Document · PDF

Ontwikkelkader landgoed Haarendael - Bijlage 1

RAAD 6 juli 2023, gemeente OisterwijkBij agendapunt: Ontwikkelkader Haarendael - aanvaard13.603 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

ONTWIKKELKADER LANDGOED HAARENDAEL MIXST URBANISME

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

COLOFON

DOCUMENTTITEL OPDRACHTGEVER DATUM TEKST, AUTEUR ILLUSTRATIES + FOTO’S

Ontwikkelkader landgoed Haarendael Gemeente Oisterwijk, Anne Könst 17 mei 2023 MIXST URBANISME, Ingeborg Thoral MIXST URBANISME, Ingeborg Thoral (foto’s: tenzij anders aangegeven)

Tijdens het maken van dit document heeft MIXST URBANISME alle fotografen, auteurs en andere rechthebbenden geprobeerd te benaderen, Als desondanks iemand een tekst of illustratie vind waarop hij of zij rechten kan doen gelden of een onjuiste bronvermelding aantreffen, neem dan alstublieft contact met MIXST URBANISME op. Alle rechten zijn voorbehouden, zowel voor het gehele werk als voor delen daarvan. Niets uit dit document mag in enige vorm of op enige wijze worden verveelvoudigd, openbaar gemaakt of opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand; ook niet middels fotocopie of digitale vermenigvuldiging. Voor iedere vorm van gebruik is schriftelijke toestemming van MIXST URBANISME vereist.

MIXST URBANISME Prins Hendriklaan 34 | 3583 EN Utrecht, NL info@mixst.nl | www.mixst.nl

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

ONTWIKKELKADER LANDGOED HAARENDAEL

Luchtfoto landgoed Haarendael tussen de akkers (foto: Ricardo Pérez)

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

INHOUDSOPGAVE DE OPGAVE

DEEL 1 ANALYSE

De plek Haarendael Regionale context Landschap Veranderend gebruik van het terrein Maatschappelijke waarden van de plek Ruimtelijke opzet en groene kernkwaliteiten Gebouwde kernkwaliteiten

9 11 15 21 28 31 47

DEEL 2 RUIMTELIJK CONCEPT

Het landgoed wordt onderdeel van de samenleving Ruimtelijke hoofdingrepen De ontwikkeling start vanuit het hoofdgebouw

59 61 63

DEEL 3 VISIE; ONTWIKKELKADER MET VOORBEELDONTWIKKELING

Volgordelijke ontwikkelingsstappen Inspiratie Insel Hombroich Identiteit en programmamix landgoed: wonen + kleinschalige leisure + zorg Algemene spelregel/ bandbreedtes Spelregels/ bandbreedtes hoofdgebouw, kapel en aanliggende tuinen Spelregels/ bandbreedtes voorterreinen Spelregels/ bandbreedtes breviertuin en ruimte achter het hoofdgebouw Aanbevelingen voor verdere uitwerking

65 67 69 71 73 79 85 87

LITERATUUR

BIJLAGEN

Bijlage 1-3, 5-10,12, 14: Onderzoeksmateriaal van anderen Bijlage 4, 11, 13, 15, 16: Eigen onderzoeksmateriaal

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

DE OPGAVE

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Ligging en achtergrond Aan de noordoostkant van Haaren (gemeente Oisterwijk) ten zuiden van de N65 en met de ingang aan de parallelweg, ligt het landgoed Haarendael. Dit bijzondere Brabantse erfgoed is het voormalig grootseminarie Haarendael dat tussen 1839 en 1967 een internaat en priesteropleiding voor het bisdom ‘s Hertogenbosch was (met een onderbreking in de oorlog). In 1967 sloot de opleiding en werd het complex een zorginstelling voor mensen met een verstandelijke beperking. In 2003 stopt ook deze huisvesting. In januari 2019 wordt het terrein gekocht door een ondernemer, waarna in augustus 2019 een verwoestende brand het hoofdgebouw zwaar beschadigd. Momenteel worden er in de overige gebouwen tijdelijk arbeidsmigranten gehuisvest. Eind december 2022 wordt het gebied gekocht door een ontwikkelaar. Opgave en proces Het landgoed Haarendael heeft een duurzame instandhouding via functieverandering nodig en daarmee een nieuw perspectief op het gebruik en de inrichting van het terrein. Om die reden is dit ontwikkelkader voor de herontwikkeling van landgoed Haarendael opgesteld, met spelregels en bandbreedtes waaraan de ontwikkeling dient te voldoen. Op basis van deze visie maakt de ontwikkelaar een ontwerp op detail. De gemeente Oisterwijk begeleidt en toetst dit proces.

Het ontwikkelkader vormt een verdiepingsslag op de Notitie van uitgangspunten van mei 2021 van de gemeente Oisterwijk en vervangt de structuurvisie uit 2012, omdat bleek dat deze niet genoeg handvatten voor de herontwikkeling bood en bovendien gedateerd is (onder andere als gevolg van de brand).

Het uitgangspunt bij de herontwikkeling is dat het landgoed een passend programma krijgt met wonen in combinatie met voorzieningen die maatschappelijke meerwaarde opleveren. De focus voor het hoofdgebouw ligt na de brand op nieuwbouw. Daarbij wordt geprobeerd zoveel mogelijk van de historische bebouwing te behouden. Tijdens de uitvoering van de gedeeltelijke sloop zal pas duidelijk worden welke historische (onder)delen daadwerkelijk behouden kunnen worden en terugkomen in een plan voor de toekomst. Het voor u liggende document is tot stand gekomen via een veldbezoek in oktober 2021, drie brede workshops met omgevingspartijen tussen november 2021 en maart 2022, vier brainstormsessies met de ontwikkelaar Lithos en zijn team van specialisten in de periode juni tot en met november 2022, een serie individuele gesprekken met betrokken partijen in het eerste kwartaal van 2023 en de raadsontmoeting waarbij ook bewoners aanwezig waren in april 2023. De belangrijkste stakeholders bij deze visie waren de provincie Noord-Brabant, de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, Lithos bouw & ontwikkeling en haar team, de Gemeente Tilburg vanuit de samenwerking voor de oostflank als onderdeel van de stedelijke regio Breda-Tilburg, Stichting Maatschappelijk Platform Haarendael (SMPH) en Stichting Gedenkplaats. Zij hebben met grote betrokkenheid input geleverd.

Bij het opstellen van dit document zijn een groot aantal eerder gedane onderzoeken, visies, het resultaat van de omgevingsdialoog die op initiatief van Lithos in 2020 heeft plaatsgevonden en historisch kaart- en beeldmateriaal doorgenomen. Deze zijn terug te vinden in de literatuurlijst (o.a. bijlage 1, Kuiper Compagnons, structuurvisiekaart Haarendael, 2012 en bijlage 2, Lithos, masterplankaart Haarendael, 2020).

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

DEEL 1 ANALYSE Dit rapportdeel bevat een historische en ruimtelijke analyse van het landgoed, inclusief de waarden/ kernkwaliteiten van de plek.

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

DE PLEK HAARENDAEL Het landgoed Haarendael ligt op de hogere gronden van Nederland, hoog boven N.A.P. Hier manifesteert het zich als een afgebakende ruimtelijke eenheid in het agrarische landschap. Het is een plek met veel cultuurhistorie, die grotendeels bepaald wordt door het grootseminariegebouw en de landschappelijke context van monumentaal groen en landschapselementen. Echter ook de andere opstallen op Haarendael spelen een rol in de geschiedenis van de plek. Huize Gerra, oorspronkelijk bij het grootseminarie behorend, hoort al lange tijd niet meer bij het landgoed. Het van oorsprong grootseminarie van het bisdom ‘s-Hertogenbosch is een complex van provinciaal cultuurhistorisch belang, met diverse rijksmonumenten. Dit zijn de u-vorm van het hoofdgebouw uit 1839 (het oorspronkelijke grootseminarie), de nieuwe kapel, het poortgebouw die de kapel met het hoofdgebouw verbindt en de poort aan de rijksweg. Van het hoofdgebouw is alleen de kapel nog heel. Het u-vormige gebouw en het poortgebouw zijn beiden als gevolg van de brand zwaar beschadigd.

Landgoederen en buitens in NL (S. Nijhuis, TU Delft)

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

poort (aan het begin vd laan)

u-vormig deel/ Groot-Seminarie poortgebouw kapel

Rijksmonumenten

Huize Gerra

g we

rijk

landgoed Haarendael

landerij

Aanduiding landgoed Haarendael (vm. grootseminarie)

Luchtfoto van een deel van het landgoed (Bron: gemeente Oisterwijk, 2020)

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

REGIONALE CONTEXT

Vught

Haaren

Oisterwijk

Tilburg

Moergestel

Uitsnede van de topografische kaart, landgoed Haarendael is gelegen in de oostflank van Tilburg

Het landgoed ligt tussen drie grote steden – Den Bosch, Tilburg en Eindhoven – in een perifeer gebied. Dit gebied wordt ook wel de oostflank van Tilburg genoemd en is onderdeel van het Van Gogh Nationaal Park. Oostflank Tilburg Dit is een gebied met volop natuur - met de Oisterwijkse Bossen en Vennen, de Kampina, de Loonse en Drunense Duinen - en met diverse beken. Je kan hier goed wandelen. Men treft er verschillende kloosters, buitenplaatsen, landgoederen, kastelen en gestichten, die door de tijd heen een nieuwe functie hebben gekregen, zoals Beukenhof, Landpark Assisië, Vincentius en Kasteel Nemelaer. Ook bevindt zich hier het Nationaal Monument Kamp Vught. Haarendael, het vroegere bisschoppelijk grootseminarie, is een van de bezienswaardigheden van het dorp Haaren. Dit dorp behoort sinds 2021 tot de gemeente Oisterwijk. De oostflank Tilburg maakt deel uit van de stedelijke regio Breda-Tilburg. Deze stedelijke regio bestaat uit een groot aantal middelgrote woon- en werkkernen en dorpen, middenin een groen en afwisselend landschap. De regio’s rondom Tilburg en Breda hangen sterk met elkaar samen. Opgaven op het gebied van woningbouw, bereikbaarheid en behoud- en versterking van het landschap bekijken de steden in samenhang.

Positie van het landgoed Haarendael

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Van Gogh Nationaal Park Landgoed Haarendael ligt in het Van Gogh Nationaal Park, welke ook wel de groene binnentuin van de Brabantse bekenmetropool wordt genoemd. In 2021 was het de gastlocatie van de Landschapstriënnale. Het totale gebied is zo‘n 120.000 ha - ongeveer een kwart van Brabant - met een uniek bekenlandschap als ruggengraat. Daarin liggen ruim 30.000 ha natuurgebieden, waarvan meer dan 7.000 ha Natura-2000 gebieden, zoals de Loonse en Drunense Duinen, de Kampina/Oisterwijkse Vennen en Bossen en het Vlijmens Ven/de Moerputten/het Bossche Broek, het Ulvenhoutse Bos en de Regte Heide en het Riels Laag. Deze natuur in combinatie met de erfgoedlocaties van Van Gogh, de waardevolle cultuurlandschappen zoals de Dommelvallei en de vele cultuurhistorische belangrijke plekken in dit kleinschalig mozaïeklandschap tot in de dorpen en tot in de steden, maken dit gebied bijzonder. Het park heeft een globale begrenzing en ligt grofweg tussen Breda en Helmond (vaak wordt ook gesproken over het gebied tussen ‘s-Hertogenbosch, Waalwijk, Loon op Zand, Tilburg, Eindhoven en Helmond). Centraal staat het genieten van het landschap en de natuur en de ontwikkeling van leisure.

Van Gogh Nationaal Park (bron: Nature Today)

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

landgoed Haarendael

Structuurvisie Noord-Brabant (2010, update 2014): groene tussengebied met beken met in oranje het typisch Noord-Brabantse mozaïeklandschap

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

LANDSCHAP De Meierij Het landschap waar het landgoed Haarendael onderdeel van uitmaakt heet de Meierij. Deze bestaat uit verschillende dekzandruggen, beekdalen en dekzandvlaktes. Aan de noordkant wordt het gebied begrensd door de grote en brede oost-west lopende dekzandrug tussen Oss en Waalwijk. Het water van de beken (Essche Stroom, Beerze, Dommel en Aa) stroomt in de richting van ‘s-Hertogenbosch. In het verleden leidde deze situatie hier en daar tot problemen met de waterafvoer, waardoor natte broekgebieden, vennen en kleine veengebieden ontstonden. Kleinschalig mozaïek De Meierij wordt gekenmerkt door een kleinschalig mozaïek van oude en jonge ontginningslandschappen en woeste gronden. De lagere delen werden gebruikt als weide, hooiland of hakhout. Op de hogere delen van het bevonden zich vroeger uitgestrekte heidevelden, bossen en stuifzanden (bijvoorbeeld de Loonse en Drunense duinen). Het agrarische landschap was over het algemeen heel kleinschalig met besloten beekdalen, kleine percelen (omgeven door opgaande beplanting) en wat grotere open akkercomplexen. De heidevelden vormden zeer grote open gebieden. Populierenteelt en landgoederen Een van de beeldbepalende aspecten van de Meierij is de populierenteelt; aanvankelijk als weg- of perceelrandbeplanting, later ook in de vorm van populierenbosjes. In de Meierij zijn verschillende kastelen, abdijen en kloosters gebouwd.

Enkele middeleeuwse kastelen zijn bewaard gebleven. Nog veel rijker is het gebied aan landgoederen, buitenplaatsen en

statige villa’s, vooral in de omgeving van ‘s-Hertogenbosch (zie uitsnede van de cultuurhistorische waardenkaart). De landgoederen en buitenplaatsen uit de negentiende en twintigste eeuw liggen vaak op vroegere heidevelden die hun functie voor de boeren verloren hadden door de komst van kunstmest. Veelal hebben zij hun oorspronkelijke functie verloren en een andere bestemming gekregen, zoals een zorginstelling (hier zijn er veel van). De bossen, tuinen en parken zijn vaak nog voor een groot deel bewaard gebleven. Groene enclave op het dekzand Het landgoed Haarendael ligt op een dekzandwelving, tegen de dalvormige laagte van de beek de Raamse Loop aan (zie uitsnede van de geomorfologische kaart). De bodem op het landgoed bestaat uit lemig fijn zand. Het terrein ligt in een cultuurhistorisch waardevol gebied en in een archeologisch landschap. De dekzandwelving is op de AHN kaart aan de rood/ oranje kleur te herkennen. Het gebouw is op de hoogste plek van het terrein gebouwd. Aan de zuidzijde is de structuur van de lagergelegen beek de Raamse Loop goed zichtbaar door de groene kleur. Dit middeleeuwse riviertje is rond de jaren zestig rechtgetrokken en is bij het landgoed zeer smal met steile randen. Vlakbij ligt het dorp Haaren; deze is ontstaan uit verschillende buurtschappen.

Aan beide zijden van het dorp ligt een landgoed: Haarendael aan de noordzijde en Nemelaer - met een kasteel aan de zuidzijde van het dorp. Door de open omgeving en het redelijk kleinschalige landschap is Haarendael met zijn beplanting, houtwal (met soms een aarden verhoging) en naastgelegen greppel/ sloot goed te herkennen.

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Cultuurhistorische Waardenkaart (CHW), Provincie Noord-Brabant: Haarendael in cultuurhistorisch waardevol gebied met complexen van (provinciaal) cultuurhistorisch belang in paarse stippen, waaronder Haarendael. Het landgoed heeft diverse rijksmonumenten, maar de historische groenaanleg is niet beschermd als rijksmonument. Desondanks veel monumentaal groen.

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Haaren

Geomorfologische kaart Haarendael en omgeving: Haarendael in de Meierij, op dekzandwelving in open, redelijk kleinschalig landschap aan de Raamse Loop (middeleeuws)

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

7.50+ NAP

8.00 + NAP 8.50+ NAP 7.30+ NAP

9.60-9.80+ NAP

9.60+ NAP

Maaiveldhoogtekaart (AHN): Haarendael op hoogste plek gebouwd

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

landgoed Haarendael

In 1839 wordt het landschap gedomineerd door de beken 1839 (bron: Topotijdreis): oorspronkelijk landschap met beken

Grootseminarie te Haaren (foto KLM)

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

VERANDEREND GEBRUIK VAN HET TERREIN Op het terrein zijn grofweg drie tijdlijnen te onderscheiden. Tijdlijn 1 is die van het grootseminarie, tijdlijn 2 die van de gevangenis/ gedenkplaats en tijdlijn 3 die van zorginstelling Cello.

De aarden wal is het resultaat van het uitgraven van de ‘gracht’. In 1967 wordt deze ‘gracht’ bij de nieuwe bestemming van het gebouw op plekken gedempt. Dit is aan de voorzijde van het gebouw en aan de boerderijzijde vanaf de zijtoegang.

Tijdlijn 1, grootseminarie Het landgoed is het langst in gebruik als grootseminarie van het bisdom ‘s-Hertogenbosch: van 1839 tot 1967. Er zijn hier 2800 priesters voor hun taak in vooral de Brabantse parochies voorbereid. Het is een van de dertig seminariecomplexen met een rijksmonumentenstatus in Nederland en zeldzaam aangezien het hier een grootseminarie betreft. Op deze rooms-katholieke plek voor geestelijke ontwikkeling waren 250 kamers voor de priesters in opleiding. Er ontstond een samenleving op zich, die in verbinding stond met de omgeving en met andere parochiën. Deze samenleving was grotendeels zelfvoorzienend.

De eerste steen van het gebouw wordt in 1836 gelegd. In 1839 nemen professoren en priesterstudenten het gebouw in gebruik. In de loop van de tijd wordt er nog veel verbouwd en gebouwd: de zijvleugels, de bibliotheek, het klooster van de zusters en de kapel in Waterstaatsstijl, die in 1939 wordt vervangen door de kapel van Granpré-Molière.

Het grootseminarie wordt ongeveer in het midden van het bisdom gepland. In 1834 worden van verschillende eigenaars gronden en een boerderij aangekocht. Mgr. Zwijsen heeft goede contacten met de in Tilburg residerende kroonprins - de latere koning Willem II - die de locatie van het grootseminarie bepaalt. Men bedenkt een tuin en een gebouw die worden begrensd met water (een soort slotgracht), een aarden wal en een toegangshek. Deze begrenzing is ervoor bedoeld om volgens de opvatting van die tijd de boze wereld voor de seminaristen buiten te houden.

Op het grootseminarie Haaren was er personeel; van zusters, keuken- en tuinpersoneel tot een onderhoudsploeg voor de gebouwen. De zusters verbleven intern, het keuken- en tuinpersoneel woonden in Haaren of waren daar bij particulieren in de kost. De hofstede - die vroeger de boerderij werd genoemd - werd bewoond door tuinders en de onderhoudsploeg van de gebouwen. Het koetshuis werd van oudsher gebruik voor de stalling van de koetsen en paarden (toen er nog geen auto was). Later kwam in het koetshuis een boekenhandel met boeken op religieus gebied. Ook parochies van buiten haalden hier hun boeken. Voor velen liggen op deze plek herinneringen en heeft het grootseminarie Haaren een onuitwisbare betekenis gehad in hun leven.

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Priesterstudenten (P. Stevens)

Priesterstudenten (BHIC, 1946)

Tijdlijn 1, 1839-1967 Grootseminarie van het Bisdom ‘s-Hertogenbosch

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Aanzicht kapel (foto: Ricardo Pérez)

Tuinpersoneel, zusters en keukenpersoneel, (Beelden verkregen via de Heemkundekring/ H. van Helvert)

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Poortgebouw met gedenkstenen

Tijdlijn 2, WOII Herinneringsplek Kamp Haaren, onderdeel vh Duitse vervolgsysteem

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Tijdlijn 2, gevangenis/ gedenkplaats In de Tweede Wereldoorlog werd het grootseminarie door de Duitse bezetters gevorderd en van 1941 tot september 1944 gebruikt als gijzelaarskamp en huis van bewaring (Polizei- und Untersuchungsgefängnis Haaren). Tijdens de oorlog zaten hier verschillende groepen mensen gevangen. In totaal hebben hier 880 gijzelaars, onder wie vele prominente Nederlanders, vastgezeten en zijn er ongeveer 3100 mannen, vrouwen en kinderen als gevangenen opgesloten geweest, voornamelijk verzetsgevangenen. Zij kwamen onder de poort door het terrein op en gingen een onzekere toekomst tegemoet. Daarom werd de poort “Poort der Zuchten” genoemd. Veel van de gevangenen zijn later via deze poort weer naar andere gevangenissen of concentratiekampen gebracht. De ‘Poort der Zuchten’ werd op zaterdag 31 juli 1948 onthuld als officieel herdenkingsmonument. Na de bevrijding van Haaren komt het Brits Canadese Hoofdkwartier in het grote gebouw, gevolgd door de U.N.R.R.A. (Internationale Hulporganisatie). Pas op 9 maart 1946 kunnen de seminaristen naar het hun zo vertrouwde seminarie terugkeren.

In 1998 is Stichting Vriendenkring Haaren 1940-1945 opgericht. Zij zetten zich in om deze geschiedenis op een waardige manier te herdenken en om de herinnering aan wat zich tijdens de tweede wereldoorlog op het grootseminarieterrein heeft plaatsgevonden levend te houden. Daarvoor hebben zij de Gedenkplaats Kamp Haaren op Haarendael ingericht. Bij de entreepoort van het landgoed zijn bovendien stenen gravures te vinden, waaronder een gedenksteen met een gedicht van Jan Engelman in de inrijpoort. Na de brand is de gedenkplaats tijdelijk elders gehuisvest. Het grootste deel van de collectie, onder andere foto’s en documenten, zijn gered uit de brand. Daarnaast zijn onder andere ook de artsenkamer en verhoorkamer bewaard gebleven. Dit maakt Haarendael tot een unieke plek, omdat de situatie zoals deze was in de Tweede Wereldoorlog met ook de poort en de oprijlaan voor een belangrijk deel intact is gebleven.

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Tijdlijn 3, kinderinternaat/ zorginstelling In 1967 komt als gevolg van veranderende kerkelijke en religieuze inzichten een einde aan een belangrijk katholiek opleidingsinstituut voor priesters. Het grootseminarie krijgt in 1967 een andere functie en wordt een kinderinternaat voor verstandelijk gehandicapten (eigenaar De Sint Jozefstichting, een organisatie voor verstandelijk gehandicapten). Na diverse samenvoegingen, ontvlechtingen en fusies wordt Cello in januari 2002 de eigenaar. Haarendael is dan een plek waar verstandelijk gehandicapten wonen, begeleiding krijgen en aan dagactiviteiten en vrijetijdsbesteding doen. Bewoning op het terrein Op het terrein woonden tijdens verschillende perioden een flink aantal mensen (van Seminarie tot Cello, Van Hedel et al, 2003; Peijnenburg, 2007). In 1839 bood het seminariegebouw bij de ingebruikname onderdak aan 50 professoren en 100 studenten. Vlak voor de oorlog waren er ongeveer 150 studenten. Het gebouw heeft 250 studentenkamers (met voor iedere student een eigen kamer). Daarnaast bevonden zich op het terrein ook nog inwonende personeelsleden. Zij waren ongeveer met z’n 25-en.

Tijdlijn 3, 1967-2011 Kinderinternaat en zorginstelling, paviljoens aan het landschap toegevoegd

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Tijdlijn gebruik 1839-1967 Grootseminarie van het Bisdom ‘s-Hertogenbosch; een opleidingsinstituut voor geestelijken/ priesters (met uitzondering van WOII). In 1967 werd de opleiding gesloten vanwege kerkelijke vernieuwingen en een gebrek aan priesterroepingen.

2019 Aankoop landgoed door een particulier. Daarna teistering door inbraken en vandalisme. Vervolgens woedt er een grote brand op Haarendael die het hoofdgebouwencomplex verwoest (aug. 2019). De constructie is slecht geworden en de muren instabiel.

WOII Tijdens de Tweede Wereldoorlog was het landgoed een gevangenis en gijzelaarskamp en werden hier verzetsmensen, ontsnapte gevangen en onderduikers door de bezetters vastgehouden. Aan deze periode herinnert een gedenksteen met een gedicht van Jan Engelman in de inrijpoort. De gevangenis werd Kamp Haaren genoemd.

2019-heden Tijdelijke huisvesting van arbeidsmigranten met vanaf 2021 ongeveer 250 personen. Eind 2022 koopt ontwikkelaar Lithos het landgoed. De tijdelijke huisvesting van arbeidsmigranten blijft in principe, totdat gestart kan worden met realisatie van een plan voor de toekomst.

1967-2011 Het pand komt in handen van Stichting Haarendael en wordt eigendom van zorginstelling Cello. Het is een plek waar mensen met een verstandelijke beperking wonen en werken. In deze periode is bebouwing aan het voorterrein van het landgoed toegevoegd. Tot 2018 In 2012 verlaat Cello Haarendael en zet het landgoed te koop. Het pand komt leeg te staan en wordt ingezet voor antikraakbewoning. In 2013 vestigt de gemeente Haaren een voorkeursrecht volgens de ‘Wet voorkeursrecht gemeenten’ op de gronden van landgoed Haarendael. Deze vervalt in 2018, waarop Cello het landgoed opnieuw te koop zet. In 2018 wordt nog een drugslab opgerold.

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

MAATSCHAPPELIJKE WAARDEN VAN DE PLEK Maatschappelijke, immateriële waarden Het landgoed is op velerlei manieren van betekenis voor de omgeving geweest en nog van betekenis: 1. Als grootseminarie Haarendael is een van de dertig complexen in Nederland die een seminarie is met rijksmonumentenstatus. Het is zelfs een grootseminarie, wat architectuurhistorisch en typologisch zeldzaam is. Het landgoed is een heel functioneel ingerichte plek geweest voor geestelijke ontwikkeling (opleidingsinstituut). Aan het gebouwencomplex zijn de opkomst, bloei en het verval van de priesteropleidingen in Nederland afleesbaar. Haarendael betekent een gedenkpunt in de geschiedenis van het rooms-katholieke geloof. Koning Willem I en later ook koning Willem II hebben zich nog met de bouw bemoeid. De bouwgeschiedenis verschaft inzicht in de bestuurlijke, maatschappelijke en politieke processen in het tweede kwart van de negentiende eeuw, met name in de zich wijzigende verhouding tussen kerk en staat. 2. Als gedenkplek Haarendael is een herinneringsplek voor de tijd dat het in de Tweede Wereldoorlog een gevangenis en gijzelaarskamp was (Kamp Haaren). Hier is een groot aantal Nederlandse burgers

Aanzicht kapel (foto: Ricardo Pérez)

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

geïnterneerd geweest en ook een groot aantal (dood)vonnissen uitgesproken. In het gebouw van het grootseminarie in Haaren zaten veel min of meer bekende Nederlanders, onder wie de latere minister-president Jan de Quay, de reder Willem Ruys, de latere hoge Brusselse ambtenaar Max Kohnstamm en de schrijver Jan Campert. Woordvoerder was Jan Goudriaan (president-directeur van de Nederlandse Spoorwegen). Onder de gijzelaars waren ook leiders van ondernemingen1. De gevangenisfunctie die de plek toentertijd had is van grote cultuurhistorische betekenis. Kamp Haaren was niet een op zichzelf staande gevangenis, maar onderdeel van het Duitse vervolgingssysteem met doorgangskampen, tuchtinstellingen, concentratie- en vernietigingskampen. 3. Vanwege betrokkenheid van de omgeving bij de plek Haarendael drukte een stempel op de buitenwereld, bijvoorbeeld in economisch opzicht en op het gebied van zorg (tijd Stichting Haarendael/ Cello). Velen hebben op het landgoed gewerkt of hebben er op een andere manier een relatie mee. Zo is elke familie in het bisdom wel verbonden met het seminarie via een oom, broer, neef, zoon of buurtgenoot.

______________ 1 https://nl.wikipedia.org/wiki/Kamp_Haaren

Kansen voor behoud en versterking van de maatschappelijke waarden De geschiedenis van de plek kan op verschillende manieren beleefbaar blijven (of gemaakt worden) in de toekomstige herontwikkeling. Hieronder volgen een aantal kansen: • Grootseminarie: de status en unieke waarde van het terrein en de oorspronkelijke functie worden via sloop/ nieuwbouw van het hoofdgebouw zichtbaar gemaakt. Het landschap wordt daarbij hersteld en ontwikkeld • Stichting Haarendael/ Cello (zorg): deze vroegere tijdlijn wordt vertaald naar gemeenschapszin, zorgen voor elkaar en zorgen voor het landgoed • Gedenkplek: de kennis en verhalen over het Kamp Haaren worden in de kapel opnieuw ontsloten, gedacht en doorgegeven. Hierbij spelen de artsen- en verhoorkamer een bijzondere rol; deze zijn nog authentiek en vormen een representant van wat hier in de Tweede Wereldoorlog gebeurde. Mogelijk kan er ook een relatie worden gelegd met andere plekken waar de geschiedenis van de gijzelaars mee is verbonden, zoals Kamp Vught en het kleinseminarie Beekvliet in Sint-Michielsgestel. • Omgeving: het terrein fysiek toegankelijk maken en houden voor bezoekers, bijvoorbeeld als onderdeel van de fietsknooppuntenroute en via een extra voetpad met het dorp Haaren. De nieuwe functies op het landgoed dienen aan te sluiten bij de regio en zullen niet concurreren met die in Haaren.

Reliëf met vegetatie en bebouwing (Arcgis, Provincie Noord-Brabant)

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

RUIMTELIJKE OPZET EN GROENE KERNKWALITEITEN

Ruimtelijke opzet Haarendael en veranderingen door de tijd heen Het groen en het gebouwencomplex zijn op dit van oorsprong religieuze landgoed onlosmakelijk met elkaar verbonden. De opzet van het landgoed vertelt het verhaal van Haarendael; hoe de priesters in opleiding op een afgesloten terrein functioneerden en hier zelfvoorzienend leefden.

voorterrein west voorterrein oost p-terrein paviljoens

breviertuin + groene ruimte rondom

Waardestellingskaart (Manschot, 2021)

Het landgoed van zo’n 19 hectare heeft er door de jaren heen niet hetzelfde uit gezien. De hoofdopzet is in de basis hetzelfde gebleven en is cultuurhistorisch waardevol. Op onderdelen hebben veel veranderingen plaatsgevonden en zijn er structuren en elementen door de tijd heen verdwenen. Dit toont ook Manschot in haar externe waardestellingskaart uit 2021 (zie ook bijlage 3); de beplante randen van het landgoed en de oprijlaan hebben een hoge waardering, het groene terrein achter het hoofdgebouw is positief gewaardeerd en de rest indifferent tot negatief. De hoofdopzet van en de veranderingen op het landgoed, alsook die in het omliggende landschap, zijn af te lezen van topografische kaarten en terug te vinden in de literatuur. Opvallend zijn de volgende feiten: 1850 Het landgoed is sinds 1839 een grootseminarie en manifesteert zich als een beplante enclave in het landschap. Het terrein bestaat uit drie delen; een voorterrein dat doorsneden wordt door de oprijlaan, een ruimte om het hoofdgebouw en een ruimte daarachter met een breviertuin. Dit is een open ruimte. Het grootseminariegebouw heeft een u-vorm. Aan weerszijden van de oprijlaan staat tot 1922 een dubbele rij beukenbomen. Deze zijn vanaf dan vervangen door lindes2. 2 https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/kapel-haarendael

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

1850

1870, meer groen en slingerende padenstructuur

1900, veel paden rechtgetrokken en gebouw uitgebreid

1956, bos a/d voorkant weg en gebouw nog verder uitgebreid. Hier lijkt nog een glimp van de oude watergang voor het hoofdgebouw zichtbaar

1988, de zorgpaviljoens zijn sinds de jaren 70 neergezet. Het terrein wordt hier als internaat geduid

2011, en later als psychiatrisch ziekenhuis

Bron serie kaarten: Topotijdreis

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

1870 Vanaf 1870 is te zien dat het landgoed verdicht is met bosschages, zowel aan de voorkant als de achterkant van het complex bij de breviertuin. De paden in de breviertuin zijn licht slingerend. De voortuinen hebben gebogen paden in Engelse landschapsstijl. Aan de oostzijde van de oprijlaan liggen nutstuinen. Het landgoed heeft, naast de oprijlaan, twee verbindingen naar buiten; een naar het buurtschap Raam (oostkant) en een naar het dorp Haaren (zuidkant).

2022, percelen voor het kweken van bomen toegenomen

recente luchtfoto (Google Earth)

1900 Op het voorterrein van het landgoed zijn de gebogen paden grotendeels verdwenen; alleen aan de oostzijde is dit padenstelsel nog intact. De nutstuinen die een zelfvoorzienende functie hebben, liggen nog langs de oprijlaan. De besloten bosschages op het voorterrein bestaan sinds de aanleg van het grootseminarie uit naaldhout. Tussen 1920 en 1940 is de beëindiging van de oprijlaan druppelvormig en tijdens de oorlog meer langwerpig, met daarin een cirkelvormige ruimte (zie bijlage 1, Manschot N., dateringsplattegronden). Een brede watergang (onderdeel van een slotgracht en bescherming van het grootseminarie) bevindt zich tussen het voorterrein en de ruimte om het hoofdgebouw (zie bijlage 1 en de kaart van 1956, waar nog een deel van deze watergang zichtbaar is).

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Luchtfoto huidige staat van het gebouwencomplex Haarendael (foto: Ricardo Pérez)

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

1956 Het voorterrein van het landgoed is aanzienlijk veranderd. De parkachtige inrichting met paden en nutstuinen heeft plaatsgemaakt voor boomgaarden en weides. In deze kaart valt voor het eerst op dat de formele oprijlaan via een nieuwe route met de Raamse Akkers is verbonden. Deze zal steeds meer de verkeersstructuur op het landgoed gaan bepalen. Het grootseminarie is verder uitgebreid. In 1937 is de kapel door een nieuw exemplaar vervangen. Achter het gebouwencomplex bevinden zich nu verschillende sport- en recreatievoorzieningen, die in de tijd van de bezetting zijn aangelegd (zie bijlage 3, van Hedel A. en M. Paijmans, plattegrond WOII, 2003). De directe route naar de Raam bestaat inmiddels niet meer en ook de verbinding naar Haaren is veranderd en heeft een knik gekregen. In de breviertuin tekent zich de lineaire structuur van bomenlaantjes en gazons af. 1988 Sinds 1967 heeft het terrein een zorgfunctie en daartoe zijn er eerst twee paviljoens aan de westkant van het voorterrein gebouwd en later, in 1984, is er nog een paviljoen aan de oostkant - schuin voor het gebouwencomplex - toegevoegd (de kaart toont dit pas later). De laan, de bomenlaantjes in de breviertuin en de bosvakken achter op het perceel zijn duidelijk te herkennen. Het voorterrein heeft een open karakter van gras/ weides.

2011-2023 Langs de Raamse Akkers tegen de oostrand van het terrein ligt nu een parkeerterrein. Rondom het landgoed zijn boomkwekerijen zichtbaar. Op de kaart van 2022 is te zien dat ook het veld ten oosten van de oprijlaan hiervoor gebruikt wordt. Dit akker lag er tijdens een veldbezoek in 2021 braak bij, waardoor het voorterrein – bestaande uit grasland en akkers volledig open oogde. Voor nog meer topografische kaarten zie de reeks in bijlage 4, verandering op het landgoed en in de omgeving. En bijlage 5, Manschot N., dateringsplattegronden, 2021).

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Analysekaart ruimtelijke structuur van het landgoed Haarendael anno 2021: Hoge waarden langs de randen van het landgoed, de oprijlaan en achter het hoofdgebouw. De inrichting van het terrein is langzaam versoberd en verwilderd en de tuinstructuren zijn verdwenen. De zorgpaviljoens volgen wel de orthogonale structuur van het terrein, maar hebben niet tot een landschapsversterking geleid.

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Analysekaarten huidige situatie Het terrein heeft een aantal vaste waarden waaronder het hoofdgebouw, de oprijlaan en het groene kader van houtwallen. Ook blijft de driedeling van onderscheidende ruimten: voorterrein, middenruimte met hoofdgebouwencomplex en breviertuin, duidelijk afleesbaar. Maar het landgoed kent door de tijd heen ook een veranderende inrichting, zoals in de open/dicht verhouding van het landschap, de opzet van de padenstructuur, de aan-/ afwezigheid van moestuinen en boomgaard(en), en de latere verdichting van de voorterreinen aan de westzijde. Het cultuur- en tuinhistorisch onderzoek (bijlage 6, Manschot, N., waardestelling groen, 2021) maakt inzichtelijk welke gebieden en groenelementen een hoge dan wel positieve waarde hebben en welke een indifferente of negatieve waarde.

Breviertuin met evenwijdig lopende laantjes en verbindend pad (allemaal monumentale bomen)

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Analysekaart (punt- en lijn)elementen langs de randen en de oprijlaan anno 2021

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Analysekaart kernkwaliteiten landgoed Haarendael (exclusief solitaire monumentale bomen ingetekend): Ruimtelijk: contrast landgoed/ agrarisch landschap, laan met a/h einde het hoofdgebouw met kapel, open binnenplaats, breviertuin met laantjes, monumentale bomen, Mariagrot, groen kader van houtwallen met a/d oostzijde visueel contact met de omgeving, 3 deelgebieden. Algemeen: rust, ruimte, contemplatie

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Veld in gebruik door een boomkwekerij aan de zuidzijde van het landgoed

Raamse Akkers, toegang vanuit Haaren naar Haarendael (beuken langs het landgoed)

Beek de Raamse Loop, langs het omwalde landgoed Haarendael en door de velden en akkers (oevers hebben een beperkte biodiversiteit)

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Groene waarden De groene kernkwaliteiten van het landgoed zijn meerledig:

heeft een hoge tuinmuur langs het open veld op het landgoed, die van verre over het weiland zichtbaar is.

1. Landschappelijke eenheid met heldere terreinbegrenzing Het landgoed is een landschappelijke eenheid die duidelijk herkenbaar en autonoom is. Het is een afgezonderde enclave in het landschap, grotendeels omkaderd door forse bomen en bosschages en daarmee besloten tot halfopen met soms (oostzijde) nog zicht naar buiten toe. Om rust en afzondering in overeenstemming met de kloosterlijke levensstijl te hebben, is de enclave naar binnen gekeerd. Hieruit spreekt de voormalige functie van het grootseminarie.

2. Contrast landgoed-omgeving Er is een duidelijk contrast tussen het landgoed en zijn omgeving (dicht/ open). De omgeving is landelijk en open, zoals men toentertijd voor het grootseminarie een afgelegen plek in het landschap wenste. Sinds 1839 bestaan de omliggende percelen uit akkers, weidegronden en enkele boomkwekerijen. Tegenwoordig (2021) wordt er aan de noordwestzijde maïs geteeld en lbevindt zich aan de zuidzijde en noordoostzijde van het landgoed boomteelt (van jonge lage boompjes).

Over grote lengtes ligt een met bosschages beplante wal (aan de oost-, west- en zuidkant van het landgoed). De beplante wal is beeldbepalend en heeft historische kwaliteit. Langs de oosten westzijdes ligt aan de buitenzijde van de wal een greppel; dit is aan de zuidzijde het beekje de Raamse Loop. Deze is niet meer dan een smalle sloot met steile oevers. De akkers aan de zuidzijde vormen een landschappelijke schakel naar het dorp (er ligt hier nog een historische greppel). Aan de noordzijde van het terrein langs de rijksweg bevindt zich de hoofdentree die gemarkeerd wordt met een poort (rijksmonument). Huize Gerra

3. Duidelijk aanwezige hoofdstructuur Het terrein heeft een symmetrische en geometrische opzet, met in de centrale as aan het einde van de oprijlaan het voormalig grootseminarie. Er is een duidelijke driedeling binnen het landgoed afleesbaar: voorterreinen met centrale as en velden, centrale deel met hoofdgebouwencomplex en binnenin een besloten binnentuin, en achteraan de breviertuin. Voorterrein, breviertuin, oprijlaan en gebouw zijn onderling sterk met elkaar verbonden. Hieronder volgt een gedetailleerde beschrijving van de groene waardevolle onderdelen:

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Voorzijde bij koetshuis en gebouwencomplex

Oprijlaan naar het hoofdgebouw, met dubbele rij lindes + greppel en beukenhaag aan beide zijdes van de weg

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

3a. Centrale oprijlaan De monumentale oprijlaan is beeldbepalend en heeft historische kwaliteit. De centrale laan is 500 meter lang en heeft sinds 1922 een dubbele rij lindes. De laan en de poort aan de parallelweg van de N65 vormen een statig geheel. De poort is naar ontwerp van M.J. Granpré Moliere. Voor die tijd (1936) stond er een sierhekwerk. De oprijlaan eindigt op enige afstand voor het gebouwencomplex, waar ooit een voorrijlus in het groen voor het brede front van het grootseminarie lag. In de laan liggen aan weerzijden verlande greppels, die horen bij de laanopzet. De beukenhagen die aan de buitenzijde van de greppels liggen ogen gezond maar hebben achterstallig onderhoud. Ze hoorden waarschijnlijk bij de nutstuinen en zijn daarom cultuurhistorisch waardevol (zie ook de onderstaande doorsnede waarop ze staan afgebeeld). 3b. Breviertuin met lanen De tuin bestaat uit rechte, evenwijdige paden met monumentale bomenrijen, die aan de uiteinden met elkaar zijn verbonden. Tot 1900 slingerden de paden. De priesters in opleiding gebruikten

de breviertuin om al lopend te bidden of te studeren. Tussen de paden lagen de gazons die doorzicht boden op de kapel. De tuin is in de loop der tijd verwilderd geraakt en in een bos met heesters getransformeerd. Deze heesterrijke onderbeplanting is eind 2022 door de toenmalige eigenaar rigoureus gerooid. De brevierlaantjes bestaan uit Hollandse eik, Amerikaanse eik en esdoorn en vormen tezamen met de oprijlaan en andere boomgroepen op het terrein belangrijke historische relicten uit de tijd van het grootseminarie. De Bomenstichting heeft in de breviertuin meerdere bomen aangewezen als monumentaal. 3c. Solitaire bomen met monumentale kwaliteit Naast de oprijlaan en de brevierlanen staan er rondom het gebouwencomplex veel bomen met een monumentale kwaliteit. Voor het hoofdgebouw staan twee oude lindes en een oude taxus en rondom (met name voorkant en westkant) staan diverse solitairen van eik, groene en rode beuk, zilveresdoorn, paardenkastanje, tamme kastanje, walnoot, tulpenboom en atlas ceder te vinden (zie bijlage 7, van den Oever M, bomeninventarisatie, jaar onbekend en bijlage 8 Lithos,

Inrichting oprijlaan Haarendael (jaar tekening onbekend, bron: van Hedel A. en M Paijmans, Van Seminarie tot Cello, 1836-2003)

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Lourdesgrot/ Mariagrot aan de zuidzijde van de breviertuin in de bosschages

Omwalling langs de Raamse Akkers, zicht buitenzijde (links) en binnenzijde

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

bomeninventarisatie, 2022). De variatie aan boomsoorten op het landgoed is aantrekkelijk. De bomen dichtbij de gevels van het gebouwencomplex ogen ondanks de brand uit 2019 ongeschonden, zoals de apenboom. Bij Huize Gerra (buiten plangebied) staat in de tuin een grote in de herfst roodkleurende - boom. 3d. Besloten binnentuin De besloten binnentuin in het gebouwencomplex (vm. grootseminarie) verwijst naar de afzondering van de wereld. De tuin vormt het hart van het gebouwencomplex, is omsloten en heeft een inrichting met bloembedden en snoeivormen gekend, maar ook een abstractere inrichting. In de WOII lag er een indeling in vier kwadranten met een 45 graden gedraaid assenkruis met element in het middelpunt van de ruimte, met perken en gras. Sinds de brand ligt de binnentuin er volledig verwoest bij. 3e. Lourdesgrot (Mariagrot) De Mariagrot die tegen de omwalling aan de zuidzijde van de breviertuin ligt, is een relict uit de tijd van het grootseminarie en helaas niet meer compleet. Het is niet bekend van wanneer deze dateert (van na 1858). Er stonden ooit twee beelden in; van Maria en Bernadette. De Mariagrot is onderdeel van het religieushistorische cultuurgoed van het rooms-katholieke geloof en daarmee op dit terrein van waarde.

Kansen voor behoud en versterking van de groene waarden De volgende kansen kunnen worden aangegrepen: • Contrast van het landgoed met de open omgeving intact houden. • Behouden en waar nodig versterken van de beplante wal en de houtwal als zoom van het landgoed (het is wenselijk dat er enige doorzichten, met name aan de oostzijde, naar buiten mogelijk blijven). • De oprijlaan weer als hoofdentree gebruiken en de entree vanaf Haaren hieraan functioneel ondergeschikt maken. Maak het landgoed ook onderdeel van het fietsknooppuntennetwerk. De beukenhagen in de oprijlaan terugsnoeien (verlagen) en de greppels terugbrengen (deels dichtgegroeid). • De voorterreinen transformeren naar een parkachtige inrichting waarin nieuwe gebouwtjes mogen staan, dooraderd met een padenstructuur voor wandelaars • Terugbrengen van een (groene) voorruimte aan het einde van de oprijlaan, voor het gebouwencomplex. • Behouden van de monumentaal uitgegroeide bomen op het landgoed en waar nodig aanvullen met nieuwe bomen. • Herstellen en versterken van de breviertuin (nieuwe functie denkbaar). Terugbrengen van een tuinenstructuur rondom het hoofdgebouw. Ook terugbrengen van de waterstructuur/ slotgracht in de vorm van een wadi/ infiltratiezone tussen voorterreinen en hoofdgebouw. Aanleg van nieuwe nutstuinen en boomgaard. En landschapsontwikkeling.

• Herinrichten van de binnentuin in het grootseminarie, zodat het weer een bijzondere ruimte is. • Herstellen van de Mariagrot, met beelden. • Verwijderen van het huidige parkeerterrein op het landgoed en onderdeel maken van het toekomstige parklandschap. • Verhogen van de ecologische kwaliteit van de Raamse Loop (via oeverontwikkeling) in aansluiting op het landgoed. Een wens is dit uiteindelijk over grotere lengte en in aansluiting op andere groengebieden te realiseren.

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Voor- en achtergevel gebouwencomplex Haarendael van voor de brand (bron: tekeningen visie Haarendael, Bedaux de Brouwer, 2021; zie ook bijlage 6)

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

GEBOUWDE KERNKWALITEITEN Architectonische waarden De architectonische waarden van de gebouwen op het landgoed Haarendael worden hieronder benoemd. De volgende kanttekening moet daarbij worden gemaakt: door de brand in het hoofdgebouw in augustus 2019 is de constructie slecht geworden en de muren instabiel. Het is nog onduidelijk wat er precies behouden kan blijven van het oorspronkelijke hoofdgebouw. Verder is er asbest vrijgekomen. Dit zal bij de herontwikkeling eerst gesaneerd moet worden. 1. Oorspronkelijke u-vormige gebouw met binnenplaats Het oorspronkelijke grootseminarie uit 1839 heeft een u-vorm en is aangewezen als rijksmonument. Helaas is dit deel van het gebouwencomplex door de brand het meest beschadigd. Kenmerkend is het brede front van de voorgevel met hoofdentree, die in de as van het landgoed ligt en via de oprijlaan met de zware bomenrij met de poort is verbonden. Het u-vormige gebouw is symmetrisch van opzet. Het heeft

lange middengangen en de refter (eetzaal) vormde de centrale ontmoetingsplek. Deze ruimte heeft beeldbepalende zuilen. Het seminariegebouw heeft een sobere baksteenarchitectuur in neoclassicistische stijl. Verder heeft het drie bouwlagen en had het een schilddak met leien en een dakruiter (torentje op de nok in de as van de oprijlaan). Binnen het gebouwencomplex op het landgoed zijn het u-vormige gebouw, het poortgebouw met de verbindingsgang en de kapel aangewezen als rijksmonument. Het totale landgoed is een complex van cultuurhistorisch belang (cultuurhistorische waardenkaart Provincie Noord-Brabant). In het u-vormige gebouw ligt een besloten en van oorsprong eenvoudige, groen vormgegeven binnenplaats. Deze neemt een belangrijke positie in. Door de brand is de binnenplaats volledig verwoest. Het was een beeldbepalend element met een interne gerichtheid en oorspronkelijk een pad rondom (zie verder ook het hoofdstuk groen, besloten binnentuin). Bij de inpassing van

poort (aan het begin vd laan)

de Linde koetshuis en hofstede paviljoens

Tijdslagen gebouwencomplex (gebaseerd op dateringsplattegrond gebouwencomplex, van Reenen, bijlage 5)

u-vormig deel/ Groot-Seminarie poortgebouw kapel

Gebouwen

Gebouwencomplex, oormalig Groot-Seminarie

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Kapel

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Poort aan de rijksweg A65, met gedenkelementen die verwijzen naar de WOII toen Haarendael een gevangenis van de Duitsers was

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

de huidige kapel in 1925 werd de binnenplaats in de richting van de kapel iets vergroot. De waarde van het u-vormige gebouw is volgens Sigma Engineering door de brand beperkt tot enkele delen (gevelfragmenten) die mogelijk behouden kunnen worden. Het grootseminarie Haarendael werd gebouwd in 1836-1839. Bouwmeester was architect H. Essens. 2. Poortgebouw met verbindingsgang Het poortgebouw met de verbindingsgang vormde het verbindingsstuk tussen de kapel en de twee oude vleugels van het grootseminarie. Tijdens de brand heeft de brandweer deze verbindingsgang weggebroken om de kapel voor overslaande brand te behoeden; dat is gelukt. Het geheel is in de stijl van de Delftse School gebouwd en rijksmonument. De verbindingsgang had één bouwlaag, een houten gewelf met schilderingen, een uitgang naar het atrium van de kapel en één naar de binnentuin van het grootseminarie. De historische waarde van het poortgebouw met de verbindingsgang was voor de brand hoog (bijlage 8, Kuiper Compagnons, bepaling historische kwaliteit). Voor de leesbaarheid en functionaliteit van het gebouwenensemble is het daarom belangrijk dat de gang weer wordt teruggebracht. Zo wordt de relatie tussen de kapel en het voormalig grootseminarie hersteld en de binnenplaats krijgt zijn beslotenheid weer terug. 3. Kapel De kapel is bij de brand gespaard gebleven.

Het is een rijksmonument en het heeft verschillende waarden: cultuurhistorische waarden (bijzondere uitdrukking van deze geestelijke en typologische ontwikkeling, van opkomst tot Luchtfoto met de rijksbeschermde delen van het gebouwencomplex (gebaseerd op waardestelling gebouwencomplex, van Reenen, bijlage 5)

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Kapel met besloten binnenterrein en links de apenboom (foto: Ricardo Pérez)

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

verval), architectuurhistorische waarden (binnen het oeuvre van Granpré Molière en vanwege de rijke marmerdecoratie en ornamentiek), ensemblewaarden (verbonden met het steeds uitgebreide gebouwencomplex), zeldzaamheidswaarde, een structurele en visuele gaafheid in relatie tot de landschappelijke omgeving en een hoogwaardige architectonische kwaliteit (bijlage 9, van Reenen, Bouw- en Cultuurhistorisch onderzoek, 2020). De eerste kapel dateert van 1840. In 1936-1937 werd deze vervangen door een nieuwe naar ontwerp van de architecten M. Granpré Molière en H. van Helvoort. De tweede (en huidige) kapel, een driebeukige basiliek met transept en vieringtoren, is in de stijl van de Delftse School. De kapel bezit een zelfstandigheid, maar is in zijn materialisering en uitstraling ook met het gebouwencomplex verweven. In de kapel bevond zich voor de brand een gedenkplaats voor de mensen die hier in de WOII gevangen hebben gezeten. Er waren onder andere namenlijsten van de gijzelaars en gevangenen en ook waren er regelmatig tijdelijke tentoonstellingen.

De kapel bevat diverse interieurelementen met een hoogwaardige architectonische en kunsthistorische kwaliteit, zoals de veelkleurige marmeren zuilen en kapitelen met figuratieve voorstellingen en diverse onderdelen van het kerkmeubilair, waaronder het marmeren hoofdaltaar, de marmeren wastafel en wijwaterbekken en de smeedijzeren luchters en gehengen (van Reenen, p.12 Bouw- en Cultuurhistorisch onderzoek, 2020). 4. Poort aan het begin van de oprijlaan In 1939 bouwde Granpré Molière een bakstenen inrijpoort in de stijl van de Delftse School, aan het begin van de oprijlaan (eerder stond hier een sierhekwerk). Bij deze poort verwijzen

diverse elementen naar de tijd van het grootseminarie voor priesters in opleiding en naar de gevangenis ten tijde van de WOII (gedenkfunctie). De twee heiligenbeelden dateren uit de vorige eeuw en komen uit de oude kapel (die er niet meer is). De poort is rijksmonument en heeft een smeedijzeren hekwerk. Het heeft cultuurhistorische waarden, architectuurhistorische waarden, ensemblewaarden, een zeldzaamheidswaarde, een structurele en visuele gaafheid in relatie tot de landschappelijke omgeving en een hoogwaardige architectonische kwaliteit van Reenen, Bouw- en Cultuurhistorisch onderzoek, 2020). 5. Uitbreidingen aan grootseminariegebouw De latere uitbreidingen op het oorspronkelijke grootseminarie (het u-vormige gebouw) zijn in verschillende tijdsperioden gebouwd en ruimtelijk met elkaar verbonden. Het gebouwencomplex kent een orthogonale opzet van de gebouwvleugels met open hoven. Daar waar het oorspronkelijke u-gebouw symmetrisch is, geldt dit minder voor de uitbreidingen. De centrale ruimtes in het latere deel van het gebouwencomplex (dus buiten het oorspronkelijke u-gebouw) zijn de bibliotheek, het professorenhuis en de gymzaal/ aula.

De samenhang in bouwvolumes, in stijl en het baksteenmateriaal van het gebouwencomplex, het behoud van de refter en de kelders van de refter, de breedte van de voorgevel, de besloten binnentuin, de orthogonale opzet met open hoven die naar achteren zijn gericht, de relatie tussen de zwaar beplante oprijlaan met de brede voorgevel en de entree van het gebouw, vormen belangrijke ingrediënten bij de sloop/ nieuwbouw. De uitbreidingen aan het oorspronkelijke grootseminarie hebben een indifferente historische waarde (bijlage 10, Kuiper Compagnons, bepaling historische kwaliteit, 2012).

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Luchtfoto Haarendael vanaf de breviertuin en met zicht op de oprijlaan (foto: Ricardo Pérez)

professorenhuis bibliotheek gymzaal en aula (met kantine-aanbouw)

Vroegere functies in de uitbreidingen van het oorspronkelijke Groot-Seminariegebouw

Huize Gerra

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Huize Gerra Huize Gerra is gelegen aan de Rijksweg ’s-HertogenboschTilburg en is een landhuis dat niet meer bij het landgoed hoort. Toch wordt het landhuis hier even aangestipt, omdat het deel uitmaakte van de oorspronkelijke opzet van het grootseminarie. Huize Gerra werd rond 1854 gebouwd als woonhuis voor bisschop Zwijssen van ‘s-Hertogenbosch en van 1880 tot 2002 was het een klooster. Tussen 1934 en 1939 is het een jeugdhuis geweest. In het gebouw zitten nu diverse vastgoedbedrijven. De latere uitbreiding met kapel uit 1957 is van de hand van architect J. Bedaux uit Goirle en in de stijl van de Bossche School. Aan de zuidkant van de tuin, grenzend aan het landgoed, staat een hoge tuinmuur.

Koetshuis en hofstede

Woon(zorg)paviljoens

Koetshuis en de hofstede Het koetshuis en de hofstede (boerderij) die op het landgoedperceel aan de Raamse Akkers liggen zijn in 1910 gebouwd. Deze twee gebouwen hebben een indifferente historische kwaliteit (bijlage 9, van Reenen, Bouw- en Cultuurhistorisch onderzoek, 2020) en vormen geen wezenlijk onderdeel van de cultuurhistorische waarde van het landgoed. Desondanks zijn ze wel onderdeel van het verhaal van het grootseminarie. Het was een plek voor het tuinpersoneel en hun materiaal. En ook heeft er op deze plek nog een winkeltje voor religieuze literatuur gezeten. De boeken vonden hun aftrek in de verre omgeving. De gebouwen worden nu tijdelijk gebruikt voor de opvang van arbeidsmigranten.

De Linde

Paviljoenstructuur links van hoofdgebouw (foto: Ricardo Pérez)

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

Paviljoens Deze vrijstaande gebouwen zijn later ingepast en horen niet bij het originele ensemble van gebouw met parklandschap en kloostertuin. De woon(zorg)paviljoens dateren uit de jaren ‘70, met uitzondering van het gebouw ‘de Linde’ die uit 1984 is. Momenteel worden de paviljoens tijdelijk bewoond door arbeidsmigranten. Deze gebouwen zijn typerend in hun plattegrond (slingerende opzet met open hoven), maar hebben geen architectonische waarde. Voorgestelde sloop- en herbouwmethode De voorgestelde afpelmethode voor herbouw van het gebouwencomplex door Bedaux de Brouwer en Erfgoed.nu gaat uit van een zorgvuldige afbraak en een nieuw gebouwenensemble, waarbij kansrijke onderdelen (gevels en elementen) worden behouden. De architectonische waarden van het exterieur worden - daar waar dit constructief mogelijk is - eveneens behouden. Ook waardevol interieur wordt waar mogelijk behouden. Verder zal een deskundige tijdens de sloop definitief beoordelen wat er daadwerkelijk van het gebouwencomplex blijft staan en hoe er aangeheeld kan worden. Het voorstel is gebaseerd op de aanwezige kwaliteiten, maar ook of deze te combineren zijn met nieuwe gevels. Daarnaast wordt gekeken naar de gebruikswaarde, de toekomstwaarde en de uitstraling en flexibiliteit van het nieuwe gebouwencomplex.

De voorgevel van het grootseminarie en de zijgevels aan de binnenplaats zijn de belangrijkste gevels van het gebouw. Dit betekent dat deze een extra focus bij de sloop dienen te krijgen. Kansen architectonische waarden De kansen voor behoud en versterking van de architectonische waarden zijn: • Sloop/nieuwbouw van het hoofdgebouw (erfgoed) door voort te bouwen op de bestaande kernkwaliteiten zoals hierboven aangegeven (o.a. orthogonale opzet met open hoven naar achteren, het behouden van de breedte van de voorgevel + het behouden van de refter en de kelders van de refter). De herontwikkeling van het hoofdgebouw zal plaats vinden via een zorgvuldige afbraak en aanheling met de nieuwe architectuur aan de bestaande architectuur vast. Hierbij blijven de bestaande gevel(fragmenten) waar dit kan zoveel mogelijk behouden. Het is mogelijk om aan het grootseminarie aan te breiden. Let daarbij wel op dat het gehele complex niet breder wordt dan om en nabij de breedte van de voorgevel; anders wordt het gebouw te megalomaan en ontstaat er aan de zijkanten van het gebouw te weinig ruimte voor een groene inrichting. De bouwhoogte – ook van de bijgebouwen - is meestal en maximaal 3 lagen + kap. • De relatie tussen het hoofdgebouw en de oprijlaan dient versterkt te worden, zoals met een bouwkundig accent in de voorgevel en met een nieuwe voorrij lus.

• Restauratie van de kapel en herstel van de verbindingsgang. • Het herstellen/ transformeren en herprogrammeren van het koetshuis en de hofstede. • De sloop van de drie woonzorgpaviljoens. • De inpassing van eventuele nieuwbouw in de voorterreinen vertrekkende vanuit het landschap.

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

DEEL 2 RUIMTELIJK CONCEPT In dit rapportdeel wordt toegelicht hoe het landgoed zich opnieuw gaat verhouden tot zijn omgeving, wat daarvoor de ruimtelijke ingrepen op hoofdlijnen op het terrein zijn en wat de visie is voor het aan- en uitbreiden van het grootseminariegebouw.

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

HET LANDGOED WORDT ONDERDEEL VAN DE SAMENLEVING Het grootseminarieterrein was altijd een grotendeels afgezonderd gebied – een groene enclave - temidden van het omliggende agrarische landschap. Deze naar binnen gekeerde wereld in eerste instantie meer dan een eeuw lang gebruikt door de katholieke kerk. Eerst meer dan een eeuw lang door geestelijken (in opleiding) en hun personeel. Dan tijdens de onderbreking in de tweede wereldoorlog door de Duitsers en hun gevangenen, onze verzetsmensen. En tenslotte door mensen met een verstandelijke beperking (Cello periode). In dit ontwikkelkader is het voorstel om het terrein naar buiten toe te openen; met een extra verbinding naar het dorp Haaren en met een gemixt programma voor een gemixte samenleving. Landgoed Haarendael wordt een plek waar iedereen zich thuis voelt, met een programma dat zich voegt in de huidige tijdsgeest.

Het landgoed opent zich en wordt onderdeel van de samenleving

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

De vier ruimtelijke hoofdingrepen: rand, as, zones, toevoeging van bebouwing in de voorterreinen

MIXST URBANISME | Ontwikkelkader herontwikkeling landgoed Haarendael

RUIMTELIJKE HOOFDINGREPEN Om te bereiken dat het landgoed onderdeel wordt van de samenleving worden vier hoofdingrepen gedaan: 1. Versterken van het groene kader Het groene grotendeels omsloten kader van het landgoed dat gevormd wordt door een houtwal wordt waar nodig aangevuld met opgaande beplanting. Dit benadrukt het ruimtelijke contrast met het omliggende agrarische landschap. Ook krijgt het landgoed een nieuwe (extra) fysieke verbinding met het dorp Haaren. Deze langzaamverkeerroute loopt vanuit de dorpsrand van Haaren via de beek de Raamse Loop naar de zuidwesthoek van het landgoed en takt daar vervolgens aan op de nieuwe padenstructuur. 2. Terugbrengen van de voormalige functie van de oprijlaan, met beëindiging De oprijlaan krijgt zijn functie als hoofdentree voor alle verkeer terug, dus ook voor gemotoriseerd verkeer. Dit betekent dat het landgoed via de Raamse Akkers niet meer met de auto te bereiken is, maar wel door hulp- en nooddiensten en de vuilniswagen. De laanbeplanting wordt weer in ere hersteld daar waar er gaten zijn gevallen. Aan de voorzijde van het hoofdgebouw komt er een voorrijlus terug, ingepast in de tuininrichting. Het hoofdgebouw zelf zal via gedeeltelijke sloop- en nieuwbouw uit haar as verrijzen.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/12814307/1