Nota van antwoord NRD De Baars

NOTA VAN ANTWOORD

INSPRAAKREACTIES NRD DE BAARS

Opgesteld door:

21 oktober 2025

kenmerk: nva-2.0-20251021

1

Inhoudsopgave 1 2

Hoofdlijnen van de Nota van Antwoord ........................................................................................................... 4 Thematische beantwoording: windenergie...................................................................................................... 8 2.1 Integrale afweging ............................................................................................................................8 2.1.1 Het REKS-proces ............................................................................................................................... 8 2.1.2 Totstandkoming en geschiktheid locatiekeuze..................................................................................... 9 2.1.3 Nut en noodzaak van het windpark ..................................................................................................... 9 2.1.4 Het windaanbod op de locatie .......................................................................................................... 10 2.2 Beleidsmatige en bestuurlijke context ............................................................................................. 10 2.2.1 Het plan binnen het beleid van de gemeenten ...................................................................................

10 2.2.2 Toelichting op rollen van gemeenten en POB REKS ............................................................................ 10 2.2.3 Normen en kaders ........................................................................................................................... 11 2.2.4 Toepassing van het Verdrag van Aarhus ............................................................................................ 11 2.2.5 Het voorzorgsbeginsel ..................................................................................................................... 12 2.2.6 Een goede ruimtelijke ordening en behoorlijk bestuur ........................................................................ 12 2.3 Normstelling .................................................................................................................................. 13 2.3.1 Uitgangspunten voor de normstelling ................................................................................................ 13 2.3.2 Normen voor gezondheidseffecten door windturbines ....................................................................... 15 2.3.3 Lden als dosismaat ............................................................................................................................

16 2.3.4 Gebruikte hindercurve ..................................................................................................................... 17 2.3.5 Actualiteit gebruikte (wetenschappelijke) bronnen ............................................................................ 17 2.3.6 Transparantie en controleerbaarheid technische uitgangspunten en berekeningen ............................. 17 2.4 Effecten van windturbines op gezondheid ........................................................................................ 18 2.4.1 Geluidseffecten van windturbines .................................................................................................... 18 2.4.2 Laagfrequent geluid en normering .................................................................................................... 18 2.4.3 Cumulatieve geluidsbelasting .......................................................................................................... 19 2.4.4 Piekbelasting .................................................................................................................................. 19 2.4.5 Monitoring geluidsnormen ...............................................................................................................

19 2.4.6 Trillingen door windturbines ............................................................................................................. 19 2.4.7 Bisfenol A (BPA) en PFAS in windturbines .......................................................................................... 20 2.4.8 (Gezondheids-)effecten van slagschaduw en normering .................................................................... 20 2.5 Normstelling en effecten van overige aspecten ................................................................................ 21 2.5.1 (Externe) veiligheidseffecten en normering ........................................................................................ 21 2.5.2 Lichthinder door het windpark .......................................................................................................... 22 2.5.3 Negatieve gevolgen van het windpark voor recreatie en toerisme ........................................................ 22 2.5.4 Cultuurhistorische impact ............................................................................................................... 23 2.6 Natuur ...........................................................................................................................................

23 2.6.1 Stikstofeffecten............................................................................................................................... 23 2.6.2 Natura 2000-gebied en Natuurnetwerk Brabant ................................................................................. 24 2.6.3 Effecten van windturbines op paarden en vee in omliggende weilanden .............................................. 24 2.6.4 Verstoring van vleermuizen .............................................................................................................. 25 2.6.5 Effecten op vogels ........................................................................................................................... 25 2.6.6 Effecten op andere dieren ................................................................................................................ 25 2.6.7 Volledige natuurtoets ...................................................................................................................... 26 2.7 Technische en ruimtelijke kenmerken van het plan .......................................................................... 26 2.7.1 Alternatieven en varianten in het OER ...............................................................................................

26 2.7.2 Gevolgen van turbinehoogte ............................................................................................................. 28

21 oktober 2025

kenmerk: nva-2.0-20251021

2

2.7.3 Aanvliegroutes en laagvliegroutes en -gebieden................................................................................. 28 2.7.4 Landschappelijke inpassing windturbines ......................................................................................... 29 2.7.5 Visie op sanering van het windpark in het OER ................................................................................... 29 2.7.6 Aansluiting van de windturbines ....................................................................................................... 29 2.8 Participatie, communicatie en inspraak .......................................................................................... 30 2.8.1 Draagvlak voor dit project in de omgeving .......................................................................................... 31 2.9 Handhaving en planschade ............................................................................................................. 31 2.9.1 Geluid en monitoring bij bestaande windparken ................................................................................ 32 2.9.2 Nadeelcompensatie voor financiële en/of psychische schade door het plan ....................................... 32 2.9.3 Gevolg waardevermindering woningen voor de inkomsten van gemeenten ..........................................

33 3 Thematische beantwoording: watervarianten ............................................................................................... 34 3.1 Agrarische (water)variant ....................................................................................................................... 34 3.2 Betrokkenheid van agrariërs bij het proces .............................................................................................. 34 3.3 Transitiepaden in de landbouw .............................................................................................................. 34 3.4 Beneden- en bovenstroomse maatregelen .............................................................................................. 34 3.5 Referentiesituatie/ nulmeting ................................................................................................................. 34 3.6 Watersysteem aan noord- en zuidkant van de A58 ................................................................................... 34 4 Begrippenlijst ............................................................................................................................................... 36 5 Reacties .......................................................................................................................................................

38 BIJLAGE 1 BESCHRIJVING EXTRA VARIANTEN..................................................................................................... 441

21 oktober 2025

kenmerk: nva-2.0-20251021

3

1

Hoofdlijnen van de Nota van Antwoord

Integrale gebiedsvisie De Baars We hebben in Nederland een enorme opgave op het gebied van energie en klimaat. Ook de regio Hart van Brabant moet en wil daar een bijdrage aan leveren. Dat doet de regio onder andere door de ontwikkeling van energiehubs: plekken waar het opwekken van duurzame energie mogelijk is, bijvoorbeeld met windturbines en zonprojecten. De Baars, het gebied langs de A58 tussen Goirle, Tilburg, Oisterwijk en Hilvarenbeek, is één van de zoekgebieden voor zo’n energiehub. De vier gemeenten rondom De Baars werken samen met waterschap De Dommel aan een integrale gebiedsvisie voor het gebied. Inspraak op de NRD voor gebiedsvisie De Baars Een eerste stap in het proces op weg naar die gebiedsvisie is het opstellen van een Notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD). De reikwijdte beschrijft welke alternatieven en varianten worden onderzocht, welke milieu- en omgevingsthema’s in beeld worden gebracht en wat de aanpak is voor de vervolgstappen. Het detailniveau betreft de diepgang en methode van onderzoek. De uitkomsten van het onderzoek worden vastgelegd in het Omgevingseffectrapport (OER). In het gebiedsproces De Baars vinden we het belangrijk om de kennis, wensen en ideeën van mensen in de omgeving mee te nemen. We hebben er dan ook voor gekozen om iedereen de mogelijkheid te geven te reageren op de Notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD).

De NRD heeft van 12 juni 2025 tot en met 23 juli 2025 ter inzage gelegen. Ook zijn twee informatiebijeenkomsten georganiseerd. De belangstelling was groot: de bijeenkomsten werden door meer dan 500 omwonenden en ondernemers bezocht. Tijdens de avonden hoorden we zorgen en wensen. Deze gingen hoofdzakelijk over afstand tot woningen, gezondheid en geluidshinder. Ook wilden aanwezigen meer informatie over de wateroverlast en de kwetsbare natuur in een deel van het gebied. In de ingediende reacties kwamen deze vragen en zorgen ook naar voren. In deze Nota van Antwoord gaan we hier expliciet op in. In de inspraakreacties worden daarnaast veel vragen gesteld over onderwerpen en details die nu nog niet zijn uitgezocht, maar juist worden onderzocht en beschreven in het OER. Regelmatig wordt bij de beantwoording van de inspraakreacties dan ook verwezen naar het nog uit te voeren onderzoek en op te stellen OER. In de fase van het OER worden de milieueffecten op hoofdlijnen onderzocht. Om goed inzicht te krijgen in de mogelijke effecten op (de toekomst van) het gebied De Baars, worden in het OER de effecten vanuit verschillende gezichtspunten bekeken. Dit zorgt voor een breed overzicht van de verschillende effecten zodat goed onderbouwde keuzes kunnen worden gemaakt voor de fysieke leefomgeving.

Het voornaamste doel van het OER is om de verschillen tussen de alternatieven inzichtelijk te maken, zodat gemeenten en waterschap de juiste afwegingen kunnen maken bij het opstellen van de gebiedsvisie. Het OER is gericht op een brede en algemene beoordeling van effecten, niet op specifieke onderdelen. Onderwerpen zoals de reflectie van windturbines, die afhankelijk zijn van een specifiek windturbinetype, of gedetailleerde stikstofberekeningen, kunnen in dit stadium nog niet worden onderzocht. Dat gebeurt in een later stadium, bij een concreet initiatief en vergunningaanvraag. Hoofdlijn van de ontvangen inspraakreacties In totaal zijn reacties ontvangen van 397 verschillende indieners. Het merendeel van de reacties richt zich op de windopgave en de daarbij behorende varianten. Een kleiner aantal reacties heeft betrekking op de wateropgave. Reacties die door of namens privépersonen zijn ingediend, zijn geanonimiseerd om de privacy van indieners te beschermen. Elke reactie is voorzien van een uniek nummer (1 t/m 397), waarmee indieners hun bijdrage kunnen herkennen en de bijbehorende beantwoording kunnen terugvinden.

21 oktober 2025

kenmerk: nva-2.0-20251021

4

In deze Nota van Antwoord zijn de reacties samengevat en voorzien van een inhoudelijke reactie. Gezien het grote aantal reacties en de inhoudelijke overlap tussen de inspraakreacties, is ervoor gekozen om de reacties in eerste instantie thematisch te beantwoorden. In de thematische beantwoording is de vraagstelling nader geduid, is een inhoudelijk antwoord gegeven en is, waar nodig en mogelijk, op basis daarvan een voorstel tot aanpassing van de NRD gedaan. Consequenties van de inspraakreacties voor de NRD De binnengekomen reacties hebben ertoe geleid, dat we de NRD of de bijbehorende onderliggende stukken op onderdelen zullen aanpassen. In deze Nota van Antwoord zijn de aanpassingsvoorstellen beschreven en onderbouwd. De essentie van de wijzigingsvoorstellen op de NRD is drieledig: 1.

Geluid Omdat zorgen zijn geuit over geluid en gevraagd is om ook het maximale geluidniveau mee te nemen in het onderzoek, worden naast de gebruikelijke berekeningen ook de maximale geluidsniveaus (Lmax) inzichtelijk gemaakt en hanteren we de richtwaarden van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO): 45 dB Lden. Hoewel landelijke afstandsnormen nog niet zijn vastgesteld, onderzoekt het OER welke afstanden tot woningen nodig zijn om geluidseffecten te beperken.

2.

Aanvullende varianten Een aantal indieners heeft een aanvullende variant ingediend. Alle ingediende varianten hebben wij met zorg bekeken en besproken. We nemen een aantal varianten mee in het verdere onderzoek, een aantal niet. Dit hangt af van de mate waarin de ingediende variant het speelveld van het onderzoek oprekt of dat de variant al binnen het speelveld van de voorgestelde alternatieven valt. De met zichtbare zorg opgestelde variant 'Wind met Wijsheid' is hiervan een voorbeeld. Deze variant valt, net als heel veel andere inspraakreacties, binnen de onderzoeken naar de bestaande wind-varianten. De volgende drie varianten krijgen een aparte plek in het milieuonderzoek omdat zij nieuwe elementen toevoegen aan het speelveld van alternatieven (zie voor een korte toelichting op de varianten bijlage 1 achter in dit document): − − −

3.

de RRL-variant, een door de samenwerkende ondernemers Reyrink Groep, Roozen van Hoppen en Libéma ingediend integraal alternatief dat zowel de water- als de energieopgave omvat. een agrarische variant, een door samenwerkende agrariërs ingediende variant voor de watergerelateerde opgaven vanuit landbouwperspectief; een variant met de mogelijkheid voor sturing van de hoeveelheid water aan de Noord- en Zuidkant van de A58, met een gestuurde waterberging aan de Zuidkant van de A58, zonder extra sifon onder het Wilhelminakanaal.

Detailniveau In de reacties zijn veel concrete en gedetailleerde vragen gesteld. Om dergelijke vragen goed te kunnen beantwoorden, gaan we het detailniveau van het OER op een aantal punten verhogen ten opzichte van wat in Nederland gebruikelijk is. Dit betekent een diepere analyse van potentiële locaties en hun effecten. Voor de goede orde: dit betekent niet dat we in de fase van het OER de exacte, tot op de meter nauwkeurige, plaatsing van de turbines bepalen. Enige schuifruimte blijft nodig in verband met technische en praktische omstandigheden in het terrein. Hieronder vatten wij een en ander inhoudelijk samen:

-

Kosten varianten/ financiële gevolgen varianten: de balans tussen kosten en dekking; Visualisaties van windturbines ; Woonwijk de Bakertand als autonome ontwikkeling wordt meegenomen in het ondezoek;

21 oktober 2025

kenmerk: nva-2.0-20251021

5

-

Kwalitatieve analyse laagfrequent geluid en infrasoon geluid; Kwalitatieve beschrijving obstakelverlichting; Analyse windaanbod op locaties; Meenemen ervaring van andere windparken; Opnemen vermogen per variant; Nulmeting (huidige situatie); Afstand tot hoogspanningsinfrastructuur TenneT; Kritische analyse rolverdeling POB REKS en gemeenten en waterschap;

Daarnaast zijn er voorstellen gedaan die buiten de scope van het OER vallen. Dat maakt ze overigens niet minder belangrijk, alleen is het nu nog te vroeg voor een gedegen beschouwing. Deze onderwerpen worden daarom in een later stadium, tijdens het vergunningstraject, behandeld:

-

Sanering/recycling windturbines; Slagschaduwkalender; Bisfenol A (BPA) en PFAS; Maatregelen lichthinder en -schittering van windturbines; Extra geluidscontouren (inzichtelijk).

Het vervolgproces De inspraakperiode heeft veel inzichten opgeleverd over de zorgen, wensen en belangen van omwonenden, maatschappelijke organisatie en de brede samenleving. Dit is een waardevolle oogst, die we benut hebben om het onderzoeksvoorstel in de NRD aan te scherpen. In de komende periode gaan wij graag met stakeholders in gesprek om bovenstaande wijzigingen op een passende manier te verwerken in de onderzoeksaanpak voor het OER. Daarbij kijken we nadrukkelijk hoe we stakeholders en omwonenden mee kunnen nemen tijdens het onderzoek, opdat zij goed kunnen doorgronden waarom de onderzoeksaanpak is gekozen, hoe het onderzoek heeft plaatsgevonden en hoe de resultaten hieruit voortvloeien.

Gedurende het gehele vervolgtraject zijn er verschillende momenten waarop belanghebbenden inspraak kunnen leveren of bezwaar kunnen maken. Onderstaande tijdlijn geeft een samenvattend overzicht van het proces: _________________________________________________________________________________________________________ Samenvattende tijdlijn met inspraakmomenten • • • • • • • •

Augustus – oktober 2025: Verwerking en beantwoording inspraakreacties op concept NRD Oktober – december 2025: Reacties gemeenteraden Januari 2026: vaststellen NRD door colleges van B&W gemeenten en dagelijks bestuur waterschap Februari – juni 2026: Uitvoering OER en opstellen voorkeursalternatief Juli – december 2026: Opstellen gebiedsvisie inclusief consultatierondes gebiedsstakeholders Januari – maart 2027: vaststellen gebiedsvisie door gemeenteraden inclusief inspraakmogelijkheid Vanaf april 2027: Parallelle uitwerking onderdelen (wind, water, leisure, landschap) en verankering in omgevingsplan en omgevingsvergunning (inspraakmomenten en mogelijkheid voor bezwaar en beroep) 2030: Mogelijke start realisatie, afhankelijk van besluitvorming en bezwaarprocedures

_________________________________________________________________________________________________________ De planning is indicatief en afhankelijk van zorgvuldige afwegingen en eventuele bezwaren.

21 oktober 2025

kenmerk: nva-2.0-20251021

6

Leeswijzer In de inspraakreacties zijn over diverse thema’s min of meer dezelfde vragen gesteld of opmerkingen gemaakt. Daarom is ervoor gekozen om die reacties in eerste instantie thematisch te behandelen. Hoofdstuk 2 behandelt op hoofdlijnen de thema’s en vragen over de windturbinevarianten. In hoofdstuk 3 staan de thema’s die betrekking hebben op de watervarianten. Hoofdstuk 4 bevat de begrippenlijst. Hoofdstuk 5 beantwoordt de specifieke reacties, met waar mogelijk een verwijzing naar de in hoofdstuk 2 en 3 behandelde thema’s. Als inspraakreacties onderwerpen bevatten die niet binnen de thematische beantwoording vallen, zijn deze individueel beantwoord in hoofdstuk 5. Hiertoe heeft iedere indiener bij het indienen van zijn reactie een verwijzingsnummer ontvangen, waaronder de reactie en de beantwoording is terug te vinden.

21 oktober 2025

kenmerk: nva-2.0-20251021

7

2

Thematische beantwoording: windenergie

De reacties die gaan over windenergie worden in dit hoofdstuk per onderwerp en op hoofdlijnen behandeld. Het OER richt zich op effecten die relevant zijn voor de locatiekeuze, zoals geluid, slagschaduw, veiligheid en landschappelijke inpassing. Daarom richt de NRD zich op locatie specifieke onderwerpen. Sommige reacties gaan over onderwerpen waar nu nog geen uitspraak over mogelijk is, bijvoorbeeld omdat ze afhankelijk zijn van de keuze voor een type turbine. Dat is in deze fase nog niet aan de orde en volgt in de volgende fase, na de locatiekeuze. Dit is per onderwerp aangegeven, als daar sprake van is.

2.1 Integrale afweging 2.1.1 Het REKS-proces Door toedoen van de mens verandert het klimaat sneller dan ooit. Dit heeft grote gevolgen voor de wereld, ons land en onze directe leefomgeving. De opwarming van de aarde leidt wereldwijd tot meer extreem weer, zoals hittegolven, droogte, zware regenval en stormen, en een stijgende zeespiegel door smeltend ijs en warm water dat uitzet. Dit leidt wereldwijd en heel lokaal tot minder voedsel- en waterbeschikbaarheid, verlies van biodiversiteit, schade aan infrastructuur en toenemende honger en ongelijkheid, vooral in kwetsbare landen. In Nederland zien we ook extremere weersomstandigheden, zeespiegelstijging en een hoger risico op wateroverlast. In het Klimaatakkoord van Parijs van 2015 is afgesproken dat de opwarming van de aarde wordt beperkt tot minder dan twee graden Celsius ten opzichte van het pre-industriële tijdperk. Het streven is om de opwarming beperkt te houden tot anderhalve graad Celsius. In 2019 is in Nederland het Nationaal Klimaatakkoord tot stand gekomen. Dit is een pakket van maatregelen en afspraken tussen bedrijven, maatschappelijke organisaties en overheden om gezamenlijk de uitstoot van broeikasgassen in Nederland in 2030 ongeveer te halveren (vergeleken met 1990). Dat is haalbaar door energie te besparen, woningen en gebouwen zonder aardgas te verwarmen en elektriciteit duurzaam op te wekken.

Om dat te bereiken is Nederland opgedeeld in energieregio’s waarin gemeenten, provincie en waterschappen samen werken aan een Regionale Energiestrategie (RES). Hierin staat hoe regio’s energie gaan besparen en duurzaam gaan opwekken. In de regio Hart van Brabant is ook zo’n aanpak opgesteld en worden de verschillende onderdelen van dat plan nu uitgevoerd, bijvoorbeeld het opzetten van een warmtenet, stimuleringsmaatregelen voor het isoleren van huizen en het maken van energiehubs in Waalwijk, Heusden, Tilburg-Noord en ook in de Baars. Bijzonder voor de regio Hart van Brabant is dat aan de Regionale Energiestrategie de K van Klimaat gekoppeld is, met maatregelen om de omgeving aan te passen en zo de gevolgen van klimaatverandering te beperken: de Regionale Energie- en Klimaatstrategie (REKS). Het opwekken van duurzame energie met wind en zon is nodig om te voldoen aan de energiebehoefte van inwoners en bedrijven in de regio. Regio Hart van Brabant zoekt hiervoor de meest geschikte locaties. De regio heeft uitgesproken dat de energietransitie gekoppeld moet zijn aan gebiedsspecifieke opgaven op het gebied van klimaat, natuur en milieu. Dat wil zeggen dat energieprojecten bijdragen aan bijvoorbeeld het oplossen van wateroverlast of juist verdroging of geld moeten opleveren voor het versterken van de natuur. De energie- en klimaatplannen worden regionaal bekeken.

Energie en klimaat houden immers niet op bij de gemeentegrens. De besluiten worden lokaal genomen en ook de uitvoering van de plannen gebeurt lokaal, dus door de gemeenten. In maart 2021 is op regioniveau de Regionale Energie- en Klimaatstrategie 1.0 (REKS 1.0) vastgesteld. Op 21 juli hebben de gemeenteraden van de negen gemeenten in Hart van Brabant, Provinciale Staten en de Algemene Besturen van de waterschappen ingestemd met de REKS. In juli 2021 is REKS 1.0 ingediend bij het Rijk. Deze door alle regiogemeenten gezamenlijk vastgestelde REKS 1.0 is niet vrijblijvend. De regiogemeenten hebben zich hierin gecommitteerd aan een totaalvolume voor de opwek van duurzame energie in de regio en deze afspraken

21 oktober 2025

kenmerk: nva-2.0-20251021

8

zijn ook overeengekomen met de provincie, die met alle RES-regio's in Noord-Brabant vergelijkbare afspraken heeft gemaakt. Het totale provinciale bod is opgenomen in de afspraken met het Rijk, conform het door het Rijk vastgestelde klimaatakkoord. Afwijken van het REKS-bod is dus niet mogelijk.

2.1.2

Totstandkoming en geschiktheid locatiekeuze

In totaal wil de regio Hart van Brabant in 2030 1 miljard kilowattuur (1 Terawattuur) aan duurzame energie met zon en wind opwekken. Hier wordt lokaal en regionaal hard aan gewerkt, maar we zijn er nog niet. De regio onderzoekt nog de mogelijkheid om 450 miljoen kilowattuur op te wekken. Dat komt neer op ongeveer 40 kleinere of 25 grote windturbines in combinatie met ongeveer 100 hectare zonnevelden. Het is de bedoeling om windturbines en zonneparken zoveel mogelijk in energiehubs bij elkaar te plaatsen. Energiehubs zijn plaatsen waar opwek en opslag van energie worden gecombineerd. In de REKS 1.0 zijn zoekgebieden vastgesteld voor de grootschalige opwek van elektriciteit in zulke energiehubs. Energiehub De Baars staat hierin aangeduid als energiehub, waar gekeken wordt naar een combinatie van wind- en zonne-energie. Zie hiervoor ook:

Figuur 1: Vastgestelde zoekgebieden voor wind- en zonneparken (REKS 1.0)

Uit analyses blijkt dat er binnen de regio Hart van Brabant op diverse locaties nog ruimte beschikbaar is waar windturbines mogelijk zijn, maar wel onder een aantal voorwaarden. In het Omgevingseffectrapport (OER) worden deze mogelijkheden voor zoekgebied De Baars onderzocht. Daarbij worden verschillende opstellingsvarianten onderzocht, met oog voor milieu- en gezondheidseffecten, ruimtelijke inpassing, technische uitvoerbaarheid en het behoud van woon- en leefkwaliteit. De uitkomsten van het OER helpen om een zorgvuldige keuze te maken die bijdraagt aan duurzame energieopwekking, maar ook rekening houdt met de omgeving: de belangen van omwonenden, veiligheidszones en andere ruimtelijke regels en kansen.

2.1.3

Nut en noodzaak van het windpark

Windturbines op land dragen direct bij aan een duurzamer energiesysteem. Ze zorgen ervoor dat vraag en aanbod van elektriciteit dichter bij elkaar komen, waardoor minder netuitbreidingen en bijvoorbeeld hoogspanningsmasten

21 oktober 2025

kenmerk: nva-2.0-20251021

9

nodig zijn. Dit helpt ook om knelpunten in het elektriciteitsnet te verminderen en maakt ons minder afhankelijk van energie uit het buitenland. Dit is belangrijk, omdat alleen zo nieuwe woningen en (uitbreidingen van) bedrijventerreinen ook daadwerkelijk van stroom kunnen worden voorzien. Een combinatie van wind- en zonne-energie is belangrijk omdat deze bronnen elkaar aanvullen: zonnepanelen leveren vooral stroom bij zonnig weer, windturbines juist bij bewolking en 's nachts. Dit zorgt voor een stabielere en betrouwbaardere energievoorziening. Binnen het gebied De Baars is zonne-energie relatief voldoende gerealiseerd of zijn vergunningen daarvoor verleend. Daarom is het inzetten op windenergie in dit gebied noodzakelijk om te voorzien in de lokale en regionale elektriciteitsbehoefte en de regionale en landelijke klimaatdoelen te realiseren. Voor de realisatie van de vastgelegde REKS afspraken bestaan er buiten zonne- en windenergie geen alternatieven die ons in staat stellen de doelen van 20230 te realiseren. Hetzelfde geldt voor de in de REKS beschreven balans tussen opwek door wind en zon kan, gezien de belasting van het elektriciteitsnet.

2.1.4

Het windaanbod op de locatie

In verschillende reacties is gevraagd of het op de locaties wel voldoende waait om windenergie rendabel op te wekken. Nederland beschikt in vergelijking met veel andere Europese landen over een gunstig windklimaat, waardoor windenergie hier een kostenefficiënte vorm van duurzame energieopwekking is. Hoewel de gemiddelde windsnelheid in Brabant lager ligt dan in de kustgebieden, is ook in deze regio sprake van een windaanbod dat voldoende lijkt voor rendabele exploitatie van moderne windturbines. Het exacte windaanbod op de te onderzoeken locaties wordt met actuele gegevens van het KNMI in het OER onderzocht zodat we een goed beeld krijgen van de mogelijke windproductie op verschillende locaties en hoogtes

2.2 Beleidsmatige en bestuurlijke context 2.2.1 Het plan binnen het beleid van de gemeenten In een aantal reacties is de vraag gesteld of het plan wel past binnen het geldende gemeentelijke beleid. De gemeenten geven met dit plan uitvoering aan het klimaat- en energiebeleid dat negen gemeenten regionaal met elkaar hebben opgesteld en dat staat in de REKS 1.0. Dit beleid is in maart 2021 op regioniveau vastgesteld. De gemeenteraden van de negen gemeenten (waaronder dus de raden van de gemeenten Tilburg, Hilvarenbeek, Goirle en Oisterwijk), de Provinciale Staten en de Algemene Besturen van de waterschappen hebben ingestemd met de REKS. De vier gemeenten hebben, mede op basis van wat is afgesproken binnen de REKS, het ruimtelijk beleid verder vastgelegd in hun Omgevingsvisie. Ook daarin wordt de energie- en klimaatopgave benoemd en worden indien van toepassing ook zoekgebieden voor de opwek van zonne- en/of windenergie aangewezen. Klik op onderstaande gemeenten voor de actuele (ontwerp) omgevingsvisies : • Hilvarenbeek • Goirle • Tilburg • Oisterwijk

2.2.2

Toelichting op rollen van gemeenten en POB REKS

In een aantal reacties zijn vragen gesteld over de verschillende rollen die gemeenten vervullen in dit traject. Ook zijn er vragen over de rol van Publiek Ontwikkelbedrijf REKS (POB REKS). Hieronder leggen we uit welke rollen er zijn, hoe die worden ingevuld en hoe een transparant en onafhankelijk planproces wordt gewaarborgd. De gemeenten Goirle, Hilvarenbeek, Tilburg en Oisterwijk en waterschap De Dommel werken samen om in zoekgebied De Baars een energiehub te realiseren en het gebied beter bestand te maken tegen wateroverlast en verdroging. De gemeenten en het waterschap zijn het bevoegd gezag voor de planologische procedures voor de energiehub. Voor de vergunningverlening van de wateringrepen is waterschap De Dommel het bevoegd gezag. Voor de omgevingsvergunning voor windenergie is dat de provincie Noord-Brabant, maar in het kader van de REKS is de

21 oktober 2025

kenmerk: nva-2.0-20251021

10

intentie dat de provincie het bevoegd gezag overdraagt aan de gemeenten als er zicht is op vergunningverlening. De provincie Noord-Brabant blijft wel het bevoegd gezag van de vergunningverlening voor natuur. De gemeenten zorgen voor een ruimtelijk kader en toetsen energie-initiatieven aan deze kaders. Voor het realiseren van de REKS-doelen heeft een aantal gemeenten in Hart van Brabant en het Energiefonds Brabant (EFB) het Publiek Ontwikkelbedrijf REKS, kortweg POB REKS opgericht. De gemeenten en het EFB zijn voor 100% aandeelhouder van POB REKS. Alle eventuele winsten vloeien dus terug in de publieke kas. Gemeenten willen niet afhankelijk zijn van commerciële ontwikkelaars, waarbij winsten wegvloeien uit het gebied. Door een publiek ontwikkelbedrijf op te richten, hebben gemeenten bovendien meer regie op de samenhang tussen verschillende gebiedsopgaven en is minimaal 50% lokaal eigendom ook in de ontwikkelfase gegarandeerd. POB REKS investeert in de leefomgeving in de buurt van de energiehubs (via een omgevingsfonds per hub) en in regionale klimaatprojecten (via het Regionaal Klimaatfonds REKS). De winst van POB REKS gaat terug naar de aandeelhouders, dus de gemeenten (inwoners). POB REKS is verantwoordelijk voor de ontwikkeling van energiehubs, waaronder energiehub De Baars is een van de te ontwikkelen hubs.

POB REKS werkt als ontwikkelaar op basis van de visie en de bestuurlijke kaders, zoals vastgesteld door de gemeenten, waterschap, provincie en Rijk. aan een integrale ontwikkeling, met aandacht voor andere opgaven en meekoppelkansen. Zij zal ook bij verdere besluitvorming moeten blijven werken binnen de door publieke partijen vast te stellen planologische randvoorwaarden. Het onderzoek wordt uitgevoerd door een professioneel en onafhankelijk bureau. De landelijke Commissie mer toetst het onderzoek als onafhankelijk adviseur en beoordeelt of alle relevante milieueffecten volledig en juist zijn beschreven.

2.2.3

Normen en kaders

Diverse indieners hebben vragen gesteld over de normen binnen het gebied en eventuele verschillen daartussen. Het is goed om hier een onderscheid te maken tussen wettelijke ‘normen’ en beleidsmatige ‘kaders’. De normen (zoals geluid, afstand, slagschaduw etc.) zijn gelijk voor de vier gemeenten. Hierin wordt binnen het gebied dus geen onderscheid gemaakt. De gemeenten hebben in de REKS 1.0 hun uitgangspunten vastgelegd, die vervolgens zijn vertaald naar de Omgevingsvisies van elke individuele gemeente. De gemeenteraad van Hilvarenbeek heeft in een amendement op de REKS 1.0 besloten dat het zoekgebied voor grootschalige opwek in De Baars voor het Hilvarenbeeks grondgebied is begrensd tot 750 meter ten zuidwesten van de A58. De gemeenteraad van Goirle heeft bij het vaststellen van haar Omgevingsvisie besloten dat er een minimale afstand moet zijn van 500 meter tussen windturbines en de bebouwde kom. Door de hierboven genoemde raadsbesluiten zijn er dus diverse beleidsmatige kaders ontstaan waar rekening mee moet worden gehouden. Verschillen in aanvullende kaders zijn dus ontstaan nadat het REKSvoorstel gelijktijdig aan alle betrokken gemeenteraden is voorgelegd. Deze kaders zijn lokaal politiek bepaald en maken geen onderdeel uit van de uniforme wettelijke normen binnen het zoekgebied.

2.2.4

Toepassing van het Verdrag van Aarhus

Het Verdrag van Aarhus richt zich op drie pijlers: toegang tot milieu-informatie, inspraak bij besluitvorming en toegang tot de rechter. Deze uitgangspunten zijn opgenomen in de Nederlandse wetgeving, waaronder de Wet milieubeheer en de Algemene wet bestuursrecht. In enkele reacties wordt gesteld dat de gemeenten niet voldoen aan het Verdrag van Aarhus, onder meer vanwege vermeende gebrekkige toegang tot technische informatie over geluidsberekeningen en een onvoldoende inspraakproces. Op basis van de gevolgde procedure en de beschikbaar gestelde informatie is de conclusie dat aan de eisen van het Verdrag van Aarhus en de Europese richtlijn inzake milieu-informatie is voldaan. Dit is hierna toegelicht.

21 oktober 2025

kenmerk: nva-2.0-20251021

11

De gemeenten volgen de wettelijk voorgeschreven procedures, en bieden bovendien extra mogelijkheden voor inspraak. Zo is inspraak op de NRD niet verplicht, maar wel mogelijk gemaakt. De concept-NRD lag van 12 juni 2025 tot en met 23 juli 2025 ter inzage. Gedurende deze periode kon iedereen reacties indienen. Ook zijn er drie informatiebijeenkomsten geweest: één bij aanvang van het proces in februari en twee bijeenkomsten tijdens de terinzagelegging van de NRD in juni. De ingediende reacties worden meegenomen in de verdere uitwerking van de plannen. De plannen en de uitgangspunten voor de onderzoeken zijn openbaar gemaakt en voor iedereen toegankelijk. In het OER zal worden toegelicht welke rekenmethodes zijn toegepast en welke uitgangspunten en scenario’s voor de berekeningen zijn gebruikt. Daarmee zijn de gebruikte methodes volledig onderbouwt in het OER .

2.2.5

Het voorzorgsbeginsel

In de reacties is gevraagd of de gemeenten zich voldoende houden aan het voorzorgsbeginsel, gezien de zorgen over mogelijke gezondheidseffecten van windturbines. Dit beginsel is een belangrijk uitgangspunt in het milieubeleid en verdient daarom nadere toelichting. Het voorzorgsbeginsel houdt in dat bij onzekerheid over mogelijke schade aan gezondheid of milieu, maatregelen genomen kunnen worden om risico’s te beperken. Dit beginsel speelt ook mee bij ruimtelijke besluiten, maar volgens vaste rechtspraak van de Raad van State hoeft een plan niet te worden stopgezet als er nog onzekerheid is over gezondheidseffecten. Dat er onderzoeken bestaan die een mogelijk verband leggen tussen windturbines en gezondheidsklachten, of die pleiten voor grotere afstanden of meer onderzoek, betekent dus niet dat er geen besluit mag worden genomen. Het toepassen van het voorzorgsbeginsel is echter breder en betekent bijvoorbeeld ook dat het gebruik van fossiele brandstoffen moet worden teruggedrongen, omdat die bewezen negatieve effecten hebben op volksgezondheid en leefomgeving. Dit staat in het Urgenda-vonnis, waarin de overheid is verplicht om maatregelen te nemen tegen klimaatverandering. Het beginsel vraagt dus om een zorgvuldige en evenwichtige benadering: enerzijds het beschermen van kwetsbare groepen, anderzijds het voortzetten van de energietransitie om toekomstige schade te voorkomen.

Binnen dit project wordt die afweging gemaakt op basis van actuele inzichten, beleid, onderzoek en juridische kaders. Binnen het plan voor De Baars wordt het voorzorgsbeginsel toegepast in het gehele proces en dus ook in de onderzoeksopzet. Daarbij wordt rekening gehouden met zorgen uit de omgeving en met de beschikbare wetenschappelijke inzichten. Dit is in de NRD onderbouwd. Daarnaast zijn er veel andere publicaties beschikbaar. Daar hebben indieners ook op gewezen. Het betreft hier bijvoorbeeld de bronnen van Wind Wiki en buitenlandse onderzoeken. We danken indieners voor het delen van deze inzichten. In het onderzoek wordt bekeken welke bronnen relevant zijn en hoe ze kunnen bijdragen aan een zorgvuldige afweging.

2.2.6

Een goede ruimtelijke ordening en behoorlijk bestuur

Enkele indieners hebben in de reacties gevraagd of sprake is van een goede ruimtelijke ordening en behoorlijk bestuur. In deze paragraaf leggen we eerst uit wat deze begrippen betekenen en vervolgens hoe we hieraan voldoen. Goede ruimtelijke ordening houdt in dat de ruimte in Nederland op zorgvuldig en slim gebruiken. Verschillende functies, zoals wonen, werken, natuur, verkeer en recreatie, moeten goed op elkaar aansluiten, zodat een veilige,

21 oktober 2025

kenmerk: nva-2.0-20251021

12

gezonde en prettige leefomgeving ontstaat. In de Omgevingswet heet dit een evenwichtige toedeling van functies aan locaties. Dat betekent dat bij het bepalen welke functie waar komt, rekening wordt gehouden met de eigenschappen van een gebied, de belangen van omwonenden en het behoud van een goede leefomgeving, nu en in de toekomst. In het OER onderzoeken we of een windpark in De Baars haalbaar is en of voldaan kan worden aan een evenwichtige toedeling van functies aan locaties. Behoorlijk bestuur betekent dat de overheid zorgvuldig, eerlijk en transparant handelt. Het gaat om goede communicatie, zorgvuldige voorbereiding, evenwichtige belangenafweging en het bieden van rechtszekerheid. Bij besluitvorming gelden wettelijke regels én de Algemene beginselen van behoorlijk bestuur. Belangrijke beginselen zijn onder andere: • Zorgvuldigheidsbeginsel: alle relevante feiten en belangen worden onderzocht en meegewogen. • Fair play-beginsel: besluiten worden zonder vooringenomenheid genomen en burgers krijgen de kans hun mening te geven. • Motiveringsbeginsel: besluiten moeten goed onderbouwd en begrijpelijk zijn. • Rechtszekerheids- en vertrouwensbeginsel: burgers moeten kunnen vertrouwen op duidelijke en voorspelbare procedures. • Evenredigheidsbeginsel: de gevolgen van een besluit mogen niet onevenredig zwaar zijn in verhouding tot het doel.

Bij het opstellen van de gebiedsvisie en de uitvoering van het OER zorgen we voor een transparant proces, een zorgvuldige afweging van belangen en een duidelijke motivering van keuzes. We betrekken inwoners actief via participatieavonden en andere bijeenkomsten en gesprekken. Zo krijgen zij de kans om mee te denken, zorgen te uiten en ideeën aan te dragen.

2.3 Normstelling Het Omgevingseffectrapport (OER) doet verslag van uitgebreid onderzoek naar geluid, gezondheidseffecten en hinder. In het OER wordt onderzocht welke effecten windturbines hebben in relatie tot omliggende functies, zoals woningen. Dit onderzoek maakt inzichtelijk op welke afstanden tot gevoelige functies, zoals woningen, effecten kunnen optreden. Deze informatie vormt een basis voor de verdere besluitvorming.

2.3.1

Uitgangspunten voor de normstelling

In verschillende reacties is aandacht gevraagd voor de afstand tussen windturbines en woningen. Daarbij zijn suggesties gedaan, zoals het hanteren van een vaste afstandsnorm (bijvoorbeeld een veelvoud van de tiphoogte) of het overnemen van normen uit andere landen. De windturbinenormen uit het Bal (Besluit activiteiten leefomgeving) en Bkl (Besluit kwaliteit leefomgeving) zijn buiten werking gesteld voor windparken van drie turbines of meer. Dit is vastgesteld door de Raad van State in de uitspraak over Windpark Delfzijl-Zuid op 30 juni 2021. Hierdoor kunnen deze landelijke regels niet worden toegepast bij nieuwe ruimtelijke besluiten en vergunningen voor windparken. In enkele reacties wordt gerefereerd aan nieuwe landelijke afstandsnormen. Die normen zijn tot op heden nog niet vastgesteld. Het Rijk werkt aan nieuwe landelijke milieunormen, waarvoor inmiddels een planMER is opgesteld. In 2022 heeft de Minister van Economische Zaken en Klimaat laten onderzoeken of tijdelijke afstandsnormen voor windturbines konden worden ingevoerd. Uit de bijbehorende Kamerbrieven van 21 april en 6 juli blijkt dat hiervoor geen juridische basis bestaat, waardoor het Rijk heeft besloten geen tijdelijke afstandsnormen vast te stellen. Voor het planMER wordt onderzocht welke normen in de toekomst landelijk zullen gelden.

In de ontwerpwindturbinebepalingen1 is een afstandsnorm opgenomen van tweemaal de tiphoogte van de turbine. De beoogde 1

https://www.platformparticipatie.nl/windturbinesleefomgeving/ontwerpbesluit-windturbines-leefomgeving/documenten-ontwerpbesluitwindturbinesleefomgeving/default.aspx

21 oktober 2025

kenmerk: nva-2.0-20251021

13

datum van inwerkingtreding was 1 juli 2025, maar deze is uitgesteld tot nader order 2. Er is op dit moment geen definitieve datum bekend waarop de nieuwe normen van kracht worden, maar dit wordt niet vóór eind 2026 verwacht. De Raad van State heeft in meerdere uitspraken expliciet aangegeven dat het niet verplicht is om te wachten op nieuwe landelijke normen3. Provincies en gemeenten mogen eigen normen hanteren, mits deze goed gemotiveerd zijn, actueel, en afgestemd op de lokale situatie. De rechtspraak toetst deze motivering zorgvuldig. Daarnaast hebben diverse provincies en gemeenten inmiddels lokale normen vastgesteld die door de Raad van State als rechtsgeldig zijn beoordeeld. Voor het opstellen van het OER wachten we dus niet op de vaststelling van nieuwe landelijke normen. Wel volgen we de ontwikkelingen op dit gebied nauwlettend. Vergunningverlening zal pas plaatsvinden zodra er meer helderheid is over de toekomstige normen en hoe deze zich verhouden tot de lokale situatie. In het OER wordt onderzocht op welke afstand windturbines effect hebben op omliggende gevoelige functies in De Baars, zoals woningen. Deze informatie vormt een belangrijke basis voor de verdere besluitvorming. Buitenlandse afstandsnormen Veel reacties betroffen de afstandsnormen die in het buitenland aangehouden worden.

In andere landen worden uiteenlopende afstandsnormen gehanteerd: in Polen bijvoorbeeld tien keer de tiphoogte, in Duitsland gold dit tijdelijk in Beieren en in andere landen variëren de normen tussen 300 en 1.100 meter of een veelvoud van de tiphoogte. Deze buitenlandse normen zijn vaak gericht op het beperken van visuele impact, en niet primair op bescherming tegen geluid of gezondheidsrisico’s. In Nederland wordt op dit moment gekozen voor een benadering op basis van geluidscontouren. Dit betekent dat de afstand tussen windturbines en woningen niet vooraf wordt vastgelegd in meters, maar wordt bepaald door de daadwerkelijke geluidsbelasting op een locatie. Deze methode houdt rekening met lokale omstandigheden zoals landschap, bebouwing en windrichting, en biedt daardoor een effectievere bescherming tegen hinder dan een vaste afstandsnorm. WHO-advies De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft in 2018 milieugeluidrichtlijnen gepubliceerd voor Europa, waarin ook windturbinegeluid is meegenomen. Op basis van een aantal studies wordt geconstateerd dat bij een geluidsniveau van 45 dB Lden ongeveer 10% van de bevolking ernstige hinder ervaart. Daarom adviseert de WHO om blootstelling aan windturbinegeluid te beperken tot dit niveau. Het gaat hier om een advieswaarde, geen bindende norm, en de WHO noemt dit een conditional recommendation.

Dit betekent dat zij het onderliggende bewijs voor gezondheidseffecten door windturbinegeluid als beperkt of van lage kwaliteit beschouwt. Uit het rapport blijkt dat geen statistisch significante verbanden zijn gevonden tussen blootstelling aan windturbinegeluid en gezondheidsproblemen als hart- en vaatziekten, hoge bloeddruk, cognitieve stoornissen, gehoorschade, negatieve zwangerschapsuitkomsten of slaapstoornissen. De WHO vat het beschikbare bewijs als volgt samen: “very little evidence is available about the adverse health effects of continuous exposure to wind turbine noise” (p. 84). Daarnaast benadrukt de WHO dat andere factoren een belangrijke rol spelen in de beleving van windturbinegeluid en de mate van hinder, zoals houding ten opzichte van windenergie, zicht op de turbines en eventuele economische betrokkenheid.

Dit is bevestigd in het commissiedebat van de Tweede Kamer commissie Leefbaarheid en Externe veiligheid op 30 september j.l. Er is geen termijn gegeven voor het gereedkomen van de afstandsnorm. 2

3

https://www.helpdeskwindopland.nl/themas/milieunormering+windturbines/lokale+normen+verbreed/default.aspx#question=2646750

21 oktober 2025

kenmerk: nva-2.0-20251021

14

Desondanks nemen we deze aanbeveling over en wordt in het OER ook een contourberekening opgenomen voor de WHO-aanbeveling van 45 dB Lden. Dit laat zien waar deze waarde mogelijk wordt overschreden en hoe dit zich verhoudt tot de wettelijke normen. Zo wordt de WHO-richtlijn dus wel meegenomen in de afweging.

2.3.2

Normen voor gezondheidseffecten door windturbines

In de reacties zijn vragen gesteld over mogelijke gezondheidseffecten van windturbines. Gezondheid is een belangrijk onderwerp van onderzoek. In de NRD staan mogelijke gezondheidseffecten om de varianten op te beoordelen, op basis van wetenschappelijke inzichten en geldende normen. Onderzoeken van het RIVM en de GGD vormen hiervoor een belangrijke basis. Het is wetenschappelijk bewezen dat bij windturbines vooral sprake is van ‘subjectieve hinder’. Persoonlijke karakteristieken hebben invloed op de hinder die mensen ervaren. Denk aan gevoeligheid voor geluid of gezondheids- en slaapproblemen. Daarnaast kan emotionele spanning, zoals zorgen over overlast of weerstand tegen de ontwikkeling, het gevoel van hinder versterken. Klachten zijn daarom niet één-op-één te koppelen aan de mate van directe blootstelling. Veel belangrijker voor de hinder die mensen ervaren, is de manier waarop ze betrokken zijn, hoe ze worden meegenomen in de besluitvorming, of ze invloed hebben op de plek waar windmolens komen te staan en of ze meedelen in de opbrengsten en (financieel) worden gecompenseerd voor overlast. Juist daarom is het de moeite waard op zoek te gaan naar een gezamenlijke aanpak waardoor de ervaren hinder voor veel van de omwonenden afneemt. Die mogelijkheden zijn er.

Om de hinder voor direct omwonenden te verlichten, zijn naast wettelijke eisen tal van maatregelen mogelijk, zoals direct stilzetten bij slagschaduw, afspraken over de omgang met technische problemen die extra (geluids)hinder veroorzaken, slimme verlichting en het verkorten van de reactietijd op meldingen. Maar dat is allemaal techniek. De belangrijkste boodschap is: betrek omwonenden, laat mensen meepraten over wat voor hen belangrijk is, betrek ze tijdig bij de plannen en stel omwonenden niet voor voldongen feiten. Wetenschappelijke onderbouwing Over gezondheidseffecten door windturbines is al kennis beschikbaar die we graag delen om mogelijk de eerste zorgen weg te nemen. Het RIVM heeft in 2020 een overzichtsstudie gepubliceerd waarin wordt geconcludeerd dat hinder toeneemt naarmate het geluidsniveau stijgt. De studie is in 2025 aangevuld4. Voor directe gezondheidseffecten is echter geen duidelijk verband met het geluidsniveau aangetoond. Wel kan hinder indirect leiden tot gezondheidsklachten, bijvoorbeeld via stress. Ook blijkt uit dit onderzoek dat laagfrequent geluid van windturbines niet méér hinder veroorzaakt dan geluid in andere frequentiegebieden. Op de site van het RIVM staat actuele wetenschappelijke informatie5. Eerdere literatuurstudies van het RIVM en GGD (2013, 2017, 2018), zoals het rapport ‘Health effects related to windturbine sound’ bevestigen dit beeld.

Windturbines veroorzaken geen directe gezondheidsschade, maar hinder kan indirect bijdragen aan klachten. Slaapverstoring blijkt eerder samen te hangen met ervaren hinder dan met het geluidsniveau zelf. De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State ziet geen aanleiding om aan de conclusies van het RIVM en de GGD te twijfelen (AbRvS 21 februari 2018, ECLI:NL:RVS:2018:616).

4 5

https://www.rivm.nl/sites/default/files/2025-01/Factsheet%20gezondheidseffecten%20van%20windturbinegeluid.pdf https://www.rivm.nl/windenergie/windmolens-gezondheid

21 oktober 2025

kenmerk: nva-2.0-20251021

15

2.3.3

Lden als dosismaat

In deze paragraaf lichten we toe wat Lden is, waarom het wordt toegepast en hoe we omgaan met aanvullende maatstaven. Lden staat voor Level day, evening, night en geeft het gemiddelde geluidsniveau weer over dag, avond en nacht gedurende een jaar. Daarbij wordt voor de avond- en nachtperiode respectievelijk 5 en 10 dB toegevoegd, om rekening te houden met verhoogde gevoeligheid voor geluid in die periodes. Andere mogelijke dosismaten zijn LAeq en LAmax. LAeq gaat over het geluidsniveau voor een korte periode (enkele minuten), terwijl LAmax het maximale geluidsniveau bij een specifieke gebeurtenis of een specifiek moment weergeeft. Lden is juist het gemiddelde geluidsniveau over een langere periode. Voor windturbines is Lden een geschikte maat, omdat het geluid van een windturbine relatief constant is en nauwelijks pieken kent. Bij bijvoorbeeld verkeers- of vliegtuiggeluid kan het verschil tussen gemiddelde en maximale niveaus groot zijn, terwijl het geluidsniveau van windturbines gelijkmatig is verdeeld over de tijd. ’s Nachts zijn de geluidsniveaus doorgaans niet significant hoger, al kunnen hogere windsnelheden in beperkte mate tot een beperkte toename van geluid leiden. Nachtelijk geluid wordt wel anders ervaren, omdat er dan minder andere omgevingsgeluiden zijn, zoals verkeer minder aanwezig zijn.

Omdat zorgen zijn geuit over het maximale geluidsniveau, nemen we LAmax mee in het OER. We voeren berekeningen uit om inzicht te geven in de maximale geluidsniveaus die kunnen optreden bij windturbines op de onderzochte locaties. In een aantal reacties wordt daarnaast gesproken over het gebruiken van andere normen dan 45 dB. Hierin is in het NRD voorzien. Zo brengt het OER bijvoorbeeld ook in kaart wat het aantal gevoelige objecten is binnen de 42 en 47 dB Lden contouren (zie tabel 2, blz 32 van de NRD). Type geluid windturbine In verschillende reacties wordt gesteld dat het geluid van windturbines als hinderlijker wordt ervaren door het ritmische karakter, ook wel aangeduid als het ‘zwiepgeluid’. Bij de normstelling is hiermee rekening gehouden door voor windturbines een extra strenge geluidsnorm te hanteren. Daarnaast is de aerodynamica van moderne windturbines aanzienlijk beter dan bij oudere modellen, waardoor het karakteristieke ‘zwiepgeluid’ al sterk is verminderd. In het OER wordt hier geen aanvullend onderzoek naar gedaan. Geluid buitenshuis in vergelijking met geluid binnenshuis Bij de beoordeling van windturbinegeluid is het belangrijk onderscheid te maken tussen geluid buitenshuis en binnenshuis. De wettelijke geluidsnormen, zoals de L den-waarde (gemiddeld over dag, avond en nacht), worden doorgaans vastgesteld op de gevel van een woning, dus buitenshuis.

Binnen in een woning is het geluidsniveau vaak aanzienlijk lager, doordat de gebouwschil (zoals muren, ramen en dak) geluid dempt. Deze demping ligt meestal tussen de 20 en 30 decibel, afhankelijk van de bouwkwaliteit en het type beglazing. Daadwerkelijke metingen Meerdere indieners gaven aan daadwerkelijke metingen te willen in plaats van de modellen die gebruikt worden. Windturbines zijn uitgerust met apparatuur die continu weergegevens registreren, waaronder windsnelheid, windrichting en zoninstraling. Met deze gegevens kunnen onder meer de geluidproductie en slagschaduwduur worden opgemaakt. Wanneer relevante meetgegevens beschikbaar komen, zullen deze openbaar worden gemaakt om transparantie te bevorderen.

21 oktober 2025

kenmerk: nva-2.0-20251021

16

2.3.4

Gebruikte hindercurve

In de reacties zijn vragen gesteld over de gebruikte hindercurve voor het vaststellen van het aantal ernstig gehinderden. Hoe mensen geluid ervaren, verschilt per persoon en situatie. Uit de dosis-effectrelatie van TNO blijkt dat zelfs bij lage geluidsniveaus nog altijd een klein percentage ernstig gehinderden aanwezig is. Bij meer geluid neemt ook het aantal ernstig gehinderden snel toe. Het doel is om dit aantal zo veel mogelijk te beperken. In het OER wordt gebruikgemaakt van de meest actuele hinder- en ernstige hindercurves die op dit moment beschikbaar zijn. Hoewel deze curves zijn gebaseerd op oudere generaties windturbines, worden ze nog altijd als standaard gehanteerd in milieueffectrapportages. Instanties zoals het RIVM, de Raad van State en andere deskundige organisaties beschouwen deze methodiek nog steeds als relevant om hinder bij verschillende geluidsniveaus.

2.3.5

Actualiteit gebruikte (wetenschappelijke) bronnen

Indieners hebben vragen gesteld over de actualiteit van de gebruikte bronnen en wetenschappelijke inzichten. In de NRD is vastgelegd dat voor het OER de meest recente inzichten en beschikbare wetenschappelijke literatuur worden gebruikt die aansluiten bij de huidige stand van kennis. In paragraaf 2.3.2 is toegelicht welke wetenschappelijke inzichten gebruikt worden om de mogelijke gezondheidseffecten van windturbines te beoordelen. Deze bronnen vormen een inhoudelijke onderbouwing van de gehanteerde uitgangspunten en conclusies. Zo borgen we dat de beoordeling zorgvuldig en op basis van actuele informatie plaatsvindt. Gedurende het proces blijven we actief kijken naar nieuwe publicaties en inzichten. Zo heeft het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat in 2024 opdracht gegeven aan het RIVM om een nieuwe dosis-effectrelatie af te leiden voor hinder en slaapverstoring van windturbinegeluid. Totdat de uitkomsten beschikbaar zijn baseren we ons op de huidige methodiek. Als er relevante nieuwe informatie beschikbaar komt, wordt deze meegenomen in de verdere uitwerking van het OER. Zo zorgen we ervoor dat het onderzoek zorgvuldig en actueel is.

2.3.6

Transparantie en controleerbaarheid technische uitgangspunten en berekeningen

Een aantal indieners heeft vragen gesteld over de transparantie en controleerbaarheid van de technische uitgangspunten en berekeningen. Het is begrijpelijk dat hierover duidelijkheid gewenst is, zeker omdat deze berekeningen de basis vormen voor de omgevingseffectanalyse. In deze paragraaf leggen we uit hoe we in deze fase te werk gaan en hoe in latere fases wordt geborgd dat de berekeningen controleerbaar en toetsbaar blijven. In deze fase van het project worden de milieueffectberekeningen uitgevoerd met vastgestelde protocollen en erkende rekenmethoden. Omdat er nog geen concreet initiatief of een definitieve keuze voor een specifiek type windturbine is, wordt in het OER gewerkt met een representatief turbinetype. De daarbij gehanteerde uitgangspunten zoals rotordiameter, ashoogte, opgesteld vermogen en geluidproductie worden expliciet opgenomen in het OER en vormen de basis voor de beoordeling van milieueffecten, waaronder geluid, slagschaduw en externe veiligheid. De uitvoering van het project moet altijd voldoen aan de landelijke milieunormen, of als deze (nog) niet gelden aan de lokaal vastgestelde normen. Als in een latere fase sprake is van een concreet initiatief op een locatie die is bepaald door het bevoegd gezag, dan zullen de technische specificaties van het gekozen turbinetype worden

21 oktober 2025

kenmerk: nva-2.0-20251021

17

getoetst aan de wet- en regelgeving die op dat moment geldt. Dat gebeurt met nieuwe, projectspecifieke berekeningen. Indien er in de uitvoeringsfase vermoedens zijn dat wordt afgeweken van de vergunde situatie, kunnen belanghebbenden een verzoek tot handhaving indienen bij het bevoegd gezag. Over zo'n verzoek moet een besluit worden genomen, waartegen bezwaar en beroep mogelijk is. Dit is nu nog niet aan de orde.

2.4 Effecten van windturbines op gezondheid 2.4.1 Geluidseffecten van windturbines In de reacties zijn veel zorgen geuit over geluid: over de mate van overlast, de gehanteerde normen en de monitoring van geluid in de praktijk. Geluid is een belangrijk aspect bij de ontwikkeling van een windpark. We nemen de zorgen serieus en lichten hieronder toe hoe we hiermee omgaan in de (milieu)onderzoeken. Windturbines produceren geluid dat vaak wordt omschreven als een zoevend of zwiepend geluid. Dit ontstaat voornamelijk door de luchtstroming langs de draaiende wieken. Het geluidsniveau hangt vooral af van de windsnelheid en het ontwerp van de turbine: sommige types zijn stiller dan andere. Daarnaast speelt de afstand tot de turbine, de bodemgesteldheid, bebouwing in de omgeving, en atmosferische omstandigheden zoals vochtige lucht een rol in hoe het geluid zich verspreidt en wordt ervaren. Deze aspecten worden meegenomen in het OER, waarin locatie-specifiek geluidsonderzoek plaatsvindt. Hinder in de nacht Veel indieners geven aan dat zij verwachten ’s nachts meer last te hebben van het geluid van windturbines dan overdag. Dat is begrijpelijk, omdat de omgeving ‘s nachts stiller is en geluiden daardoor beter hoorbaar kunnen zijn.

Specifiek voor de nachtperiode geldt daarom een strengere norm (zie ook paragraaf 2.3.3.): in de Lden-norm passen we een extra toeslag van 10 dB toe voor nachtelijk geluid, . Zo wordt rekening gehouden met de verhoogde hinderlijkheid in de nacht. Gevoeligheid bij specifieke groepen Uit meerdere reacties blijkt dat zorgen bestaan over mogelijke extra hinder van geluid bij specifieke groepen, zoals kinderen, mensen met ADHD of auditieve gevoeligheid. Deze zorgen nemen we serieus. We onderzoeken daarom, naast de algemeen geldende normen die zijn gebaseerd op wetenschappelijke inzichten over gezondheid en hinder, ook de geluidscontouren op basis van de WHO-norm en op basis van Lmax.

2.4.2

Laagfrequent geluid en normering

Uit de ingediende reacties blijkt dat er vragen zijn over laagfrequent geluid. In deze paragraaf lichten we toe wat laagfrequent geluid is, wat er al bekend is en hoe we omgaan met dit type geluid in het vervolg. Laagfrequent geluid (LFG) betreft geluid met een frequentie onder de 200 Hz. Het wordt vaak omschreven als een bromtoon en komt voor bij diverse bronnen zoals wegverkeer, industrie en windturbines. Geluid onder de 20 Hz wordt infrasoon geluid genoemd. LFG wordt minder goed door gevels gedempt en op grotere afstand minder uitgevlakt dan hoger frequent geluid.