factsheets licht in de openbare ruimte 2025-2035

Factsheets Licht in de openbare ruimte 2025-2035

Lichtenvoorde, 26 november 2024 1

Inhoudsopgave 1. Inleiding ................................................................................................................................................ 3 2. Factsheets kaders ............................................................................................................................. 4 2.1 Duurzaamheid, Energie en Milieu .......................................................................................... 4 2.2 Landelijke regelgeving................................................................................................................. 6 2.3 Lichthinder en lichtvervuiling ................................................................................................ 11 2.4 Technieken ........................................................................................................................................ 13 2.5 Verkeers- en Sociale Veiligheid ............................................................................................ 23 3. Factsheets per locatie of gebied .............................................................................................. 27 3.1 Bezienswaardigheden ................................................................................................................

27 3.2 Bedrijventerreinen ....................................................................................................................... 30 3.3 Buitengebied .................................................................................................................................... 33 3.4 Centrumgebieden .......................................................................................................................... 36 3.5 Fietspaden ......................................................................................................................................... 38 3.6 Inwoners en licht .......................................................................................................................... 40 3.7 Natuurgebieden ............................................................................................................................. 42 3.8 Paardenbakken ............................................................................................................................... 45 3.9 Parken en groenvoorzieningen ............................................................................................. 47 3.10 Parkeerterreinen ........................................................................................................................

49 3.11 Reclame ........................................................................................................................................... 51 3.12 Recreatie ......................................................................................................................................... 55 3.13 Sportvelden.................................................................................................................................... 56 3.14 Stallen en kassen ....................................................................................................................... 60 3.15 Stationsgebieden ........................................................................................................................ 61 3.16 Voetpaden en Achterpaden .................................................................................................. 62 3.17 Wegen ............................................................................................................................................... 64 3.18 Woongebieden ............................................................................................................................. 69

2

1. Inleiding Oost Gelre heeft een nieuw beleidsplan ‘Licht in de Openbare Ruimte 2025-2035’ opgesteld. De tekst in het beleidsplan is zo beknopt mogelijk weergegeven. Een nadere toelichting op de diverse onderwerpen in het beleidsplan is weergegeven in dit document, te weten ‘Factsheets Licht in de Openbare Ruimte’.

3

2. Factsheets kaders 2.1 Duurzaamheid, Energie en Milieu Oost Gelre wil een duurzame gemeente zijn en haar verantwoordelijkheid nemen in het klimaat- en energievraagstuk. In de Toekomstvisie 2020 is de ambitie uitgesproken om in 2020 CO2 neutraal te zijn en in 2030 energieneutraal.

Afbeelding: Logo van de gemeente met alle icoontjes in de Toekomst Visie 2020

Gezamenlijk met de Achterhoekse gemeenten heeft Oost Gelre het Akkoord van Groenlo (2013) ondertekend. Daarin staat dat de gemeenten: • Vastbesloten te zijn zich te blijven inzetten voor de realisatie van de duurzaamheidsdoelstelling uit de Achterhoek Agenda 2020; • Een duidelijke visie te hebben over duurzaamheid waarin de energietransitie een belangrijke impuls is voor de economische ontwikkeling van de Achterhoek; • Te streven naar een energie-neutrale Achterhoek in 2030 door inzet op grootschalige energiebesparing en productie van hernieuwbare energie.

Een energieneutrale gemeente worden, kunnen we niet alleen. Dat doen we samen met andere Achterhoekse gemeenten. Maar daarvoor hebben we nog meer onze inwoners en ondernemers nodig. Hoeveel energie is er echt nodig en hoe kan die duurzaam en energieneutraal opgewekt worden? Door met elkaar in gesprek te gaan, kunnen er stappen gemaakt worden. Welke materialen zijn zo duurzaam mogelijk, gegeven de situatie en markt. Daarbij wordt

4

gekeken naar de hele cyclus van winning, productie, gebruik, verwijderen en hergebruik van materialen. Landelijk Energieakkoord In het landelijke Energieakkoord is afgesproken dat we in 2020 20% energie besparing (t.o.v. 2013) en in 2030 50% gerealiseerd hebben.

De openbare verlichting in Oost Gelre beslaat ongeveer 40% van het totale energieverbruik. Een energiezuinige openbare verlichting levert dus een aanzienlijke bijdrage aan het bereiken van deze doelstellingen. Het minimaliseren van het aantal masten en armaturen vergroot de duurzaamheid. Duurzaamheidsregelingen Voor de verschillende programma’s kunt u terecht bij het energieloket. Dit is ondergebracht bij de Agem: www.agem.nl/energie-besparen. Via ‘energie in mijn gemeente’ kun je Oost Gelre selecteren. Het is de plek voor alle vragen over energiebesparing en duurzame energie.

5

2.2 Landelijke regelgeving Er zijn een aantal landelijke regels die van belang kunnen zijn voor de openbare verlichting. We hebben in Nederland geen wettelijke verplichting tot het plaatsen van openbare verlichting. Onderstaand de belangrijkste regelgeving met daarbij de keuze van de gemeente. Aansprakelijkheid (Burgerlijk Wetboek) De wegbeheerder kan op basis van boek 6 van het Burgerlijk Wetboek (BW) aansprakelijk worden gesteld voor letsel en schade. Dit kan wanneer de openbare verlichting niet voldoet aan de eisen die men in de gegeven omstandigheden daaraan mag stellen (artikel 6.162 e.v. en artikel 6.174). Het geldt alleen voor de verkeersveiligheid van de openbare verlichting.

Het gaat hierbij om risicoaansprakelijkheid. Oost Gelre dient in voorkomende gevallen aan te tonen dat haar, zowel op het gebied van verlichtingskwaliteit als wat betreft het onderhouden van de verlichtingsinstallatie, in redelijkheid niets te verwijten valt. Richtlijn Openbare Verlichting NEN 13201+A1 In Nederland zijn gemeenten niet verplicht om te verlichten, wel is er een zorgplicht. Dat wil zeggen dat als er een lantaarnpaal staat, we die goed moeten onderhouden zodat deze niet zomaar om kan vallen. Ook de locatie is van belang, bijvoorbeeld dat de lantaarnpaal niet midden op een weg staat. Wat van belang is bij de openbare verlichting, is de hoeveelheid licht op straat (lichtsterkte) en de verdeling van het licht op de weg (gelijkmatigheid). De huidige richtlijn is de NPR13201+A1 van kracht. Deze biedt een advies over hoeveel licht op straat nodig is. Dit hangt af van de locatie, het soort weg en de hoeveelheid verkeer. Het is een richtlijn, we mogen daarvan afwijken. In het westen van het land is men bijvoorbeeld gewend aan meer licht op straat, meer bebouwing en drukte en wellicht meer veiligheidsproblemen.

6

Foto: Van der Meer de Walcherenstraat in Lichtenvoorde. Verlicht volgens de richtlijn waardoor er veel licht staat. Dit willen we niet meer.

Lichtsterkte Voor de lichtsterkte hebben we te maken met de horizontale en verticale verlichtingssterkte. -

Horizontaal: Hoeveel licht op de weg.

Horizontale: lichtsterkte op het wegdek

We kiezen ervoor om qua lichtsterkte op maximaal 75% van de thans geldende richtlijn (NPR13021+A1) te verlichten. Dit is passend bij de huidige verlichting. In centrum- en uitgangsgebieden staat vaak wel meer licht vanwege de verkeersintensiteit. -

Verticaal: Hoeveelheid licht op 1,5m hoogte op verticaalpunt (ook wel E-verticaal genoemd).

Verticaal punt

We houden geen verticale lichtsterkte aan. Want op deze hoogte zijn er heel veel factoren die van invloed zijn. Denk maar aan licht van etalages, koplampen van auto’s, licht vanuit woningen e.d. Deze waarde is dus lastig te meten. Daar komt bij dat deze

7

waarde dusdanig hoog is dat er dan in Oost Gelre 3 keer zoveel lantaarnpalen op straat komen. Dat is niet wenselijk qua kosten, energieverbruik, landschap en overlast. Gelijkmatigheid De richtlijn zegt ook wat over de verdeling van het licht op de weg, de gelijkmatigheid. Hoe beter het licht over de weg verdeeld is, hoe minder zwarte vlekken er op straat te zien zijn. Als de afstand tussen de zwarte vlekken te klein is bij een hoge snelheid, dan kan dit hetzelfde effect geven als rijden op een weg met bomen in de berm, waar de zon laag tussendoor schijnt. Een goede gelijkmatigheid is in het kader van verkeersveiligheid vooral van belang op bijvoorbeeld hoofdwegen (stroomwegen en gebiedsontsluitingswegen genoemd). In woonwijken is gelijkmatigheid soms ook van belang, maar dan vooral in het kader van sociale veiligheid (het zien en herkennen van andere mensen op straat). In die situaties waar dit van belang is, streven we naar een zo goed mogelijke verdeling van het licht op de weg waarbij wel de bestaande afstand tussen lantaarnpalen aangehouden wordt.

Foto: Kerkstraat in Harreveld. Goede gelijkmatige verdeling van het licht op het wegdek waardoor er geen zwarte vlekken ontstaan.

Onze uitgangspunten zijn: - Verlichten op maximaal 75% van de geldende richtlijn qua lichtsterkte. Met uitzondering van de bepaalde hoofdwegen en centrumgebieden; daar zal vaak wat meer licht staan. Bovendien houden we geen verticale lichtsterkte aan. - Streven naar een zo goed mogelijke gelijkmatigheid waarbij de bestaande afstand tussen de lantaarnpalen leidend is bij vervanging. - Per situatie wordt bekeken wat de best haalbare situatie is. - Uitgangspunt is dat er geen lantaarnpalen bijgeplaatst worden.

8

Politiekeurmerk Veilig Wonen Het Politie Keurmerk Veilig Wonen (PKVW) wordt veel gebruikt door projectontwikkelaars. Het is geen verplicht Keurmerk. Veel gemeenten hanteren het keurmerk niet (meer). Het Keurmerk bestaat uit diverse certificaten. Het maakt een onderscheid tussen bestaande bouw en nieuwbouw. Het keurmerk Veilige Woning gaat om de woning zelf, het hang- en sluitwerk en de buitenverlichting. Het certificaat Veilige Omgeving zegt over de openbare verlichting dat achterpaden verlicht moeten worden en de richtlijn voor de openbare verlichting volledig aangehouden moeten worden.

We kiezen ervoor om niet aan het PKVW te voldoen wat betreft de openbare verlichting. Want: - Achterpaden zijn soms van de gemeente, vaak van bijvoorbeeld de woningbouwvereniging. Wij verlichten achterpaden al jaren niet. De gemeente handhaaft dit beleid. Indien er toch licht op een achterpad van ons staat, kijken we bij vervanging of deze verlichting gehandhaafd moet blijven. Indien het achterpad bijvoorbeeld van de woningbouwverenging is, dan bepaalt die of er wel of geen verlichting blijft of komt. -

De hoeveelheid licht op straat en op parkeerterreinen wordt afgestemd op de omgeving en gebruiksfrequentie. De gemeente hanteert niet de richtlijn, maar wijkt daar bewust vanaf. Net als in omliggende gemeenten.

Projectontwikkelaars gebruiken het PKVW vaak als een verkoopargument. Op een woning met het keurmerk Veilige Woning kunnen bewoners korting krijgen op hun verzekeringspremie. Projectontwikkelaars kunnen op de nieuwbouwprojecten wel een PKVW afgeven, maar zonder het certificaat openbare verlichting. De bewoners hebben dan toch recht op korting op hun verzekeringspremies. Keurmerk Veilig Ondernemen (KVO) Bij het Keurmerk Veilig Ondernemen werken ondernemers, brandweer, politie en gemeenten samen aan een set structurele maatregelen waar verlichting onderdeel van kan uitmaken. Er zijn geen normen of verplichtingen. Wij hebben geen KVO. Mocht dit keurmerk er toch komen dan is dit huidige beleidsplan ‘Oost Gelre licht in de openbare ruimte’ leidend.

9

Installatieverantwoordelijkheid Elke gemeente dient een installatieverantwoordelijke en diverse andere personen aan te wijzen om volgens de NEN 3140 ‘Bedrijfsvoering van elektrische installatiesLaagspanning’ te zorgen voor de veiligheid bij het werken aan elektrische objecten in het laagspanningsgebied. Of te wel om te werken aan de openbare verlichting. Bij de openbare verlichting hebben we te maken met een netbeheerder voor de kabels in de grond. Bij ons is dat Liander en die is voor het ondergrondse deel verantwoordelijk. Voor het gedeelte boven de grond zijn wij verantwoordelijk. Deze verantwoordelijkheid hebben we bij onze aannemer neergelegd. We hebben een hand- en werkboek Elektrische Installaties voor zowel de gebouwen, riolering als openbare verlichting opgesteld.

Samengevat: -

Verlichten op maximaal 75% van de geldende richtlijn; Streven naar een zo goed mogelijke gelijkmatigheid waar van toepassing; Geen eis voor de verticale lichtsterkte aanhouden; Geen lantaarnpalen bijplaatsen; Per situatie de beste oplossing toepassen passend bij budget en stand van de techniek; Geen PKVW voor wat betreft de openbare verlichting; Geen KVO voor wat betreft de openbare verlichting;

10

2.3 Lichthinder en lichtvervuiling Beperken van lichthinder voor flora en fauna Een overdaad aan kunstlicht in de nacht kan een bedreiging vormen voor de biodiversiteit in de natuur. Het leven van planten en dieren wordt erdoor verstoord. Gevolgen van deze verstoring kunnen onder meer zijn: verandering van de habitatkwaliteit, ontregeling van biologische ritmes, desoriëntatie en aantrekking door licht (met mogelijk fatale afloop voor onder andere vogels en insecten). Het donkere, nachtelijke leven is voor het in stand houden van soorten en ecosystemen even belangrijk als het leven overdag. We hebben prachtige natuurgebieden. Dit zijn kwetsbare gebieden en daar moeten we zuinig op zijn.

De bescherming van de duisternis en het donkere landschap valt onder de Wet Milieubeheer/Activiteitenbesluit (artikel 1.1 lid 1). Het bevoegd gezag mag via de zorgplicht maatregelen of voorzieningen voorschrijven. Circulaire economie Door een toenemende wereldbevolking en welvaart wordt het efficiënt omgaan met grondstoffen steeds belangrijker. Zowel vanuit milieubelasting als vanuit de schaarste van materialen. In de huidige situatie maken we, gebruiken we en gooien we weer weg. Dit noemen we een lineaire economie. Het tegenovergestelde is een circulaire economie. Daarbij worden grondstoffen slechts één keer onttrokken aan de omgeving, om vervolgens steeds opnieuw gebruikt te worden. Afval bestaat in de circulaire economie dus niet meer. De natuur is van zichzelf circulair.

11

Een verregaande vorm van circulaire economie is dat de gemeente geen eigenaar meer is van de producten, maar least. Alle producten gaan na gebruik dan weer terug naar de leverancier die ze vervolgens uit elkaar haalt en alle onderdelen opnieuw gebruikt. Beleid We gaan verder met het verduurzamen van de openbare verlichting. Per situatie wordt bekeken wat de beste oplossing is passend in de omgeving, binnen het budget en de stand der techniek. We zijn volger van nieuwe technieken, maar hebben niet de ambitie om koploper te zijn. Onnodig lichthinder wordt voorkomen, de aan te schaffen materialen zijn zo duurzaam mogelijk en energiezuinig gefabriceerd. Dit laatst is afhankelijk van het aanbod door leveranciers. We zijn ons bewust van het belang van een circulaire economie en nemen deze waar mogelijk mee in onze keuzes en stimuleren anderen hierin.

We zetten in op energiebesparing door voor de openbare verlichting: - Een laag vermogen te gebruiken; - Versneld (binnen 6 jaar) minder energiezuinige lampen/armaturen vervangen; - Energiezuinige en efficiënte lichtbronnen te gebruiken - De verlichting na de spits te dimmen; - Waar mogelijk verlichting in de nacht uit te zetten, uiteraard in overleg; - Waar wenselijk een telemanagementsysteem te installeren; - Waar mogelijk lichtpunten te verwijderen in overleg met gebruikers; - Gebruik alternatieven zoals kattenogen, belijning, markering, reflectie e.d.; - De CO2-uitstoot terug te dringen.

Samengevat: -

Verduurzamen verlichting; Passen binnen budget, omgeving en techniek; Onnodige lichthinder voorkomen; In keuzes circulaire economie meenemen waar mogelijk is; Afweging budget en duurzaamheid; Inzetten op energiebesparing.

12

2.4 Technieken De technologische ontwikkelingen gaan snel op het gebied van de openbare verlichting. Led Sinds een aantal jaren is er voor de openbare verlichting led beschikbaar. Voor verlichting in huizen is de led al meerdere jaren op de markt. Leds zijn kleine puntbronnen die veel en efficiënt licht geven.

Foto: Afbeelding van een ledje

Led is zeer goed dimbaar en geeft direct het volle vermogen. In tegenstelling tot andere lampen, kan een ledlamp slecht tegen warmte. Doordat led heel gericht licht is, lijkt het soms op straat minder licht te geven of zie je soms geen licht als je de straat in kijkt terwijl het er wel is. Vaak is er echter meer licht op straat dan bij de oude verlichting. Dat komt omdat de andere, oudere, lichtbronnen meer rondom licht, strooilicht, geven. Vaak worden voortuinen en gevels van huizen dan ook mee verlicht. Veel mensen vinden dat juist weer hinderlijk (lichthinder). Door de ledverlichting is het licht meer gericht, waardoor gevels van huizen nu niet meer verlicht worden.

Foto: Kerkstraat in Harreveld. Je ziet rechts in de Ursulastraat de oudere verlichting en links in de Kerstraat de ledverlichting. Kijk je naar de ledverlichting dan lijkt het daar veel donkerder in de straat. Je hebt echter veel meer licht op de straat. Doordat het licht zo gericht is, straalt het niet alle kanten op zoals in de Ursulastraat.

13

Leds zijn in diverse kleuren verkrijgbaar. Hoe blauwer het licht, hoe energiezuiniger en efficiënter het licht is. Maar ook hoe killer/kouder het licht is. Door het toepassen van ledverlichting neemt het energieverbruik af, maar ook de onderhoudskosten. Een ledlamp kan net als de kap vele jaren mee (circa 20-25 jaar), terwijl de andere lampen maar tussen de drie en acht jaar mee gaan. De kap kan daarvan wel 20-25 jaar mee. Oost Gelre past al meerdere jaren LED-verlichting toe en inmiddels is dit aandeel ongeveer 50% van het totaal. We vervangen de komende vier jaar de overige verlichting door duurzame en energiezuinige verlichting. Hiervoor is geld beschikbaar gesteld door de Raad. Per situatie wordt bekeken wat de beste techniek is passen bij het beschikbare budget. Dat kan een ledlamp zijn, maar ook een andere soort lichtbron. Smart City Een slimme stad (smart city) is een stad waarbij informatietechnologie en het internet der dingen (Internet of Things) gebruikt worden om de stad te beheren en te besturen. Deze technieken zijn nog volop in ontwikkeling. Enkele technieken worden al toegepast in het land. Denk daarbij aan een sensor in een afvalbak. Zodra de afvalbak bijna vol is komt er een signaal dat deze geleegd moet worden. U rijdt de vuilniswagen niet te vroeg (de afvalbak zit nog niet vol) of te laat (de afvalbak zit al vol).

Denk ook aan de fijnstofmetingen die gedaan kunnen worden. Vooral steden zijn druk met de ontwikkeling van smart city. Maar het kan ook voor ons al interessant worden. De ontwikkelingen gaan razendsnel en ook de kosten nemen geleidelijk af voor slimme toepassingen.

14

Dimmen Op diverse locaties wordt al sinds enkele jaren de openbare verlichting gedimd. Dimmen van de verlichting betekent dat de lichtsterkte na een bepaald tijdstip minder wordt. Voordelen van dimmen zijn: - Energiebesparing; - Voorkomen of verminderen van lichthinder en lichtvervuiling; - Lampen gaan lampen langer mee; - Besparing op de onderhoudskosten. Op onderstaande foto’s is het effect van dimmen te zien. Het valt (meestal) niet op en er komen geen opmerkingen van inwoners over gedimde verlichting.

Foto: Ruijsdaelstraat in Groenlo. Licht brandt op volle sterkte tot 21.00 uur.

15

Foto: Ruijsdaelstraat in Groenlo. Licht brandt minder fel (op 70% van volle sterkte) tussen 21.00 tot 23.00 uur omdat er dan minder verkeer op straat is.

Foto: Ruijsdaelstraat in Groenlo. Licht brandt op halve sterkte tussen 23.00 en 06.00 uur. Er is minder verkeer op straat, de ogen zijn gewend aan donker, minder lichthinder en we besparen energie.

16

Telemanagementsysteem Een telemanagementsysteem is een systeem waarmee we de openbare verlichting kunnen ‘managen’. Door het toevoegen van intelligentie aan een armatuur kan het licht op afstand worden bestuurd (licht feller zetten of minder fel op elk gewenst moment). Maar ook is te zien of een lamp brandt of in storing is. Deze passen we al op sommige locaties toe. Detectie Aan een telemanagementsysteem kan een detectiesysteem ‘gehangen’ worden. Dit is een ‘oog’ dat registreert of er verkeerdeelnemers zijn. Het licht schakelt dan aan of wordt feller als er iemand aankomt. Het licht gaat een aantal masten vooruit aan (of feller branden) en na een bepaalde periode weer langzaam uit (of minder fel branden). Hiermee kan veel energie bespaard worden omdat het licht alleen brandt (of feller is) als het nodig is. De kosten van een dergelijk systeem zijn relatief (nog) hoog.

Foto: Detectiesysteem, het licht is aan/brandt feller op die locaties waar verkeerdeelnemers zijn.

Markering In plaats van openbare verlichting zijn er ook andere manieren om het verloop van de weg aan te geven. Zoals een lijnmarkering, kattenogen of reflecterende bordjes. Daarmee wordt de Openbare verlichting is dan niet meer nodig of wordt alleen ter aanvulling geplaatst waar dat nodig is. Er komen steeds meer (innovatieve) markeringstechnieken op de markt die betere resultaten bieden dan de huidige technieken. We kennen twee soorten markering: passieve en actieve markering. Passieve markering Het verloop van de weg wordt aangeduid met borden, lijnen, vluchtheuvels en bermpaaltjes voorzien van reflecterend materiaal. De markering is in het donker zichtbaar wanneer hij wordt aangelicht door de eigen koplamp of die van een ander voertuig.

17

Foto: Boschlaan in Lichtenvoorde. Reflecterende belijning geeft duidelijk het verloop van de weg weer.

De reflectie wordt steeds beter en er zijn ook meerdere varianten verkrijgbaar. Reflectorpaaltjes en schrikhekken zorgen dat een bocht of t-splitsing goed zichtbaar is. Staat er op de locatie een lantaarnpaal dan zien we alleen het licht en niet meer de weg, want ons oog trekt naar het licht toe.

Foto: Rauwhorsterdijk, Zieuwent. Schrikhek is aan het einde van de weg al van veraf zichtbaar.

18

Foto: De Stegge in Lievelde. Ons oog ziet alleen het licht en daarna even niks omdat ons oog niet zo snel aan het donker kan wennen.

Glasbollen in het wegdek worden steeds meer gebruikt. Ook bestaat er verf met toegevoegde glasparels voor een verhoogde reflectie van de witte lijnen of pijlen op de weg. Actieve markering Bij actieve markering is een lichtpunt aanwezig, meestal Ledlampjes die uit zichtzelf licht geven. Het wordt gevoed door zonne-energie of door het elektriciteitsnetwerk.

Foto: Twenteroute Groenlo, ledlampjes in de as van de weg.

Door het energiegebruik zijn de kosten van actieve markering hoger dan van passieve markering. Het wordt daarom alleen toegepast als markering op basis van puur reflectie onvoldoende veiligheid biedt. Dit kan het geval zijn bij hogere snelheden (de koplamp reikt dan relatief minder ver) of wanneer er meer omgevingslicht is waardoor de reflectie minder goed te zien is.

19

Een andere techniek is ‘Glow in the Dark’. Hiermee worden zelfs hele lijnen actief gemarkeerd. De lijnen absorberen licht overdag en stralen dat uit in het donker. Het kan gecombineerd worden met het elektriciteitsnetwerk of gevoed worden door een zonnepaneel. De kosten zijn (nog) hoog en het kan nog niet lang genoeg licht geven. De asmarkering in de fietstunnel onder de N18 nabij de Marhulzenweg te Groenlo is met deze techniek uitgevoerd.

Foto: ‘Glowing lines' op de N329 bij Oss | Louis Dekker / NOS

Wegdekreflectie Wanneer een weg nieuw wordt aangelegd of een nieuwe toplaag krijgt, kan de gemeente kiezen voor een zogenaamd reflecterend wegdek. Dit kan een lichter wegdek met lichte steenslag zijn of met reflecterende materialen zoals glasparels. Op heel veel plekken in het land wordt dit al toegepast. Ook deze techniek is nog steeds volop in ontwikkeling. Op een lichter wegdek is geen verlichting nodig of soms een lager vermogen. Dit door de hogere reflectiewaarde van de weg.

Foto: Een stuk wegdek en een fietspad elders in het land voorzien van een witte toplaag.

In het buitengebied passen we dit al op diverse locaties toe. Bijvoorbeeld om een kruisingsvlak zodat deze goed zichtbaar is. Op onderstaande foto is dit te zien.

20

Foto: Batsdijk in Mariënvelde. Lichter kleur wegdek op kruisingsvlak zodat de kruising goed zichtbaar is. Zowel overdag als in de avond en nacht.

Overige infrastructurele aanpassingen aan het wegverloop Bij een verkeersonveilige situatie kan gekozen worden voor meer licht op de weg. Maar effectiever is soms het aanpassen van de weg zelf zoals het aanbrengen van goed zichtbare versmallingen en drempels.

Foto: Wegversmalling elders in het land waarbij reflectie is toegepast om de verhoging in het donker te zien.

21

Beleid Nieuw te plaatsen verlichting wordt standaard voorzien van een dimmer of van een ander systeem waarmee we kunnen dimmen (bijvoorbeeld een telemanagementsysteem). Per gebied wordt bekeken tot hoever het licht terug gedimd kan worden. Wens is in ieder geval om alle verlichting te voorzien van een telemanagementsysteem waarmee we op afstand kunnen dimmen en kunnen zien of er storingen zijn. Daar waar detectie een goede aanvulling kan zijn op bestaande systemen, passen we dit toe mits het past in het beschikbare budget. We houden de ontwikkelingen op gebied van openbare verlichting goed in de gaten. Zodra er een slimme toepassing is die past en ook financieel interessant is, kan deze toegepast worden.

Samengevat: -

Toepassen passieve of actieve markering waar wenselijk en passend is; Per situatie bekijken wat de bestek techniek is passend bij budget; Toepassen van duurzame en energiezuinige verlichting; Dimmen; Detectie toepassen waar zinvol en passend binnen budget.

22

2.5 Verkeers- en Sociale Veiligheid Als we over veiligheid spreken wordt vaak licht als item genoemd. Licht is emotie en maakt het daardoor een ingewikkeld onderwerp. Maar ook overdag vinden er ongelukken plaats en wordt er ingebroken. Als we over veiligheid spreken, hebben we te maken met twee soorten: - Verkeersveiligheid; - Sociale veiligheid.

Verkeersveiligheid We spreken over verkeersveiligheid als we veilig van A naar B willen reizen. Het gaat over een veilige en vlotte afwikkeling van het verkeer. Hoe is de weg ingericht? Zijn er veel obstakels, zitten er veel onoverzichtelijke bochten in, zijn er verschillende weggebruikers? Al deze (en nog meer) factoren zijn van invloed op de verkeersveiligheid. Goed zicht is daarom van belang.

Foto: Ruurloseweg in Zieuwent; op deze weg spreken we over de verkeersveiligheid.

Daar kan voor de donkere perioden openbare verlichting aan toegevoegd worden om het zicht te verbeteren. Maar er zijn tegenwoordig ook betere alternatieven. Denk daarbij aan kattenogen of reflecterende belijning die het verloop van de weg goed weergeven. Als er op een relatief donkere weg in de verte één lantaarnpaal schijnt, dan trekt ons oog daarnaartoe. We zien dan de weg niet goed meer.

23

Sociale veiligheid Sociale veiligheid kunnen we verdelen in twee soorten: - Objectieve sociale veiligheid; - Subjectieve sociale veiligheid. - Objectieve sociale veiligheid is meetbaar, zoals het aantal inbraken. Veel inbraken vinden overdag plaats als men even een boodschap aan het doen is en een raampje openstaat. Het valt niet op als iemand overdag met een grote tv onder de arm over straat loopt. - Subjectieve sociale veiligheid is het gevoel van veiligheid. Dat is voor iedereen anders. Wat zijn de ervaringen, hoe goed ken je de omgeving, wat ben je gewend. Hoe goed kan je andere mensen aan zien komen lopen. Deze en nog veel meer factoren bepalen je gevoel van veiligheid. Subjectieve sociale veiligheid is een stuk lastiger voor een gemeente om mee om te gaan omdat het voor iedereen anders is.

Foto: De Smidse in Lievelde; woonstraat waar sociale veiligheid een rol speelt.

De kleur van de verlichting bepaalt ook de veiligheid. Bij sommige verlichtingskleuren, zoals bijvoorbeeld bepaalde soorten oranje, lijkt alles rood. We zien niet de echte kleuren en geven daarmee een omschrijving, in geval van een calamiteit, die niet klopt.

Foto: Oranje sox licht, alles lijkt rood/oranje

Foto: wit licht, alle kleuren zichtbaar

24

Schijnveiligheid Veel mensen geven aan zich veiliger te voelen als er licht is. Dat is hun gevoel. Maar is het werkelijk veiliger? Je kan wel iemand aan zien komen op de weg. Maar zijn er ook mensen in de buurt die te hulp kunnen schieten als er wat gebeurt? Oftewel is er voldoende sociale controle? Als dat niet het geval is spreken we van licht dat schijnveiligheid geeft.

Foto: Dorpstraat in Vragender. Er is niemand die je kan helpen of zien. Het licht geeft hier nu schijnveiligheid.

Is het licht nodig om bijvoorbeeld naar een sportveld te gaan, dan kan licht fijn zijn. Je kan met het licht het fietspad zien. Ook kan je zien wie er nog meer lopen of fietsen. Maar in de late avond, als er weinig mensen zijn, helpt het licht niet als er wat gebeurt. Beleid verkeersveiligheid Alleen licht waar het nodig is. Dat is het uitgangspunt. We kijken in het geval van verkeersveiligheid, eerst of het wegontwerp anders kan. Als dat niet mogelijk is, gaan wij kijken of er goede alternatieven (passieve/actieve markering, reflectie e.d.) beschikbaar zijn. Mocht dat niet het geval zijn en er toch licht nodig zijn, dan plaatsen we verlichting die zo energiezuinig mogelijk is (passend binnen budget en bij stand der techniek) en gedimd kan worden. We houden ook rekening met de impact van licht op de omgeving. Bij het lichtontwerp wordt gekeken naar de hoeveelheid licht op de weg, maar ook naar de verdeling van het licht op de weg (de gelijkmatigheid). Deze willen we op belangrijke locaties zo goed mogelijk hebben waarbij de bestaande afstand tussen de lantaarnpalen bepalend is voor het te behalen resultaat. Beleid sociale veiligheid Beide vormen van sociale veiligheid (objectieve en subjectieve) zijn onder andere afhankelijk van: • De overzichtelijkheid van een gebied; • De aanwezigheid en herkenbaarheid van mensen in dat gebied.

25

Aanpassingen aan de weg of het groen vinden plaats als dat mogelijk en nodig is om de overzichtelijkheid van een gebied te verbeteren. Er is echter ook voldoende sociale controle nodig. Anders ontstaat er schijnveiligheid. Wij willen geen schijnveiligheid creëren. Uitgangspunt is dat er geen parken, groenvoorzieningen en achterpaden verlicht worden, omdat het vanuit sociale veiligheid soms beter is om juist niet te verlichten. Vaak zijn achterpaden ook niet eens van ons, maar bijvoorbeeld van de woningbouwstichting. Indien er nu in parken, groenvoorzieningen of in een achterpad verlichting ons staat, dan wordt, op het moment dat de verlichting vervangen moet worden, bekeken of deze gehandhaafd moet worden. We kiezen zeker bij de verlichting in woonwijken en centrumgebieden voor een kleur waarbij gezichten goed herkenbaar zijn, zoals bijvoorbeeld (warm) wit licht.

Samengevat: -

Alléén licht waar het nodig is; Schijnveiligheid proberen te voorkomen; Achterpaden in eigendom van Oost Gelre niet verlichten; Parken niet verlichten; Goede kleur- en gezichtsherkenning.

26

3. Factsheets per locatie of gebied 3.1 Bezienswaardigheden Toerisme is belangrijk voor onze gemeente. Niet alleen om van de mooie omgeving te genieten, maar juist ook vanwege onze oude cultuurhistorie. De vele bezienswaardigheden trekken jaarlijks veel bezoekers en voor inwoners zijn de monumenten en kerken vaak herkenningspunten. Een aantal kerken en monumenten is verlicht. Deze verlichting is soms de hele nacht aan en het licht schijnt ook nog vaak alle kanten op.

Foto: Halve Maanweg in Groenlo. Kunstwerk brandt de hele nacht.

27

Foto: Kerk. Het licht brandt de hele nacht.

Beleid Het is niet wenselijk om monumenten, kerken e.d. vanzelfsprekend te verlichten. Alleen als het een waardevolle toevoeging levert aan het beeld in de avond, heeft verlichting meerwaarde. En dan maar een beperkt aantal uren en na 23:00 uur uitschakelen. Dit dient technisch wel mogelijk te zien en passend te zijn. Indien uitzetten niet passend is, wordt de verlichting gedimd. Ook hiervoor geldt dat dit toegepast wordt zodra dit technisch mogelijk is (dus na vervanging). De verlichting dient goed gericht te zijn en niet omhoog te stralen. Zo kan onnodige lichthinder en lichtvervuiling verminderd worden.

Foto: glazenmonument in Groenlo. Niet verlicht.

We gaan, indien de situatie daartoe aanleiding geeft, in gesprek met andere eigenaren van monumenten, kerken, bomen en dergelijke. Gezamenlijk wordt bekeken of het mogelijk is om deze verlichting ook na 23.00 uur uit te zetten en de verlichting goed te richten, duurzaam en energiezuinig te maken en niet te fel te laten schijnen.

28

Samengevat: -

Alléén verlichting als waardevolle toevoeging is; Uit na 23:00 uur of gedimd; Goed gericht licht zijn; In gesprek met derden indien de situatie daarom vraagt.

29

3.2 Bedrijventerreinen In onze gemeente hebben we een aantal bedrijventerreinen waaronder: - Brandemate in Groenlo; - Den Sliem in Groenlo; - Laarberg in Groenlo; - De Kamp in Lichtenvoorde; - De Kamp Zuid in Lichtenvoorde; - Lindebrook in Lichtenvoorde. Deze terreinen verschillen onderling sterk van elkaar. Er zijn middelgrote en grote bedrijven op gevestigd. Kleinere ondernemers zitten veelal in het centrum van onze kernen. Op bedrijventerreinen zien we een combinatie van lichtbronnen: - Lantaarnpalen (openbare verlichting); - Verlichting van bedrijven. De openbare verlichting is vaak volop aanwezig. De verlichting van bedrijven bestaat uit verschillende soorten verlichting. Dit kan verlichting op het terrein van het bedrijf zijn, licht dat vanuit het pand naar buiten straalt, reclameverlichting aan de gevel of een reclamebord langs de weg.

Foto: Groenlo, bedrijventerrein Den Sliem, volop verlicht.

Al het licht bij elkaar bepaalt het beeld op straat. Vaak zien we in de avonduren dat een reclamebord niet eens leesbaar is door de felheid van het licht. Een andere keer is het licht van een bedrijf juist van verre zichtbaar. Opvallend is dat veel bedrijven vaak beter in de avond zichtbaar zijn, dan dat je ze overdag kan vinden. Soms werkt een bedrijf 24/7, dan is er altijd licht nodig. Maar ook dan kan bekeken worden hoe de lichtuitstoot minder kan.

30

In de welstandsnota van de gemeente wordt licht niet specifiek genoemd. Wel dat het pand moet passen bij de omgeving.

Foto Groenlo: Het reclamebord aan de gevel is zo fel verlicht dat het niet meer leesbaar is.

Aangelichte bedrijven Een aantal bedrijven heeft hun (hele) pand aangelicht. Soms is dit een monumentaal pand. Daardoor komt het pand vaak mooi uit. In de avond is dat op enkele locaties een mooie toevoeging aan het beeld buiten. Soms wordt het licht in de nacht uitgedaan, maar er zijn ook panden die de hele nacht verlicht zijn.

Foto’s Lichtenvoorde: panden staan in het licht.

Leddisplays Buiten in de openbare ruimte, maar ook achter de voorgevels, zien we steeds vaker leddisplays komen of LCD-schermen. Deze displays kunnen bewegende of knipperende beelden hebben en zijn soms erg fel. Als gemeente zijn we terughoudend in het toestaan van displays/lichtkranten.

31

Keurmerk Veilig Ondernemen Het Keurmerk Veilig Ondernemen (KVO) is een (niet verplicht) keurmerk. Bij het Keurmerk werken ondernemers, brandweer, politie en gemeente samen aan een set structurele maatregelen waar verlichting onderdeel van uitmaakt. Er zijn geen normen of verplichtingen voor het voeren van het kenmerk. De gemeente Oost Gelre heeft geen KVO. Beleid openbare verlichting op industrie/bedrijventerreinen In de Economische Visie van Oost Gelre staat de economie voorop. Samenwerken is de rode draad. Oost Gelre wil op haar grondgebied goed bereikbare, vitale bedrijventerreinen met een kwalitatief goede uitstraling. Een gunstig en aantrekkelijk vestigingsmilieu is essentieel. Daar wordt de komende jaren hard aan gewerkt. Voor de openbare verlichting op de bedrijventerreinen kiest Oost Gelre voor een gematigd licht dat in de avond gedimd kan worden. De kleur van de verlichting is wit of een andere kleur waarbij een juiste kleurweergave mogelijk is. Een juiste kleurweergave is belangrijk. Oost Gelre gaat, indien de situatie daar aanleiding toe geeft, met ondernemers in gesprek om te bekijken of de verlichting van de ondernemers ook ’s nachts gedimd of zelfs uitgeschakeld kan worden. Dit geldt voor de lampen op het terrein, aan de gevel, het naambord en de verlichting binnen in het gebouw. Maar ook voor het aanlichten van het hele pand.

Dit zorgt voor energie(kosten)besparing en minder lichthinder en – vervuiling. Sensoren waarmee het licht aanspringt als er iemand aankomt werken vaak effectiever dan dat er continue licht brandt. Bij een opvallende en storende lichtbron gaat Oost Gelre in gesprek met de ondernemer/eigenaar van het pand. Gezamenlijk wordt bekeken wat de mogelijkheden zijn om onnodige lichthinder te verminderen of te voorkomen. Mocht het Keurmerk Veilig Ondernemen er toch komen, dan is het beleidsplan ‘Oost Gelre licht in de openbare ruimte’ leidend qua verlichting.

Samengevat: -

Dimbare verlichting met goede kleurherkenning; Terughoudend in toestaan (led)displays en verlichte reclame; Geen Keurmerk Veilig Ondernemen voor wat betreft de openbare verlichting; Onnodig lichthinder verminderen of voorkomen; Afstemmen met ondernemers indien van toepassing.

32

3.3 Buitengebied We hebben in onze gemeente een afwisselend en groot buitengebied met veel natuur. Naast het kenmerkende Achterhoekse coulisselandschap, telt Oost Gelre tal van natuurgebieden. Verder kent het platteland veel jong ontginningslandschap met rechte wegen, kavels en beken, maar ook tal van landelijke gelegen weggetjes, fietspaden en wandelpaden. Donkere hemel Van de provincie Gelderland is een hemelhelderheidskaart gemaakt. Hierop is aan de hand van de hoeveelheid zichtbare sterren in beeld gebracht hoe donker/licht de provincie is. Zo’n kaart is niet alleen van de provincie Gelderland gemaakt maar van vele andere provincies.

Foto: Hemelhelderheidskaart provincie Gelderland, Bron: Sotto le Stelle. In de cirkel bevindt zich onze gemeente.

Te zien is dat het licht van omliggende steden steeds meer uitstraalt over onze hele gemeente. We kunnen tijdens een onbewolkte avond helaas nog maar weinig sterren zien. Licht in het buitengebied We hebben een afwisselend landschap dat deels open is. Daardoor zijn individuele lichtpunten soms al van verre zichtbaar. Dat is niet altijd nodig en kan storend zijn. Het kan verblindend werken of zelfs de verkeersveiligheid in gevaar brengen.

33

Foto: Vragender buitengebied, een open landschap waardoor licht van verre zichtbaar is.

Wennen aan het donker Ons oog kan direct aan licht wennen, maar heeft even tijd nodig om in het donker te kunnen kijken. Als we naar bed gaan en het licht aan doen, zien we even niks. Maar worden we in de nacht wakker, dan zien we alles prima. Op onderstaande foto kun je goed zien dat het licht van de lantaarnpaal ervoor zorgt dat we erachter niks kunnen zien. We komen in een donker gat. Andere alternatieven, zoals bijvoorbeeld een reflecterende belijning of kattenogen (glazen bollen die het licht reflecteren), kunnen het verloop van de weg veel beter weergeven.

Foto: Pastoor Scheepersstraat, Vragender. Door het licht zien we erachter niks.

Beleid Wij willen het donkere landschap beschermen en verstoring voor dieren, lichtvervuiling en onnodig energieverbruik voorkomen. Buiten de bebouwde kom komt geen nieuwe openbare verlichting, tenzij het voor de verkeersveiligheid noodzakelijk is en er geen geschikte alternatieven zijn. Markering of reflectoren kunnen vaak een goede (of zelfs betere) bijdragen leveren aan de verkeersveiligheid.

34

Foto: Lichtenvoorde, Boschlaan. Belijning die reflecteert waardoor het verloop van de weg goed te zien is.

Op die locaties waar nu wel verlichting staat, terwijl het er niet voor de verkeersveiligheid staat, gaan we per situatie bekijken of de bestaande verlichting weg kan en/of dat er betere alternatieven beschikbaar zijn. We plaatsten geen verlichting in het buitengebied om reden van sociale veiligheid. Er is sociale controle nodig om een weg sociaal veilig te maken en niet licht. Het licht geeft dan slechts schijnveiligheid en dat willen we zoveel mogelijk voorkomen.

Foto: Zwolseweg in Groenlo. Geen verlichting in verband met de flora en fauna maar ook omdat er geen sociale controle is. Licht zou dan schijnveiligheid geven.

Samengevat: -

Voorkomen van lichtvervuiling en onnodig energieverbruik; Beschermen van flora en fauna; Buiten de bebouwde kom geen openbare verlichting, tenzij; Schijnveiligheid zoveel mogelijk voorkomen; Bekijken of er verlichting verwijderd kan worden.

35

3.4 Centrumgebieden In een centrum zijn diverse lichtbronnen te zien. Zo staat er openbare verlichting (lantaarnpalen), is er licht vanuit de winkels (etalages), is er reclameverlichting, feestverlichting en/of zijn er aangelichte gevels. Al deze lichtbronnen bepalen het licht buiten in de openbare ruimte. In een centrum staan lantaarnpalen die anders zijn qua kleur (antraciet) en vorm. Daardoor is het centrum duidelijk herkenbaar. Als lichtkleur wordt (warm) wit licht aangehouden vanwege de kleur- en gezichtsherkenning.

Foto’s: centrum Groenlo en Lichtenvoorde met andere lantaarnpalen dan elders in een woonwijk.

Verlichte reclame In centrumgebieden zijn veel reclame-uitingen zichtbaar. Vaak is er in de avond net zoveel licht als in de nacht, bijvoorbeeld van etalages. Doordat het licht in etalages vaak fel is, moet de verlichting op straat (de openbare verlichting) ook feller branden dan anders nodig is. Want als het licht op straat minder fel is dan van de etalage, dan ontstaat er een soort donker gat op straat. Op onderstaande foto is dat ook zichtbaar. De weg lijkt heel donker doordat het licht van de etalages zo fel is.

Foto: Centrum Lichtenvoorde om 00.00 uur, verlichte etalage waardoor de openbare verlichting wegvalt en het donker op straat lijkt.

Licht en camera’s Vaak wordt verlichting aangedaan als inbraakpreventie. Dat is echter alleen zinvol als er mensen zijn die kunnen reageren. Inbrekers kunnen zelfs voordeel hebben van licht. Een alarminstallatie of een sensor lamp (die aanspringt als er iemand aankomt) is effectiever. Bij het gebruik van camera’s moet er op gelet worden dat deze geschikt zijn voor wat er

36

geregistreerd moet worden (bijvoorbeeld gezichten of kentekens e.d.). Niet elk type camera kan alles registreren. Bovendien kan je ook een camera gebruiken zonder dat er verlichting bij staat. Leddisplays en lichtkranten Leddisplays zijn steeds vaker terug te vinden. Zo staan er lichtkranten langs de N18. Maar ook in etalages zien we deze meer en meer. Het licht van deze displays heeft effect op de straat. Het kan zelfs de verkeersveiligheid in het gevaar brengen. Beleid In centrumgebieden plaatsten wij iets andere lantaarnpalen dan in een woonwijk om zo herkenbaar te maken dat het een centrum is. De verlichting wordt in de avond gedimd (minder fel branden) zodra dit technisch mogelijk is. Op de parkeerterreinen is het licht in de avond gedimd en waar mogelijk gaat het in de nacht uit (zodra dit technisch mogelijk is). Feestverlichting in het centrum wordt in overleg met de middenstand bepaald. In het APV is opgenomen dat: “Reclame-uitingen alleen zijn toegestaan op gronden die in een bestemmingsplan zijn aangewezen als bouwperceel waar een gebouw op mag worden geplaatst. In beschermde dorps/stadsgezichten zijn de regels strenger dan daarbuiten. Reclame is in het centrumgebied toegestaan. Het moet wel voldoen aan de voorwaarden uit de Welstandsnota. Reclame mag alleen op/aan het perceel van het bedrijf of waar de activiteit plaatsvindt.

Knipperende lichtreclames zijn nergens toegestaan.” We zijn zeer terughoudend ten aanzien van leddisplays, maar zien ook dat deze vorm van reclame een nieuwe ontwikkeling is. Qua locatie en kleurgebruik wordt per situatie bekeken of de verkeersveiligheid niet in het geding komt en of er geen lichthinder ontstaat. De leddisplays dienen in elk geval gedimd te worden in de avond en in de nacht uit gezet te worden. Indien het in een etalage of pand staat, geldt ook dat na sluitingstijd deze uit moet. De displays mogen niet storend zijn voor de omgeving en de flora en fauna. Er mogen geen knipperende beelden op. Leidraad zijn ook de richtlijnen van de Nederlandse Stichting voor Verlichtingskunde (NSVV) ter voorkoming van Lichthinder, de CROW handreiking ‘Reclame langs wegen’ en de notitie van Rijkswaterstaat. Nieuwe toekomstige richtlijnen die relevant zijn voor leddisplays, nemen we ook mee. We gaan in gesprek met winkeliers en andere bedrijven in het centrumgebied over duurzaamheid, energiebesparing, sfeer en leefbaarheid indien de situatie zich daartoe leent. Denk daarbij aan: - Verlichting te dimmen of uit te doen in de late avond en nacht; - Het licht goed te richten; - Energiezuinige verlichting toe te passen; - Zo laag mogelijk lampvermogen toepassen.

Samengevat: -

Openbare verlichting gedimd in de avond; Geen knipperende reclames toegestaan; Terughoudend ten aanzien van leddisplays; In gesprek met ondernemers op het moment dat de situatie zich daarvoor leent.

37

3.5 Fietspaden In onze gemeente hebben we diverse soorten fietspaden, recreatieve en doorgaande fietspaden. Deze worden niet alleen door onze inwoners, maar ook door bezoekers gebruikt. Bij fietspaden speelt verkeersveiligheid, het gevoel van veiligheid, het rijcomfort en overzicht een rol. 1. Recreatieve fietsroutes: deze worden voornamelijk overdag gebruikt voor recreatief gebruik;

Foto: Zwolseweg in Groenlo, recreatief fietspad niet verlicht.

2. Doorgaande fietsroutes: deze routes lopen door de gemeente heen en worden gebruikt om van A naar B te gaan. Dit kunnen ook schoolfietsroutes zijn.

Foto: Elshofweg in Groenlo, doorgaand fietspad (los van de rijbaan)

Op sommige wegen ligt het fietspad naast de rijbaan, soms op de rijbaan of het is een vrij liggend fietspad. Dit bepaalt mede de verkeersveiligheid. Als een fietspad op de rijbaan ligt, is er namelijk een grotere kans op een conflict tussen een auto en fietsers dan wanneer het fietspad niet op de rijbaan ligt.

38

Beleid - Recreatieve fietspaden worden in principe niet verlicht. Als er verlichting staat, dan wordt deze in principe verwijderd als na onderzoek blijkt dat deze verlichting niet nodig is. - Doorgaande fietspaden worden alleen verlicht als ze binnen de bebouwde kom liggen en het gezien kan worden als een hoofdfietsroute. De verlichting wordt gedimd of in de late avond/nacht uitgezet. We willen voorkomen dat er schijnveiligheid ontstaat. Als een weg verlicht is, maar er is geen sociale controle, dan spreken we van schijnveiligheid. Er is niemand in de buurt die kan helpen als er wat gebeurt. Een hoofdfietsroute buiten de kom voorzien we van alternatieven indien dat gewenst is.

Foto: Mattelierstraat in Groenlo, licht geeft hier schijnveiligheid want geen sociale controle.

Samengevat: -

Hoofdfietsroutes binnen de kom worden verlicht; Hoofdfietsroutes buiten de kom voorzien van alternatieven indien dat gewenst is; In de avond dimmen of uitzetten; Schijnveiligheid voorkomen.

39

3.6 Inwoners en licht Niet alleen de openbare verlichting speelt een rol buiten in de openbare ruimte, maar ook de verlichting van onze inwoners. Verlichting aan de gevel, in tuinen en in paardenbakken. Al deze lichtbronnen bepalen bij elkaar het beeld buiten. Het is belangrijk om samen bewuster om te gaan met al het licht. Waar, wanneer en hoeveel licht is er nodig?

Foto: voorbeeld van tuinverlichting in onze gemeente. De struiken/bomen worden verlicht en ook vaak nog de hele nacht. Misschien kan het met minder vermogen, minder lampen en uit na 23:00 uur?

Bij het vervangen van oude openbare verlichting door Led valt er soms minder licht op de gevels van de huizen. Als iedereen dan een lamp bij de voordeur plaatst, verbruiken we meer energie dan voorheen in plaats van minder. Dat is ook niet de bedoeling. Nacht van de Nacht Jaarlijks wordt de Nacht van de Nacht georganiseerd op de laatste zaterdagavond van de zomertijd. Er is aandacht voor de schoonheid van de nacht. Iedereen wordt gevraagd om de eigen verlichting uit te schakelen. Beleid In de openbare ruimte zijn veel lichtbronnen. Een aantal zijn van ons, maar het merendeel niet. Gezamenlijk kunnen we energie besparen en lichthinder & lichtvervuiling verminderen. Wij plaatsen alleen nog maar energiezuinige, dimbare openbare verlichting. Zodra dit technisch mogelijk is, doen wij de openbare verlichting uit tijdens de Nacht van de Nacht (op die locaties waar dat verantwoord is). Ook wordt dan in de media stil gestaan bij het onderwerp Bewuster Verlichten.

40

Dit beleidsplan is een startpunt voor Oost Gelre om in overleg te gaan met en voorlichting te geven aan (sport)verenigingen en ondernemers over bewuster verlichten. Maar ook met onze inwoners om bewuster met licht en donkerte om te gaan in de eigen omgeving. Dit kan door bijvoorbeeld: - Alleen buiten te verlichten als het echt nodig is; - Gebruik te maken van sensorlampen, tijdschakelaars of bewegingsmelders; - Tuinverlichting na 23.00 uur uit te doen, geen fel licht te gebruiken en goed te richten; - Paardenbakken alleen te verlichten op het moment dat ze gebruikt worden en dan een laag vermogen gebruiken dat goed gericht is op de paardenbak; - Later op de avond te dimmen (minder fel licht).

Samengevat: -

Zodra mogelijk is gaat licht deels uit tijdens de Nacht van de Nacht; Bewuster omgaan met licht en donkerte; Informatie geven over bewuster verlichten.

41

3.7 Natuurgebieden Oost Gelre kent een afwisselend buitengebied. Naast het kenmerkende Achterhoekse coulisselandschap zijn er tal van natuurgebieden. In de Toekomstvisie 2020 staan het gras en de libel symbool voor het veen en de natuurgebieden in onze gemeente.

De natuurwaarden dragen in belangrijke mate bij aan de kwaliteit van het buitengebied van onze gemeente. Belangrijke natuurwaarden zijn te vinden in: - Het veengebied Vragenderveen (onderdeel van Natura 2000 gebied Korenburgerveen). Dit is een van de mooiste hoogveenrestanten in Nederland. Het hoogveen leeft nog. - Een deel van Oost Gelre is onderdeel van het Nationaal Landschap Winterswijk (dat gebied omvat onder andere de Besselinkschans, de leemputten, het -

Zwilbrockervenn en het eerdergenoemde Vragenderveen ). Verschillende waterlopen zoals de Groenlose Slinge en de Baakse Beek vormen ook onderdeel van de nationale EHS (Ecologische Hoofd Structuur). Daarnaast zijn er de terrasbeken aan de oostzijde van Lichtenvoorde.

Het landschap in Oost Gelre is op te delen in drie zones: Het Oost-Nederlands Plateau in het oosten met een glooiend landschap, dat zich onderscheidt door zijn relatieve grootschaligheid. Dat geldt met name voor het glooiende dal van de Groenlose Slinge en de heideontginningen; Het nat van het oorspronkelijk natte gebied in het westen, waar openheid - zeker in de ontginningen - overheerst; Tussen het plateau en het nat ligt de zone met drie dorpen en een stad op een lange dekzandrug. Belangrijk zijn ook de houtwallen en bermen. Deze worden ecologisch beheerd.

Foto: Vragenderveen (Bron www.vragenderveen.nl)

42

Foto: Vragenderveen. (Bron www.vragenderveen.nl)

Ook zijn er prachtige bossen. Hier maken veel wandelaars en fietsers (op de fietspaden) gebruik van.

Foto: Zwolseweg in Groenlo.

Nachtelijk beeld De natuurgebieden zijn nog relatief donker. We zien wel dat er steeds meer licht vanuit de omliggende dorpen en steden zichtbaar is. Wet Milieubeheer De bescherming van de duisternis en het donkere landschap valt onder de Wet Milieubeheer/Activiteitenbesluit (artikel 1.1 lid 1) en onder de zorgplicht. Het bevoegd

43

gezag kan vanuit haar zorgplicht maatregelen of voorzieningen voorschrijven. Beleid We zijn zuinig op onze natuurgebieden en de flora en fauna beschermen. Niet alleen overdag, maar zeker ook in de avond en nacht. Voor onze eigen inwoners, maar ook voor de toeristen. Bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen vragen we altijd om een landschappelijke inpassing, zodat ook een kwaliteitswinst wordt geboekt voor het landschap. Er wordt geen openbare verlichting in natuurgebieden geplaatst. We zetten ons in om gebieden waar donkerte van belang is, zo donker mogelijk te houden. We gaan, waar van toepassing, in gesprek met eigenaren van storende en overbodige lichtbronnen.

Samengevat: -

Natuurgebieden niet verlichten; Landschappelijke inpassing; Beschermen van donkerte voor flora en fauna.

44

3.8 Paardenbakken In de prachtige en weidse omgeving van Oost Gelre komen steeds meer particuliere paardenbakken (hobbymatig). Vaak wordt daar ook verlichting bij geplaatst om langer gebruik te kunnen maken van de paardenbak. Dat is niet zozeer overdag in het landschap zichtbaar, maar juist in de avonduren. Hoewel het meestal maar een paar uur brandt, is het wel vaak veel en vooral ook fel licht. Ze staan vaak in een open omgeving en zijn daardoor van verre al zichtbaar.

Foto: Harreveld, Varsseveldseweg. Een particuliere paardenbak met verlichting erbij.

Bij een manege (niet hobbymatig) brandt de verlichting veel langer achter elkaar. Beleid In het Bestemmingsplan Buitengebied staat aangegeven waar een paardenbak gerealiseerd mag worden. Belangrijk is dat de paardenbakken goed in het landschap zijn ingepast. Verlichting mag niet zomaar bijgeplaatst worden. Nieuwe verlichting moet passend zijn binnen de omgeving en er mag geen lichthinder ontstaan. Dit kan door onder andere: - De lampen goed af te stellen zodat er alleen licht in de bak schijnt; - Niet te fel licht wat ook gedimd kan worden; - Het licht uit te doen na het rijden. Er dient voor verlichting te allen tijde een vergunning aangevraagd te worden. Indien er wel lichthinder (dreigt te) ontstaan, gaan we in gesprek en formuleren wij eventueel nadere eisen.

45

Samengevat: -

Nieuwe verlichting moet passend zijn in de omgeving en geen lichthinder veroorzaken; Er dient altijd een vergunning aangevraagd te worden voor het plaatsen van verlichting; Indien er lichthinder (dreigt te) ontstaan, worden nadere eisen geformuleerd.

46

3.9 Parken en groenvoorzieningen Oost Gelre is een groene gemeente met mooie parken en een bloeiende flora en fauna. We zijn daarom zuinig dat het dag/nachtritme van deze natuur niet verstoord wordt. Schijnveiligheid In de diverse parken en groenvoorzieningen in onze gemeente is in de avond en nacht weinig sociale controle. De huizen hebben vaak geen zicht op het park en er lopen weinig mensen doorheen. Als er hier openbare verlichting staat, kan dit wel het gevoel geven dat het pad door het park of de groenvoorziening veilig is, maar in feite geeft het licht schijnveiligheid. Er is immers geen hulp van omstanders/aanwonenden als er wat gebeurt. Bovendien kan dit licht juist mensen aantrekken met verkeerde bedoelingen.

Foto: Zieuwent, park. Hier brandt het licht terwijl er geen sociale controle is. Het licht geeft hier schijnveiligheid.

Beleid Parken en groenvoorzieningen worden niet verlicht. Een uitzondering is een hoofdfietsroute binnen de kom die door een park of groenvoorziening heen gaat en waar geen alternatieve verlichte route voor is. In de avond wordt het licht gedimd en in de nacht gaat het licht uit zodra dit technisch mogelijk is. Waar nu verlichting staat, wordt deze in principe verwijderd tenzij er voldoende sociale controle is of er geen andere doorgaande route is. Dit wordt per situatie beoordeeld. Wij zetten ons in om gebieden waar donkerte van belang is, zo donker mogelijk te houden.

47

Samengevat: -

Parken en groenvoorzieningen worden niet verlicht; Tenzij het een hoofdfietsroute is. Dan wordt het licht in de avond gedimd en in de nacht uit zodra technische mogelijk is; In principe huidige verlichting weg tenzij er voldoende sociale controle is of er geen andere doorgaande route is.

48

3.10 Parkeerterreinen In onze gemeente zijn behoorlijk wat parkeerterreinen. Denk aan parkeerterreinen bij winkels en bij het treinstation, maar ook bij bedrijven en sportparken. Niet alle verlichting is in eigendom van Oost Gelre. Vaak is deze bijvoorbeeld van een bedrijf, een winkelier of een sportvereniging. Lege parkeerterreinen in het licht Veel parkeerterreinen zijn van verlichting voorzien. Deze brandt niet aléén in de avond, maar ook de hele nacht. Soms is dit zinvol in verband met (het gevoel van) sociale veiligheid. Het is belangrijk om te kijken na welk tijdstip er nog gebruik gemaakt wordt van het parkeerterrein. Op onderstaande foto zien we een leeg parkeerterrein terwijl het licht wel aan is.

Foto: Kapelweg in Vragender. Geen enkele geparkeerde auto terwijl het licht wel brandt.

Of bijvoorbeeld een parkeerterrein bij een sportveld. Het licht op het parkeerterrein brandt de hele nacht terwijl er niemand meer gebruik van maakt. Dit kost energie en zorgt voor lichthinder. Hier kan het licht dan misschien gewoon uit nadat er niemand meer aanwezig is.

Foto: Parkeerterrein sportpark; overdag in gebruik en in de nacht (bijna) leeg.

49

Beleid Parkeerterreinen verlichten we op dezelfde manier als bijvoorbeeld een straat in een woonwijk. In de avond en nacht wordt de verlichting gedimd (zodra dit technisch mogelijk is). Bij terreinen die ’s nachts leeg zijn en terreinen nabij het open landschap en natuurgebieden, gaan we bekijken of de verlichting na 23:00 uur (of eerder) uit kan. Dit wordt natuurlijk per situatie bekeken. Daar waar de situatie daartoe aanleiding gaat, gaan we in gesprek met bedrijven, winkels, verenigingen en andere instellingen om te spreken over duurzaamheid, bewuster te verlichten, energiebesparing en leefbaarheid.

Samengevat: -

Zodra technisch mogelijk in de avond en nacht gedimd; Terreinen die ’s nachts leeg zijn of bij een open landschap of natuurgebieden, is de insteek dat het licht uitgaat na 23:00 uur of eerder; Indien de situatie daartoe aanleiding geeft, gaan we in gesprek met bedrijven, winkels, verenigingen en andere instellingen.

50

3.11 Reclame Steeds vaker zien we dat bedrijven en winkels gebruik maken van reclame. Reclame op de gevel, reclame op een bord enzovoort. Hierbij wordt ook verlichting gebruikt om de reclame beter op te laten vallen. En als een het heeft, wil de ander weer wat feller om meer op te vallen. Tot voor kort werden de borden of posters aangelicht door een lamp. Nu zien we steeds meer lichtbakken, lcd-schermen. Vaak is dit een ledlamp die van binnen naar buiten schijnt. Maar ook knipperend en bewegend beeld zien we steeds vaker (de zogenoemde leddisplays). Reclame op de gevel, bij een bedrijf Een ondernemer is trots op zijn onderneming en wil zijn bedrijf graag tonen. Dat is begrijpelijk. Maar willen we midden in de nacht weten wat er in de aanbieding is? Oftewel: wanneer willen we wel en wanneer geen licht hebben. Soms is een reclamebord op de gevel zo fel verlicht dat het niet eens leesbaar is. Dan schiet het zijn doel voorbij. Opvallend is dat veel bedrijven in de late avond/nacht beter te vinden zijn dan overdag. Overdag valt hun logo niet op, maar in het donker des te meer.