ab vergadering regio achterhoek dd 2 juni 2021
Tekst van het document
Thematafel Gezondste Regio: •
gemeenten (inclusief Montferland) en het dagelijks bestuur
en gepubliceerd: ‘Samen langer gelukkig en gezond leven
van waterschap Rijn en IJssel •
Cirkelregio Achterhoek is opgezet (organiseert kennisdeling over circulair ontwikkelen, As a service en hergebruiken van
Gezamenlijke regiovisie op gezondheid en zorg ontwikkeld in de Achterhoek’
•
Preventie Akkoord Achterhoek gesloten (gezamenlijk inzetten voor gezonde leefstijl inwoners)
materialen) •
Landelijke status van innovatieregio voor kringlooplandbouw gekregen
Tabel 3
26 27 28
Concrete resultaten Achterhoek Ambassadeurs-samenwerking28
Bron: De Achterhoek werkt door 2.0. Bron: Bestuurlijke tussenevaluatie Regio Deal (en Achterhoek Visie 2030), 29 oktober 2020. Wij hebben de resultaten opgenomen die we in documenten zijn tegengekomen en/of in gesprekken hebben terug gehoord. Deze lijst is daarom mogelijkerwijs niet geheel compleet.
17
Voortbouwen op een goede basis! | Evaluatie Achterhoek Ambassadeurs-samenwerking
Naast bovengenoemde resultaten is de samenwerking over
geen projecten die binnen de Regio Deal vallen, omdat het
de grens richting Duitsland versterkt. Er wordt momenteel
thema van deze tafel buiten de scope van de Regio Deal valt.
bijvoorbeeld gewerkt aan de eerste gemeenschappelijke Duits-
Gemiddeld gezien dragen projecten van de Thematafels Smart
Nederlandse brandweerpost. Eind 2020 lopen er totaal 44
Werken & Innovatie en Circulaire Economie & Energietransitie
projecten, waarvan er 37 een bijdrage uit de Regio Deal
het meest bij aan de subdoelen van de samenwerking. Deze
hebben (zie de volgende tabel). Dat betekent dat het grootste
laatste tafel draagt ook flink bij aan subdoelen van andere
deel van de projecten binnen de Achterhoek Ambassadeurs-
tafels. Er zijn, naar ons weten, geen documenten waarin is
samenwerking tot stand komt met behulp van Regio
vastgesteld in welke mate de doelen van de Thematafels zijn
Dealmiddelen. Enkel de Thematafel Gezondste Regio kent
gerealiseerd.30
29
Aantal projecten (waarvan
Bijdrage aan subdoelen
Gemiddelde bijdrage
met een bijdrage van de
van de samenwerking
aan subdoelen per project
Bijdrage aan subdoelen
Regio Deal)
(aantal keer)
(aantal keer)
buiten ‘eigen’ Thematafel
7 (5)
26
3,7
12%
7 (7)
18
2,6
39%
6 (4)
16
2,7
38%
Wonen & Vastgoed
10 (10)
23
2,3
22%
Circulaire Economie
12 (11)
42
3,5
50%
Gezondste Regio
2 (0)
4
2,0
0%
Totaal
44 (37)
127
2,9
32%
Thematafel Smart Werken & Innovatie Onderwijs & Arbeidsmarkt Mobiliteit & Bereikbaarheid
& Energietransitie
Tabel 4
29 30
Bijdrage projecten aan de subdoelen van de samenwerking
Bron: Bestuurlijke tussenevaluatie Regio Deal (en Achterhoek Visie 2030), 29 oktober 2020. Eind 2020 is wel de eerste Achterhoek Monitor gepresenteerd, met data over hoe de Achterhoek ervoor staat. Daarin komen enkele indicatoren uit de Achterhoek Visie 2030 terug.
HOOFDSTUK 3
Beelden: inzichten uit de gesprekken 3.1 Inleidend
•
Doelstellingen.
•
Concrete resultaten.
In dit hoofdstuk zetten we de beelden van
•
Cultuur.
gesprekspartners (zie Bijlage 1 voor een overzicht)
•
Inrichting van de samenwerking.
op een rij, zoals we ze hebben opgehaald tijdens de
•
Grip die men op de samenwerking ervaart.
interviews. De volgende paragrafen geven dus weer
•
Ambtelijke appreciatie (beelden van de
hoe betrokkenen tegen verschillende aspecten van de Achterhoek Ambassadeurs-samenwerking aankijken. De volgende onderwerpen komen aan bod:
gemeentesecretarissen). •
Aanbevelingen die gesprekspartners hebben genoemd.
19
Voortbouwen op een goede basis! | Evaluatie Achterhoek Ambassadeurs-samenwerking
We hebben de 27 gesprekken op dezelfde wijze gevoerd.
Figuur 5 is dat de gemeenteraden overwegend iets kritischer zijn
Over de eerste vier onderwerpen – doelstellingen, resultaten,
als het gaat om de doelstellingen dan de andere partijen.
inrichting en grip – hebben we alle gesprekspartners (bijna honderd mensen) aan het begin van de interviews gevraagd
Uit de gesprekken blijkt wel dat er discussie is of er
een indicatief cijfer uit te delen voor hoe goed zij dit vinden
doelstellingen bij moeten of niet. Dit betreft de thema’s
gaan. Tijdens deze gesprekken hebben we deze cijfers vervolgens
ecologie en natuur (waaronder vitaal platteland, droogte,
kwalitatief verdiept. Deze cijfers waren dus vooral indicatief en
stikstof en de energietransitie vallen), Recreatie & Toerisme en
als begincijfer bedoeld om vervolgens de verdiepen. Om niet de
Sociaal Domein.
indruk te wekken dat deze cijfers eindcijfers zijn, nemen we in dit rapport geen gemiddelden op en geven we de uitkomsten
•
Voorstanders willen extra doelstellingen aan de samen-
weer op een indicatieve schaal (zie figuren 5 tot en met 8).
werking toevoegen omdat zij zien wat de kracht van de
Dat geeft zicht op het algemene sentiment.
samenwerking met de huidige thema’s is. Het uitbreiden van de doelstellingen met meer gemeentegrensoverschrijdende thema’s zou de integraliteit bevorderen. De wens om
3.2 Doelstellingen
het thema natuur en ecologie aan de scope van de samen werking toe te voegen leeft het meest breed.
Hoe passend vindt u de benoemde doelstellingen? Ondernemers
•
Tegenstanders van extra doelstellingen zijn van mening dat de samenwerking op deze manier aan focus verliest.
Maatschappelijke organisaties
Zij geven aan dat de kracht van de tafels vervaagt, wanneer
Gemeenteraden
de samenwerking, op het moment dat zij gaat verbreden,
Colleges van B&W Achterhoek Board
er meer doelen toegevoegd worden. Daarnaast vinden zij dat er zeker van moet zijn dat er een uitvoeringsorganisatie is die dat ook echt waar kan maken. Meer thema’s leiden tot extra complexiteit en tot stapeling. Andere regio’s waarschuwen voor het toevoegen van extra doelstellingen in
Figuur 5
Indicatief beeld van gesprekspartners over de doelstellingen31
3.2.1 De doelstellingen zijn passend en er is discussie over het al dan niet verbreden van de scope
het kader van draagvlak.
3.2.2 Focus aanbrengen binnen de doelstellingen van de Thematafels is een ‘brede opgave’ Het aanbrengen van focus binnen de Thematafels wordt genoemd als een ‘brede opgave’. Een groot deel van de
Over het algemeen vinden de gesprekspartners dat de
gesprekspartners geeft aan dat het de kunst is om de huidige
doelstellingen van de Achterhoek Ambassadeurs-samenwerking
doelstellingen goed te blijven vertalen naar concrete doelen,
passen bij de opgaven in de Achterhoek en dat deze voldoende
waaronder projecten hangen. Dat is in een aantal tafels goed
zijn (zie ook Figuur 5). De grensoverschrijdende thema’s
gelukt. Thematafel Mobiliteit & Bereikbaarheid is volgens de
waarop er binnen de Achterhoek Ambassadeurs samengewerkt
gesprekspartners bijvoorbeeld een stuk beter afgebakend dan de
moet worden, voldoen in eerste instantie met de gekozen
Thematafel Circulaire Economie & Energietransitie. Dit is van
onderwerpen. Maatschappelijke organisaties geven aan dat er
belang voor de slagvaardigheid van de Thematafels. Die wens
een breed, maar gedegen plan achter de doelstellingen zit. Ook
tot concretisering en focus in de komende periode leeft breed
ondernemers staan, op een uitzondering daar gelaten, achter de
onder de gesprekspartners. Ook het Rijk vindt dit in het kader
doelstellingen en beoordelen deze als logisch. Er wordt volgens
van de Regio Deal cruciaal.
de meeste gesprekspartners meer dan eerst over de eigen kerktorens heen (dus naar het niveau van de Achterhoek in
Maatschappelijke organisaties en ondernemers (en in mindere
plaats van het individuele gemeentelijke niveau) gekeken. Dat
mate ook vertegenwoordigers van de overheids-O) geven wel
wordt als positief ervaren. Wat opvalt als gekeken wordt naar
aan dat de verbinding tussen de Thematafels wat betreft de
31
NB Aan het begin van ieder interview hebben we alle gesprekspartners gevraagd indicatieve rapportcijfers te geven, bedoeld als begincijfer. Om niet de indruk te wekken dat dit eindcijfers zijn, hebben we ze weergegeven op indicatieve schalen in Figuur 5 tot en met 8.
20
Voortbouwen op een goede basis! | Evaluatie Achterhoek Ambassadeurs-samenwerking
doelstellingen beter kan. Zij geven aan dat er soms sprake
als iedereen de beschikking heeft over elkaars kennis)
is van overlap in doelstellingen tussen de Thematafels. Een
voorkomen. In de bespreking met de Board en het algemeen
duidelijkere afbakening van waar de tafels voor staan en welke
bestuur uitte één van de leden zijn verbazing over dat deze
projecten daarbinnen passen, is gewenst.
term in slechts één gesprek naar voren kwam. Ter mogelijke verklaring: alle gesprekspartners spraken wel over de
3.2.3 Er wordt weer meer gesproken over groei en minder over krimp
hiervoor vermelde randvoorwaarden en waarderen die in de
Bij maatschappelijke organisaties en ondernemers is er sprake
randvoorwaarden is het door de 3O-samenwerking mogelijk
van tevredenheid over de ontwikkeling van de doelen. Zij geven
om de coördinatie- en informatieproblemen grotendeels op
aan dat de manier van spreken in en over de regio in positieve
te lossen. Dat het woord open-innovatiemethode er niet aan
zin veranderd is. ‘We spreken niet meer over krimp, maar
wordt gekoppeld, dat komt vaker voor in samenwerkingen die
over groei’. De aandacht is verschoven van het zijn van een
vooral praktisch zijn. We hebben ook niet specifiek naar het
krimpregio naar thema’s als groei, innovatie en het verstevigen
woord gevraagd.
samenwerkingscultuur. Zeker in het creëren van passende
van het vestigingsklimaat. Een voorbeeld dat hierbij gegeven wordt is dat de provincie inmiddels weer ruimte geeft om te
In vrijwel elk interview kwam de zogenoemde
bouwen, waar dat eerst niet kon.
‘kerktorenpolitiek’ ter sprake. Hiermee wordt bedoeld dat men niet verder kijkt dan de eigen kerktoren of gemeentegrens,
3.3 Cultuur
en dus denkt en handelt vanuit het gemeentelijke niveau in plaats van vanuit het regionale niveau. Gesprekspartners geven aan dat kerktorenpolitiek speelt binnen de Achterhoek
Gesprekspartners geven aan dat er steeds meer een
Ambassadeurs-samenwerking, maar in frequentie wel afneemt.
samenwerkingscultuur ontstaat in de Achterhoek. Binnen de
Alle gemeenten (en enkele gesprekspartners van de andere
samenwerkingsorganen is zichtbaar dat de O’s steeds verder
O’s) noemen kerktorenpolitiek als belemmerende factor bij
naar elkaar toegroeien: ‘We trekken nu meer aan hetzelfde
de bespreking van en besluitvorming over onderwerpen met
touw’.
een duidelijk gezamenlijk belang. Het ‘ziekenhuisdebat’ wordt hierbij vaak als voorbeeld aangehaald. ‘Er is een structuur
Gesprekspartners geven aan dat het woord ambassadeur echt
opgezet om samen te werken, maar is er ook een cultuur om
iets betekent: mensen voelen zich erdoor verbonden met het
samen te werken?’ Anderzijds wordt ook genoemd dat in de
gebied. De vraag naar hoeveel ambassadeurs door te groeien en
term kerktorenpolitiek een vooroordeel huist: alsof opkomen
hoe nog meer inhoud aan het begrip te geven, is volgens enkele
voor het gemeentelijk belang immoreel is. De kunst is daarom
gesprekspartners interessant om te onderzoeken. Kan deze
vooral om te weten wanneer een onderwerp niet geschikt is
groep verbreed worden?
voor kerktorenpolitiek (als het regionaal belang voorop hoort te staan) en wanneer wel (als er gerechtvaardigde lokale belangen
In één gesprek kwam aan de orde dat met de tafels conform
zijn). Een gemeenschappelijke taal om over kerktorenpolitiek
een zogeheten open-innovatiemethode wordt gewerkt. Deze
te spreken, alsook een begrip dat het tegengestelde betekent,
benadering op innovatie is internationaal momenteel in
ontbreekt nog.
zwang. In essentie betekent het dat (sociale, maatschappelijke en economische) innovatie juist tot stand komt wanneer
Gesprekspartners geven aan dat ‘naoborschap’ de verhoudingen
ideeën van ‘buiten’ betrokken worden. Een bedrijf bedenkt
in de regio definieert: iedereen wil elkaar helpen en gezamenlijk
dan niet zelf hoe te optimaliseren en transformeren, maar
de regio vooruit helpen. Dat is ook terug te zien in de
maakt gebruik van de omgeving en deelt de opgedane
samenwerking. Verder worden Achterhoekers omschreven als
kennis ook met de omgeving. Zo kunnen ook passende
‘doorpakkers’ en zien gesprekspartners ook dat terug in de
randvoorwaarden voor innovatie in een gebied of ecosysteem
Achterhoek Ambassadeurs-samenwerking. Verbindingen komen
tot stand komen, in termen van de economische literatuur:32
relatief gemakkelijk van de grond en woorden worden relatief
Dit kan coördinatieproblemen (het lukt alleen als iedereen
snel omgezet in daden. ‘In de Achterhoek fixen we het gewoon.’
tegelijk wat doet) en informatieproblemen (het lukt alleen 32
Voor de liefhebber verwijzen we naar de Amerikaanse econoom Dani Rodrik, die dit scherp beschrijft.
21
Voortbouwen op een goede basis! | Evaluatie Achterhoek Ambassadeurs-samenwerking
In de Achterhoek Ambassadeurs-samenwerking is relatief
iets heel moois’. In meerdere gesprekken is naar voren gekomen
weinig sprake van spanning tussen stedelijke en landelijke
dat de successen die geboekt worden binnen de Achterhoek
gemeenten of tussen grote en kleine gemeenten (ten opzichte
Ambassadeurs-samenwerking worden ondersteund door gunstige
van andere samenwerkingen). Er is ook waardering voor hoe
omgevingskenmerken, zoals de Achterhoekse vlag die voortkomt
de voorzitter zijn verschillende petten (voorzitter van het
uit de Zwarte Cross. Maatschappelijke- en omgevingskenmerken
algemeen bestuur, dagelijks bestuur, de Achterhoek Board
komen daarmee de samenwerking ten goede.
en de Achterhoek Raad) combineert. Wel geven sommige gesprekspartners aan dat het voor de samenwerkingscultuur
Een aandachtspunt dat gesprekspartners meegeven is dat
goed zou zijn om één van die petten aan een andere
de samenwerking nog maar twee jaar bezig is, waardoor het
burgemeester of aan een onafhankelijke voorzitter te geven.
nog relatief vroeg is om over concrete resultaten te spreken. De afgelopen tijd zijn veel Thematafels bezig geweest met het opzetten van de samenwerking en het honoreren van
3.4 Resultaten
projectvoorstellen. De resultaten van deze projecten moeten vaak nog volgen, laat staan de effecten van die resultaten op
Hoe tevreden bent u over de concrete resultaten die worden bereikt?
het niveau van de gehele samenwerking. De komende periode wordt zichtbaar of de effecten echt doorzetten.
Ondernemers Maatschappelijke organisaties
3.4.2 De opgave is wel om deze resultaten beter te delen
Gemeenteraden
Een groot deel van de gesprekspartners geeft de wens aan om breder te communiceren over (de trots op) bereikte resultaten.
Colleges van B&W
Deze verbetering in de informatievoorziening geldt zowel voor binnen als voor buiten de samenwerking. Binnen de
Achterhoek Board
samenwerking geven veel Thematafelleden aan maar beperkt Figuur 6
Indicatief beeld van gesprekspartners over de resultaten
33
op de hoogte te zijn van de resultaten van andere tafels. Ook missen lokale raadsleden die niet deelnemen in de Achterhoek
3.4.1 Alle betrokkenen zijn trots op de resultaten
Raad de terugkoppeling over de bereikte resultaten aan de
Uit Figuur 6 is te zien dat de gesprekspartners overwegend
lokale raden. Ondernemers en maatschappelijke organisaties
tevreden zijn met de concrete resultaten die worden bereikt.
stellen dat de communicatie over de opbrengsten van de
Daarbij is te zien dat de maatschappelijke organisaties en de
samenwerking richting externe partijen (marketing) beter kan.
Achterhoek Board een stuk tevredener zijn dan de overige
Inwoners van de regio zouden meer moeten zien van wat de
partijen. Gesprekspartners noemen de volgende concrete
samenwerking oplevert, bijvoorbeeld door steviger in te zetten
resultaten om trots op te zijn: de Regio Deal Achterhoek
op branding en de behaalde resultaten breder uit te dragen.
2019-2022 (als tweede tranche), de vele projecten die
Gesprekspartners vermoeden ook dat dit de samenwerking
inmiddels binnen de Thematafels lopen, afstemming over
meer ‘gedragen’ zal maken. ‘We laten het nog onvoldoende zien
regionale woningbouw, het verbeterde vestigingsklimaat voor
aan de buitenwereld’.
nieuwe bedrijven, de sterkere lobby van de regio en de betere branding van het merk ‘Achterhoek’. Als voorbeeld van de
3.4.3 Aan de Thematafels gebeurt het
Achterhoekbranding noemen zij dat de regio op de kaart is gezet,
De Thematafels zijn het gremium waar de échte resultaten
het ‘Achterhoekgevoel’ toeneemt en dat de Achterhoekse vlag
worden geboekt volgens de gesprekspartners. Er wordt dan
bij een op de tien huizen wappert. Daarnaast is het onderlinge
ook veelal met veel lof gesproken over de werking van deze
netwerk verstevigd: men kent elkaar beter, spreekt elkaar
tafels (‘Ik ben heel erg te spreken over de Thematafels’),
regelmatig en de lijnen (ook naar de provincie) zijn korter. Dit
maar we horen ook aandachtpunten. Gesprekspartners van
wordt als zeer waardevol ervaren. Veel gesprekspartners zien
maatschappelijke organisaties geven aan dat de expertise die
het hebben van een gremium om bovenlokaal overleg te voeren
aanwezig is binnen de Thematafels steeds beter wordt benut.
dan ook al als resultaat. ‘Het organiseren van het gesprek is al
Dit komt ten goede aan de projecten en resultaten, omdat
33
N.B.: Aan het begin van ieder interview hebben we alle gesprekspartners gevraagd indicatieve rapportcijfers te geven, bedoeld als begincijfer. Om niet de indruk te wekken dat dit eindcijfers zijn, hebben we ze weergegeven op indicatieve schalen in Figuur 5 tot en met 8.
22
Voortbouwen op een goede basis! | Evaluatie Achterhoek Ambassadeurs-samenwerking
de kracht van de Thematafels juist in de (triple O) diversiteit
voorzien van mensen en middelen) en meer te denken en
zit. Daarnaast vertellen maatschappelijke organisaties dat
handelen vanuit de gezamenlijke doelstellingen.
projecten waarbij twee of meer O’s betrokken zijn vaak de meeste resultaten behalen. Zij hopen dan ook dat projecten in
•
Bij Thematafel Smart Werken & Innovatie wordt opgemerkt
de toekomst steeds vaker meerdere initiatiefnemers hebben. Zelf
dat ondernemers vaak het voortouw nemen in het initiëren
geven ze aan blij te zijn hun bijdrage aan de regio te kunnen
en trekken van projecten, wat gewaardeerd wordt. Als
leveren en een ‘partner’ te kunnen zijn in het aanpakken van de
kans voor deze tafel om nog meer waarde te creëren zien
regionale opgaven.
gesprekspartners een intensievere samenwerking met de tafel Onderwijs & Arbeidsmarkt voor zich.
Vanuit de ambtelijke organisaties is er een wens tot meer aansluiting bij de Thematafels, om versnelling op de resultaten
•
De Thematafel Gezondste Regio is een ambitieuze
tot stand te brengen (zie ook paragraaf 3.7). Dit kan
Thematafel met een goede focus op de regio. ‘Er zit in
bijvoorbeeld door tijdens het initiëren van en besluiten over
onze tafel wel een drive om te kijken naar wat goed is
nieuwe projecten extra aandacht te hebben voor de ambtelijke
voor de Achterhoek als geheel’. Binnen de Thematafel
uitvoeringskracht die de projecten nodig hebben.
kunnen deelnemers elkaar goed vinden. De aanhaking bij de Board wordt minder goed ervaren, omdat de tafel daar
Wanneer we inzoomen op de individuele Thematafels geven
(naar eigen zeggen) niet vertegenwoordigd is. Ook geven
gesprekspartners aan dat de tafels onderling verschillen in
gesprekspartners aan dat de gestelde doelen van de tafel
snelheid. Ook wordt de behoefte aan verdere concretisering van
nu nog abstract zijn, maar dat deze de komende tijd verder
de doelen en focus van de Thematafel uitgesproken door vrijwel
uitgewerkt worden.
alle gesprekspartners. Hieronder een aantal noties die we over de verschillende tafels hoorden:
3.4.4 De Regio Deal is een zeer belangrijke mijlpaal Er is veel waardering voor het binnenhalen van de Regio Deal.
•
De Thematafel Mobiliteit & Bereikbaarheid wordt bij uitstek
Gesprekspartners zijn daarbij trots op de cofinanciering, niet
een tafel genoemd die goede resultaten boekt en slagvaardig
alleen vanuit de provincie en gemeenten, maar juist ook vanuit
is. ‘Daar bereiken we echt dingen die we zonder die tafel
ondernemers en maatschappelijke organisaties. De inschatting
niet bereikt hadden’. Gesprekspartners vinden dat de tafel
is dat de Regio Deal zonder de Achterhoek Ambassadeurs-
een goede afbakening kent.
samenwerking niet was binnengehaald. Gesprekspartners gaven ook enkele aandachtspunten mee met betrekking tot de Regio
•
In de Thematafel Wonen & Vastgoed zit volgens
Deal. Allereerst stellen zij dat de Regio Deal soms tot afleiding
gesprekspartners (nog) minder vaart, wat zij deels
van de hoofddoelstellingen van de samenwerking leidt, omdat
toeschrijven aan het feit dat deze tafel qua onderwerpen
er ook geld (en dus tijd en aandacht) gaat naar projecten
(meer dan andere tafels) een overheidsaangelegenheid is.
waarvan minder duidelijk is hoe zij aan de hoofddoelstellingen
Wel horen we dat er mooie projectvoorstellen aan deze tafel
bijdragen. Hierdoor ontstaat soms het gevoel dat projecten
behandeld worden en er is waardering dat de provincie ook
uitgevoerd worden ‘omdat er geld is’, in plaats van omdat ze
aan tafel zit.
bijdragen aan de doelstellingen van de samenwerking. Er is dan ‘Focus op geld in plaats van op samenhang’. Dit maakt de
•
De Thematafel Circulaire Economie & Energietransitie
Achterhoek Ambassadeurs volgens sommige gesprekspartners
wordt meermaals bestempeld als ‘te groot’, zowel in termen
meer een subsidiepot dan een samenwerking. ‘Het geld zit ons
van onderwerpen als in termen van deelnemers aan de tafel.
soms ook wel in de weg om écht samen te werken’. Ten tweede
Ook vinden gesprekspartners de doelen van deze thematafel
moet de Regio Deal niet als doel op zich gezien worden, maar
(te) breed.
als middel of tussenproduct. Zij moet een bijdrage leveren aan het bereiken van de doelstellingen van de samenwerking als
•
Over de Thematafel Onderwijs & Arbeidsmarkt wordt met
geheel. Ten derde loopt de Regio Deal (op het moment van
name tevredenheid uitgesproken over de korte lijnen tussen
schrijven van dit rapport) nog anderhalf jaar. Er leven zorgen
de 3O’s. De resultaten van de tafel komen, mede door het
over hoe de continuïteit van projecten gewaarborgd wordt als de
werken met sub-groepjes die zich elk op een speerpunt
financiering vanuit de Regio Deal stopt.
richten, steeds meer op stoom. Ruimte voor verbetering zit erin minder een ‘projectorganisatie’ te zijn (projecten
23
Voortbouwen op een goede basis! | Evaluatie Achterhoek Ambassadeurs-samenwerking
3.4.5 De waardering van het Rijk is groot
Als aandachtspunt geven ondernemers en maatschappelijke
Het Rijk geeft aan dat de regio zich de afgelopen periode als
organisaties aan dat zij de overheid soms te traag en veelkoppig
volwassen partner op de kaart heeft gezet. Hij vindt dat er hele
vinden. In de regel zijn aan elke Thematafel alle gemeenten
grote stappen zijn gezet. Het Rijk geeft aan dat de Achterhoek
vertegenwoordigd, waardoor er veel ‘overheid’ aan tafel zit. Dit
zich om deze reden niet meer ‘klein’ hoeft op te stellen: zij is
kan het behalen van concrete resultaten vertragen, omdat de
een volwaardige regio en in staat om verantwoordelijkheid te
wijze van vergaderen en besluitvorming hier bureaucratisch
nemen. De ministeries geven aan te hopen dat de Achterhoek
van wordt. ‘Ondernemers hebben een korte spanningsboog en
dat nog meer gaat laten zien de komende periode, door
gemeenten zijn niet echt wendbaar, dat botst soms’. Sommige
ook in nationale vraagstukken een grotere bijdrage te gaan
gesprekspartners geven hierbij aan dat de slagvaardigheid
leveren. Ook de provincie spreekt in dit soort termen over
afgelopen jaren wel vooruit is gegaan; volgens andere
de ontwikkeling van de Achterhoek. Ze zijn tevreden met de
gesprekspartners is dit juist achteruit gegaan wegens een groei
mate waarin de regio aanspreekbaar is en met de mate waarin
van het aantal vertegenwoordigers vanuit de overheid.
coherentie van beleid tot stand komt. Zij ervaren hierdoor minder bestuurlijke drukte dan eerst.
Een ander aandachtspunt dat meermaals terugkomt is de communicatie tussen de Thematafels. De wens tot
3.5 Inrichting Hoe tevreden bent u over hoe de samenwerking is ingericht? Ondernemers Maatschappelijke organisaties Gemeenteraden Colleges van B&W Achterhoek Board
extra verbinding tussen de tafels leeft breed onder de Thematafelleden. De ‘linking pin’ per Thematafel naar de Achterhoek Board toe wordt gezien als een pluspunt in de afgelopen periode, omdat deze zorgt voor een korte lijn.
3.5.2 De basis inrichting staat, maar er is nog onduidelijkheid waar welk orgaan precies wel en niet over gaat Op hoofdlijnen is het gesprekspartners duidelijk welk orgaan waarvoor aan de lat staat. Door een deel van de betrokkenen wordt echter ook onduidelijkheid ervaren over welk orgaan waar wél en niet over gaat. Dat wordt bevorderd doordat sommige organen in de beleving van gesprekspartners ook wel
Figuur 7
Indicatief beeld van gesprekspartners over de inrichting van de samenwerking34
eens buiten hun bevoegdheden treden. Algemeen bestuur
3.5.1 Goede 3O-samenwerking aan de tafels, maar soms wel te veel ‘overheids-O’
De rol van het algemeen bestuur verdient volgens een deel
Figuur 7 geeft een indicatie van hoe tevreden de partijen
checks-and-balances en vanuit juridisch perspectief. Bij een
zijn over de hoe de samenwerking is ingericht. Er is sprake
deel van het algemeen bestuur leeft het beeld dat zij, nadat de
van overwegend tevredenheid over de inrichting binnen de
Board een besluit heeft genomen, dit eigenlijk alleen nog maar
meeste Thematafels. Daarbij valt op dat de ondernemers en de
kunnen bekrachtigen. Hiermee speelt het algemeen bestuur
Achterhoek Board een stuk tevredener zijn over de inrichting
in praktijk vooral de rol van ‘stempelmachine’. Bij sommige
dan de andere partijen. Door de 3O-samenwerking zijn er korte
gesprekspartners leven zorgen of deze constructie ook toegerust
lijnen voor het bespreken en aanpakken van maatschappelijke
is op ‘slechte tijden’, wanneer er bijvoorbeeld sprake is van
vraagstukken. Gesprekspartners van maatschappelijke
belangenconflicten. Daarnaast speelt dat de voorzitter van het
organisaties stellen bijvoorbeeld: ‘De wethouders zijn ineens
algemeen bestuur veel verschillende rollen vervult, omdat hij
heel dichtbij’. Alle gesprekspartners onderschrijven de
tevens voorzitter is van het dagelijks bestuur, de Achterhoek
meerwaarde van de 3O-samenwerking.
Board en de Achterhoek Raad.35 Het combineren van al deze
34
35
NB Aan het begin van ieder interview hebben we alle gesprekspartners gevraagd indicatieve rapportcijfers te geven, bedoeld als begincijfer. Om niet de indruk te wekken dat dit eindcijfers zijn, hebben we ze weergegeven op indicatieve schalen in Figuur 5 tot en met 8.
van de gesprekspartners aandacht, vanuit het perspectief van
Volgens de samenwerkingsovereenkomst ‘De Achterhoek werkt door 2.0’ kiest het Algemeen Bestuur uit haar midden een voorzitter. Deze voorzitter is ook direct voorzitter van het dagelijks bestuur, de Achterhoek Board en de Achterhoek Raad.
24
Voortbouwen op een goede basis! | Evaluatie Achterhoek Ambassadeurs-samenwerking
petten kan ingewikkeld zijn. Overwegend is er waardering voor de wijze waarop de voorzitter dit doet. Sommige gesprekspartners
3.6 Grip van de individuele betrokkenen
uit Doetinchem geven wel aan minder vrijheid te voelen om
Hoe tevreden bent u over de grip die u ervaart op de samenwerking?
zaken in te brengen, omdat hun burgemeester voorzitter is en zij geen gevoel van misbruik van hun positie teweeg willen brengen.
Ondernemers
Achterhoek Board
Maatschappelijke organisaties
Onder de gesprekspartners heerst overwegend tevredenheid
Gemeenteraden
met het functioneren van de Achterhoek Board, maar ook over de Board is het voor een enkeling onvoldoende duidelijk
Colleges van B&W
wat daar precies gebeurd. Daarnaast horen we dat het feit dat Boardleden zonder politieke achtergrond (ondernemers en
Achterhoek Board
maatschappelijke organisaties) zich moeten verantwoorden in het politieke orgaan van de Achterhoek Raad soms leidt
Figuur 8
tot ongemak. Dit komt omdat zij deze gang van zaken niet
Indicatief beeld van gesprekspartners over hun grip op de samenwerking36
gewend zijn en het gevoel hebben mee te moeten in een ‘overheidswerkwijze’. Hierdoor voelen zij soms achterstand ten
3.6.1 Hoe verder weg, hoe minder ervaren grip
opzichte van vertegenwoordigers vanuit de overheid, die dit al
Figuur 8 geeft een indicatie van de tevredenheid van
wel gewend zijn.
de gesprekspartners over de grip die zij ervaren op de samenwerking. Daarbij valt op dat de maatschappelijke
Achterhoek Raad
organisaties, gemeenteraden en colleges een stuk kritischer zijn
De Achterhoek Raad wordt ervaren als een ‘vraagstuk’ binnen het
dan de ondernemers en de Achterhoek Board. Zoals in elke
samenwerkingsverband. Er is sprake van wisselende appreciatie
samenwerking ervaren betrokkenen verlies aan grip ten opzichte
over dit gremium. Een deel van de betrokkenen is positief. Dit
van de situatie waarin ze er zelf over gaan. De algemene
deel geeft aan dat er dankzij de Achterhoek Raad meer gesprek
regel is: hoe minder zeggenschap men ergens over heeft, hoe
ontstaat tussen fracties en tussen raadsleden. Waar gemeenten
minder grip men erop ervaart. Dit geldt ook in de Achterhoek:
voorheen op bepaalde thema’s soms tegenover elkaar stonden,
gesprekspartners die niet in de samenwerkingsorganen zitten,
hebben zij nu een gremium om deze thema’s te bespreken, wat de
ervaren over het algemeen minder grip en duidelijkheid over
thema’s sneller tot een gezamenlijke uitdaging maakt.
hoe ze kunnen (bij)sturen. Een veel gehoorde wens in reactie hierop is betere informatievoorziening:
Een deel van de gesprekspartners geeft aan moeite te hebben met de politieke kleuring binnen de Achterhoek Raad. Door een
•
Meer en betere terugkoppeling aan de Thematafels over wat
enkeling wordt het ontbreken van de andere O’s (ondernemers
er aan andere tafels, in de Board en in de Achterhoek Raad
en maatschappelijke organisaties) ook als kritiekpunt gezien. Voor
gebeurt. Bijvoorbeeld over hoe en op basis waarvan de Board
veel van de Thematafelleden is het weinig zichtbaar en duidelijk
haar beslissingen neemt en over de discussie die tussen de
wat de Achterhoek Raad precies doet en waar dit gremium nou
Board en de Achterhoek Raad plaatsvindt.
wel en niet over gaat. Om deze reden ervaren zij de Achterhoek Raad (en soms ook de Achterhoek Board) als een black box.
•
Meer en betere terugkoppeling aan Achterhoek Raadsleden over wat er aan de Thematafels gebeurt. ‘Wij zitten ver van het vuur, en dat brandt bij de Thematafels’.
Daarnaast geven voornamelijk lokale raadsleden, die geen zitting hebben in de Achterhoek Raad, aan dat er aandacht nodig is voor de verbinding met individuele raden. Zij vinden de terugkoppeling
•
Meer en betere terugkoppeling aan lokale raadsleden over
van wat er in de Achterhoek Raad gebeurt onvoldoende. Tot slot
wat er op Achterhoek-niveau gebeurt. ‘Ik heb niet het idee
leeft bij sommigen de zorg dat de Achterhoek Raad te veel een
dat de Achterhoek Raad leeft bij de raadsleden die er niet
‘feest wordt van de gevestigde partijen’. Dit gevoel wordt versterkt
bij betrokken zijn’.
door het feit dat het voor landelijke partijen gemakkelijker is om over gemeentegrenzen heen de verbinding te vinden dan voor lokale partijen, omdat het karakter en de standpunten van de lokale partijen verder uiteen lopen.
36
NB Aan het begin van ieder interview hebben we alle gesprekspartners gevraagd indicatieve rapportcijfers te geven, bedoeld als begincijfer. Om niet de indruk te wekken dat dit eindcijfers zijn, hebben we ze weergegeven op indicatieve schalen in Figuur 5 tot en met 8.
25
Voortbouwen op een goede basis! | Evaluatie Achterhoek Ambassadeurs-samenwerking
3.6.2 Ondernemers en organisaties ervaren vooral grip binnen de Thematafels
Daarnaast geven zij aan soms pas laat in het proces betrokken
Ondernemers en maatschappelijke organisaties geven expliciet
onderwerpen die ‘plots’ op de Thematafels liggen. De
aan dat wat er na de Thematafels gebeurt (Achterhoek Board
bestuurlijke besluitvorming heeft dan al plaats gevonden,
en Achterhoek Raad) voor hen vaak een black box is, waarop
wat het voor hen lastig maakt om daar qua capaciteit en
zij geen grip ervaren. Deels omdat ze niet op de hoogte zijn van
middelen effectief op in te spelen. Dit belemmert hen in hun
de processen en deels vanwege een gebrek aan terugkoppeling.
faciliterende rol. De gemeentesecretarissen willen daarom graag
Velen van hen stellen echter ook dat zij dit niet als probleem
dat de ambtelijke organisaties meer positie in de inrichting van
zien: zij willen vooral invloed uitoefenen binnen de Thematafel
de samenwerking krijgen.
te worden, waardoor zij zich soms overvallen voelen door
en geven aan dat dat lukt. ‘Onze stem in de Thematafels wordt duidelijk gehoord, dat is fijn. Met onze input wordt
De procesregie binnen en tussen tafels kan volgens de
echt iets gedaan’. ‘Wat er bij de Board, Raad en aan andere
secretarissen nog beter. De programmaregisseurs zouden dan
tafels gebeurt geen idee, daar heb ik geen grip op en dat is ook
niet alleen op projecten moeten focussen, maar ook op de visie
niet erg’. Een deel van de gesprekspartners van ondernemers en
en doelstellingen binnen de samenwerking. Het bewaken van de
maatschappelijke organisaties geeft ook aan behoefte te hebben
focus of de strategische doelen behaald worden mag scherper,
aan een duidelijker afwegingskader op basis waarvan projecten
waarbij het van belang is dat er keuzes gemaakt durven worden.
wel of niet worden goedgekeurd.
De frequente wisseling van programmaregisseurs is nadelig voor de behouden van deze focus.
3.7 Betrokkenheid van de ambtelijke organisaties
Tot slot ervaren de gemeentesecretarissen een ‘positieve flow’ in de samenwerking. Zij zien een grote ‘drive’ bij de deelnemers aan het samenwerkingsverband en zijn positief over het feit
In de oorspronkelijke opzet van de evaluatie was geen gesprek
dat vraagstukken regionaal opgepakt worden. Individuele
met gemeentesecretarissen opgenomen. Tijdens de evaluatie
gemeenten zijn op deze manier regionaal meer betrokken.
vroegen de gemeentesecretarissen een gesprek aan, zodat ook de ambtelijke beelden in de evaluatie meegenomen zouden gemeentesecretarissen kort samen.
3.8 Aanbevelingen van gesprekspartners
Gemeentesecretarissen zien grote meerwaarde voor de
Tijdens de gesprekken is aan de gesprekspartners gevraagd welke
gemeenschap om thema’s van de samenwerkingsagenda
aanbevelingen zij zouden doen ten behoeve van de optimalisatie
regionaal en in 3O-verband aan te pakken. ‘Het is uniek dat we
van de samenwerking. Hiernavolgend hebben we de
de triple helix zo ver hebben doorgevoerd’. De samenwerking
aanbevelingen geordend. We benadrukken hierbij dat dit niet
zorgt ervoor dat er regionaal meer kracht uitgestraald kan
onze aanbevelingen zijn (die volgen in hoofdstuk 6). Daarbij
worden. Daarbij is het wel van belang dat de doelstellingen
hebben we wel dankbaar gebruik gemaakt van de navolgende
worden ingekaderd om de focus te bewaken. Integraliteit tussen
inspiratie.
worden. Hiernavolgend vatten we de standpunten van de
de tafels is een belangrijk aandachtspunt en om dubbelingen te voorkomen is het van belang om de doelstellingen in te kaderen
De gesprekspartners kwamen met de volgende aanbevelingen:
‘Anders zien we door de bomen het bos niet meer’. 1. De regio maakt belangrijke stappen en er lopen veel Wat betreft de inrichting van de samenwerking stellen de
projecten: deel dat breed door meer te investeren in branding.
gemeentesecretarissen dat bij uitvoeringskracht niet alleen naar ambtenaren gekeken zou moeten worden, maar de komende periode ook steeds meer naar de capaciteit bij de andere twee
2. Er moet meer focus worden aangebracht in de doelstellingen, zodanig dat ze concreet en meetbaar worden.
O’s. In het kader van publieke verantwoording is het volgens de secretarissen van belang dat er duidelijke kaders zijn met de
3. De betrokkenheid van de individuele raden dient vergroot
3O’s over hoe er met de verdeling van publiek geld omgegaan
te worden. Dit kan bijvoorbeeld door de Achterhoek
wordt.
Ambassadeurs-samenwerking gestructureerd op de agenda in de lokale raden te zetten.
26
Voortbouwen op een goede basis! | Evaluatie Achterhoek Ambassadeurs-samenwerking
4. De samenstelling van de Achterhoek Board zou meer een
7. Geef de gemeentesecretarissen een positie in de
afspiegeling moeten zijn van de politieke verhoudingen. De
samenwerking, zodanig dat vanuit ambtelijke organisaties
afvaardiging van lokale partijen moet versterkt worden en
gestructureerd input kan worden gegeven aan de bestuurders
men moet waken voor een te groot aandeel van ‘gevestigde
en dat de vraag naar haalbaarheid aan bod komt.
partijen’ zoals de VVD en het CDA. 8. Wees kritisch op welke onderwerpen en projecten echt 5. De controlerende functie die overheden hebben gekregen
geschikt zijn voor regionale en triple helix-samenwerking,
in de Achterhoek Raad, zou versterkt kunnen worden met
en welke onderwerpen lokaal (en door één O) opgepakt
afvaardigingen van de andere O’s. Daarbij wordt gedacht
moeten worden. De 3O-samenwerking is geen doel op zich.
aan VNO-NCW en aan cliëntraden. 6. Heroverweeg de functie en legitimiteit van de Achterhoek Raad, zodanig dat dit geen regionale gemeenteraad wordt, maar dat deze blijft voldoen aan de oorspronkelijke
lokale legitimiteit
landschap geuzen
gaan
hard werken
samenwerken
verbinding
doelstellingen.
nuchter rust
groen
rust en ruimte
Menselijke maat maakindustrie
noaberschap
1 regio een vuist normaal doen
samenwerking
naoberschap
ruimte gesloten nuchterheid
Figuur 9
Waar zit de kracht van de Achterhoek?’ volgens Achterhoek raadsleden
smaken
innovatie
diverse
conservatief innovatieve maakindustrie de wil tot samenwerken slim ons kent ons silicon valley verbondenheid
HOOFDSTUK 4
Analyse onderzoekers
4.1 Inleidend en samenvatting analyse
vergelijkbare samenwerkingen elders in Nederland. De realiteit van samenwerking in Nederland is dat wij geen voorbeelden kennen van regionale
In dit hoofdstuk wegen we als onderzoekers de feiten
samenwerkingen waarover betrokkenen lyrisch zijn.
en de beelden, het betreft dus onze eigen interpretatie.
Wie samenwerkt moet namelijk invloed delen. Deze
We analyseren welke aspecten maken dat de
two level game (eigen belang versus gezamenlijk
samenwerking goed functioneert en waar knelpunten
belang) is lastig, maar inherent aan samenwerking.
zitten. Dit doen we langs ons evaluatiekader. We zijn daarbij gebonden aan de grenzen van onze onderzoeksactiviteiten: de evaluatie bestond vooral uit gesprekken en documentstudie en we hebben geen aanvullend kwantitatief onderzoek gedaan. We plaatsen de bevindingen wel in het perspectief van
28
Voortbouwen op een goede basis! | Evaluatie Achterhoek Ambassadeurs-samenwerking
Samenvatting analyse
organisaties dragen uit dat ze onderdeel zijn van de
Er is brede tevredenheid (met individuele uitzonderingen)
samenwerking.
over het bestaan van de samenwerking. Betrokkenen zien en ervaren de meerwaarde van 3O-samenwerking en
4.2.2 Inzicht in de doelrealisatie
waarderen de eerste resultaten van de samenwerking. Zij
De doelstellingen en subdoelstellingen van de Achterhoek
zijn tevreden over de kwaliteit van de regionale organisatie
Ambassadeurs-samenwerking zijn naar ons inzicht regelmatig
en over het grote aantal ambassadeurs dat dit ook zo
onvoldoende concreet uitgewerkt in indicatoren (wat, wanneer,
voelt. Bijna iedereen wil door met de samenwerking.
hoeveel etc.) om uitspraken te kunnen doen over doelrealisatie.
Er leven wel zorgen over elementen van de inrichting
Om als samenwerking meer sturend op resultaat te kunnen
en over de cultuur van samenwerking. Dat zit op drie
zijn, is het belangrijk de doelstellingen en subdoelstellingen
centrale punten: 1) de vertaling van de visie naar doelen en
concreter uit te werken. Het is naar onze opvatting wel
projecten (niet andersom), 2) de rolverdeling tussen de 3O’s
aannemelijk dat de projecten bijdragen aan de brede doelen van
en de organen in de samenwerking en 3) de verhouding
de samenwerking.
tussen wanneer wel kerktorenpolitiek en wanneer geen kerktorenpolitiek. Kortom: er ligt vooral een vraag naar
We denken dat de samenwerking meer resultaat kan boeken
verdere professionalisering en geen wezensvraag op tafel.
als er een duidelijkere vertaling van brede doelstellingen naar concrete projecten is. Die vertaling missen we regelmatig in
4.2 Publieke waarde
de documenten die we gelezen hebben en in de gesprekken die we gevoerd hebben. We denken dat vanuit deze duidelijkere vertaling meer zicht komt op ontbrekende projecten om de
4.2.1 Waarde voor de Achterhoek en voor de deelnemers
doelen te realiseren en dat er meer samenhang in de activiteiten
Naar onze analyse levert de Achterhoek Ambassadeurs-
expliciet bij te betrekken kan leiden tot betere doelstellingen en
samenwerking duidelijk waarde voor de Achterhoek én
betere aansluiting van activiteiten. Zeker bij ondernemers kan de
voor de individuele deelnemers op. Deze waarde zien wij op
betrokkenheid groeien door het aantal ambassadeurs te vergroten.
ontstaat. Hier ondernemers en maatschappelijke organisaties
verschillende manieren terugkomen. Allereerst zijn er gedragen doelstellingen opgesteld voor opgaven die de grenzen van de
4.2.3 De kracht van focus
individuele gemeenten overstijgen. Die doelstellingen worden
We denken dat de Thematafels meer kunnen bijdragen aan
door alle betrokkenen – dus vanuit alle O’s – als passend
de hoofddoelstellingen van de samenwerking wanneer zij
ervaren. Dat zien we niet vaak in Nederland. Het legt het
meer focus aanbrengen in wat zij doen. Bij het ontwikkelen
fundament voor daadwerkelijk opgavegericht werken. Ten
en honoreren van nieuwe projecten zou explicieter stilgestaan
tweede was de Regio Deal zonder de Achterhoek Ambassadeurs-
kunnen worden bij de waarde van regionale en van triple-
samenwerking waarschijnlijk niet tot stand gekomen. De bij
helix samenwerking voor dat onderwerp en bij hoe het project
deze Regio Deal behorende middelen betekenen een impuls
precies bijdraagt aan de doelstellingen. Wij denken dat het
voor de Achterhoek en een duidelijke nationale profilering.
niet verstandig is om extra opgaven onder de samenwerking
Deze versnelling had de Achterhoek als regio nodig. Ten
te schuiven, omdat dit leidt tot een gebrek aan focus. Ervaring
derde is de aansluiting met andere ontwikkelingen in de
in andere regio’s leert bovendien dat dit het draagvlak voor de
provincie versterkt en is de verhouding met de provincie stevig
samenwerking ook kan aantasten.
verbeterd. De provincie geeft aan de Achterhoek Ambassadeurssamenwerking als een duidelijke partner te zien. Ten vierde zijn
Een mogelijke uitzondering maken we voor het onderwerp
er, in vergelijkend Nederlands perspectief, relatief veel projecten
natuur, omdat hier onder een deel van de betrokkenen
tot stand gekomen met een relatie tot de doelstellingen.
flink draagvlak voor is. Onder het woord natuur verstaan
Dit is in hoge mate ook te danken aan de aanwezigheid van
we onderwerpen als bevordering milieu, stimuleren vitaal
middelen uit de Regio Deal. Ten vijfde voelen ondernemers
platteland en omgang met droogte. Deze thema’s zijn sterk
en maatschappelijke organisaties zich meer betrokken bij de
verbonden met de economische vragen waar de samenwerking
maatschappelijke opgaven van de regio en meer gehoord dan
zich op richt. We realiseren ons dat deze onderwerpen groot zijn
voorafgaand aan deze samenwerking. Dit betekent ook dat
en nauw verweven zijn met andere samenwerkingsconstructies
het aantal ambassadeurs voor de samenwerking onder deze
zoals de Regionale Energie Strategie (RES). De onderwerpen
twee O’s flink is vergroot. Ondernemers en maatschappelijke
een-op-een naar de samenwerking halen, is naar ons inzien
29
Voortbouwen op een goede basis! | Evaluatie Achterhoek Ambassadeurs-samenwerking
dan ook niet realistisch. Wat wel zou kunnen is dat de
Wij vinden het vanuit deze context weinig zinvol om op
samenwerking ook ruimte maakt om te spreken over deze
juridische slakken zout te leggen. De samenwerking kan met
thema’s en zo de samenhang met andere organen die hierover
de Board functioneren en we kunnen ons voorstellen dat
spreken te vergroten. Voor hier over gesproken kan worden
de voordelen de nadelen overstijgen. We zien de juridische
(want de meningen verschillen sterk) moet goed uitgezocht
legitimiteit (legaliteit) van de samenwerking daarmee als
worden wat wel en niet kan. Wij denken dat deze goed
logisch, gegeven de beschreven grenzen van de wet en gegeven
voorbereidde discussie de moeite waard is.
de bekendheid van deze vorm op rijksniveau.
We kunnen ons goed voorstellen dat de Achterhoek
4.3.2 De maatschappelijke legitimiteit is sterk
Ambassadeurs-samenwerking wel een procesmatige plek
Legitimiteit bestaat echter niet alleen in wettelijke zin. Ook
biedt, waar overheden (en indien relevant ook andere
draagvlak onder betrokkenen vormt een cruciale component.
O’s) ook over andere issues – die niet in de samenwerking
Wij noemen dit maatschappelijke legitimiteit. Dit aspect gaat
zitten – kunnen spreken. De overlegstructuren zijn immers
over de vraag of er bij de betrokkenen steun is voor de besluiten
al aanwezig en betrokkenen zijn aan de processen reeds
die worden genomen en voor de wijze waarop die besluiten tot
gewend. In andere regio’s zijn hiermee goede ervaringen
stand komen. Wij constateren dat er overwegend draagvlak is
opgedaan: de Food Valley-samenwerking biedt bijvoorbeeld
voor de doelstellingen en de resultaten van de samenwerking.
plek voor overleg en besluitvorming over onderwerpen die
Het feit dat er veel ambassadeurs zijn maakt dat er bredere
niet binnen de samenwerkingsagenda vallen. De inhoudelijke
steun is. Inzetten op het vergroten van het aantal ambassadeurs
uitvoering van deze onderwerpen wordt dan vervolgens
leidt daarmee direct tot een toename van legitimiteit.
elders belegd. De Food Valley-organisatie geeft aan dat dit ook in haar eigen voordeel is, omdat niemand gebaat is bij
We merken echter ook dat veel van de resultaten niet bekend
allerlei extra besluitvormingsgremia, die onduidelijkheid en
zijn in de Achterhoek. Het delen van resultaten door een
onoverzichtelijkheid veroorzaken.
groeiend aantal ambassadeurs zal naar onze verwachting leiden tot verhoging van het draagvlak. Het feit dat men niet
4.3 Legitimiteit
lyrisch is over de samenwerking moet in Nederlands perspectief bezien worden. Dit geldt namelijk voor geen enkele regionale samenwerking en in vergelijking met elders vinden wij de
4.3.1 Juridische legitimiteit is logisch gekozen
waardering voor de Achterhoek Ambassadeurs-samenwerking
Afgelopen periode is vaak benadrukt dat de Achterhoek
hoog. Wie samenwerkt, moet invloed delen. Wie start heeft
Ambassadeurs-samenwerking de grijze gebieden van de Wet
groeipijn. Die dynamieken spelen ook in de Achterhoek.
gemeenschappelijke regelingen (Wgr) opzoekt. Dat weten
Desalniettemin is er breed draagvlak voor de samenwerking.
de deelnemers aan de samenwerking en het Ministerie van vorm in commissies – namelijk simpelweg niet in een
4.3.3 Er zijn onderlinge verschillen in de waardering
formele besluitvormende rol van niet-overheidsactoren bij
Een analyse van de beelden leert dat mensen die zitting hebben
de besteding van grotendeels publieke middelen. De essentie
in een van de gremia van de samenwerking overwegend meer
van de 3O-gedachte in de Achterhoek is daarmee niet
tevreden zijn dan mensen die niet betrokken zijn. Daarnaast zijn
haalbaar binnen de reikwijdte van de wet. De Achterhoek
er verschillen in de waardering tussen individuele gemeenten:
Ambassadeurs-samenwerking heeft dat opgelost door het
regelmatig gaven een paar gremia (soms gemeenteraad, soms
algemeen bestuur conform de wet verantwoordelijk te laten
college, soms maatschappelijke organisaties of ondernemers)
zijn, maar praktisch alle voorstellen van de Thematafels door
lagere scores dan andere. Gesprekspartners van de
de Board (gecontroleerd door een Achterhoek Raad, die ook
gemeenteraden en colleges geven aan dat dit ligt aan een gevoelde
geen juridische bevoegdheden heeft) te laten bekrachtigen.
afstand tussen wat in de samenwerking gebeurt en welke invloed
Het Ministerie van BZK vindt dit interessant en wil deze
zij lokaal hebben. Voor een goed voortbestaan van de Achterhoek
experimenteerruimte niet wegnemen. Bovendien heeft het
Ambassadeurs-samenwerking moet deze (nog) sluimerende
departement juridisch ook (nog) geen beter antwoord. Dat eist
onvrede geadresseerd worden, zowel individueel binnen de
namelijk een stevige nationale discussie over het bestuurlijke
gemeenten, alsook op Achterhoek-niveau tussen de gemeenten.
BZK ook. De wet voorziet – anders dan in een afgezwakte
stelsel. Daar worden eerste bewegingen toe gemaakt op nationaal niveau, maar hierover is nog veel discussie.
30
Voortbouwen op een goede basis! | Evaluatie Achterhoek Ambassadeurs-samenwerking
4.3.4 Er zijn zorgen over de werkwijze van de Achterhoek Raad
•
Verlengd lokaal bestuur (besturen op regionaal niveau) vraagt om verlengde politieke democratische legitimiteit,
Qua werkwijze is er overwegend draagvlak voor de Thematafels
anders kost dit draagvlak bij lokale gemeenteraden. Dat zien
en voor de Board, maar is er ook – vooral aan overheidszijde
we in heel Nederland terug.
– zorg dat er onverwachte of onuitvoerbare besluiten worden genomen. De werkwijze van de Achterhoek Raad staat bij
•
De gesprekspartners in de Achterhoek zijn mild over de
een deel van de betrokkenen ter discussie. Alle beelden van
samenwerking: in vergelijking met andere samenwerkingen
gesprekspartners op een rij zettende, denken wij de volgende
gaat het hier (met aanwezigheid van het gremium van de
oorzaken te zien voor deze zorgen:
Achterhoek Raad) goed.
•
Er is meer onduidelijkheid dan nodig. Veel betrokkenen
•
Het grootste deel van de raadsleden vindt dat de Achterhoek
weten niet wat de (juridisch beperkte) bevoegdheden
Raad moet blijven, indien deze meer ‘bij zijn leest blijft’. Dat
zijn van de organen en kennen ze meer macht toe dan ze
kan bewerkstelligd worden door heldere afbakening, betere
daadwerkelijk hebben. Het zou helpen als duidelijk wordt
procedures, onderlinge correctie en strak voorzitterschap.
gecommuniceerd wie op basis van welke bevoegdheid een besluit neemt.
We realiseren ons dat er ook andere redeneringen dan deze kunnen bestaan. Dit is onze persoonlijke redenering als onder-
•
De aansluiting tussen regionale en lokale organen is –
zoekers, en om deze reden staat deze in het hoofdstuk ‘Analyse
mede door het enkel digitaal vergaderen in verband met
onderzoekers’. Deze redenering is dus geen vaststaand feit.
de coronamaatregelen – minder tot stand gekomen dan beoogd.
4.3.5 Het algemeen bestuur duidelijker in positie Wij analyseren dat er aanleiding is om het algemeen bestuur
•
De Achterhoek Raad gedraagt zich politieker dan
nog wat duidelijker in positie te krijgen bij het bekrachtigen
oorspronkelijk beoogd. Het is natuurlijk onmogelijk om
van voorgenomen besluiten door de Board. Een governance
politici te verwijten dat ze politiek bedrijven, maar er is
(afspraken over de structuur van de samenwerking) is er voor
een ervaren risico om een minderheid in eigen raad via
‘slechte tijden’. Wanneer mensen ruzie krijgen of persoonlijke
de Achterhoek Raad als meerderheid terug te krijgen. Wij
belangen voorrang krijgen boven het algemeen belang heeft een
denken dat als de Achterhoek Raad niet meer rolvast gaat
samenwerking namelijk schokdempers nodig. Ook wanneer
opereren, het draagvlak voor dit orgaan kan wegvallen.
het goed gaat, zoals in de Achterhoek, moet hiermee rekening gehouden worden. Onder gesprekspartners leven zorgen of de
•
Er leeft bij sommigen de zorg dat de samenwerking een
huidige rol van het algemeen bestuur in dit licht voldoende
opmaat vormt tot één grote gefuseerde gemeente of dat
is. Wij kunnen voor de besluiten die het algemeen bestuur
Doetinchem (te) veel kan beslissen. Het kan in dat kader
maakt bijvoorbeeld nog geen afwegingskader ontdekken en
helpen de taken nog meer tussen de gemeenten te verdelen.
denken dat het verstandig is dat dit er komt. Wij denken bij zo’n afwegingskader aan de volgende lijnen: de Achterhoek
Het in de Achterhoek Raad opkomen voor de eigen gemeente
Board is en blijft verantwoordelijk voor het accorderen van de
(kerktorenpolitiek) leidt bij thema’s die daar niet om vragen
inhoudelijke plannen van de tafels en het algemeen bestuur
tot irritatie. Anderzijds leidt het afgeven op kerktorenpolitiek
toetst of voldaan is aan de vooraf gestelde procesvoorwaarden.
ook tot irritatie wanneer er gerechtvaardigde lokale belangen
Op deze wijze worden de checks and balances versterkt en komt
zijn. Deze spanning is inherent aan regionale samenwerking:
het algemeen bestuur in een natuurlijke positie, zonder dat het
gemeentelijke belangen en regionale belangen bestaan altijd
de positie van de Board aantast.
naast elkaar en in de samenwerking vraagt dit om geven en nemen. Deze ‘two level game’ zien we ook terug in de
Ook hier geldt: dit is hoe wij dit vraagstuk als onderzoekers
Achterhoek. We denken dat een goed gesprek hierover het
zouden oplossen. Er zijn ook andere routes mogelijk.
draagvlak zal doen toenemen. Alles overwegend zouden wij het gremium van de Achterhoek Raad behouden, maar deze qua werkwijze versterken conform de hiervoor vermelde aandachtspunten. Deze keuze voor behoud volgt voor ons uit de volgende redenering:
31
Voortbouwen op een goede basis! | Evaluatie Achterhoek Ambassadeurs-samenwerking
4.4 Operationele capaciteit
4.5 Omgang met processen in de two-level-game
4.4.1 Voldoende capaciteit om samen te werken en projecten uit te voeren
Tevredenheid met regionale samenwerking blijkt bij ieder
Wij constateren dat de Achterhoek Ambassadeurs-
onderzoek in hoge mate afhankelijk te zijn van de vraag
samenwerking voldoende capaciteit heeft om de samenwerking
in welke mate het lukt om alle betrokkenen aangehaakt te
goed te laten draaien. De Thematafels zijn voldoende bezet en
houden en om duidelijk uit te leggen waarom welke besluiten
er is tevredenheid over de ambtelijke ondersteuning vanuit
zijn genomen. Wij constateren dat deze processen in de
de regionale organisatie. Deze tevredenheid is de afgelopen
Achterhoek Ambassadeurs-samenwerking zeker niet slecht
periode bovendien toegenomen. Zeker ook de rol van de
zijn vormgegeven, maar dat er – in vergelijkend perspectief
programmaregisseurs wordt gewaardeerd. Op hoofdlijnen
in Nederland – in de Achterhoek nog wel stappen gezet
vinden we de samenstelling van de Thematafels logisch. Het is
kunnen worden. Wij zien de volgende ‘knoppen’ waaraan de
altijd mogelijk dat deelnemers wisselen van tafel om daarmee
samenwerking kan draaien om stappen voorwaarts te zetten in
een ander gezichtspunt te krijgen. Het is echter wel cruciaal om
duidelijkheid van wie wat waarom doet.
de samenwerkingspartners binnen de tafel te leren kennen en om sociaal kapitaal op te bouwen (denk aan het creëren van
•
gedeelde normen en waarden en van onderling vertrouwen).
Besluiten kunnen beter gecommuniceerd worden (inclusief de bevoegdheid op basis waarvan ze genomen zijn) en er kan beter aangegeven worden wat van de individuele
Wij analyseren dat er vanuit de deelnemende gemeenten
organisaties wordt verwacht. Een voorbeeld van hoe andere
voldoende capaciteit wordt ingebracht om de projecten van de
regio’s dit aanpakken is te zien in Box 1.
grond te krijgen. Dit zit nu vooral in capaciteit aan de tafels. Interessant is dat er ook deelnemende organisaties bereid zijn
•
Er kan meer voorspelbaarheid zijn over wanneer welk besluit
om capaciteit voor de uitvoering te leveren. Wel zien we dat
genomen wordt en wanneer de individuele raden en de
de ondersteunende capaciteit momenteel vooral afkomstig is
achterbannen van de ondernemers en maatschappelijke
van ambtenaren. We denken daarom dat hier ruimte is voor
organisaties aan bod komen.
meer inbreng vanuit de andere O’s en dat dit de samenwerking ten goede kan komen. Een aandachtspunt zit hier in de
•
aanhaking van de ambtelijke organisaties, die nu aangeven
Er kan meer verbinding zijn met de organisaties achter de bestuurders. Dit speelt zeker bij de overheden.
relgelmatig verrast te worden met capaciteitsvragen. Hoewel een samenwerking niet bestaat zodat de ambtelijke organisaties
•
goed zijn aangehaakt, kan zij wel beter functioneren doordat de
Er kan meer verbinding zijn tussen de individuele gemeenteraden (anders dan alleen via de Achterhoek Raad).
ambtelijke organisaties goed zijn aangehaakt. •
4.4.2 Voldoende middelen om de doelstellingen waar te maken Wij observeren dat er voldoende middelen zijn om de doelstellingen waar te maken. We denken wel dat deze periode van relatieve Regio Deal-overvloed benut moet worden om dusdanige projecten te formuleren dat ook zonder deze financiering de samenwerking op de doelstellingen blijft doorlopen. Het is daarom belangrijk dat strak vanuit die doelstellingen wordt gewerkt aan de formulering van concrete projecten.
Er kan meer verbinding zijn tussen de Thematafels onderling, zeker op onderwerpen die aan elkaar raken.
32
Voortbouwen op een goede basis! | Evaluatie Achterhoek Ambassadeurs-samenwerking
Box 1: Voorbeeld uit de Food Valley In regionale samenwerking is het belangrijk dat voor alle betrokkenen duidelijk is waarom, wanneer en door wie de besluiten genomen worden. Zeker in een triple helix-samenwerking, waar partijen met verschillende achtergronden betrokken zijn, moeten betrokkenen goed weten wat er van hen wordt verwacht. De Food Valley-samenwerking heeft hiervoor een overzicht gemaakt van hoe groot het overheidsprimaat is op elk thema van de samenwerkingsagenda. Sommige onderwerpen zijn volledige triple-helixprogramma’s (gelijkwaardige relatie tussen de drie O’s), terwijl andere onderwerpen een overheidsprimaat kennen (de besluitvorming en programmafinanciering zijn dan geheel aan de overheid, de andere O’s hebben vooral een signalerende, agenderende en adviserende rol). De volgende figuur toont dit overzicht.
= Indicatie van de overheidsinspanning • Volledige triple helixprogramma’s • Geen overheidsprimaat • Inspanning van de triple helix-kolommen zijn verschillend, maar gelijkwaardig Landbouwtransitie
Energietransitie
Voeding voor een gezond leven
Human capital
Innovatie, clustervorming en circulair
• Triple helix-programma’s met een overheidsprimaat • Succes is afhankelijk van gezamenlijke triple helixaanpak • Inspanning van de triple helix-kolommen zijn verschillend, overheden financieren randvoorwaarden
• Dominant overheidsprimaat • Rol van triple helix-partners is signaleren, agenderen en adviseren • Besluitvorming en programmafinanciering is aan overheden Fysieke randvoorwaarden
Quality of living
Figuur 10 Overzicht rolverdeling triple helix-partners Food Valley-samenwerking37
37
Dit overzicht is ons tijdens het interview met de directeur 8an de Food Valley getoond
HOOFDSTUK 5
Conclusies
5.1 Inleidend De aan ons gestelde onderzoeksvragen zijn onderverdeeld naar drie verschillende onderwerpen: inhoudelijke evaluatiepunten, cultuuraspecten en procesmatige evaluatiepunten. In de volgende paragrafen beantwoorden we de onderzoeksvragen op basis van de feiten, beelden en onze eigen analyse.
34
Voortbouwen op een goede basis! | Evaluatie Achterhoek Ambassadeurs-samenwerking
5.2 Inhoudelijke evaluatiepunten
4. Zijn we voldoende wendbaar om nieuwe opgaven als klimaat, stikstof, droogte en corona op te pakken?
Wij trekken de volgende conclusies ten aanzien van de
De samenwerking is voldoende wendbaar om nieuwe
inhoudelijk onderzoeksvragen.
opgaven op te pakken. Zowel vanuit de tafels als vanuit de Board worden nieuwe voorstellen gedaan. De bestuurlijke
1. Helpt de nieuwe governance om onze doelen – in
verhoudingen zijn goed. De provincie weet de samenwerking
gezamenlijkheid en gedragen – beter te formuleren en te
te vinden. Hier is een grote stap voorwaarts gezet. Conform
bereiken?
conclusie 3 is de verbinding met samenwerking die zich richt
De governance is passend om de doelen beter te
op natuurlijk/ecologie nog een mogelijkheid om de wend-
formuleren en te bereiken. Uit de Thematafels komen
baarheid ten aanzien van de genoemde thema’s te vergroten.
concrete voorstellen voor herformulering van doelen (zie bijvoorbeeld de thematafel Zorginnovatie die tot een
5. Is de focus van de Thematafels goed?
herformulering naar de gezondste regio is gekomen). Door
De focus van de Thematafels is op breed niveau goed.
vaststelling in de Achterhoek Board en de Achterhoek Raad
De mate van concreetheid van deze focus verschilt echter
ontstaat hiervoor draagvlak. Vanuit de ondernemers en
per tafel. Vooral bij de tafel Onderwijs en Arbeidsmarkt
maatschappelijke organisaties wordt wel gevoeld dat de
geeft men aan de doelen te abstract te vinden en de focus
overheid zich desalniettemin niet altijd vol vuur achter