonder/gaaf interieurensemble

○○○

2. aanwezigheid van een bijzondere inventaris (roerende goederen)

○○○

V. KERKHISTORIE 1. herinnering aan belangrijk aspect in relatie tot lokale historie

●●●

2. uiting van een bijzonder liturgische ontwikkeling of kerkgenootschap

●○○

VI. GAAFHEID EN ZELDZAAMHEID 1. uitzonderlijk belang vanwege gaafheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●○○

2. uitzonderlijk belang vanwege zeldzaamheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●○

SCORE

22

score ≥ 34 punten

waardevol, hoge erfgoedwaarde, monumentkwaliteit

hoge waarde

●●●

score 18 > 34 punten

waardevol, positieve erfgoedwaarde, karakteristiek kwaliteit

positieve waarde

●●○

score < 18 punten

basis erfgoedwaarde

basiswaarde

●○○

Eigenaar

Particulier bewoond

geen waarde / nvt

○○○

Adres, postcode

Schoolstraat 8-14, 7141 BW

Wijzigingen

Bouw school en badhuis (1873); Verbouwing (1878); Ombouw tot woningen (1950); Verbouw huis nr. 14 (1956); Verbouw huis nr. 10 (1959,2001).

Aanbouwen

Westzijde voormalige synagoge, tussenlid synagoge en badhuis (953)

Architect

A. Th. A. J. Wiegerinck (verbouwing 1952)

Bouwstijl

-

Status + objectnummer

Gemeentelijk monument, nr. ? (niet op lijst van 2006)

Nagelvaste (wand)kunst

Niet van toepassing

Kunstenaars

Onbekend

Inventaris

Niet van toepassing

Terrein en terreinafscheiding

De drie van oorsprong losstaande gebouwen uit 1822-1873 zijn na 1950 samengeklonterd tot een aaneengeschakeld geheel, gelegen aan de oude binnenplaats aan de Schoolstraat.

Bronnen

Jck.nl, stolperstenengorenlo.nl

TOELICHTING WAARDERING In de huidige exterieure vorm is de ouderdom van het complex niet te herkennen. De gevelsteen uit 2006 is het enige dat herinnert aan de functie als synagogecomplex. Het complex is markant gesitueerd in een kleine straat met kleinschalige bebouwing in het historische centrum van Groenlo.

CULTUURHISTORISCHE QUICKSCAN KERKENVISIE OOST-ACHTERHOEK

Gemeente

Aalten

KENMERKEN

VOORMALIGE SYNAGOGE | GROENLO KORTE KARAKTERISTIEK, RUIMTELIJKE EN HISTORISCHE CONTEXT GEBOUW, EXTERIEUR Het complex bestond oorspronkelijk uit een synagoge uit 1822 en in 1873 bijgebouwd badhuis en schoolgebouw, gelegen aan de Schoolstraat. Tussen de voormalige synagoge en het badhuis is een klein binnenplein aanwezig, dat nu als beklinkerde voortuin in gebruik is. Na een ingrijpende verbouwing in 1952-1953 is tegenwoordig sprake van bouwvolumes van twee bouwlagen met geheel witgepleisterde gevels. De drie gebouwen hebben een zadeldak met gesmoorde opnieuw verbeterde Hollandse dakpannen. De gevelsteen in de rechter zijgevel van de voormalige synagoge is in 2006 teruggeplaatst op de plek waar ooit de hoofdentree tot het gebouw was.

INTERIEUR De drie gebouwen zijn in 1952 geheel nieuw ingedeeld waarbij er drie woningen in de synagoge zijn gebouwd en een in het badhuis. Na 1952 zijn er nog aanbouwen gerealiseerd waardoor de opzet uit 1873 van drie losse gebouwen is verdwenen. Er is binnen het interieur geen verwijzing meer naar de oorspronkelijke functie van het complex.

‘I N DE TWEEDE HELFT VAN DE ZEVENTIENDE EEUW VESTIGDEN DE EERSTE JODEN ZICH BLIJVEND IN GROENLO’ KERKHISTORIE In de tweede helft van de zeventiende eeuw vestigden de eerste joden zich blijvend in Groenlo. Tussen 1674 en 1895 pachtten zij de Stedelijke Bank van Lening. Van een georganiseerde joodse gemeente was pas vanaf het einde van de achttiende eeuw sprake. Aanvankelijk werden de synagogediensten in een gehuurd huis gehouden. Bij de ressortale herindeling van 1814 kreeg Groenlo, met inbegrip van Lichtenvoorde, de status van Ringsynagoge. Ook Winterswijk en Aalten ressorteerden tot 1862 als bijkerk onder Groenlo. In 1822 werd een nieuwe synagoge aan de Schoolstraat ingewijd. Dit gebouw werd in 1878 in oriëntaalse stijl gerenoveerd. De joodse gemeente van Groenlo had de beschikking over twee begraafplaatsen; de ene lag buiten het dorp Lichtenvoorde en was tot 1909 in gebruik, de ander lag in een park aan de Kanonswal. Naast het kerkbestuur en de kerkenraad was er een penningmeester voor het Heilige Land en was er zowel voor vrouwen als voor mannen een begrafenis- en studiegenootschap. In de tweede helft van de negentiende eeuw verbeterden de economische en maatschappelijke omstandigheden, waardoor Groenlo uitgroeide tot een betrekkelijk welvarende joodse gemeente.

In het begin van de twintigste eeuw was het merendeel van de gemeenteleden werkzaam in boekverkoop en textiel- en veehandel. De joden van Groenlo waren tevens actief in het openbare leven en een aantal van hen was lid van algemene verenigingen. Tijdens de Duitse bezetting wist ruim een kwart van de joodse inwoners onder te duiken, de anderen zijn gedeporteerd naar Polen en daar vermoord. De synagoge diende tijdens Verbouwingstekening uit 1952. EAL bouwdossier, 1463, nr.3628.

RUIMTELIJKE CONTEXT Gelegen aan de noordzijde in een van de oudste stedelijke bouwblokken van Groenlo, waar ook de oude Calixtuskerk onderdeel van is. In 1873 wordt het complex uitgebreid met school en badhuis aan een binnenplein, gelegen aan de Schoolstraat.

de bezetting als opslagplaats voor de bezittingen van de gedeporteerde joden. Na de oorlog is het gebouw verkocht en uiteindelijk als woonhuis in gebruik genomen. Het interieur van de synagoge, de Tora-rollen en de rituele voorwerpen zijn bewaard gebleven. Ter nagedachtenis aan de verdwenen joodse gemeenschap is in 1986 een monument onthuld. BOUWHISTORIE Voormalige synagoge en badhuis, in 1952 omgebouwd tot woonhuizen. Bij de zeer ingrijpende verbouwing en vernieuwingen zijn nieuwe gevelopeningen gerealieerd en zijn de dakvormen veranderd. De vormgeving en de detaillering zijn kenmerkend voor de jaren 50, waardoor de negentiende-eeuwse kenmerken en ook de herkenbaarheid van de oorspronkelijke functie van het complex zijn verdwenen.

I.

STEDENBOUWKUNDIGE OF ENSEMBLE WAARDE

1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel

●●●

2. wegens situering verbonden met ontwikkeling / uitbreiding wijk, gebied of landschap

●●●

3. bijzondere betekenis voor aanzien van Lichtenvoorde (beeldbepalend / landmark)

●●●

4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc.

●●●

KERKENPASPOORT

JOHANNESKERK | LICHTENVOORDE

OBJECTNUMMER: 042

DATUM: 30-10-2020

Wijk - kern Lichtenvoorde, gemeente Oost Gelre

Bouwtype Zaalkerk

II. ARCHITECTUUR- EN BOUWHISTORISCHE WAARDE 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur en / of bouwtechniek

●●●

2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect

●●○

3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, karakteristiek bouwtype

●●●

4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, constructie en/of ornamentiek

●●●

III. KUNSTHISTORIE 1. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen exterieur

●●○

2. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen interieur

●●○

3. vanwege bijzondere kunstuitingen op het terrein

●○○

Bouwjaar/periode Kerk (1647), consistorie (1921)

Oorspronkelijk functie Kerk

Latere functie -

Huidige functie Kerk

IV. KERKELIJK INTEREURENSEMBLE, INVENTARIS 1. aanwezigheid van een bijzonder/gaaf interieurensemble

●●●

2. aanwezigheid van een bijzondere inventaris (roerende goederen)

●●○

V. KERKHISTORIE 1. herinnering aan belangrijk aspect in relatie tot lokale historie

●●●

2. uiting van een bijzonder liturgische ontwikkeling of kerkgenootschap

●●●

VI. GAAFHEID EN ZELDZAAMHEID 1. uitzonderlijk belang vanwege gaafheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●●

2. uitzonderlijk belang vanwege zeldzaamheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●●

SCORE

45

score ≥ 34 punten

waardevol, hoge erfgoedwaarde, monumentkwaliteit

hoge waarde

●●●

score 18 > 34 punten

waardevol, positieve erfgoedwaarde, karakteristiek kwaliteit

positieve waarde

●●○

score < 18 punten

basis erfgoedwaarde

basiswaarde

●○○

Eigenaar

PKN Lichtenvoorde

geen waarde / nvt

○○○

Adres, postcode

Rentenierstraat 9, 7131 DK

Wijzigingen

Restaureren/vernieuwen torenspits en dak van kerk (1764), gevels gepleisterd en voorzien van schijnvoegen (1904 en 2006), leien bedekking (2006)

Aanbouwen

Stookkelder tegen noordgevel kerk uit 1928, gesloopt in 2006

Architect

-

Bouwstijl

Gotisch

Status + objectnummer

Rijksmonument, nr. 25819

Nagelvaste (wand)kunst

Kansel 1682, glas-in-lood

Kunstenaars

Ferdinand B. Jantzen en H.van Lochem (kerkbanken en interieurelementen 1936), atelier Schooneveld

Inventaris

Kansel 1682, kerkbanken 1936, orgel (firma Flentrop) in 1982 gerestaureerd met bestaand hoofd- en bovenwerk van Armbrost uit 1842 gebruikmakend van een instrument van ca. 1725, natuurstenen doopvont, houten psalmborden, donatiezakjes, tafel, koperen kroonluchters, drie luidklokken van firma Van Bergen in Heiligerlee (1949)

Terrein en terreinafscheiding

Bakstenen borstwering met ezelsrug rond kerkgebouw. Het terrein is verder voorzien van grind en lage beplanting. Aan de achterzijde is een groene terreinafscheiding.

TOELICHTING WAARDERING De Johanneskerk met consistorie vormt een fraai ensemble aan de noordzijde van de historische kern van Lichtenvoorde. Het gaaf bewaarde complex is van architectuurhistorisch belang als een in 1648 gebouwde protestante kerk met toren en vernieuwde consistorie uit 1921. Het interieur stamt grotendeels uit 1936 maar laat de historische gelaagdheid van het gebouw zien met o.a. de preekstoel uit 1682, de psalmborden en grafzerk

CULTUURHISTORISCHE QUICKSCAN KERKENVISIE OOST-ACHTERHOEK

KENMERKEN

Gemeente

Aalten

JOHANNESKERK EN CONSISTORIE | LICHTENVOORDE KORTE KARAKTERISTIEK, RUIMTELIJKE EN HISTORISCHE CONTEXT GEBOUW, EXTERIEUR In 1648 met gebruikmaking van een bestaande laatgotische driezijdige koorsluiting opgetrokken eenbeukige kerk onder een zadeldak en een toren met overhoeks ingesnoerde spits, alles bedekt met leien. Kerk en toren zijn geheel gepleisterd en voorzien van schijnvoegen aan de straatzijde. De vensters in de gevels van de kerk zijn in 1991-2006 voorzien van nieuwe traceringen en dorpels, ter vervanging van achttiende-eeuwse exemplaren met veelruits indelingen. In de vensters zijn glas-in-loodramen aanwezig uit 1936. De consistorie is in 1921 gebouwd naar een ontwerp van architect L. Dorst, bestaande uit twee bouwlagen onder een met gesmoorde oud Hollandse pannen bedekt schilddak.

INTERIEUR Het interieur is in 1936 grotendeels vernieuwd, waarbij de natuurstenen vloer met kerkbanken en de lambrisering van houten panelen is aangebracht. Ter hoogte van de kansel is een oude grafzerk uit 1647. Oudere elementen zijn verder de preekstoel uit 1682 en de psalmborden langs de wanden. De gebrandschilderde ramen zijn uit 1936, naar een ontwerp van architect Ferdinand B. Jantzen, uitgevoerd door het atelier Schooneveld te Amsterdam. In deze ramen zijn hoofdmomenten uit het evangelie afgebeeld. Het middenraam in de zuidmuur geeft een aantal wapenschilden weer. Ook het orgelbalkon met trapopgang is van 1936 met balustrade met panelen. In de vestibule achter de entree tot de kerk is een gevelsteen met daarop de namen van de gestorven leden van de kerk tijdens WOII.

RUIMTELIJKE CONTEXT De Johanneskerk is gelegen binnen de historische kern van Lichtenvoorde. De Renteniersstraat vormt een oude binnenstedelijke verbindingsroute en aansluit op de doorgaande route naar Winterswijk. Het gebouw is van oorsprong gelegen tegen de noordelijke grens van Lichtenvoorde.

‘VOOR DE BOUW VAN DE NIEUWE KERK IN 1648 WERD LANDELIJK GECOLLECTEERD’

KERKHISTORIE In 1496 werd in Lichtenvoorde een kapel gesticht door Frederik van Bronckhorst- Borculo. Lichtenvoorde viel tot 1616 onder het bisdom van Münster tot de troepen van de Staten van Gelre Lichtenvoorde bezetten. De bediening van de kapel werd opgedragen aan de eerste Lichtenvoordse predikant, dominee Th. Cuijminck. De kapel uit 1496 was in een bouwvallige staat. Vanaf 1645 werden dan ook pogingen in het werk gesteld om een nieuwe en grotere kerk te bouwen, waarbij delen van de muren van het oude gotische koor werden hergebruikt. Voor de bouw van de nieuwe kerk werd landelijk gecollecteerd. Dit resulteerde in 1648 tot de bouw van de huidige protestantse Johanneskerk aan de Rentenierstraat. BOUWHISTORIE In 1762 –1764 zijn belangrijke werkzaamheden uitgevoerd met het restaureren en vernieuwen van torenspits en het Plattegrond 1934. RCE beeldbank, nr. BT-010258.

dak van de kerk. In 1817 werden twee klokken hergoten door J.R.Voigt uit Zeddam. In 1860 werd een kerkeraadskamer aan de kerk gebouwd. Tevens werden de muren van de kerk opnieuw gevoegd met Portland cementmortel en vonden reparaties plaats. In 1904 werd een hek geplaatst om het terrein en werd de kerk bepleisterd. Tevens zijn drie stoepen aangelegd, een houten beschot onder de pannen geplaatst en klankborden hersteld. In 1932 en 1940 werden de beide grote dakvlakken en torenspits van nieuwe leien voorzien en het interieur werd grotendeels vernieuwd in 1936. Van het meubilair werden alleen de preekstoel uit 1682 en twee oude psalmborden gehandhaafd. In 1942 werden de klokken uit 1817 uit de toren gehaald. Drie nieuwe klokken zijn in het voorjaar van 1949 gegoten door klokkengieterij Van Bergen in Heiligerlee. Tussen 1991 en 2006 vonden diverse restauratiewerkzaamheden plaats. Ter afsluiting van de restauratie is in 2006 een nieuwe zonnewijzer geplaatst tegen de noordgevel, ter vervanging van een oudere zonnewijzer.

I.

STEDENBOUWKUNDIGE OF ENSEMBLE WAARDE

1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel

●●○

2. wegens situering verbonden met ontwikkeling / uitbreiding wijk, gebied of landschap

●●○

3. bijzondere betekenis voor aanzien van Lichtenvoorde (beeldbepalend / landmark)

●●○

4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc.

●●○

KERKENPASPOORT VOORMALIG GEREFORMEERDE KERK | LICHTENVOORDE OBJECTNUMMER: 043

DATUM: 19-07-2021

Wijk - kern Lichtenvoorde, gemeente Oost-Gelre

Bouwtype Zaalkerk

II. ARCHITECTUUR- EN BOUWHISTORISCHE WAARDE 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur en / of bouwtechniek

●●○

2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect

●●●

3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, karakteristiek bouwtype

●●○

4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, constructie en/of ornamentiek

●●○

III. KUNSTHISTORIE 1. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen exterieur

●●○

2. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen interieur

○○○

3. vanwege bijzondere kunstuitingen op het terrein

○○○

Bouwjaar/periode 1933

Oorspronkelijk functie Kerk

Latere functie Woonhuis

Huidige functie Woonhuis

IV. KERKELIJK INTEREURENSEMBLE, INVENTARIS 1. aanwezigheid van een bijzonder/gaaf interieurensemble

○○○

2. aanwezigheid van een bijzondere inventaris (roerende goederen)

○○○

V. KERKHISTORIE 1. herinnering aan belangrijk aspect in relatie tot lokale historie

●●●

2. uiting van een bijzonder liturgische ontwikkeling of kerkgenootschap