21-69 Erfgoedvisie 2021-2026- bijlage 2 Erfgoedvisie 2021-2026

Dit is een ontmoetingsmoment voor ambtenaren, initiatiefnemers en monumenteneigenaren dat vooralsnog eens per jaar georganiseerd wordt. Tijdens deze bijeenkomst kan een bepaald thema centraal staan of een verhaallijn. Het doel kan zijn informeren, inspireren én activeren. Het is een middel om erfgoedgemeenschappen te verbinden, wanneer ze plannen hebben voor een monument of een initiatief willen voorleggen en samenwerkingspartners zoeken om een project verder te brengen. Het doel is om een podium te bieden waar samenwerking en groei kan ontstaan. Het Erfgoedcafé kan worden ingezet om de koers en prioriteiten voor het Oisterwijkse erfgoed samen met burgers, ondernemers en andere initiatiefnemers, mede te bepalen.

33

4.2 KOPPELING VAN DE SLEUTELPROJECTEN MET DE VERHAALLIJNEN PROJECT

BOUWSTEEN

VERHAAL LIJN

TREKKER / BETROKKENEN

KERNPROJECTEN

1 Monumentenbestand op orde

2 Cultuurhistorische waardenkaart

3 Erfgoedverordening

PROJECT

5 Religieus erfgoed

6 Natuurtheater

7 Energiescan monumenten

34

VERHAAL LIJN

TREKKER / BETROKKENEN

PLUSPROJECTEN

fundament

fundament

fundament

Gemeente Osterwijk Monumentencommissie Heemkundekring Gemeente Osterwijk Monumentencommissie Heemkundekring

8 Erfgoed hotspot (Museum in KVL)

gebruik

9 Inventarisatie & kwaliteitsrichtlijn agrarisch erfgoed

beleving

gebruik beleving

gebruik beleving

gebruik

Gemeente Osterwijk Monumentencommissie Geloofsgemeenschappen Stakeholders kerkenvisie

Gemeente Osterwijk Stakeholders

Gemeente Oisterwijk Stakeholders

beleving

Gemeente Oisterwijk Monumentencommissie Heemkundekring

gebruik beleving

Gemeente Osterwijk Monumentencommissie

Gemeente Osterwijk Monumentencommissie

gebruik

fundament

10 Verhalen en inspiratie kaart

4 Beeldkwaliteitsplan Centrum

BOUWSTEEN

11 Erfgoed Haaren komt erbij!

12 Open Monumentendag / Klassendag

13 Erfgoedcafé (thematische informatievoorziening monumenteigenaren)

gebruik beleving

Allemaal!

Gemeente Oisterwijk Monumentencommissie Heemkundekring

fundament

Gemeente Oisterwijk Monumentencommissie Heemkundekring

beleving

Gemeente Oisterwijk Comité Open Monumentendag Erfgoedbènde Heemkundekring

gebruik beleving

Allemaal!

Stakeholders Monumenteneigenaren Heemkundekring

Gemeente Osterwijk Monumentencommissie Monumenteneigenaren en gebruikers

35

36

37

BIJLAGEN BIJLAGE 1 VERHAAL VAN OISTERWIJK Historische schets van de gemeente Voor de gemeente Oisterwijk is het ‘Verhaal van de Plek’ opgesteld. Dit publieksvriendelijke verhaal belicht de belangrijkste thema’s uit de historie van Oisterwijk: Het Oisterwijkse grondgebied bestaat uit een grote dekzandrug in het noorden en lager gelegen gronden in het zuiden. Het beekdal van de Voorste Stroom vormt hierin de grens. De combinatie van beken en zandruggen maakt dit gebied al eeuwenlang tot een aantrekkelijke woonplaats. VAN HOOG NAAR LAAG Tijdens de laatste ijstijd is Oisterwijk nog een steppelandschap en trekken er jagers en verzamelaars rond. Door het ophopen van zand ontstaat de dekzandrug die van Tilburg langs Heukelom, Oisterwijk en Haaren loopt. Als de temperatuur weer stijgt, wordt de grond drassiger en groeien er bossen. Het smeltwater dat vrijkomt, stroomt naar de lagere gronden. Zo ontstaan de beken en beekdalen. Op de plekken waar het water niet goed weg kan stromen, verschijnen de vennen die kenmerkend zijn voor de Oisterwijkse natuur. Hierdoor verandert ook de levensstijl van de bewoners: in plaats van op rendieren, jagen ze op klein wild en vissen ze in de beken. Zo’n 7000 jaar geleden maken mensen de overstap naar landbouw. Op de hogere zandgronden bouwen ze boerderijen en leggen akkers aan. De beken voorzien in vis en water.

VRIJHEID OISTERWIJK In de negende eeuw is ter hoogte van de Oisterwijkse Petruskerk al een nederzetting te vinden. Deze ligt precies op de overgang van de dekzandrug naar het beekdal van de Voorste Stroom. De boeren wonen er in hoeves op de hoge gronden en laten hun vee grazen in het groene beekdal. In die tijd wordt dit gebied bestuurd door de heer van Tilburg, die zetelt in een motteburcht aan de Voorste en Achterste Stroom. Rond 1200 koopt de hertog van Brabant een stukje grond dat tussen deze nederzetting en de motteburcht in ligt, met als doel meer invloed te krijgen. In 1212 sticht hij hier de vrijheid Oisterwijk, die uitgroeit tot marktplaats. De oude nederzetting en de nieuwe marktplaats smelten al snel samen. De Lind verbindt beide plekken met elkaar. Een bloeiende periode breekt aan: rond 1500 is Oisterwijk een belangrijk weverscentrum en vormt de leerlooierij een belangrijke ambachtstak. Aan deze welvarende tijd komt een eind met het uitbreken van de Tachtigjarige Oorlog.

van kunstmest hun functie verliezen. De heide wordt omgezet in akker- en boslandschap. Dankzij de inspanningen van Natuurmonumenten en de Oisterwijkse VVV zijn de Kampina en de Oisterwijkse Bossen en Vennen als natuurgebieden behouden gebleven. Door dit afwisselende landschap groeit Oisterwijk in de twintigste eeuw uit tot een populaire bestemming voor toeristen en dagjesmensen. LEERLOOIERS EN SCHOENMAKERS Na een periode van verval bloeit ook de Oisterwijkse nijverheid in de negentiende eeuw weer op. Tilburg heeft definitief de rol van textielstad overgenomen, maar in Oisterwijk floreert de leersector. Aanvankelijk vindt het leerlooien nog plaats in werkplaatsen, waarvan er in het dorp veel te vinden zijn. De Koninklijke Lederfabrieken Oisterwijk wordt in 1916 opgericht. Deze vervangt al snel de vele leerlooierijen en groeit uit tot de grootste van Europa. Ook in het schoenmaken treedt mechanisatie op. In Moergestel zijn veel schoenmakers en schoenfabrieken te vinden, waarvan Van Bommel het bekendste voorbeeld is. GROEI In de tweede helft van de twintigste eeuw breidt Oisterwijk uit met nieuwe woonwijken. Door de combinatie van een historische kern en het groene buitengebied, is het een aantrekkelijke woonplaats.

Met de recente herontwikkeling van het KVL-terrein, met de komst van het Europees Keramisch WerkCentrum (EKWC) is het een creatieve werk- en broedplaats geworden met woningen en horeca. De gemeente is een hotspot rijker.

BIJLAGE 2 BELEIDSKADERS GLOBAL GOALS

Uitvoeren van de Erfgoedvisie van de gemeente Oisterwijk betekent ook bijdragen aan de Global Goals. De SDG, Sustainable Development Goals of Duurzame Ontwikkelingsdoelen, zijn zeventien doelen om van de wereld een betere plek te maken in 2030. Ze zijn een mondiaal kompas voor uitdagingen als armoede, onderwijs en de klimaatcrisis. Er wordt maarliefst aan 9 Duurzame Ontikkelingsdoelen (4, 7, 8, 9, 10, 11, 13, 15 en 17) bijgedragen tijdens het uitvoeren van Erfgoedagenda die gekoppeld is aan de bouwstenen van deze Erfgoedvisie.

LEVEN VAN HET LAND Het landschap rondom Oisterwijk bestaat aan het eind van de Middeleeuwen uit akkers, beekdalen en heidevelden waar schapen en koeien op grazen. Moergestel en Heukelom zijn dan agrarische gehuchten. Door de bevolkingsgroei wordt het land steeds intensiever gebruikt en groeien de losse akkers aaneen tot grotere akkercomplexen. Om de arme zandgrond vruchtbaar te krijgen, maken de boeren gebruik van plaggenbemesting. Dit systeem blijft tot ongeveer 1900 bestaan, wanneer de heidevelden door de introductie

38

39

HET RIJK Het wettelijke kader Omgevingswet en de Erfgoedwet Op dit moment wordt er gewerkt aan de toekomstige Omgevingswet, invoering naar verwachting 1 januari 2022. In deze wet wordt een brede definitie van cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving gehanteerd. Het gaat om gebouwde en aangelegde monumenten, archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten én cultuurlandschappen. In de Omgevingswet worden onder meer de volgende zaken ondergebracht: • vergunningen aangaande (archeologische) rijksmonumenten; • (aanwijzen) stads- en dorpsgezichten; • aanstellen van een commissie omgevingskwaliteit; • rekening houden met cultureel erfgoed bij een omgevingsplan; • het aanwijzen van provinciale en gemeentelijke monumenten. In de Erfgoedwet staat hoe met het erfgoed van nationaal belang wordt omgegaan, wie welke verantwoordelijkheden daarin heeft en hoe het toezicht daarop wordt uitgeoefend. De minister van OCW monitort de werking van de wet met de Digitale Erfgoedmonitor en Erfgoedbalans. HET BELEIDSKADER De nota ‘Kiezen voor karakter: Visie erfgoed en ruimte’ omvat het meest recente rijksbeleid voor erfgoed. Kern van het beleid is erfgoed onderdeel maken van ruimtelijke ontwikkelingen door het in gebiedsopgaven een volwaardige plaats te geven. Hiermee breidt het rijk de erfgoedzorg nadrukkelijk uit van een objectgerichte naar een gebiedsgerichte benadering.

Naast de visie op erfgoed en ruimte schetst het kabinet in de beleidsbrief Erfgoed Telt de ontwikkelingen voor de komende jaren in de Nederlandse Erfgoedzorg. De nadruk in de beleidsbrief ligt op instandhouding en herbestemming, de leefomgeving en de verbindende kracht van erfgoed. Er is € 325 miljoen extra beschikbaar. Er wordt aandacht besteed aan de zichtbaarheid van religieus erfgoed, agrarische-, groene-, en archeologische monumenten. Een ander thema zijn de op stapel staande ruimtelijke opgaven in een veranderende leefomgeving, zoals energietransitie, klimaatadaptatie, bereikbaarheid en de bouw van nieuwe woningen. Verder is er aandacht voor de toegankelijkheid van monumenten, voor immaterieel erfgoed en de rol van vrijwilligers. Ten slotte wordt de fiscale aftrek voor het onderhoud aan rijksmonumentenpanden per 1 januari 2019 omgezet in een subsidieregeling.

40

ERFGOED DEAL Voor de Erfgoed Deal, een programma op basis van Samen werken aan een waardevolle leefomgeving, is voor de jaren 2019-2022 €20 miljoen beschikbaar. Provincies en gemeenten verdubbelen dit bedrag tot €40 miljoen door matching. De Erfgoed Deal vormt de gezamenlijke onderschreven ambitie van toonaangevende organisaties om vanuit de kracht van het erfgoed bij te dragen aan de realisatie van de transities en opgaven in de leefomgeving: “Door de kracht van ontwerp kunnen we oude waarden een plek geven in de leefomgeving van de toekomst” (p.4). De Erfgoed Deal is een vervolg op de Visie Erfgoed en Ruimte en zet in op drie hoofdthema’s: 1 Klimaatadaptatie (ruimtelijke maatregelen om gevolgen klimaatverandering op te vangen). 2 Energietransitie en duurzaamheid (ruimtelijke inpassing). Aandacht voor erfgoed is nodig om de leefomgeving herkenbaar te houden. Door ontwerp en innovatie kunnen ook nieuwe waarden worden toegevoegd. 3 Stedelijke groei en krimp. De ondersteunende lijnen zijn: Kennis en dialoog (4) en erfgoed als basis voor omgevingsvisies (Omgevingswet en Besluit kwaliteit leefomgeving) (5). FARO PROGRAMMA Het Europese Verdrag van Faro benadrukt de maatschappelijke en verbindende waarde van erfgoed en het belang van deelname door de samenleving.

In nauwe samenwerking met erfgoedorganisaties onderzoekt de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) daarom de komende jaren hoe burgerinitiatief en -participatie het beste kunnen worden gestimuleerd en gefaciliteerd. De erfgoedgemeenschap en erfgoedparticipatie staan hierbij centraal. Het Verdrag van Faro benoemt een beweging in de erfgoedsector die steeds sterker wordt: cultureel erfgoed als middel om maatschappelijke doelen te verwezenlijken. Het kabinet heeft in de brief Cultuur in een open samenleving aangekondigd een onderzoek naar de ratificatie van het Faro-verdrag te starten. Uitgangspunt van dit verdrag van de Raad van Europa is de sociale waarde van erfgoed. Het kabinet laat een inventarisatie maken van voorbeelden van de Faro-werkwijze en ondersteunt projecten waarbij de maatschappelijke deelname aan erfgoed centraal staat. Er is een Faro programma opgezet en er zijn subsidiemiddelen bij het Fonds voor Cultuurparticipatie beschikbaar voor het ontwikkelen van tools en methoden die erfgoedparticipatie moeten gaan bevorderen.

41

DE PROVINCIE Het wettelijke kader De provincie Noord-Brabant ziet het Brabantse erfgoed als belangrijk onderdeel van haar identiteit en wil het een plaats geven in de verdere ontwikkeling van Brabant. Daarom heeft ze haar ruimtelijk erfgoed opgenomen op de Cultuurhistorische Waardenkaart (CHW, 2016). De cultuurhistorische waardenkaart geeft de meest recente erfgoedinformatie over historische bouwkunst, historische stedenbouw, historische geografie (lijnen en vlakken), historische groenstructuren, historische zichtrelaties, archeologische monumenten en indicatieve archeologische waarden. Het provinciaal belang is beperkt tot het landelijk gebied, waar de provincie haar belangrijkste taak heeft. De bewoners van Oisterwijk hechten ook veel waarde aan de kwaliteiten van de natuurlijke leefomgeving en het buitengebied, de provincie is hierin een belangrijke partner. HET BELEIDSKADER De provincie Noord-Brabant werkt met vier verhaallijnen. Vanuit deze ver¬haallijnen kiest de provincie waar kansen liggen. Niet alleen vanuit erfgoed, maar ook in relatie tot sociale veerkracht en de ruimtelijke en economische ontwikkelingen van Brabant. De verhaallijnen die voor Oisterwijk nu zijn opgesteld sluiten hier mooi op aan. 1 Bevochten Brabant De vele forten, kazernes en waterlinies illustreren een geschiedenis waarin Brabant regelmatig het strijdtoneel vormde.

De provincie focust zich binnen deze verhaallijn op de Zuiderwaterlinie, de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de Tweede Wereldoorlog. 2 Innovatief Brabant Brabant staat bekend om producten als textiel, leer, suiker en tabak. Grote iconen voor deze verhaallijn zijn Strijp-S in Eindhoven, CHV in Veghel en KVL in Oisterwijk. 3 Bestuurlijk Brabant De vele kastelen, stadspaleizen en landgoederen laten een verleden zien van de rijke bestuurlijke elite in Brabant. Hierin draagt de provincie structureel bij aan de topmonumenten Markiezenhof en Kasteel Heeswijk. 4 Religieus Brabant Brabanders zoeken al eeuwenlang naar de diepere zin van het bestaan, met gemeenschapszin en rituelen als belangrijke thema’s. In deze verhaallijn fo¬cussen we ons daarom voornamelijk op kloosters en parochiecentra in de provincie. HET VIGEREND BELEID VAN DE GEMEENTE De gemeente Oisterwijk heeft haar wettelijke taken uitgewerkt en vastgelegd in de onderstaande beleidsinstrumenten. Deze wettelijke taken volgen uit de Erfgoedwet, de Wet op de ruimtelijke ordening (Wro) en de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo). De laatste twee wetten zullen naar verwachting medio 2022 opgaan in de nieuwe Omgevingswet.

• Archeologiebeleid (2018) • De Archeologische Verwachtings- en Beleidskaart (2018) • Landschappelijke waardenkaart voor het buitengebied (vervat in omgevingsvisie) • Monumentenverordening (2010) • Monumentencommissie • Gemeentelijke monumentenlijst (de gemeente telt 208 gemeentelijke monumenten)

42

De gemeentelijke monumentencommissie adviseert burgemeester en wethouders hoe om te gaan met erfgoed. Zij adviseert over de omgevingsplannen voor monumenten en het bredere erfgoedbeleid, zoals de borging van cultuurhistorie in omgevingsplannen en de aanwijzing van gemeentelijke monumenten. De volledige gemeente is welstandsvrij. De gemeente laat zich over plannen in het beschermd dorpsgezicht adviseren door de monumentencommissie. Voor beschermde dorpsgezichten worden beeldkwaliteitsplannen (zoals Beeldkwaliteitsplan Centrum Oisterwijk) opgesteld. Die worden gekoppeld aan het omgevingsplan. Het aanwijzen van gemeentelijke monumenten gebeurt straks in het omgevingsplan. Het toetsingskader voor een sloopvergunning binnen een beschermd stads- of dorpsgezicht moet in het omgevingsplan worden opgenomen. Op het gebied van het ruimtelijk erfgoed is er aandacht voor projecten vanuit de samenleving en projecten die nodig zijn om erfgoed beter in beeld te krijgen, te waarderen en te selecteren voor behoud, beheer en ontwikkeling. DE OMGEVINGSVISIE De omgevingsvisie van de gemeente Oisterwijk bestaat uit een interactieve kaart. Per gebied is aangegeven wat de belangrijkste kaders zijn.

Sectorale thema’s (als wonen, verkeer, water, bedrijven, etc.) zijn vertaald naar de volgende integrale ambities: • Gezonde wijken • Oisterwijks wonen • Goed bereikbaar met de fiets voorop • Koploper in actief genieten • Landschapspark Oisterwijk Naast deze ambities zijn er ook twee kernwaarden benoemd die een belangrijke rol spelen bij alle projecten en ontwikkelingen. Deze kernwaarden zijn: • Meer ruimte voor initiatieven uit de samenleving • Samenwerken aan duurzaamheid en klimaatadaptatie De waarden van gebieden zijn bepaald door de inwoners, de identiteit van de gemeente en de geschiedenis. Oisterwijk staat bekend als “Parel in ‘t Groen”. Niet voor niets wordt het groen en de natuurgebieden van de Oisterwijkse bossen en vennen erg gewaardeerd. Daarnaast is het centrum van Oisterwijk een belangrijke waarde met haar uitstraling en hoogwaardige voorzieningen (horeca en winkels), net als de evenementen en de woonkwaliteit. Onderstaande afbeelding toont de waarden van de gemeente, zoals door de inwoners zelf benoemd. Voor het buitengebied is een Landschappelijke Waardenkaart opgesteld. Voor ieder landschapstype zijn de kenmerken en kwaliteiten omschreven. Deze waarden zijn in de omgevingsvisie verwerkt en dienen bij een initiatief behouden of versterkt te worden.

BIJLAGE 3 LIJST MET GERELATEERDE (BELEIDS-) DOCUMENTEN 1 2 3 4 5 6 7 8

Verhaal van de plek - presentatie Monumentenverordening Oisterwijk Gemeentelijke monumentenlijst Rijksmonumentenlijst Besluiten beschermde Dorpsgezichten Link naar Omgevingsvisie REKS Archeologische beleidsplan 2018

43

COLOFON The Missing Link 2e Daalsedijk 6a 3551 EJ Utrecht Auteur: H. Masselink-Duits Vormgeving: I. Lindhout Datum: Juli 2020 in opdracht van: Gemeente Oisterwijk De Lind 44 5061 HX Oisterwijk Contactpersoon: Laurie Kamerling-Hagens Beleidsmedewerker Ruimte Beeld:

44

Rene Koster, Natuurmonumenten Thessa Fonds, The Missing Link

45