01 visie op energie

,,Die zien een zonnepark puur als een financieel model, ze gooien de panelen op het land, zetten er een groot hek omheen en klaar.’’ Bouwer is oprichter van het Friese bedrijf GroenLeven, tien jaar geleden de eerste projectontwikkelaar die grootschalige zonneparken ging bouwen. Inmiddels zit hij niet meer in de directie, al is hij nog wel aandeelhouder. Bouwer zag de markt de afgelopen jaren snel veranderen. ,,In Nederland vinden we een goede landschappelijke inpassing belangrijk. We zijn een klein en drukbevolkt land en grond is schaars. De omgeving mag geen last hebben van een zonnepark. Maar bij buitenlandse ontwikkelaars sneeuwt landschappelijke inpassing volledig onder. Bewonersparticipatie of inwoners laten profiteren van de opbrengst vinden ze niet belangrijk.’’ Het optreden van de cowboys zet kwaad bloed. Het zorgt voor weerstand onder burgers omdat zij het gevoel hebben dat er over hen heen wordt gewalst. Daar hebben ontwikkelaars die by the book opereren en bewoners wel laten meepraten en profiteren last van.

21

Sytse Bouwer is oprichter van het Friese bedrijf GroenLeven, tien jaar geleden de eerste projectontwikkelaar die grootschalige zonneparken ging bouwen. © Siese Veenstra ,,Die gasten hanteren de botte bijl, gaan als een olifant door een porseleinkast’’, zegt Tamminga van Solarfields. ,,Het negatieve sentiment dat zij zaaien, straalt ook op de rest af. Wij maken mee dat we met een goed plan bij een gemeente aankloppen en dat de wethouder zegt: ‘We hebben net een hoofdpijndossier achter de rug met een andere projectontwikkelaar, we verlenen voorlopig even geen vergunningen meer’. Dan voel je het wantrouwen en sta je al met 3-0 achter.’’

2. Opbrengst naar het buitenland Vanuit het buitenland is er de afgelopen jaren een run ontstaan op de Nederlandse zonnemarkt. Bedrijven uit met name Duitsland, China, Scandinavië en Engeland weten de weg moeiteloos te vinden en hengelen de ene na de andere miljoenensubsidie binnen. Projectontwikkelaars zoals het Noorse Statkraft en Unisun en Chint Solar uit China bouwen grote zonneparken op landbouwgrond. Deze worden vervolgens bij bosjes opgekocht door buitenlandse investeringsfondsen. Uit onderzoek van deze krant blijkt dat het gros van de zonneparken in Nederland in buitenlandse handen is. Van de 33 grootste zonne-installaties op land is dat inmiddels bij 79 procent het geval. Deze zonnevelden krijgen samen maximaal bijna 1,1 miljard euro subsidie, daarvan verdwijnt 889 miljoen euro (83 procent) naar het buitenland. Van de 29 grootste zonneparken die de komende jaren gebouwd worden is 52 procent buitenlands bezit, goed voor maximaal 506 miljoen euro subsidie. De verwachting is dat dit percentage nog flink stijgt omdat investeringsfondsen zonneparken vaak pas overnemen zodra ze gebouwd zijn.

22

Buitenlandse investeerders kopen graag Nederlandse zonneparken. De bijbehorende subsidie verdwijnt naar het buitenland. © AD Graphics

Achterstand Dat veel buitenlandse investeerders hun pijlen op Nederland richten is niet zo vreemd. Met slechts 9 procent duurzame stroomopwekking is ons land het slechtste jongetje van Europa. Regio’s smeden volop plannen om de achterstand in te lopen. In 2030 moet er voor minimaal 35 terawattuur aan groene stroom op land worden opgewekt. Dat komt neer op ruim 2000 windmolens van 3 megawatt en 45.000 voetbalvelden vol zonnepanelen. Iets meer dan een kwart hiervan is inmiddels gerealiseerd. Bovendien subsidieert de overheid volop om al die projecten vlot te trekken. Dat gebeurt via de Stimuleringsregeling Duurzame Energieproductie (SDE). Het geld hiervoor wordt opgehaald via een extra opslag op de energierekening van burgers en bedrijven. Vorig jaar verstrekte de overheid 5 miljard euro aan SDE-subsidie. Tussen 2016 en 2024 heeft het ministerie van Economische Zaken zo’n 50 tot 60 miljard euro aan SDE-subsidie beschikbaar. De bedragen per project zijn niet mis. Zo ontvangt het onlangs geopende zonnepark in Vlagtwedde - 240 voetbalvelden groot - de komende vijftien jaar maximaal 130 miljoen euro. Voor zonnepark Zuyderzon in Almere (35 voetbalvelden) ligt 33 miljoen euro klaar. Deze subsidies lokken veel buitenlandse projectontwikkelaars en investeerders. Die zien wel brood in het bouwen en exploiteren van een zonnepark.

Opdrachten gegarandeerd en de overheid betaalt nog flink mee ook.

23

Zonnepark bij Sappemeer. © Corné Sparidaens Opvallend vaak zijn het buitenlandse investeringsfondsen die een Nederlands zonnepark opkopen. Zoals het Duitse Blue Elephant Energy (BEE), waar de grote verzekeraar Gothaer Insurance Group achter schuilgaat. BEE (‘Wij maken de wereld elke dag een beetje schoner en mooier’) kocht in juli 2017 het zonnepark Groene Hoek in Hoofddorp. Sindsdien heeft het in Hamburg gevestigde bedrijf nog twaalf andere zonneparken opgekocht, waaronder in Veendam, Andijk en Lelystad. De komende jaren wil BEE 1,1 miljard euro investeren in zonneparken. Dat geld komt behalve van de Gothaer Group grotendeels van particuliere beleggers. Andere grote buitenlandse spelers die hun vizier op Nederland hebben gericht zijn het Deense Obton Solenergi, dat inmiddels vier zonneparken heeft overgenomen. Ook het Duitse beursgenoteerde Encavis timmert aan de weg. Deze institutionele belegger bestaat pas drie jaar maar koopt in rap tempo windparken en grote zonnevelden in diverse Europese landen. Eerder dit jaar nam Encavis zeven zonneparken over van GroenLeven. Ook het zonnepark naast het huis van Nette Kruzenga in Sappemeer is inmiddels in buitenlandse handen. Hoewel Kruzenga en zo’n tachtig andere omwonenden in 2016 nog vastberaden zijn om de komst van de zonne-installatie naast hun huizen tegen te houden, verliezen zij hun strijd tegen projectontwikkelaar PowerField.

Zodra de SDE-subsidie binnen is (maximaal 101 miljoen euro), staat niets de bouw nog in de weg. Eind 2019 worden de 320.000 panelen op het stroomnet aangesloten.

Dubieuze grondtransacties De feestelijke opening maakt PowerField-eigenaar Symen Jellema niet meer mee. De man met de gouden Porsche is een paar maanden eerder vertrokken nadat zijn bedrijf in opspraak was geraakt vanwege dubieuze grondtransacties. Van de Autoriteit Financiële Markten krijgt hij een boete van 75.000 euro. Jellema wordt opgevolgd door Henk Bleker. Die neemt als oud-staatssecretaris van Landbouw een groot Haags netwerk mee. Bovendien spreekt Bleker de taal van de boeren, noodzakelijk om grondposities te verwerven voor nieuwe zonneparken. 24

Die bedrijven komen van ver en zetten hier even zo’n joekel van een zonnepark naast ons huis. Nu zijn ze vertrokken en zitten wij met de ellende René Cordes, Omwonende

Kruzenga’s buurman René Cordes woont in een vrijstaand wit huisje. Hij is er twintig jaar geleden komen wonen vanwege de vrijheid en het weidse uitzicht. In de verte zag hij Froombosch liggen. Nu niet meer, want waar zijn tuin eindigt, begint het zonnepark. Er zit hooguit een paar meter gras tussen. Dan volgt een groen hek met prikkeldraad en daarna een oneindige zee zwarte zonnepanelen. Bijna dagelijks had hij reeën in zijn tuin. Sommige aten uit zijn hand. Maar sinds het zonnepark er staat, zijn de reeën verdwenen. Net als zijn uitzicht. ,,We zijn het allemaal kwijt’’, zegt Cordes met melancholie in zijn stem, terwijl zijn hond een plas doet tegen het afscheidingshek. De komst van het zonnepark heeft Cordes veel stress bezorgd. De onrust is onder zijn huid gaan zitten. Hij was fel tegen de bouw, maar voelde zich machteloos om er iets tegen te doen. De partijen tegen wie hij het opnam weten precies hoe het spel gespeeld wordt, hij niet. ,,Die bedrijven komen van ver weg en zetten hier even zo’n joekel van een zonnepark naast ons huis. Nu zijn ze weer vertrokken en zitten wij met de ellende.’’ Nog voordat het zonnepark in Sappemeer operationeel is, verandert het al twee keer van eigenaar. Nadat PowerField de felbevochten vergunning binnen heeft, verkoopt het de rechten aan Chint Solar, een zonneparkbouwer uit China.

Die is gespecialiseerd in het opkopen van zonneparken vlak voordat ze gebouwd worden. De zonnepanelen koopt Chint bij het eveneens Chinese zusterbedrijf Astronergy, zo slaat het twee vliegen in één klap. Na de bouw verkoopt Chint het zonnepark in Sappemeer weer door aan het Duitse Blue Elephant Energy. ,,Het gaat allemaal om geld’’, zucht Cordes. ,,Dit zonnepark levert miljoenen op, maar daar zien omwonenden niets van terug.’’

Het Zonnepark Midden-Groningen bij Hoogezand-Sappemeer. © Chint Solar 25

Het is niet zonder reden dat buitenlandse investeerders in Nederland opduiken. Zij zoeken naar veilige investeringen, met mooie rendementen en langjarige en voorspelbare opbrengsten. En dat is precies wat een zonnepark doet. Als de zonne-installatie eenmaal draait, zijn de risico’s laag en kan er weinig misgaan. In combinatie met de SDE-subsidie, die vijftien jaar lang wordt uitgekeerd, weet de exploitant vrij exact wat de jaarlijkse opbrengst is. En dat voor een periode van twintig tot vijfentwintig jaar. ,,Het is een heel voorspelbare business, met goede en steady rendementen’’, zegt oudGroenLeven directeur Bouwer. ,,Grote investeerders zijn op zoek naar zekere investeringen in stabiele regio’s. Een zonnepark ís een zekere investering en Nederland is een stabiel land. Logisch dat ze naar hier komen.’’ Het is ook niet vreemd dat de kopers met name uit landen als Duitsland en Denemarken komen. Die landen zijn verder gevorderd met hun energietransitie. Bedrijven en investeerders hebben meer ervaring met energieprojecten en stappen er sneller in dan hun Nederlandse concurrenten. Directeur Ludwig van Bronnen VanOns ziet dat zonneparken zijn verworden tot een aantrekkelijk financieel product. Vlak voor of vlak na de bouw worden ze opgekocht door buitenlandse partijen. Het gaat deze bedrijven volgens Ludwig niet om het opwekken van groene stroom.

,,Als broodjes kroket een hoger rendement zouden hebben, zouden ze hun geld daarin investeren. Het vervelende is dat de winst die een zonnepark twintig jaar maakt óók naar het buitenland vloeit, net als de miljoenen euro’s subsidies. Dat geld zien we niet meer terug.’’

Een zonnepark ís een zekere investering en Nederland is een stabiel land. Logisch dat ze naar hier komen Sytse Bouwer

Ludwig snijdt een punt aan waarover binnen de sector veel onvrede bestaat. Het ontwikkelen van wind- en zonneparken is in Nederland geen sinecure. Vrijwel ieder project stuit op een muur van weerstand. Als de opbrengsten óók nog eens in de zakken van buitenlandse bedrijven verdwijnen, dan ondermijnt dat het draagvlak voor de energietransitie. ,,Er is een explosieve toename van zonneparken die vrijwel allemaal in handen komen van buitenlandse investeerders’’, zegt Jan Rotmans, die als hoogleraar transitiekunde en duurzaamheid aan de Erasmus Universiteit een van de grootste aanjagers van de energietransitie is. ,,Chinese, Duitse, Engelse en Scandinavische bedrijven verdienen op deze manier veel geld dat eigenlijk voor de regio bedoeld is. Onze subsidies zijn een melkkoe voor deze investeerders. Het levert ze hoge rendementen op, die ook nog eens weglekken naar het buitenland. Ze lachen zich een kriek: zij gaan er met ons geld vandoor en wij zitten met de gebakken peren.’’ De tekst gaat verder onder de video waarin verslaggever Paolo Laconi 5 vragen over de bouw van windmolens en zonneparken behandelt...

26

3. Lokaal eigenaarschap Om het draagvlak voor de energietransitie te vergroten moeten de lusten en lasten lokaal eerlijker worden verdeeld. Niet alleen buitenlandse bedrijven die de winst opstrijken of een klein groepje boeren dat slapend rijk wordt; óók inwoners en lokale bedrijven moeten financieel beter worden van een wind- of zonnepark om de hoek. 50 procent lokaal eigenaarschap is het streven, stelt het klimaatakkoord. Juridisch afdwingbaar is dit echter niet. Lokale energiecoöperaties spelen een belangrijke rol. Zij treden steeds vaker op als ontwikkelaar en mede-eigenaar van een windpark of zonneveld. De leden bepalen wat er met de opbrengst gebeurt, meestal wordt die lokaal geïnvesteerd. Bijvoorbeeld door op het dak van het plaatselijke zwembad zonnepanelen te leggen of de kantine van de voetbalvereniging te isoleren. Inmiddels zijn er ruim zeshonderd energiecoöperaties in Nederland en ieder jaar komen er tientallen bij. ,,Buitenlandse bedrijven interesseert lokaal eigenaarschap niets’’, zegt hoogleraar Rotmans. ,,Het zijn veredelde sprinkhanen die zoveel mogelijk geld willen verdienen. Het is veel beter als zonneparken lokaal geworteld zijn. Energiecoöperaties zijn daar een geschikt middel voor. Burgers die zelf investeren of aandeelhouder zijn.

Zo voorkomen we dat zonneparken massaal in buitenlandse handen vallen én blijft het geld in de regio om verder te verduurzamen.’’

Het is veel beter als zonneparken lokaal geworteld zijn Jan Rotmans, hoogleraar transitiekunde en duurzaamheid

Siward Zomer is directeur van Energie Samen, de branchevereniging voor burgerenergiecoöperaties. Hij helpt mee lokale initiatieven voor wind- en zonneparken te realiseren. Omdat verreweg de meeste projecten uit de koker van commerciële bedrijven komen, probeert Energie Samen coöperaties te koppelen aan een projectontwikkelaar. Een ingewikkelde opdracht, commerciële partijen zitten meestal niet te wachten op samenwerking.

Bouwen en cashen ,,Commerciële partijen die willen doorverkopen gaan niet uit zichzelf 50 procent van hun project weggeven, want zo voelt dat’’, zegt Zomer. ,,Lokale inmenging vinden ze lastig, ze denken dat het leidt tot stroperigheid. Bovendien: als je in excelsheets droomt van 20 miljoen winst en er klopt een lokale coöperatie aan die mede-eigenaar wil worden, dan halveert je winst. Dat is voor zo’n bedrijf lastig uit te leggen op het hoofdkantoor, die wil het liefst snel bouwen en cashen.’’ In de praktijk valt het percentage lokaal eigendom vies tegen. Uit de recent verschenen ‘Monitor participatie hernieuwbare energie op land’ van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat blijkt dat slechts 4 procent van de productie door zonneparken in lokaal eigendom is. Bij windparken is dat aandeel met 13 procent groter, meestal gaat het om agrariërs met windmolens op hun land. 27

Projectontwikkelaars vinden het vooralsnog lastig om het eigendom te delen. Holland Solar, de branchevereniging voor de zonne-energiesector, stuurt brieven naar gemeenten waarin het waarschuwt dat lokaal eigendom juridisch niet afdwingbaar is. Het is een streven, meer niet - vindt de brancheclub. ,,We doen ons best, maar we zijn het niet verplicht’’, zegt Holland Solar-directeur Amelie Veenstra. ,,Onder onze leden zien we cultuurverschillen. Sommige weten de samenwerking met lokale energiecoöperaties te vinden, anderen hebben daar moeite mee en willen er liever onderuit.’’ Voor hoogleraar Rotmans is duidelijk dat het zo niet langer gaat. Het kabinet moet in actie komen, en snel ook. ,,Er moet acuut regelgeving komen die het voor energiecoöperaties vergemakkelijkt om zonneparken te ontwikkelen. Anders dreigt wildgroei en profiteren vooral grote buitenlandse investeerders van onze energietransitie. Dat kan niet de bedoeling zijn.’’ Grijpt de overheid niet in, dan is volgens Rotmans de weerstand onder burgers over een paar jaar niet te overzien. ,,Zodra mensen zien dat hun omgeving wordt volgebouwd met zonneparken en de opbrengst naar het buitenland verdwijnt, komen ze in verzet en dat leidt weer tot vertraging van de energietransitie.’’ Even buiten Sappemeer trekken grijze wolken samen boven het op één na grootste zonnepark van Nederland.

In de verte steekt het elektriciteitsstation uit boven de rijen zonnepanelen, als een opzichter die een oogje in het zeil houdt.

Dit soort zonneparken is big business, het heeft helemaal niks te maken met lokaal duurzaam. Het wordt ons opgedrongen en klaar Nette Kruzenga

Nette Kruzenga en haar buurman René Cordes staren door het hek over het grijze industrielandschap. Ze storen zich aan verhalen over een eerlijke verdeling van lasten en lusten, over omwonenden die financieel een graantje meepikken van de energietransitie. ,,Mooie verkooppraatjes’’, zegt Kruzenga. ,,De waarheid is dat dit soort zonneparken big business zijn, een speelbal voor het grote geld. Het heeft helemaal niks te maken met lokaal duurzaam van onderaf. Het wordt ons opgedrongen en klaar.’’ Van lokaal eigendom is in Sappemeer geen sprake, omwonenden kregen niet de kans financieel te participeren. En een gebiedsfonds waarin een deel van de winst wordt gestort en waarmee lokale projecten worden betaald is er ook niet. De omgeving staat met lege handen. Cordes schudt zijn hoofd en loopt terug naar zijn tuin. Het liefst zou hij verhuizen naar een vrije plek met mooi uitzicht. Zoals hij gewend was. Maar hij twijfelt. ,,Wie zegt me dat ik dan niet wéér een zonnepark naast mijn huis krijg?’’

28

Bijlage 5 Martien Visser in het Financieel Dagblad 9 februari 2021 Originele link van het artikel: https://fd.nl/ondernemen/1373198/nieuwe-locaties-voor-zon-enwindparken-zijn-overbodig-om-klimaatdoel-te-halen

Zie ook: https://windalarm.amsterdam/article/Podcast-Martien-Visser-over-doorrekening-RES%E2%80%99sen%E2%80%9CDoel-2030-nu-al-bijna-gehaald%E2%80%9D

Maar het klimaatdoel is al bijna binnen en zoveel nieuwe locaties zijn niet nodig, zegt Visser tegen het FD. Visser, lector aan de Hanzehogeschool Groningen, is onder energie-experts bekend vanwege zijn berekeningen op sociale media over hoeveel duurzame energie er in Nederland al is opgewekt. In het Klimaatakkoord is afgesproken om in 2030 35 TWh aan zon- en windenergieproductie op land te hebben. Dit is nodig om broeikasgasuitstoot in Nederland te reduceren om opwarming van de aarde tegen te gaan. 'Als je alle subsidies bekijkt die tot nu zijn beschikt voor het plaatsen van zon- en windparken en naar dat wat al is gebouwd, dan kom ik al op ruim 33 TWh', zegt Visser. 1 TWh staat volgens hem ongeveer gelijk aan tachtig grote windturbines of duizend hectare aan zonneweides. Visser baseert zich op gegevens van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) en het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). De helft van de elektriciteitsproductie die nodig is voor dit klimaatdoel, is al gebouwd en voor de andere helft is subsidie toegezegd, aldus Visser. Die parken worden de komende tien jaar nog gebouwd, maar hun locatie staat al vast. Het PBL publiceerde twee weken geleden een analyse van de concept-regioklimaatplannen en kwam toen nog tot een lagere raming voor de duurzame elektriciteitsopwekking in 2030.

PBL-onderzoeker Jan Matthijsen gaat uit van 25 tot 30 TWh. Het grote verschil is dat het PBL de ontwikkelingen tot en met 2019 meeneemt, terwijl Visser ook kijkt naar wat er in 2020 nog is bijgebouwd en gesubsidieerd. ’En juist vorig jaar is er heel veel subsidie gegaan naar zonneparken’, aldus Visser. 'Niet stoppen met zoeken' Kunnen gemeenten en provincies stoppen met zoeken? 'Nee, want tussen plan, vergunning en realiseren van een zon- of windpark liggen grote stappen', zegt Kristel Lammers directeur van het Nationaal Programma Regionale Energiestrategieën. Jop Fackeldey, bestuurder energie bij het Interprovinciaal Overleg vindt in de PBL-analyse meer zekerheid. 'Het kan om allerlei redenen nog stagneren, bijvoorbeeld omdat er geen capaciteit is op het elektriciteitsnet of vanwege teveel protest'. In veel provincies is het elektriciteitsnetwerk niet berekend op zoveel extra zon- en windenergie. Visser zegt dat hij er rekening mee heeft gehouden dat niet alle subsidies leiden tot de bouw van een energiepark, vooral bij zonneparken. Hij rekent die beschikte subsidies voor 50% mee. 'Beter focussen gemeenten zich op locaties waar draagvlak is, zo driftig zoeken als nu is onnodig', meent hij.

Een andere reden dat er toch nieuwe locaties nodig zijn, is dat het klimaatdoel omhoog kan gaan. Zo heeft de EU onlangs alvast het CO₂-reductiedoel voor 2030 verhoogd. Het ministerie van Economische Zaken en Klimaat zegt bij monde van een woordvoerder dat gemeenten en provincies niet moeten stoppen met zoeken naar locaties. 'Gaat iets toch niet door, dan komt de klimaatdoelstelling in gevaar. Bovendien geeft het aanwijzen van meer zoekgebieden dan nodig, op termijn nog de ruimte om keuzes te maken'. Lees ook: Klimaatplannen blijken miljardenlast voor gemeenten 29

Bijlage 6

Concept RES - vragen met commentaar

Uit de vragen beantwoord n.a.v. de publicatie van concept-RES op 17 juni 2020. 9. Kan niet alle duurzame energie van windmolens op zee komen? Het gaat niet lukken om alle energie van windmolens op zee te halen. Met de huidige plannen zal in 2030 11 GW aan windparken op zee staan. Deze leveren dan 8,5% van alle energie in Nederland. Niet alle elektriciteitsopwekking kan op zee. De zee is ook nodig voor visserij, scheepsroutes, natuur, mijnbouw. Opwekken van duurzame energie op land is daarom ook nodig om de energievoorziening volledig te verduurzamen. Commentaar: 11 GW windparken op zee is minder dan 3 % (2,8 %) Voor vertienvoudiging richting 2050 is ook ruimte. Duidelijker zou zijn te spreken van opbrengsten in TWh. Door de technische ontwikkeling gaan de rendementen nog flink omhoog. 10. Kunnen we niet beter eerst alle daken volleggen met zonnepanelen? In eerste instantie willen we dat zonnepanelen op daken worden gelegd. Maar met alleen zonnepanelen op alle daken in Nederland komen we er niet. Er is meer nodig, zoals zonnepanelen op land. Commentaar: Kenmerkend antwoord vanuit het RES-kader er is geen kwantitatieve onderbouwing. Er wordt voorbijgegaan aan het beleid voor zonnepanelen op daken en ook aan de toenemende efficiency en mogelijkheden van zonnesystemen op particulier terrein (zonnefolie en systemen op gevels bv.

Blijft slechts de stelling dat panelen op land nodig zijn. 13. Waarom streven we naar zoveel mogelijk zon-op-dak? Kan voor de gehele 1,35 TWh geen zonop-dak? Bij zon op dak is er sprake van dubbel (efficiënt) grondgebruik. Er hoeft dan minder (landbouw)grond worden benut voor zonneparken. Om die reden wil de Achterhoek de daken de maximale capaciteit van ongeveer 0,35 TWh benutten. Commentaar: Hier wordt wel een hoeveelheid genoemd, maar niet onderbouwd. De genoemde hoeveelheid is de inschatting vanuit de RES voor grootschalig dak en dat is niet transparant afgeleid.

30

Bijlage 7 Enquête Energie van Noordoost Twente

november 2020

Klimaatverandering is een belangrijk probleem dat we ook in Noordoost Twente moeten aanpakken. De manier waarop we nu met fossiele brandstoffen (steenkool, aardgas, aardolie) energie opwekken veroorzaakt klimaatverandering. Hoe belangrijk vindt u de overgang van energie uit o.a. gas, olie en steenkool naar duurzame energie uit o.a. zon en wind? Ik vind het belangrijk dat de gemeenten in Noordoost Twente zich actief inzetten om lokaal meer duurzame energie op te wekken. Ik leef duurzaam want ik… (meer antwoorden mogelijk) …gebruik duurzame energie (groene stroom/groen gas) …isoleer mijn huis extra …rijd minder kilometers (op gas/benzine/diesel) …scheid mijn afval …steun duurzame goede doelen …heb zonnepanelen op mijn dak Wie is volgens u binnen Noordoost Twente verantwoordelijk voor het behalen van de energie en klimaatafspraken? (meer antwoorden mogelijk) Landelijke overheid (Rijksoverheid) Provincie Gemeenten Inwoners Keuze energieopwekking Het volgende deel van de enquête gaat over hoe we duurzame energie gaan opwekken en welke verdeling u zou wensen. Om in 2030 lokaal duurzame elektriciteit te kunnen produceren, wordt voor de Regionale Energiestrategie van Twente gebruik gemaakt van bewezen technieken. Dit zijn zonne- en windenergie, waarvan we weten dat ze voor 2030 op grote schaal kunnen worden ingezet.

Voor warmte uit de diepe bodem of gebruik van waterstof is het nu nog te vroeg. Of we kernenergie gaan inzetten, is een besluit van het rijk. De keuze in de periode tot 2030 is dus beperkt tot zonne-energie en windenergie. Voor de bijdrage van de Noordoost Twentse gemeenten aan de RES Twente (en dus aan het Klimaatakkoord) kunnen we kiezen uit een beperkt aantal ‘smaken’: • Zonne-energie opgewekt op grote daken (groter dan 300 m2) • Zonnevelden • Kleine windmolens tot 21 meter tiphoogte (=hoogte van de hoogste wiek). Dit noemen we erfmolens • Dorpsmolens. Dit zijn middelgrote lokale molens voor een dorp of buurt • Grote windmolens met een tiphoogte van 200 tot 250 meter Verder is het goed om te weten dat één grote windmolen evenveel energie levert als 10 hectare zonnevelden (= 20 voetbalvelden). En één grote windmolen levert evenveel energie als 300 erfmolens. Welke situatie heeft u het liefst? Als u dat wilt, kunt u hier uw antwoord uitleggen: Om in het jaar 2030 de helft (50%) van onze energie duurzaam op te kunnen wekken, redden we het niet met bijvoorbeeld alleen zonnepanelen op daken. Als we alleen zonne-energie gebruiken moet we heel veel zonnevelden aanleggen. We moeten waarschijnlijk een mix van zonne- en windenergie inzetten. In het volgende schema hebben we het aantal Gigawatturen (GWh) (335) ingevuld dat we in 2030 in Noordoost Twente moeten opwekken.

We hebben aangegeven hoeveel zonnepanelen of windmolens daarvoor nodig zouden zijn. Gemeenten Dinkelland, Losser, Oldenzaal en Tubbergen denken nu, voor heel Noordoost Twente, aan deze mix: Wat vindt u van de voorgestelde mix van Noordoost Twente? Kunt u uw antwoord toelichten? Wat moet er volgens u worden aangepast aan de voorgestelde mix? (meer antwoorden mogelijk) Wat wilt u aanpassen aan het aantal voorgestelde windturbines? Wat wilt u aanpassen aan het aantal voorgestelde zonnevelden?

31

Stel, u krijgt de mogelijkheid om samen met andere inwoners mede-eigenaar te worden van zonnepanelen in uw gemeente, waarmee u geld kunt verdienen. Let wel: dit vraagt om een investering van uw kant! Stel u kunt de hoogte van de investering zelf bepalen en is mogelijk vanaf een bedrag van circa € 120,--. Hoe staat u hier dan tegenover? Als u dat wilt, kunt u hier uw antwoord uitleggen: Stel, u krijgt de mogelijkheid om samen met andere inwoners mede-eigenaar te worden van windturbines/windmolens in uw gemeente, waarmee u geld kunt verdienen. Let wel: dit vraagt om een investering van uw kant! Stel u kunt de hoogte van de investering zelf bepalen en is mogelijk vanaf een bedrag van circa € 120,--. Hoe staat u hier dan tegenover? Als u dat wilt, kunt u hier uw antwoord uitleggen: Bent u ondernemer in Noordoost Twente? Bent u geïnteresseerd in de uitkomsten van dit onderzoek en verdere informatie over het opwekken van duurzame energie in Noordoost Twente? Heeft u nog opmerkingen over deze vragenlijst? Dan kunt u dat hier aangeven: Wat zijn de vier cijfers van uw postcode? Woont u binnen of buiten de bebouwde kom? In welk jaar bent u geboren? Wat is uw geslacht? Publicatie: MEERDERHEID INWONERS IS VOOR DUURZAME ENERGIEOPWEKKING

IN NOORDOOST TWENTE maandag 21 december 2020 Gemeente DinkellandGemeente LosserGemeente OldenzaalGemeente TubbergenOverig

Een ruime meerderheid van de inwoners in Noordoost Twente ziet klimaatverandering als een probleem. Diezelfde meerderheid vindt dat we onze energie daarom duurzaam moeten gaan opwekken. Zo blijkt uit een enquête van Energie van Noordoost Twente. Het samenwerkingsverband van de gemeenten Dinkelland, Losser, Oldenzaal en Tubbergen deelt de resultaten van een extern onderzoek onder inwoners over duurzame opwek van energie (zon en wind).

REDEN ONDERZOEK De reden achter het onderzoek is het veranderende klimaat en de landelijke afspraken om meer duurzame energie op te wekken. In de energietransitie wordt over heel Nederland per regio vastgelegd hoeveel zonne-energie en windenergie opgewekt moet gaan worden. De Noordoost Twentse gemeenten staan ook voor deze keuze en hebben in de regionale energietransitie (RES Twente) aangegeven dat ze daar gezamenlijk aan willen bijdragen met de volgende mix: 18 windmolens (in clusters van minimaal 3), 100 ha zonnevelden (ongeveer 200 voetbalvelden), 63 ha zonnepanelen op daken en 12 lokale energieprojecten (zon of wind) nabij een dorp of wijk. Dat aanbod is nog een concept, de afzonderlijke gemeenteraden moeten hier nog een besluit over nemen. Voor dat besluit er komt, wilden de gemeenten eerst de mening van de inwoners peilen. Nu de resultaten van de enquête er zijn, kan er in alle openheid het gesprek erover gevoerd worden en kunnen de resultaten meegewogen worden in de besluiten.

ACTIEVE ROL VOOR GEMEENTEN Driekwart van de inwoners vindt dat de gemeenten in Noordoost Twente zich actief moeten inzetten voor duurzame opwek van energie. Op de vraag wie uiteindelijk verantwoordelijk is voor het behalen van de klimaatafspraken, zien de inwoners de verdeling als volgt: eerst de landelijke overheid, dan de gemeenten, dan de provincie en tot slot de inwoners zelf. Dat al deze partijen hieraan moeten bijdragen, is de meerderheid het over eens.

32

VOORKEUR ZON EN WIND Duurzaam energie opwekken kan op meerdere manieren. De vier gemeenten willen dit vooral met zon en wind gaan opwekken in Noordoost Twente omdat dit op dit moment de beste technieken zijn. Op de vraag wat inwoners hiervan vinden, geeft meer dan de helft de voorkeur aan een combinatie van zonne- en windenergie. Een vijfde van de inwoners gaat voor alleen zonne-energie en een kleiner aantal voor alleen windenergie. 17% van de inwoners wil helemaal niet dat er in Noordoost Twente duurzame energie wordt opgewekt door windmolens en/of zonnevelden. Inwoners die een combinatie van zonne- en windenergie voor Noordoost Twente zien, hebben de volgende voorkeuren: eerst zonnepanelen op bedrijfsdaken, daarna zonnepanelen op woningen en als derde een aantal grote geclusterde windturbines.

MOGELIJKE LOCATIES In de enquête is ook gevraagd waar de zonnepanelen en windturbines dan geplaatst zouden kunnen worden. Veruit de meest genoemde locaties zijn langs bestaande infrastructuur, zoals langs de A1, en op of nabij industrieterreinen. Ook ziet men windmolens het liefst langs de Duitse grens en zonnevelden op plekken die gecombineerd kunnen worden met waterberging.

EIGEN DUURZAAMHEID VAN INWONERS Hoe duurzaam zijn de inwoners eigenlijk zelf? De top drie aan antwoorden: bijna alle inwoners scheiden hun afval en een ruime meerderheid bespaart zo veel mogelijk energie en water. Slechts 2% van de inwoners geeft aan dat ze helemaal niet duurzaam leven. Op de vraag of inwoners zouden willen investeren in zonnepanelen of windturbines in hun gemeente, geeft de meerderheid aan dat zij wel in zonnepanelen willen investeren. Een vijfde deel ziet dit niet zitten. Voor windturbines geven ongeveer evenveel inwoners aan dat ze wel of juist niet willen investeren. In beide gevallen is dit net even minder dan de helft van de inwoners.

RESULTATEN GEEN VERRASSING Voor de gemeenten zijn de resultaten geen verrassing. Toch vinden zij het belangrijk dat dit onderzoek is gedaan. Wethouder Ursula Bekhuis van de gemeente Tubbergen namens de samenwerkende gemeenten: “Het is een mooie bevestiging dat onze inwoners ook vinden dat we met de energietransitie aan de slag moeten. We kunnen en willen dit alleen maar samen met de inwoners doen. Dan moet je ook van elkaar weten waar je staat. Dit onderzoek helpt ons om het gesprek daarover aan te gaan en passend beleid te maken.”

ONAFHANKELIJK EXTERN ONDERZOEK Om tot betrouwbare resultaten te komen, heeft een onafhankelijk extern onderzoeksbureau het onderzoek gedaan. 15.000 Inwoners hebben als onderdeel van de steekproef een uitnodiging per post ontvangen. Via de website, weekkranten en social media werden alle overige inwoners van Noordoost Twente opgeroepen om de vragenlijst ook in te vullen. In totaal hebben 2.425 mensen de enquête ingevuld. Dankzij dit aantal zijn de antwoorden voldoende betrouwbaar. Het hele rapport en een verkorte samenvatting staan op www.energievannoordoosttwente.nl/enquete

33

Aan: -

-

Betreft:

de Colleges van Burgemeester en Wethouders en alle Raadsleden van de gemeenten Aalten, Berkelland, Bronckhorst, Doetinchem, Montferland, Oost Gelre, Oude IJsselstreek en Winterswijk Programma coördinator RES-regio Achterhoek Frank Duenk Stuurgroep RES-regio Achterhoek

herijking doelstelling energieneutraal Achterhoek in 2030, hoogte RES-bod 1.0, nieuwe procesgang RES 1.0 en bezwaar procesgang RES 1.0

Datum: 24 maart 2021

Geachte College- en Raadsleden, Op 14 januari is deelgenomen aan een online bijeenkomst van de RES-regio Achterhoek. Graag delen wij met u onze zeer ernstige zorgen inzake de recent bijgestelde procesgang voor het RES 1.0-bod, waarbij de Gemeenteraden opnieuw buitenspel dreigen te worden gezet. Wij verzoeken u dit schrijven op uw eerstvolgende raadsvergadering als ingekomen stuk in behandeling te nemen, te bespreken en aansluitend een schriftelijke inhoudelijke reactie te geven op dit schrijven. In dit schrijven worden achtereenvolgens de volgende onderwerpen behandeld: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

De tussenstand van grootschalige opwek in de Achterhoek voor zon en wind op land (en dak) Energieneutraal 2030 niet realistisch + Concept RES-bod veel te hoog Zeer hoog risico voor Achterhoek na 2030 Herijking strategie Gemeenteraden opnieuw buitenspel in RES Formeel bezwaar tegen procesgang RES 1.0 Gevaar voor de Achterhoek

Wij zijn ook groot voorstander van verduurzaming, maar dan wel op een manier die echt duurzaam is voor mens, natuur en (onze) leefomgeving, waarin gezamenlijk met alle belanghebbenden, waaronder nadrukkelijk ook de inwoners, wordt samengewerkt aan een adequate en draagkrachtige oplossing. Een royaal draagvlak vanuit de inwoners uit de Achterhoek over de wijze waarop de verduurzaming plaatsvindt is cruciaal in dit grote veranderingstraject binnen onze samenleving. Overheid en inwoners moeten dit gezamenlijk doen. Echt samen d’ran! Daarvoor is wel draagvlak nodig. En op de wijze zoals het nu gaat is dat er niet. Het is bepaald onze indruk dat de inwoners volstrekt onvoldoende worden betrokken bij dit project. Zij worden niet tijdig, niet open, niet eerlijk en niet transparant geïnformeerd over de impact die de energietransitie heeft op o.a. gezondheid, natuur en milieu, leefomgeving, financiële gevolgen, etc.

1

1. Tussenstand grootschalige opwek Achterhoek zon en wind op land (en dak) In de presentatie op de bijeenkomst van 14 januari vanuit de RES-regio Achterhoek is op sheet 13 (zie hieronder) duidelijk aangetoond dat de Achterhoek prima op stoom is voor grootschalige energie opwek. Dat ziet er goed uit.

Op basis van de gerealiseerde + vergunde zon- en windprojecten is de conclusie dat (met zon op dak erbij) 50% van de 1,35 TW van het concept RES-bod gerealiseerd wordt (dat betekent: > 0,65 TW).

2.

Energieneutraal 2030 niet realistisch + concept RES-bod veel te hoog

Gerelateerd aan “eigen verbruik in de Achterhoek” zou een RES-bod 1.0 van 0,50 TW al kunnen volstaan om de gevraagde bijdrage op landelijk niveau voor de Achterhoek te leveren. Strategisch is een bod van 0,50 TW (of iets hoger) binnen de RES veel sterker dan het concept-bod dat er nu ligt. Diverse andere regio's volgen een vergelijkbare strategie. Met een dergelijke insteek wordt ook de landelijke doelstelling van 35 TW behaald (totaal wordt landelijk 52 TW geboden (49% meer dan nodig)). Overigens wordt op dit moment breed erkend, o.a. door de programma coördinator van de RES-regio Achterhoek de heer Frank Duenk en veel raadsleden in de gehele Achterhoek, dat de doelstelling energieneutraal in de Achterhoek in 2030 NIET realistisch is. Tijdens een RES-bijeenkomst op 16 februari jl. voor volksvertegenwoordigers gaf 69% daarvan aan dat de doelstelling energieneutraal in 2030 niet gerealiseerd kon worden. Slechts 3% vond het doel wél realistisch en28% wist het niet.

3. Zeer hoog risico voor Achterhoek na 2030 Omdat de Achterhoek de enige regio in Nederland is die koerst op energieneutraal in 2030 (de rest op 2050) en er ná 2030 landelijk ook nog grote opgaven liggen, dreigt het ZEER HOGE RISICO dat, als elders in Nederland onvoldoende kan worden opgewekt, er na 2030 nog meer opwek in de Achterhoek zou moeten gaan plaatsvinden (omdat hier ruimte zou zijn). Dit risico is door de programmacoördinator van de RES-regio Achterhoek, dhr. Frank Duenk, ook recent gesignaleerd op een landelijke RES-bijeenkomst en onder de aandacht gebracht bij bestuurlijk trekker van de RESregio Achterhoek dhr. Langeveld (wethouder Duurzaamheid Gemeente Doetinchem, GroenLinks). Wij vragen u met klem goed nota te nemen van dit risico. 2

4. Herijking strategie De doelstelling in lijn brengen met de rest van Nederland (energieneutraal in 2050) is strategisch veel sterker. Het concept RES-bod van 1,35 TW (170% overbieding (!) t.o.v. Achterhoeks verbruik) is daarom strategisch niet verstandig. Een bod van 0,50 TW (maar ook 0,65 TW) kan volstaan en we weten ook dat we die doelstelling kunnen realiseren (dit is ook realistisch). Een dergelijk RES-bod én het opschuiven van de doelstelling energieneutraal naar 2050 biedt de Achterhoek meer bewegingsvrijheid, biedt de mogelijkheid om alternatieven goed te bekijken en biedt kansen gebruik te maken van de vele innovaties die ook in de komende jaren/decennia op het gebied van verduurzaming ontwikkeld worden (ter vergelijking: wie had 30 jaar geleden verwacht dat iedereen met een mobiele telefoon zou lopen). Overhaaste beslissingen kunnen zo worden voorkomen, er is meer tijd het elektriciteitsnetwerk passend te maken en wellicht het belangrijkste: er is meer gelegenheid draagvlak bij inwoners te creëren voor de wijze waarop de gehele energietransitie plaatsvindt. Nog altijd worden inwoners niet open, tijdig, eerlijk en transparant geïnformeerd. Wij vragen u deze omissie inzake informatieverstrekking eindelijk eens écht op te pakken.

Dringend advies: verschuif de tijdslijn van 2030 naar 2050 + verlaag het definitieve RES-bod naar 0,65TW.

5. Gemeenteraden opnieuw buitenspel in RES In de nieuwe planning van de RES-regio Achterhoek wordt vanuit onze optiek opnieuw een ‘truc’ uitgehaald, waarbij de gemeenteraden, net als in de concept-bod fase, opnieuw ‘buitenspel worden gezet’. De colleges brengen op 1 juli eerst een voorlopig RES 1.0 bod uit (zie onderstaand schema), waarna de raad er voor 1 oktober nog wat van mag vinden. Er ligt dan al een voorlopig bod vanuit de colleges.

3

Het is overigens volstrekt onduidelijk in de gehele procesgang op welk moment de hoogte van het bod (1,35 TW) ter discussie wordt gesteld. Het lijkt er in alle communicatie sterk op dat bijstelling van de 1,35 TW niet bespreekbaar is. Het concept RES-bod van 1 juli 2020 is gebaseerd op een afspraak uit 2009 (Akkoord van Groenlo; 13 (!) jaar geleden) waarvan bekend is dat de realiteitszin en de tijdslijn onhaalbaar en sterk achterhaald zijn (zie hierboven). Bovenstaande nieuwe planning is, volgens de heer Frank Duenk, op advies van de Stuurgroep RES tot stand gekomen.

6. Formeel bezwaar tegen procesgang RES 1.0 Wij tekenen formeel bezwaar aan tegen de gevolgde procesgang binnen de RES-regio Achterhoek bij de totstandkoming van de RES 1.0. Inwoners hebben opnieuw onvoldoende stem in het gehele proces. Het is aan iedere weldenkende inwoner niet uit te leggen hoe, wederom, ondemocratisch dit proces verloopt. U heeft op geen enkele wijze dit verregaande en met onomkeerbare negatieve gevolgen voor landschap en gezondheid strekkende mandaat gekregen van de kiezer. Uit de presentatie van Liander aan u als volksvertegenwoordigers op 16 februari werd aangegeven dat de RES ‘het middel is om de doelstelling te bereiken’. Wij vertrouwen erop dat u ervoor waakt dat een commerciële organisatie leidend zal zijn in dit proces.

7. Gevaar voor de Achterhoek Met het oog op het hierboven genoemde ZEER HOGE RISICO voor de Achterhoek ná 2030 lijkt het daarom uiterst verstandig en realistisch de huidige doelstelling voor 2030 én het concept RES-bod qua hoogte te heroverwegen. Wij vragen u daarom met klem deze heroverweging serieus in uw uiteindelijke besluitvorming mee te nemen.

4

Tot slot Graag ontvangen wij van u een reactie op welk moment en hoe georganiseerd wordt dat het onderwerp voor de herijking van de strategie zowel binnen de RES-regio Achterhoek over de hoogte van het RES-bod 1.0 en de tijdslijn zowel binnen de gemeenten als binnen de RES-regio Achterhoek op de juiste wijze, met betrokkenheid en draagvlak vanuit inwoners, besproken kan worden. Zoals aangegeven is een royaal draagvlak vanuit de inwoners uit de Achterhoek over de wijze waarop de verduurzaming plaatsvindt cruciaal in dit grote veranderingstraject binnen onze samenleving. Overheid en inwoners moeten dit gezamenlijk doen. Echt samen d’ran! Daarvoor is wel draagvlak nodig. En op de wijze zoals het nu gaat is dat er niet. Onze zorgen zijn zeer groot. Concluderend vragen wij van u: 1. Een heldere planning/tijdlijn over de besluitvorming t.a.v. het RES 1.0 bod, inclusief besluitvorming door de raad en het verkrijgen van draagvlak/instemming bij de bevolking. 2. Het verlagen van het RES 1.0 bod van de achterhoek tot 0,65 TW in 2030. 3. Het verschuiven van de tijdslijn Achterhoek energieneutraal naar 2050.

Met vriendelijke groet, ondertekend door de volgende bewonersgroepen:

Platform Zon en Wind het Goor (gemeente Aalten) Stichting Omwonenden Versus Windturbines (gemeente Berkelland) Actiecomité Op en Um ’t Hengelse Zand (gemeente Bronckhorst) Actiecomité Natuurlijk Landschap Heidenhoek, Actiecomite voor bescherming van natuur en leefbaarheid (gemeente Bronckhorst) Stichting Tegenwind Keppel en Eldrik (gemeente Bronckhorst) Bronckhorst Windturbinevrij (gemeente Bronckhorst) WindmolensDrempt (gemeente Bronckhorst) Geenwindmolenshier.nl (gemeente Doetinchem) Tegenwind Oude IJssel (gemeente Doetinchem) Actiecomité Geen Windmolens Didam Loil (gemeente Montferland) Stichting Behoud Kemnade en Waalse Water (gemeente Oude IJsselstreek) Stichting Leven met de Aarde (gemeente Oude IJsselstreek) Behoud Buurtschap Heuven (gemeente Oude IJsselstreek) Positieve Energie Transitie Zwolle (gemeente Oost Gelre) Bomenstichting Achterhoek (Achterhoek) 5