02 rekenkamerrapport onderzoek kostendekkendheid leges omgevingsvergunning

Rekenkamer Aalten, Oost Gelre en Winterswijk (AOGW)

Onderzoek kostendekkendheid leges omgevingsvergunning 26 november 2025

1

Voorwoord De Rekenkamer van de gemeenten Aalten, Oost Gelre en Winterswijk (AOGW) heeft in 2025 onderzoek gedaan naar de kostendekkendheid van leges voor de omgevingsvergunningen. Dit gebeurde op verzoek van de financiële (raads)commissie van de gemeenteraad van Aalten, mede vanwege de invoering van de Omgevingswet en de Wet Kwaliteitsborging (Wkb) per 1 januari 2024. Het doel is inzicht verkrijgen in de opbouw van de legestarieven, de kostentoerekening, en de sturingsmogelijkheden van de gemeenteraden. De vraag die in dit onderzoek centraal staat luidt: Hoe berekenen de gemeenten Aalten, Oost Gelre en Winterswijk de kosten van producten en diensten door in de (bouw)leges voor een omgevingsvergunning en hoe worden de tarieven van de (bouw)leges voor een omgevingsvergunning bepaald en welke sturingsmogelijkheden hebben de gemeenteraden? Het onderzoek is gestart in het 4e kwartaal van 2024 om zo enig zicht te hebben op de uitkomsten van de nieuwe legesheffing van 2024 en afgerond in juni 2025. Het onderzoek is in eigen beheer met ondersteuning van externe deskundigheid uitgevoerd. In juni 2025 is de concept nota van bevindingen voorgelegd voor ambtelijk wederhoor. Dit wederhoor is uiteindelijk verwerkt in de defini eve nota van bevindingen samen met de conclusies en aanbevelingen.

De colleges van drie gemeenten zijn in de gelegenheid gesteld om een bestuurlijke reac e op het rapport met conclusies en aanbevelingen uit te brengen. De reac es van de gemeenten Aalten, Oost Gelre en Winterswijk zijn in dit rapport opgenomen. De bestuurlijke reac es hebben niet geleid tot een nawoord of slotreac e van de rekenkamer. Belangrijk is te vermelden dat gemeenten nog aan het begin van het werken met de per 1 januari 2024 ingevoerde Omgevingswet staan en zich nog bevinden nog in de leer- en ontwikkelfase. We zien dit onderzoek als een soort beginme ng om later een doorwerkingsonderzoek te kunnen uitvoeren. De Rekenkamer hee bij het onderzoek alle mogelijke medewerking van betrokkenen ondervonden. De Rekenkamer wil van de gelegenheid gebruik maken om een ieder die aan de totstandkoming van dit onderzoeksrapport een bijdrage hee geleverd daarvoor te bedanken. Namens de Rekenkamer AOGW, André de Boer, directeur Rekenkamer AOGW Nick Lindenberg (LindenbergAdvies) 26 november 2025

2

Inhoudsopgave

Pagina

Voorwoord

2

Bestuurlijke samenva ng Bestuurlijke reac es

4 7

Nota van Bevindingen

13

Hoofdstuk 1. Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Doelstelling en onderzoeksvragen 1.3 Aanpak 1.4 Leeswijzer

14 14 15 16 16

Hoofdstuk 2. Beleid en regelgeving: waaraan moet de gemeente voldoen? 2.1 We elijke regelgeving 2.2 Lokale beleidskaders/verordeningen

17 17 20

Hoofdstuk 3. Procesinzicht 3.1 Proces vergunningen/ Organisa e van de taken

25 25

Hoofdstuk 4. Financieel inzicht 4.1 Inleiding 4.2 Kaders voor kostentoerekening 4.3 Bevindingen kostprijsbepaling en kostentoerekening

28 28 28 30

Hoofdstuk 5. Rol gemeenteraden 5.1 Sturings- en controlemogelijkheden van de gemeenteraad 5.2 Informa everstrekking aan de gemeenteraad/BBV 5.3 Bevindingen per gemeente

38 38 39 40

Hoofdstuk 6. Conclusies, aanbevelingen en aansporingen 6.1 Conclusies 6.2 Aanbevelingen en aansporingen

42 42 47

Bijlagen: Bijlage 1 Bijlage 2 Bijlage 3

49 50 53

Uitleg berekening leges bij verschillende hoogten van bouwkosten Overige ar kelen uit de legesverordening Casusvergelijking legestarieven

3

Bestuurlijke samenva ng Aanleiding en doel

De Rekenkamer van de gemeenten Aalten, Oost Gelre en Winterswijk (AOGW) heeft onderzoek gedaan naar de kostendekkendheid van leges voor de omgevingsvergunningen. Dit gebeurde op verzoek van de financiële commissie van de gemeenteraad van Aalten, mede vanwege de invoering van de Omgevingswet en de Wet Kwaliteitsborging (Wkb) per 1 januari 2024. Het doel is inzicht verkrijgen in de opbouw van de legestarieven, de kostentoerekening, en de sturingsmogelijkheden van de gemeenteraden.

Aanpak van het onderzoek Dit rekenkameronderzoek richt zich op de wijze van legesbepaling voor de dienstverlening in het kader van de Omgevingswet. Om hier inzicht in te krijgen is een documentanalyse uitgevoerd en zijn meerdere gesprekken gevoerd met de materiedeskundige medewerkers van de drie gemeenten. Belangrijk onderdeel was om financieel inzicht te verkrijgen in de berekening van de legestarieven en om een vergelijking hiervan te maken tussen de drie gemeenten. Ook hebben we gekeken naar de rol van de gemeenteraad en de informatie die de raad over dit onderwerp ontvangt. Het onderzoek is in eigen beheer met ondersteuning van externe deskundigheid uitgevoerd.

Landelijke kaders èn lokale beleidsvrijheid Het heffen van deze leges is een belangrijke bevoegdheid van de gemeente en is om die reden gebonden aan regelgeving. In de Omgevingswet staat dat de gemeente leges kan heffen voor het in behandeling nemen van aanvragen om een omgevingsvergunning. Gemeenten mogen leges heffen tot maximaal kostendekkendheid (art. 229b Gemeentewet). Kruissubsidiëring is toegestaan: financiële overdekking op diensten in het kader van de Omgevingswet is toegestaan om tekorten op andere diensten in het kader van de Omgevingswet te compenseren. De Wkb heeft de bouwtechnische toetsing van vergunningaanvragen naar private kwaliteitsborgers verplaatst. Gemeenten zijn verplicht gebruik te maken van een landelijk digitaal platform voor de vergunningverlening, het Digitaal Stelsel Omgevingswet. Gemeenten moeten volgens het Besluit begroting en verantwoording (BBV) in de paragraaf lokale heffingen in de begroting inzicht geven in de begrote kostendekking van alle heffingen. De gemeenten bepalen zelf: o voor welke diensten leges worden geheven; o de hoogte van de tarieven; o hoe kosten worden toegerekend. Er is een VNG-model voor de legesverordening, gemeenten zijn niet verplicht dit toe te passen.

Bevindingen Het onderzoek levert de volgende bevindingen op. Procesinrich ng Alle gemeenten gebruiken hun eigen zaaksysteem voor de digitale ondersteuning van de vergunningverleningsprocessen; procesbeschrijvingen zijn beperkt aanwezig. Gemeenten stimuleren omgevingsoverleg met de aanvrager voorafgaand aan vergunningaanvraag. De legesberekening is gebaseerd op de hoogte van de bouwkosten (veelal met staffels), en de bouwkosten worden gecontroleerd via de applicaties en normen uit Bouwkosten-kompas of de applicatie Casadata.

4

-

De behandelingstijd van aanvragen wordt niet door middel van tijdregistratie gemeten. Dit beperkt het inzicht in de werkelijke kosten. Alle drie de gemeenten passen in hoge mate de modelverordening van de VNG toe.

Kostprijsbepaling Iedere gemeente hanteert zijn eigen werkwijze voor de kostprijsbepaling voor het behandelen van vergunningaanvragen en de overige ac viteiten in het kader van de Omgevingswet: De gemeente Aalten stelt een globale raming op basis van historische cijfers en maakt geen specifieke kostenraming op het niveau van activiteiten en diensten binnen de Omgevingswet. Aalten hanteert voor 2025 een uniform uurtarief van € 86, waarvan € 31 bestaat uit overhead. Oost Gelre gebruikt een gedetailleerd Excel-model met een ureninschatting voor de deelactiviteiten binnen het aanvraagproces. Aan deze ureninschatting worden per betrokken functionaris de directe loonkosten, overige kosten en overheadtarief van € 39 (2025) per uur gekoppeld. Winterswijk werkt sinds 2025 met de webapplicatie kostendekkendheid.nl en hanteert een uurtarief voor doorberekening van € 111,95 waarvan € 52,85 overhead. Tarieven en kostendekking De tarieven tussen de drie gemeenten lopen sterk uiteen. Dit leidt er toe dat ook de leges onderling sterk verschillen. In bijlage 3 van dit rapport is voor een drietal (fictieve) casussen een vergelijking gemaakt van de hoogte van de leges. De uitkomsten zijn in onderstaande tabel samengevat. Casus Splitsing van een boerderij, bouwkosten € 150.000 (met welstand en milieu-bodemonderzoek) In geval van nieuwbouw, bouwkosten € 450.000 vallende onder BOPA

Aalten € 7.745

Oost Gelre Winterswijk € 6.407 € 7.079

€ 24.034

€ 12.270

€ 29.217

In geval van een bedrijfspand, bouwkosten € 3.000.000

€ 41.450

€ 51.350

€ 84.700

Realisa e kostendekkendheid 2024

82%

86%

128%*

* Winterswijk geeft als verklaring voor de overdekking aan dat voor een groot woningbouwproject in 2024 in één keer ca. € 487.000 aan leges in rekening gebracht, terwijl een deel van de kosten in 2025 valt. Zonder dit legesbedrag zou het percentage voor kostendekkendheid onder de 100% liggen. Daarnaast zijn er enkele andere incidentele oorzaken die leiden tot de overdekking. Ook de tarieven voor andere activiteiten (zoals slopen, milieubelastende activiteiten) verschillen sterk. Voor deze verschillen kunnen veel uiteenlopende verklaringen zijn. Deze zijn ten dele terug te voeren op de beleidsvrijheid en de autonome keuzes van de gemeenten. Zo verhoogde de gemeente Winterswijk de legestarieven in 2024 met 25% om de kostendekkendheid te verbeteren. Ook verschillen in lokale fysieke context (aantallen en complexiteit van aanvragen), overhead, personeelskosten, tariefstructuur, toepassing van kruissubsidiëring en de behoedzaamheid van ramen van kosten en opbrengsten leidt tot verschillende legestarieven. Rol gemeenteraden Beleidskeuzes en sturingsmogelijkheden zijn in de voorbereidingsfase van de Omgevingswet met de raden besproken. In de jaarlijkse begrotingscyclus worden de sturingsmogelijkheden (tarieven, gewenste kostendekkendheid, vrijstellingen) niet expliciet aan de raden voorgelegd. Ook zijn er geen actuele kadernota’s op dit vlak.

Gemeenteraden stellen elk jaar de legesverordeningen vast, maar

5

-

worden beperkt geïnformeerd over tariefbepaling, gemaakte keuzes in de verordening en kostentoerekening. De paragraaf lokale heffingen in de begroting en het jaarverslag biedt onvoldoende inzicht in methodiek van kostentoerekening en tariefbepaling.

Conclusies -

-

-

-

-

Startfase Omgevingswet: Gemeenten staan nog aan het begin van het werken met de per 1 januari 2024 ingevoerde Omgevingswet en bevinden zich nog in de leer- en ontwikkelfase. Geen goed of fout systeem van kostprijsbepaling: Er is geen uniforme of ‘juiste’ methode; beleidsvrijheid speelt een grote rol. Oost Gelre heeft het meest transparante systeem voor kostprijsbepaling, maar loopt risico’s door gebruik van een model in Excel. Winterswijk heeft met ingang van 2025 gekozen voor standaardisatie via het gebruik van de applicatie kostendekkendheid.nl. Aalten baseert tarieven op historische gegevens zonder actuele kostencalculatie. Grote verschillen tussen gemeenten: De drie onderzochte gemeenten (Aalten, Oost Gelre, Winterswijk) hanteren uiteenlopende methoden voor kostprijsbepaling, kostentoerekening en tariefstelling van leges voor omgevingsvergunningen. De grote verschillen in tarieven tussen de drie gemeenten zijn deels beleidsmatig, deels procesmatig te verklaren en vloeien daarnaast voort uit de interne gemeentelijke doorberekeningssystematiek. Meten en monitoren: Het ontbreekt bij de gemeenten systematische gegevensverzameling en monitoring zijn nodig voor betere sturing en verantwoording en het beter ramen van kosten en opbrengsten.

Raming van vergunningaanvragen en overige belastbare feiten Omgevingswet is globaal en behoedzaam: daarmee is de opbrengstenraming in begro ng ook behoedzaam en wordt niet al jd een zo realis sche mogelijke opbrengstraming weergegeven. Informatievoorziening aan de raad: De paragraaf lokale heffingen biedt onvoldoende inzicht in kostenstructuur en beleidskeuzes en daarmee nog te summiere informatie voor de raad.

Aanbevelingen 1.

2. 3.

4.

5.

Verbeter dataverzameling en registratie: Investeer in monitoring, evaluatie en bijstelling van kostentoerekening en tariefstelling. Gemeente Aalten wordt geadviseerd een transparant berekeningsmodel te hanteren, zoals Oost Gelre en Winterswijk dat ook gedaan hebben. Verbeter de paragraaf lokale heffingen: Maak deze transparanter en verwijs naar relevante documenten zoals de financiële verordening. Herijk het beleid inzake heffingen en de beleidskeuzes in de paragraaf lokale heffingen: Herijk om de vier jaar de beleidskeuzes en leg dit separaat aan de legesverordening en de begro ng voor aan de raad. In principe wordt het beleid dan voor meerdere jaren vastgesteld. Werk aan meer gedetailleerde ramingen: Splits kosten en opbrengsten per activiteit binnen Hoofdstuk 2 van de tarieventabel om meer financieel inzicht te krijgen in de daadwerkelijke kosten per activiteit. Doorlichting processen: Laat primaire en ondersteunende processen na 1 tot 2 jaar evalueren om tot verbetering te komen in procesuitvoering en inzicht in uitvoering van de Omgevingswet, eventueel met extern hulp.

Aansporingen -

Tijdregistratie: Overweeg het tijdelijk invoeren van tijdregistratie om inzicht te krijgen in behandeltijden en kosten. Intergemeentelijke samenwerking: Vergelijk jaarlijks tarieven en werkwijzen tussen gemeenten (intervisie).

6

Bestuurlijke reac es

bezoek

Varsseveldseweg 2

post

7131 BJ Lichtenvoorde Postbus 17

telefoon

(0544) 39 35 35

e-mail

gemeente@oostgelre.nl

internet

www.oostgelre.nl

KvK

092.12.525

7130 AA Lichtenvoorde

Rekenkamer Aalten, Oost Gelre en Winterswijk André de Boer (directeur Rekenkamer AOGW) Nick Lindenberg (LindenbergAdvies)

datum november 2025

zaaknummer 47986-2025

uw brief van uw kenmerk 01 en 20 oktober 2025

btw-nummer

NL 8135.86.008.B01

IBAN

NL61 BNGH 0285 0450 08

behandeld door Kim Verheij

doorkiesnummer (0544) 39 35 23

onderwerp

Bestuurlijke reac e op conceptrapport “Onderzoek kostendekkendheid leges Omgevingsvergunning” Beste leden van de Rekenkamer, Het college van burgemeester en wethouders van Oost Gelre hee kennisgenomen van het conceptrapport “Kostprijsbepaling en kostendekkendheid leges Omgevingswet” en bedankt u voor het gedegen onderzoek dat u hee uitgevoerd in de gemeenten Aalten, Oost Gelre en Winterswijk. Wij onderschrijven de conclusies en aanbevelingen uit het rapport en zijn verheugd dat uit het onderzoek blijkt dat Oost Gelre een transparante en gespecificeerde methode van legesberekening hanteert. Het gehanteerde rekenmodel is duidelijk en uitlegbaar, maar wij herkennen ook de wens tot verdere professionalisering van onze werkwijze en borging in de planning- en controlcyclus. Het college neemt de aanbevelingen over en zal deze in de komende periode verder uitwerken. De uitvoering daarvan krijgt plaats binnen de bestaande beleidscyclus en begro ngsvoorbereiding. Voorgenomen planning en uitwerking Om de aanbevelingen gericht en structureel op te volgen, is de volgende planning gemaakt: Onderdeel

Ac e

Tijdpad

1. Structurele beleidsvorming

Uitwerken van de aanbevelingen en verwerken in beleidsno e rond kostendekkendheid Q1 2026 en transparan e leges.

7

Toelich ng Wordt uitgewerkt en als onderdeel van de kadernota 2026 aan de gemeenteraad voorgelegd.

2. Dataverzameling en monitoring

Start structurele gegevensverzameling over jdsbesteding, behandelduur en kosten.

Jaarlijks bij de programmabegro ng en Op taakveldniveau, tussen jds in de conform financiële bestuursrapportages verordening. (Berap 1 en Berap 2)

Periodieke terugkoppeling over 3. Rapportage aan kostendekkendheid en uitvoering de raad aanbevelingen.

4. Evaluatie van processen

Vanaf 1 januari 2026

Inbouwen in de reguliere P&C-cyclus en blijvend monitoren.

Interne evalua e van de processen rond vergunningverlening, toezicht en handhaving.

Uiterlijk eind 2026

Mogelijk in samenwerking met Aalten en Winterswijk.

Bestuurlijke context Wij merken hierbij op dat enkele aanbevelingen – met name aanbeveling 2 (transparan e lokale heffingen) en 4 (meer gedetailleerde ramingen) – bestuurlijke keuzes vragen die aan de gemeenteraad zijn voorbehouden. De raad hee in de financiële verordening vastgelegd dat de begro ng op programmaniveau wordt vastgesteld en dat tussen jdse rapportages op taakveldniveau worden gepresenteerd. Een verdergaande detaillering, zoals in de aanbevelingen gesuggereerd, zou haaks kunnen staan op deze uitgangspunten. Het college zal daarom de mogelijkheden hiertoe voorleggen aan de raad bij de behandeling van de kadernota 2026, zodat de raad desgewenst kan besluiten over de gewenste mate van transparan e en detaillering. Slot Met de uitvoering van de aanbevelingen zet Oost Gelre verdere stappen rich ng een robuust, transparant en uitlegbaar systeem van kostentoerekening en legesvaststelling onder de Omgevingswet. Wij waarderen de construc eve samenwerking met de Rekenkamer en de betrokken gemeenten in dit onderzoek en zien uit naar de defini eve rapportage.

Met vriendelijke groet, burgemeester en wethouders van Oost Gelre,

Jeroen Heerkens Secretaris

Anne e Bronsvoort burgemeester

8

: Verzonden Zaaknummer Telefoonnummer Beh. ambtenaar Onderwerp

16 oktober 2025 : : : :

(0543) 49 33 33 de heer B.H.G. Bouwman Bestuurlijke reactie hoor- en wederhoor rapport rekenkameronderzoek kostendekkendheid leges omgevingsvergunning AOGW

Geachte leden van de Rekenkamer AOGW,

Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Aalten willen wij u hartelijk danken voor het door u uitgevoerde onderzoek naar de kostendekkendheid van de leges omgevingsvergunning binnen de begro ngen van de gemeenten Aalten, Oost Gelre en Winterswijk. Wij waarderen de grondige analyse en de heldere aanbevelingen die u hee geformuleerd. Uw rapport biedt waardevolle inzichten die ons helpen bij het verbeteren van de transparan e, beleidsvorming en uitvoering rondom de kostendekkendheid van onze leges. Graag geven wij u hierbij een korte reac e op de aanbevelingen uit uw rapport: 1. Verbeter dataverzameling en registra e Wij nemen uw aanbeveling ter harte en zullen investeren in een betere gegevensverzameling en monitoring. Daarbij zullen wij werken aan een actueel en gestructureerd model voor kostentoerekening en tariefstelling. 2. Verbeter de paragraaf lokale heffingen Wij zullen de opzet van de paragraaf herzien en zorgen voor meer volledigheid en transparan e, conform de eisen van het BBV. Verwijzingen naar relevante documenten en een gedetailleerdere raming van kosten en opbrengsten worden hierin meegenomen. 3. Herijk het beleid inzake heffingen en beleidskeuzes Wij erkennen het belang van duidelijke beleidskeuzes en zullen deze periodiek vaststellen en voorleggen aan de raad, los van de begro ng en legesverordening. 4.

Werk aan meer gedetailleerde en realis sche ramingen Wij ze en in op het verbeteren van ramingen door middel van gestructureerde dataverzameling en monitoring van relevante indicatoren zoals behandel- en doorloop jden. 5. Doorlich ng processen Wij zullen, conform uw aanbeveling, overwegen om binnen één tot drie jaar onze primaire en ondersteunende processen te evalueren, eventueel in samenwerking met externe par jen en/of de andere gemeenten. Daarnaast nemen wij ook uw aansporingen mee in onze verdere uitwerking:  Tijdregistra e: Wij onderzoeken de mogelijkheid om jdelijk jdregistra e in te voeren om meer inzicht te krijgen in behandel jden en kosten.  Intergemeentelijke samenwerking: Wij staan posi ef tegenover periodieke intervisie met de gemeenten Oost Gelre en Winterswijk om kennis en werkwijzen uit te wisselen. Hoogachtend, burgemeester en wethouders van de gemeente Aalten Drs. A.J.M. Gildhuis

Secretaris/Algemeen Directeur

mr. A.B. Stapelkamp Burgemeester

9

Postadres Postbus 101 7100 AC Winterswijk

Rekenkamer AOGW

Bezoekadres : Sta onsstraat 25 Telefoon : (0543) 543 543 Fax : (0543) 543 065 E-mail : gemeente@winterswijk.nl Internet : www.winterswijk.nl KvK : 09219446

Zaaknummer : 2413619

Team : Belas ngen

Uw kenmerk : Bijlage(n) :

Behandeld door : Robert Bordes

Kopie aan :

Verzenddatum : 25 november 2025

Onderwerp : Rekenkameronderzoek Kostendekendheid Leges

Beste heer De Boer, Wij hebben het rekenkameronderzoek naar de kostendekkendheid van de leges omgevingsvergunningen in de gemeenten Aalten, Oost Gelre en Winterswijk ontvangen. Wij hebben het rapport van de rekenkamer met grote belangstelling gelezen en danken de rekenkamer voor het uitvoerige rapport. Op basis van de resultaten en conclusies van het onderzoek zijn vijf aanbevelingen gedaan en worden twee aandachtspunten meegegeven. Graag maken wij van de gelegenheid gebruik om te reageren op de aanbevelingen en aandachtspunten die in het rapport zijn genoemd. Aanbeveling 1 Verbeter dataverzameling en registra e. Versterk het gebruik van data en informa e: investeer in gegevensverzameling om het monitoren en verbeteren van kostentoerekening, raming en kostendekkendheid te ondersteunen. Reac e: De gemeente Winterswijk onderschrij deze aanbeveling. Er is al gestart met het verbeteren van de dataverzameling. We maken meer gebruik van de func onaliteiten van het VTH-systeem van de gemeente. Einddatum: con nue proces, met een steeds verdere op malisa e. Aanbeveling 2 Verbeter de paragraaf lokale heffingen. Herzie de opzet van de paragraaf lokale heffingen in de begro ng en jaarrekening en zorg dat deze voldoet aan de eisen van het BBV en aan algemene kwaliteitseisen als volledigheid en transparan e. Reac e: De aanbeveling nemen we over met ingang van de begro ng 2027.

Einddatum: september 2026.

10

datum 25 november 2025 zaaknummer 2413619 blad

2/2

Aanbeveling 3 Herijk het beleid inzake heffingen en de beleidskeuzes in de paragraaf lokale heffingen. Reac e: De gemeente Winterswijk gaat in 2026 werken aan een nieuwe nota lokale heffingen waarin dit onderdeel extra aandacht krijgt. Na de vaststelling van het coali eprogramma wordt de nota lokale belas ngen hierop aangepast en dat nemen we mee in de paragraaf lokale heffingen voor de begro ng 2027. Einddatum: september 2026. Aanbeveling 4 Werk aan meer gedetailleerde en realis sche ramingen. Splits kosten en opbrengsten per ac viteit binnen Hoofdstuk 2 van de tarieventabel om meer financieel inzicht te krijgen in de daadwerkelijke kosten per ac viteit. Reac e: Deze aanbeveling nemen we over met ingang van de begro ng 2027. Einddatum: september 2026. Aanbeveling 5 Doorlich ng processen. Laat primaire en ondersteunende processen over 1 tot 2 jaar evalueren om tot verbetering te komen in procesuitvoering en inzicht in uitvoering van de Omgevingswet, eventueel met externe hulp. Reac e: De gemeente Winterswijk onderschrij deze aanbeveling en is inmiddels gestart met het op maliseren van processen. Einddatum: con nue proces. Aansporing a Tijdregistra e. Overweeg het jdelijk invoeren van jdregistra e om inzicht te krijgen in behandel jden en kosten. Reac e: De gemeente Winterswijk hee ervoor gekozen om geen jd te schrijven.

Het is dus niet mogelijk om op productniveau aan te geven hoeveel uur er besteed is. De gemeente rekent met norm jden per type aanvraag gebaseerd op ervaringscijfers bij een groot aantal gemeenten. Deze cijfers worden jaarlijks geactualiseerd. In 2026 gaan we onderzoeken of op basis van de huidige werkwijze en binnen de beschikbare mogelijkheden, meer inzicht kunnen krijgen in de doorloop jden en de kosten. Einddatum: september 2026. Aansporing b Intergemeentelijke samenwerking. Vergelijk jaarlijks tarieven en werkwijzen tussen gemeenten (intervisie).

11

Reac e: Bij de totstandkoming van dit rapport is er al wel intergemeentelijk overleg geweest tussen de betrokken ambtenaren. Dit wordt gecon nueerd. Einddatum: con nue proces. Wij blijven graag in gesprek met de rekenkamer over de voortgang van de opvolging van de aanbevelingen. Met vriendelijke groet, Het college van burgemeester en wethouders van Winterswijk, de secretaris,

de burgemeester,

B.Freriks-ten Hagen

A.M.M. Je en

12

Nota van Bevindingen

13

Hoofdstuk 1. Inleiding 1.1 Aanleiding De financiële (raads)commissie van de gemeente Aalten hee in 2024 de rekenkamer AOGW gevraagd een onderzoek te laten doen naar de kostendekkendheid van de (bouw)leges voor een (omgevings)vergunning van de gemeente Aalten. De raadsleden willen inzicht krijgen in de opbouw en kostendekkendheid van de tarieven en hoe de tarieven van Aalten zich verhouden tot tarieven in vergelijkbare omliggende gemeenten, zoals de gemeenten Oost Gelre en Winterswijk. De opbrengst van (bouw)leges kan jaarlijks sterk fluctueren. De leges zijn gerelateerd aan het aantal af te geven vergunningen die niet een gelijkma ge stroom aan opbrengsten genereren en sterk a ankelijk zijn van externe factoren waar de gemeente niet al jd invloed op hee . De kosten/lasten kunnen daarentegen wel binnen zekere marges een constante kostenstructuur vertonen. Inzicht in de mate waarin en op welke wijze kosten worden doorberekend levert inzicht op hoe tarieven voor leges worden (door)berekend. De vraag is ook in hoeverre de hoogte van leges sturend kunnen zijn bij ingediende plannen. De hoogte en de tariefstelling van de leges kan variëren a ankelijk van de beleidskeuzes die iedere gemeente maakt. Daarbij speelt de inwerkingtreding van de Omgevingswet en de Wet Kwaliteitsborging (Wkb) per 1 januari 2024 een grote rol.

Er verandert veel aan de basis waarop wel of geen kosten in rekening worden gebracht terwijl tegelijker jd door het nieuwe stelsel nog veel onduidelijkheid is (bijvoorbeeld ten aanzien van Buitenplanse Omgevingsac viteit (BOPA), wijzigingen van het Omgevingsplan). Veranderingen zi en met name in het bouwtechnische en ruimtelijk deel bouwac viteit. In het algemeen zou een gemiddelde vergunning met ingang van het nieuwe stelsel minder duur worden omdat het bouwtechnisch toezicht 1 is gepriva seerd en bij ona ankelijke externe kwaliteitsborgers is ondergebracht. Externe kwaliteitsborgers hebben volgens huidige opva ngen en ervaringen veelal een kosten opdrijvend effect. Voor de aanvrager zijn de leges voor een vergunning bij de gemeente weliswaar minder geworden. Echter in z'n totaliteit inclusief de kwaliteitsborger kunnen de kosten hoger uitvallen. De inwerkingtreding van de Omgevingswet gee een geheel andere dimensie bij het vaststellen van leges voor een omgevingsvergunning. De hoogte en opbouw van de leges wijken fundamenteel af met de in het verleden berekende leges voor een bouwvergunning. Een vergelijking met voorgaande jaren is derhalve moeilijk te maken. Daarentegen zijn de effecten van de nieuwe leges bij aanvragen voor een vergunning op dit moment niet bekend of in 2024 nog onvoldoende zichtbaar.

Eind 2023 zijn nog veel Wabo vergunningen aangevraagd, waar in 2024 op besloten is, waardoor de legesinkomsten 2024 grotendeels ook nog a oms g zijn uit vergunningen van voor de Omgevingswet. We weten niet welke effecten de nieuwe leges hebben op het aantal ingediende aanvragen voor een vergunning, zowel wat betre de hoogte van de leges als de nieuwe aanvraag- en behandelprocedures. Voorgesteld wordt het onderzoek te baseren op de berekening en kostendekkendheid van de leges onder het nieuwe regime van de Omgevingswet, als een soort 0-me ng en de komende jaren de uitkomsten te monitoren.

1 Niet alleen bouwtechnisch toezicht, maar ook voor nieuwbouw, gevolgklasse 1 geldt een meldingsplicht, waardoor

de technische toets en toezicht bij private partij komt.

14

1.2 Doelstelling en onderzoeksvragen Doelstelling onderzoek Het doel van het rekenkameronderzoek is inzicht krijgen in hoe en in welke mate de gemeenten Aalten, Oost Gelre en Winterswijk de kosten voor de producten en diensten doorberekent in de (bouw)leges voor een omgevingsvergunning, zoals deze geldt m.i.v. 2024, hoe de tarieven voor de leges tot stand komen en welke sturingsmogelijkheden de gemeenteraden hierbij hebben. Centrale onderzoeksvraag: Om dit doel te bereiken zijn de volgende hoofdvraag en onderzoeksvragen geformuleerd: Hoe berekenen de gemeenten Aalten, Oost Gelre en Winterswijk de kosten van producten en diensten door in de (bouw)leges voor een omgevingsvergunning en hoe worden de tarieven van de (bouw)leges voor een omgevingsvergunning bepaald en welke sturingsmogelijkheden hebben de gemeenteraden? Onderzoeksvragen: Om bovenstaande vraag te beantwoorden zijn de volgende deelvragen geformuleerd: A. Beleid en regelgeving Bouwen 1. Aan welke regelgeving moeten de gemeenten voldoen? 2. Wat zijn de lokale (beleids)kaders waarbinnen de tarieven voor en kostendekkendheid van (bouw)leges tot stand komen? 3. Voor welke onderdelen van de (bouw)leges heffen de gemeenten leges? Zijn hier verschillende differen a es in aangebracht? 4. In hoeverre zijn de drie gemeenten met elkaar vergelijkbaar? B. Procesinzicht 5.

Op welke wijze is het proces rondom de behandeling van aanvragen en afgi e van vergunningen gedocumenteerd en in welke mate wordt de procesuitvoering door geautoma seerde systemen ondersteund? 6. Hoe zijn de taken binnen het proces afgebakend en in organieke func es vormgegeven? 7. Welke impact hee de hoogte van de leges gehad op aanvragen voor vergunningen? Denk daarbij aan aanvragen van diverse groepen zoals inwoners, bedrijven e.d. en aan toegewezen en afgewezen aanvragen. C. Financieel inzicht 8. Hoe en op welke wijze berekenen de gemeenten de kosten van haar producten en diensten door in de leges? Hoe is de kostenopbouw? 9. Welke kosten worden wel of niet meegerekend in de tarieven? Op welke wijze worden deze kosten bijgehouden en toegerekend? 10. Op welke wijze wordt het volume en omvang van de vergunningaanvragen (meerjarig) geraamd? 11. Zijn voor de (door)berekening van kosten eenduidige interne richtlijnen opgesteld, zoals de wijze van budge ering, boekings- en rapportagevoorschri en voor bijvoorbeeld de kosten van urentoerekening. Wordt er overeenkoms g deze richtlijnen ook gehandeld en waaruit blijkt dat? 12. Worden er voor- en nacalcula es gemaakt van de kosten voor de leges en op welke wijze en methode wordt er gecalculeerd en begroot? Wordt hierover gerapporteerd en aan wie?

15

D. Rol gemeenteraden 13. Welke sturings- en controlemogelijkheden hebben de drie gemeenteraden op de hoogte van de legestarieven? 14. Worden de gemeenteraden geïnformeerd over de tarie erekeningen, kosten en opbrengsten en kostendekkendheid van de tarieven en zo ja, hoe?

1.3 Aanpak en uitvoering onderzoek Het onderzoek is in nauwe samenwerking en afstemming met de ambtelijke organisa e van de gemeenten uitgevoerd. De uitkomsten van het onderzoek zijn zowel bestemd voor de raden als voor de ambtelijke organisa es. Naast een documentstudie en -analyse zijn er meerdere gesprekken geweest met gemeentelijke func onarissen die betrokken zijn bij de kosten- en tarie epaling en uitvoering van de (bouw)leges. Met de verantwoordelijke wethouders van de drie gemeenten zijn tenslo e nog gesprekken gehouden. Het onderzoek is gestart in het 4e kwartaal van 2024 om zo enig zicht te hebben op de uitkomsten van de nieuwe legesheffing van 2024. Het onderzoek is in eigen beheer met ondersteuning van externe deskundigheid uitgevoerd. Op basis van de documentstudie en interviews zijn de onderzoeksresultaten verwerkt in een nota van bevindingen. De nota van bevindingen is voorgelegd aan de ambtelijke respondenten voor een check op de feiten. De rekenkamer hee vervolgens na verwerking van de reac es de conclusies en aanbevelingen toegevoegd. 1.4 Leeswijzer In hoofdstuk 2 worden beleid en regelgeving (we elijke regelgeving en lokale beleidskaders) waaraan de gemeenten moeten voldoen beschreven. Hoofdstuk 3 gaat nader in op procesinzicht en procesuitvoering van de dienstverlening in het kader van de Omgevingswet.

Hoofdstuk 4 behandelt de door de drie gemeenten gehanteerde methode van kostprijsbepaling en toerekening van kosten aan de diensten en ac viteiten in het kader van de Omgevingswet. Hoofdstuk 5 gaat over de rol van de gemeenteraad. In hoofdstuk 6 zijn op basis van de bevindingen uit de voorgaande hoofdstukken conclusies, aanbevelingen en aansporingen opgesteld.

16

Hoofdstuk 2. Beleid en regelgeving: waaraan moet de gemeente voldoen? In dit hoofdstuk bespreken we in paragraaf 2.1 de we elijke grondslagen en strekking van de leges en het Besluit Begro ng en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV). In paragraaf 2.2 komen de lokale beleidskaders van de gemeentebesturen aan de orde evenals de wijze waarop de bouwleges zijn samengesteld. Onderzoeksvragen: 1. Aan welke regelgeving moeten de gemeenten voldoen? 2. Wat zijn de lokale (beleids)kaders waarbinnen de tarieven voor en kostendekkendheid van (bouw)leges tot stand komen? 3. Voor welke onderdelen van de (bouw)leges heffen de gemeenten leges? Zijn hier verschillende differen a es in aangebracht? 4. In hoeverre zijn de drie gemeenten met elkaar vergelijkbaar?

2.1 We elijke regelgeving Leges, in het algemeen, is één van de soorten van gemeentelijke belas ng, namelijk die van de zogenaamde rechten. Daarnaast kennen we nog algemene belas ngen (zoals onroerendezaakbelas ng) en heffingen (zoals rioolheffing). Leges zijn bedragen die in rekening worden gebracht door de gemeente in ruil voor een concrete tegenpresta e voor een dienst van de gemeente. Er moet sprake zijn van een individueel aanwijsbare tegenpresta e. Dit is bijvoorbeeld het geval bij het aanvragen van een omgevingsvergunning, maar ook bij een paspoort. Gemeenten hebben een eigen bevoegdheid om leges te heffen. Deze bevoegdheid staat in de Gemeentewet. De basis voor het opleggen van leges vormen ar kel 229, lid 1 onder b en 229b van de Gemeentewet. Bij leges mag de gemeente over het geheel van de leges niet meer heffen dan de kosten die ze maakt. Gemeenten mogen geen winst maken met de heffing van de leges. De tarieven moeten dus zodanig zijn vastgesteld dat de geraamde baten niet uitkomen boven de geraamde kosten. In de Gemeentewet wordt dit de opbrengstnorm genoemd. De berekening van de kostendekking moet op basis van de begro ng plaatsvinden. Ar kel 229b, lid 1 van de Gemeentewet ziet de kostendekkendheid van alle belastbare feiten van een verordening als één geheel. De totale begrote baten mogen de totale begrote lasten niet overschrijden.

Lokaal kunnen gemeenten op hoofdstukniveau van de eigen legesverordening de kostendekking regelen (zie hiervoor de uitleg over kruissubsidiering). Het staat gemeenten vrij om het soort kosten in rekening te brengen die het beste passen bij het gemeentelijk beleid en de prak jk van de belas ngheffing. Leges kunnen namelijk worden geheven naar verschillende grondslagen, zoals de hoogte van de bouwkosten, een vast bedrag of een bedrag a ankelijk van het oppervlak van het bouwwerk. Omgevingswet Om te bouwen of te verbouwen kan een omgevingsvergunning van de gemeente nodig zijn. De aanvrager betaalt leges aan de gemeente wanneer een omgevingsvergunning wordt aangevraagd en door de gemeente in behandeling wordt genomen. In ar kel 13.1a Omgevingswet staat dat de gemeente leges kan heffen voor het in behandeling nemen van aanvragen om een omgevingsvergunning. De Omgevingswet, die op 1 januari 2024 in werking is getreden, bundelt en vereenvoudigt de regelgeving rondom de fysieke leefomgeving. Waar eerder 26 we en, 60 Algemene Maatregelen van Bestuur en 75

17

ministeriële regelingen bestonden, is dit nu teruggebracht tot één wet en vier AMvB’s. De wet hee als doel een evenwicht te vinden tussen het benu en en beschermen van de leefomgeving De belangrijke veranderingen die de Omgevingswet met zich meebrengt: - Gemeenten krijgen meer vrijheid om via de legesverordening regels op te stellen die beter aansluiten bij lokale behoe en. - Snellere vergunningprocedures: Door de integra e van verschillende we en en regels wordt het aanvragen van vergunningen eenvoudiger en sneller. - Verplichte par cipa e: Burgers en bedrijven worden aangemoedigd om ac ef mee te denken en mee te beslissen over veranderingen in hun leefomgeving. - Digitaal Omgevingsloket: Alle regels en plannen van gemeenten, provincies en waterschappen zijn nu toegankelijk via een centraal digitaal pla orm. Deze veranderingen maken een meer geïntegreerde en efficiënte aanpak van ruimtelijke ordening en milieubeheer mogelijk. Kruissubsidiering Bij kruissubsidiëring gebruikt de gemeente een verwacht overschot bij de ene ac viteit voor de dekking van een tekort bij een andere ac viteit. Hiermee wordt invulling gegeven aan de gemeentelijke autonomie en de poli eke keuzevrijheid van de gemeente. De balans tussen enerzijds de dienstverlening van de gemeente en anderzijds de hoogte van de leges aan de gemeente ligt dus volledig binnen de keuzevrijheid van de gemeenteraad.

Een gemeente kan er bijvoorbeeld voor kiezen om voor een bepaalde vergunning maar 50% van de kosten te verhalen. De kosten die de gemeente daardoor niet verhaalt, kan ze dan betalen uit de algemene middelen of uit een hoger tarief van een andere dienst. Een voorbeeld. De drie gemeenten maken al in de tarieventabel onder de Wabo gebruik van kruissubsidiëring. Zo kende de omgevingsvergunningen ac viteit bouwen voor bouwwerken met rela ef lage bouwkosten legestarieven die minder dan kostendekkend zijn en wordt dit ‘verlies’ weer afgedekt door meer dan kostendekkende legestarieven voor een omgevingsvergunningen ac viteit bouwen met hogere bouwkosten. Kleine vergunningen, zoals dakkapellen en schu ngen, daarvan zijn de leges niet kostendekkend. Daarentegen zijn grote aanvragen, hoge bouwkosten, de leges boven kostendekkend. De gemeenten hebben deze wijze van kruissubsidiering doorgetrokken naar de legestarieven onder het regime van de Omgevingswet.

Wet Kwaliteitsborging Met de intrede van de Omgevingswet is ook het systeem van leges voor het verstrekken van omgevingsvergunningen dras sch veranderd. Zonder in te gaan op alle gevolgen van de nieuwe Omgevingswet kan wel gesteld worden dat de invoering van de Wet Kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb) vanaf 2024 een grote impact hee op de berekening van de leges. Tot en met 2023 was de controle van de kwaliteit van de bouwwerkzaamheden een gemeentelijke taak. Deze kon bekos gd worden uit de legesopbrengsten. Met de inwerkingtreding van de Wet Kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb) met ingang van 2024 is de kwaliteitscontrole voor een deel van de bouwprojecten te liggen bij commerciële bedrijven. Gemeenten hebben daardoor minder werkzaamheden bij het verstrekken van een omgevingsvergunning om te bouwen. Dit betekent dat zij minder kosten maken die verband houden met de omgevingsvergunning bouwen. Omdat de opbrengst uit de legesverordening maximaal kostendekkend mag zijn, zou dat zich kunnen vertalen in lagere tarieven voor omgevingsvergunningen, omdat er voor de technische bouwac viteit geen vergunningplicht geldt (bij nieuwbouw, gevolgklasse 1). Er geldt dan enkel een meldingsplicht (waarvoor de aanvrager een

18

kwaliteitsborger moet inschakelen). Voor een melding mogen gemeentes geen leges heffen. Er geldt nog wel een vergunningplicht voor de omgevingsplanac viteit bouwen. Deze legesbedragen zijn dus minder dan voorheen de omgevingsvergunningen bouwen, omdat de technische toets hier niet bij in zit (enkel omgevingsplan/bestemmingsplan en welstand). VNG handreikingen De VNG hee enkele modelverordeningen voor de inwerkingtreding van de Omgevingswet ontwikkeld. Voor gemeenten is een werkmodel verordening leges 2022 opgesteld. Het gaat om een werkmodel dat gemeenten zelf kunnen aanpassen vanwege de grote keuzevrijheid. Gemeenten kunnen in hun verordening bijvoorbeeld bepalen dat het bevoegd gezag achteraf leges he in plaats van vooraf. Daarnaast werken gemeenten met een model tarieventabel. Ook hee de VNG de modelverordening leges geactualiseerd en een implementa ehandleiding voor gemeenten opgesteld i.v.m. inwerkingtreding van de Omgevingswet. De gemeente Winterswijk meldt in de memo Legestarieven Hoofdstuk 2 onder de Omgevingswet (van 27 januari 2023) “dat de VNG model-tarieventabel slechts bedoeld is als handreiking. Het is zeker niet verplicht om de voorgestelde belastbare feiten ongewijzigd en in zijn geheel over te nemen. Van het model mag gerust worden afgeweken. Slechts van belang is dat de belastbare feiten onder de nieuwe wetgeving juridisch stand moeten houden.

Daarnaast kunnen er alleen leges in rekening worden gebracht voor een dienst als daarvoor een belastbaar feit met een tarief in de tarieventabel is opgenomen.”. Besluit begro ng en verantwoording (BBV) Gemeenten moeten in de paragraaf lokale heffingen in de begro ng inzicht geven in de begrote kostendekking van alle heffingen die maximaal kostendekkend mogen worden vastgesteld. Voor de leges geldt daarbij dat van gemeenten wordt verwacht dat zij niet alleen de kostendekking voor de hele verordening melden, maar ook voor afzonderlijke onderdelen. Voor gemeenten die de legesverordening indelen in de hoofdstukken die worden genoemd aan het begin van de paragraaf geldt dat zij in ieder geval inzicht moeten bieden in de kostendekking per hoofdstuk. Een gemeente kan er volgens het BBV voor kiezen om (deels) te verwijzen naar de plek waar informa e te vinden is die relevant is om inzicht te krijgen in de ontwikkeling van de lokale heffingen in plaats van de informa e op te nemen. Hoofdstuk 5 van dit rapport gaat verder in op de toepassing van de voorschri en uit het BBV.

19

2.2 Lokale beleidskaders/leges verordeningen 2.2.1 Inleiding Voor het heffen van leges voor het aanvragen van een omgevingsvergunning op grond van de Omgevingswet is de legesverordening is het belangrijkste jaarlijkse beleidskader. Het is aan de gemeenteraad om met de legesverordening te bepalen: 1. welke leges worden geheven; 2. wat de hoogte is van de tarieven die worden gehanteerd; 3. hoe en in welke mate de kosten worden toegerekend. In het kader van dit onderzoek hebben wij de legesverordeningen van de drie betrokken gemeenten geanalyseerd in samenhang met de landelijke modelverordening van de VNG. De landelijke modelverordening is toegankelijk via de databank decentrale regelgeving van SDU, via het gemeentelijk abonnement. 2.2.2 Bevindingen legesverordening 2025 De diensten waarvoor de gemeenten leges heffen, zijn vastgelegd in de tarieventabel behorende bij de legesverordening 2025. Hoofdstuk 2 van deze tarieventabel bevat de diensten en tarieven in het kader van de Omgevingswet. De andere hoofdstukken van de tarieventabel gaan over andere diensten, zoals het voltrekken van huwelijken, de afgi e van reisdocumenten en het afgeven van een evenementenvergunning. 2.2.3 Algemene bevindingen 1.

De gemeenten hebben de algemene bepalingen in de modelverordening van de VNG met de bijbehorende tarieventabel (Hoofdstuk 2) als uitgangspunt gehanteerd en de bepalingen uit de modelverordening zijn vrijwel geheel in de gemeentelijke verordening overgenomen. 2. De algemene bepalingen in de legesverordening geven onder andere aan of en welke vrijstellingen voor heffing er zijn, welke betaaltermijnen gelden en of teruggaaf of kwijtschelding mogelijk is. Het is een keuze van de gemeenteraad om af te wijken van de bepalingen door bijv. geen leges te heffen over specifieke ac viteiten, deze vrij te stellen van heffing en wel of niet ruimhar g te zijn bij teruggaaf of kwijtschelding. 3. Bij alle drie de gemeenten was het streven om zoveel mogelijk 1:1 over te gaan van de WABO naar de Omgevingswet en het bestaande beleid en zoveel mogelijk de tarievenstructuur van de leges te con nueren. Prioriteit lag bij het con nueren en func oneren van de primaire processen in rela e tot de Omgevingswet. 4. De legesverordeningen 2025 zijn, als hamerstuk, jdig door de raden vastgesteld. Gemeente specifieke bepalingen ten opzichte van de modelverordening worden in de volgende paragraaf benoemd.

2.2.4 Bevindingen per gemeente Aalten De modelverordening wordt in zijn geheel toegepast. Bij de invoering van de Omgevingswet in 2024 hee Aalten ervoor gekozen om de tarieven te indexeren en zoveel mogelijk op dezelfde wijze door te gaan als het voorgaande jaar en op basis van de ervaringen met de Omgevingswet te beoordelen of bijsturing wenselijk is. Indien er afwijkende keuzes zijn gemaakt is dit beschreven in het raadsvoorstel voor het

20

betreffende jaar. In het raadsvoorstel 2024 hee Aalten aangegeven de lijn van de afgelopen jaren zo veel mogelijk overgenomen is. De volgende keuzes zijn in het raadsvoorstel benoemd: 1. Zo veel mogelijk te sturen op het indienen van een conceptaanvraag ten behoeve van omgevingsoverleg kunnen de aanvragen om omgevingsvergunningen binnen de daarvoor gestelde termijnen worden afgehandeld. De leges voor de conceptaanvraag worden in mindering gebracht op de leges voor de omgevingsvergunning. 2. Voor de buitenplanse omgevingsplanac viteiten (BOPA) wordt er onderscheid gemaakt tussen een 'kleine' BOPA en 'grote' BOPA. Op de kleine BOPA (huidige kruimelgevallen) is de reguliere procedure van toepassing. Dit zijn de ac viteiten zoals vermeld op bijlage A van de tarieventabel behorende bij de legesverordening. Voor de overige buitenplanse omgevingsplanac viteiten geldt de uitgebreide procedure en wordt er een ontwerpbesluit ter inzage gelegd. Daar is het verschil in leges op gebaseerd. Er is voor gekozen om de tarieven gelijk te houden met de situa e van voor de Omgevingswet. 3. Met de komst van de Omgevingswet is er onderscheid (knip) gemaakt tussen de technische bouwac viteit en de ruimtelijke bouwac viteit. Er is ervoor gekozen de tarieven gelijk te houden met de situa e van voor de Omgevingswet. Dit is opgesplitst in een verhouden 35% en 65% (ar kelen 2.5 en 2.6). 4.

Milieuleges worden ingevoerd. Deze diensten worden door de ODA gedaan, maar zij brengen die kosten in rekening bij de gemeente. In het raadsvoorstel bij de verordening 2025 zijn vervolgens de afwijkende keuzes ten opzichte van 2024 benoemd. Dit betrof enkele correc es die voortvloeiden uit een andere inscha ng van behandelingskosten van aanvragen. Oost Gelre Bij ar kel 9 Vermindering of teruggaaf hee Oost Gelre als specifieke bepaling toegevoegd: Plaatselijke verenigingen en par culieren wordt de mogelijkheid geboden om subsidie aan te vragen waarmee de kosten voor de gemeentelijke leges alsnog worden gedekt. Hiermee wordt voorkomen dat evenementen voor plaatselijke goede doelen geen doorgang vinden vanwege de hoge opstartkosten. Hierbij mag de opbrengst niet ten goede komen aan de organiserende plaatselijke vereniging en par culieren. Dit ar kel is volgens de gemeente bewust zo opgenomen. Als uitleg is gegeven dat in plaats van het regelen in de legesverordening de gemeente tegemoet komt met het verstrekken van subsidies. Op zich is het denkbaar dat in de legesverordening een objec eve norm kan worden opgenomen voor lagere tarieven voor bepaalde instellingen, maar in de prak jk is dit, gelet op de vele verschillende situa es die men tegenkomt, erg las g te regelen en te omschrijven.

Daarnaast is in het raadsvoorstel bij de legesverordening 2025 is opgenomen: De grootste wijziging betre de aanpassing van de legesverordening als gevolg van de invoering van de heffing van milieuleges met ingang van 2025. Dit betrof een collegebesluit met een mededeling (geen separaat voorstel) in het raadsvoorstel. Winterswijk Bij ar kel 4 Vrijstellingen zijn ten opzichte van de modelverordening twee toevoegingen gedaan:

21





d. het in behandeling nemen van een aanvraag zoals genoemd in de bij deze verordening behorende tarieventabel, indien deze aanvraag een aanvraag betre door de gemeente zelf en het bedrag van de verschuldigde leges niet meer dan € 1.000 (duizend euro) bedraagt. 2. Het bevoegde bestuursorgaan kan vanwege bijzondere omstandigheden besluiten dat voor het verlenen van een dienst geen of minder leges verschuldigd zijn.

Winterswijk hee aangegeven dat van deze vrijstellingsmogelijk nauwelijks gebruik wordt gemaakt. 2.2.5 Bevindingen Tarieventabel Hoofdstuk 2 Dienstverlening en besluiten in het kader van de omgevingswet De tarieventabel in Hoofdstuk 2 is ingedeeld in paragrafen die uit ar kelen bestaan. De gemeenten hebben deze indeling in de eigen tarieventabel overgenomen. De bevindingen hierna zijn conform deze indeling weergegeven. Doel is om verschillen tussen de gemeenten te illustreren en een beeld te geven van de keuzemogelijkheden en beleidsvrijheid van de gemeenten. De inventarisa e is geen uitpu end overzicht van verschillen. Paragraaf 2.1 Algemene bepalingen Het kernar kel uit deze paragraaf is ar kel 2.2 Dienstverlening en besluiten waarvoor leges worden geheven. Dit ar kel is voor alle drie gemeenten iden ek: Leges worden geheven voor het in behandeling nemen van een aanvraag om: a. omgevingsoverleg; b. een omgevingsvergunning als bedoeld in ar kel 5.1 of ar kel 22.8 van de Omgevingswet in samenhang met ar kel 2.1a van het Omgevingsbesluit; c. een of meer maatwerkvoorschri en als bedoeld in ar kel 4.5 van de Omgevingswet; d. toestemming voor het treffen van een gelijkwaardige maatregel als bedoeld in ar kel 4.7 van de Omgevingswet; e. een wijziging van voorschri en van een omgevingsvergunning; f. intrekking van een omgevingsvergunning; g.

wijziging van een besluit als bedoeld in de onderdelen b, c en d; h. een besluit in het kader van de Omgevingswet, anders dan bedoeld in de onderdelen b t/m g.

Paragraaf 2.2 Voorfase (omgevingsoverleg) Het omgevingsoverleg is de fase die voorafgaat aan het formeel aanvragen van de omgevingsvergunning. Hiervoor hanteren gemeenten verschillende benamingen, zoals omgevingstafel.  Aalten hanteert één tarief voor vooroverleg van € 215, ongeacht of er vervolgoverleggen zijn.  Oost Gelre rekent voor een eerste advies m.b.t. beoordeling van een schetsplan geen kosten, voor vervolg overleggen € 101 en voor de intaketafels respec evelijk € 767 (binnen beleid) en € 1535 (buiten beleid).  Winterswijk hanteert net zoals Aalten één tarief van € 613 met een aanvulling voor kosten voor extern adviseurs. Deze aanvullende kosten worden vooraf aan de aanvrager kenbaar gemaakt.  Alle drie de gemeenten verrekenen 100% of een deel van de kosten van het vooroverleg als de vergunning daadwerkelijk wordt aangevraagd of blijkt dat geen vergunning nodig is (ar kelen 2.52 en 2.54).  Het is een autonome keuze van de gemeente om één vast tarief te hanteren of dit te vermeerderen met kosten voor (extern) adviseurs en voor eventuele vervolgoverleggen. Ook staat het de gemeente vrij om (een deel van) de kosten van het vooroverleg in mindering te brengen op de kosten van de

22

vergunningaanvraag indien de aanvraag wordt doorgezet of als uit het overleg blijkt dat geen omgevingsvergunning nodig is. Paragraaf 2.3 Activiteiten met betrekking tot bouwwerken De ar kelen 2.5 en 2.6 vorm de kern van de tarieventabel dienstverlening Omgevingswet en van voorliggend onderzoek. Met het van kracht worden van de Omgevingswet en de Wet Kwaliteitsborging voor het Bouwen (Wkb) bestaat de omgevingsvergunning om te bouwen nu uit twee onderdelen, een bouwtechnisch deel en een ruimtelijk deel. Gemeenten hanteren hier afzonderlijke tarieven voor. In onderstaande tabel is voor enkele bouwbedragen aangegeven welke tarieven de gemeenten hanteren voor de verschillende diensten. De tarieven zijn a ankelijk van de financiële omvang van de bouwsom. Om de kosten te kunnen vergelijken is in de oranje kolom in onderstaande tabel uitgegaan van verschillende bouwsommen. Tarieven Aalten Oost Gelre Bouwwerken Artikel 2.5 Bouwkosten / Bouwtechnisch deel €

500.000 €

€ €

3.770

Winterwijk

5.450

€

€

5.000

1.000.000 €

7.050

€

7.440

€

9.000

2.000.000 €

10.250

€

14.600

€

17.000

Artikel 2.6 Bouwkosten / Ruimtelijk deel, binnenplans €

500.000 €

10.000

€

5.500

€

13.625

€

1.000.000 €

13.000

€

10.500

€

23.500

€

2.000.000 €

19.000

€

20.000

€

43.250

Artikel 2.6 Bouwkosten / Ruimtelijk deel, buitenplans (BOPA) €

500.000 €

9.720

begroting

€

11.509

€

800.000 €

10.710

begroting

€

11.509

€

1.000.000 €

11.370

begroting

€

17.261

€

2.000.000

begroting

begroting

€

17.261

(In bijlage 1 is een uitwerking van de legesberekening opgenomen). De splitsing tussen de ar kelen 2.5 en 2.6 vloeit vooral voort uit de Wkb die voorschrij dat de toetsing van bouwtechnische eisen bij nieuwbouw, gevolgklasse 1, wordt uitgevoerd door ona ankelijke, private kwaliteitsborgers in plaats van de gemeente. De regeling van de ruimtelijke omgevingsplan aspecten berust bij de gemeenten. Een vergunningplich ge binnenplanse omgevingsplanac viteit voldoet aan de regels in het omgevingsplan. Een buitenplanse ac viteit is in strijd met het omgevingsplan. De tarieven tussen de drie gemeenten lopen sterk uiteen. Dit leidt er toe dat ook de leges onderling sterk verschillen. In bijlage 3 (Casusvergelijking legestarieven) is in geval van een drietal casussen een vergelijking gemaakt van de hoogte van de leges. In het kader “Tariefverschillen uitgelicht” tre u de factoren die van invloed zijn op de hoogte van de tarieven. De gemeente Winterwijk hee bij de vaststelling van de begro ng 2024 besloten de kostendekkendheid van de legestarieven verder de verhogen en hee de baten structureel met € 108.000 verhoogd om meer kostendekkend te worden. Verder valt op dat de tarieven voor de omgevingsplanac viteit bouwen bij Aalten en Winterswijk hoger zijn dan de tarieven voor de buitenplanse omgevingsplanac viteit.

23

In de ar kelsgewijze toelich ng op de modelverordening van de VNG staat over het onderscheid binnenen buitenplans: Als de aanvraag niet voldoet aan de beoordelingsregels in het omgevingsplan, wordt het vanzelf een aanvraag voor een buitenplanse omgevingsplanac viteit. Het kan hierbij dus gaan om een ac viteit waarvoor het omgevingsplan bepaalt dat een vergunning nodig is, maar het volgens de beoordelingsregels niet mogelijk is de vergunning te verlenen. Of het betre een ac viteit die het omgevingsplan in absolute zin verbiedt en waarvoor geen binnenplanse beoordelingsregels zijn gesteld. In beide gevallen is de ac viteit dus in strijd met het omgevingsplan, maar kan de omgevingsvergunning niet zomaar worden geweigerd. Deze kan mogelijk wel worden verleend als voldaan wordt aan een evenwich ge toedeling van func es en de instruc eregels en instruc es van rijk en provincie. De buitenplanse omgevingsplanac viteiten vergen dus een uitgebreidere beoordeling, wat een andere tariefstelling rechtvaardigt. Bovendien kan de raad voor bepaalde buitenplanse omgevingsplanac viteiten bepaald hebben dat hij adviesrecht hee . Ook kan de uitgebreide voorbereidingsprocedure van toepassing zijn. Aalten hee in reac e hierop aangegeven sinds de invoering van de Omgevingswet meer leges voor de Omgevingsplanac viteit in rekening worden gebracht dan bij de Bouwac viteit.

In de opbouw van de leges is gekozen om voor de omgevingsplanac viteit (ar kel 2.6 Legesverordening) 65% leges in rekening te brengen en voor de bouwac viteit ar kel 2.5 Legesverordening) 35%. Beide ac viteiten samen 100% net zoals onder de Wabo. Het verschil is gemaakt vanwege de verwachte urenbesteding per ac viteit. Oost Gelre hanteert afwijkende staffels voor de bouwac viteiten (ar kel 2.5) met tariefpercentages op basis van de interne berekening van de kostendekkendheid. Ook voor de omgevingsplanac viteiten (ar kel 2.6) hanteert Oost Gelre als heffingsmaatstaf een percentage van de bouwkosten met dezelfde staffels, maar andere tarieven, als in ar kel 2.5. Oost Gelre hee het voornemen met ingang van 2026 niet meer te werken met begro ngen voor buitenplanse omgevingsplanac viteiten. Het is de ervaring dat het opstellen van de begro ngen bij elke procedure arbeidsintensief is. Vaste bedragen voor leges worden als minder jdrovend gezien. Er blijven situa es bestaan waarbij nog wel met begro ngen wordt gewerkt. In bijlage 2 (Overige ar kelen uit de legesverordening) zijn de tariefvergelijkingen van een aantal andere diensten en ac viteiten in het kader van Omgevingswet opgenomen.

24

Hoofdstuk 3. Procesinzicht/ Procesuitvoering dienstverlening Omgevingswet Onderzoeksvragen: 5. Op welke wijze is het proces rondom de behandeling van aanvragen en afgi e van vergunningen gedocumenteerd en in welke mate wordt de procesuitvoering door geautoma seerde systemen ondersteund? 6. Hoe zijn de taken binnen het proces afgebakend en in organieke func es vormgegeven? 7. Welke impact hee de hoogte van de leges gehad op aanvragen voor vergunningen? Denk daarbij aan aanvragen van diverse groepen zoals inwoners, bedrijven e.d. en aan toegewezen en afgewezen aanvragen.

3.1 Proces vergunningen/ Organisa e van de taken De invoering van de Omgevingswet met het Omgevingsloket als landelijk portaal voor het doen van vergunningaanvragen betekende, tezamen met de inwerkingtreding van de Wet Kwaliteitsborging voor het Bouwen (Wkb), per 1 januari 2024 een aanzienlijke wijziging van werkwijze en processen bij de gemeenten. De Omgevingswet hee verschillende we en en regelingen samengevoegd en dwong daarmee een meer integrale werkwijze af. Daarbij bepaalde de Omgevingswet een maximale doorloop jd voor het reguliere aanvraagproces van acht weken wat een behoorlijke impact hee op de snelheid van besluitvorming en communica e van de gemeenten over de aanvraag. Ook kent de Omgevingswet nieuwe en concrete procedurebepalingen over de communica e met de aanvrager, beoordeling en aanvulling van de aanvraag en opschor ng van de beslistermijn. Dit vraagt van de gemeenten een strakke planning en een efficiënte procesinrich ng. De Wkb bepaalt dat de toetsing aan de bouwtechnische eisen vanaf 2024 uitgevoerd wordt uitgevoerd door ona ankelijke kwaliteitsborgers in plaats van de gemeente. Voor meer achtergrondinforma e over de implica es van de invoering van de Omgevingswet verwijzen we naar de website van het Informa epunt Leefomgeving. Wij hebben ons in het kader van dit onderzoek in beperkte mate laten informeren over de procesuitvoering.

Uit de ontvangen informa e en het verkregen beeld van de procesuitvoering formuleren wij enkele bevindingen en aandachtspunten Bevindingen 1. Voor alle drie gemeenten geldt dat de con nuïteit van de primaire procesuitvoering na de inwerkingtreding van de Omgevingswet per 1 januari 2024 het belangrijkst was en dat de prak jk moet uitwijzen hoe de processen het best ingericht en uitgevoerd kunnen worden. Ook kozen de gemeenten voor een zo beleidsneutrale overgang als mogelijk. 2. De gemeenten hanteren verschillende zaaksystemen van verschillende leveranciers voor de digitale procesondersteuning van de registra e en behandeling van aanvragen. De gemeenten ervaren geen grote knelpunten in het gebruik van deze zaaksystemen. 3. Procesbeschrijvingen zijn nog beperkt aanwezig zowel voor het opstellen van de verordeningen en de bijbehorende tarieven, voor de berekening van de kostendekkendheid en de primaire vergunningverleningsprocessen. Dat wil niet zeggen dat de verantwoordelijkheden niet duidelijk zijn belegd of dat dit anderszins problema sch is. Ons is uit de gevoerde gesprekken niet gebleken dat er onduidelijkheid bestaat over de vraag wie, welke rol en verantwoordelijkheid in het aanvraagproces en de ondersteunende processen hee . Bovendien zijn de processen steeds vaker geïncorporeerd in

25

4.

5.

6.

7.

het zaaka andelingssysteem dat de gehele procesuitvoering ondersteunt met verplicht te doorlopen stappen en toegewezen taken aan func onarissen. Alle drie gemeenten sturen op een voorafgaande bespreking en toets van concept aanvragen via het zogenaamde omgevingsoverleg of schetsplan. Het omgevingsoverleg is de fase die voorafgaat aan het formeel aanvragen van de omgevingsvergunning. In dit overleg komen (in een of meerdere sessies) de ini a efnemer en andere betrokkenen bij elkaar. Het ini a ef wordt dan besproken vanuit de gedachte om de aanvraag mogelijk te maken. Dit levert de ini a efnemer een integraal advies op, waarmee hij de vergunningaanvraag kan opstellen en indienen. Dit voorafgaande overleg moet er aan bijdragen de vergunningaanvraag in acht weken kan worden afgehandeld. Alle drie gemeenten baseren de leges op de bouwsom. De opgegeven bouwkosten worden gecontroleerd aan de hand van de kengetallen van het Bouwkostenkompas (Aalten en Winterswijk) of nagerekend middels de basisbedragen gebouwleges Gelderland 2024 van Casadata (Oost Gelre). Casadata levert informa e voor de bouwsector en vastgoedbranche over techniek, kwaliteit en kosten van woningen en gebouwen. Voor 2025 geldt de basisbedragen bouwleges Gelderland 2025 - V2 van Casadata.

Het komt voor dat een aanvrager een lagere berekening van de bouwkosten hee in vergelijking met de berekening volgens de basisbedragen voor de bouwkosten. Het verschil zit veelal in de berekening van de zelfwerkzaamheden. Indien het bouwen geheel of gedeeltelijk door zelfwerkzaamheid geschiedt, wordt in deze tel onder bouwkosten verstaan: de prijs die aan een derde in het economisch verkeer zou moeten worden betaald voor het tot stand brengen van het bouwwerk waarop de aanvraag betrekking hee . In een enkel geval leidt dit tot een bezwaar van de zijde van de aanvrager. In geen van de gemeenten wordt jd geschreven op de ac viteiten in het kader van de uitvoering van de Omgevingswet.