21-69 Erfgoedvisie 2021-2026- bijlage 2 Erfgoedvisie 2021-2026

2021-2026

Erfgoedvisie Gemeente Oisterwijk



INHOUD Voorwoord 4 Leeswijzer 5 1

Het erfgoed van de Gemeente Oisterwijk 8 1.1 Waarom een Erfgoedvisie? 9 1.2 Doelstelling & Ambities 9 1.3 De Erfgoedvisie 12 1.4 Het participatieproces 13

2

Het verhaal van Oisterwijk 16 2.1 Verhaal en verhaallijnen 17

3

Erfgoedvisie toepassen 22 3.1 Bouwstenen 23 3.2 Bouwsteen 1: FUNDAMENT De basis op orde 24 3.3 Bouwsteen 2: GEBRUIK Erfgoed in de leefomgeving 24 3.4 Bouwsteen 3: BELEVING Erfgoed in de hoofden 25 en harten van mensen 3.5 Erfgoedvisie in beleidscontext 26 4

Erfgoedagenda: Sleutelprojecten 28 4.1 Uitwerking van de sleutelprojecten 29 4.2 Koppeling van de sleutelprojecten met de verhaallijnen 34

Bijlagen 38 1 Verhaal van Oisterwijk 38 2 Beleidskaders 39 3 Lijst met gerelateerde (beleids-)documenten 43

2





3

VOORWOORD Wij zijn blij met deze erfgoedvisie getiteld “Erfgoedvisie gemeente Oisterwijk”. Waar komen we vandaan en wat heeft ons gevormd? Wat beschouwen we als ons erfgoed en hoe willen we ermee omgaan? Deze vragen stonden centraal tijdens de bijeenkomst met inwoners, maatschappelijke organisaties en medewerkers van de gemeente. Inwoners dachten mee aan de basis voor de erfgoedvisie die voor u ligt. Ons erfgoed is niet altijd duidelijk zichtbaar, maar de belangstelling van inwoners voor erfgoed is groot. Het enthousiast maken van de vele vrijwilligers die betrokken zijn bij monumenten is belangrijk om ervoor te zorgen dat ons erfgoed onder de aandacht is en blijft. Ons erfgoed hebben we te leen van onze kinderen. Een pand dat éénmaal door verbouwingen is aangetast of gesloopt, is weg voor de eeuwigheid. Het is erg belangrijk dat we ons erfgoed op een goede en zorgvuldige manier gebruiken zodat erfgoed leeft in onze gemeenschap en dat we er trots op kunnen zijn en blijven. In ons raadsprogramma 2018 – 2021 is opgenomen dat voor de aantrekkelijkheid van de gemeente Oisterwijk het behoud van monumenten, waaronder het natuurtheater en het religieus erfgoed, van belang is en een stimulans voor recreatie en toerisme.

Het is dan ook de taak om de basis van het erfgoed op orde te hebben, zodat wij ons in kunnen zetten voor het behoud van monumenten, cultuurhistorische panden, archeologie en het cultuurlandschap. Het is van belang dat ons cultureel erfgoed stevig verankerd wordt. We willen uiteindelijk het erfgoedbelang als kompas integreren in de Omgevingsvisie, zo krijgt erfgoed een rol in de levende geschiedenis waardoor erfgoed voor de toekomst behouden blijft. Het Oisterwijkse, Moergestelse, Heukelomse erfgoed wordt gekoesterd. Wat opvalt, is dat onze inwoners trots zijn op onze gemeente, zonder zich af te zetten tegen omliggende gemeenten. Men gaat uit van de eigen kwaliteiten. De gemeente Oisterwijk heeft dan ook een prachtige en unieke geschiedenis die het waard is om door te geven. Erfgoed is iets dat mensen bindt en bij elkaar kan brengen.

LEESWIJZER Voor u ligt de Erfgoedvisie van de gemeente Oisterwijk. Op basis van de ontstaansgeschiedenis van de gemeente Oisterwijk zijn verhaallijnen ontwikkeld. Een verhaallijn is een concept, waarmee de geschiedenis van het gebied wordt gebruikt om de toekomst vorm te geven en onderscheidend op de kaart te zetten. De identiteit van de gemeente wordt op deze manier onderbouwd en wordt door een thematische benadering toegankelijk en herkenbaar gemaakt. Verhaallijnen bieden zo een bruikbaar ontwikkelperspectief op basis van de identiteit van de gemeente. Het biedt een kompas voor beleid en een vertaling naar een projectmatige aanpak. In deze visie staat vervolgens beschreven hoe we de bouwstenen van het erfgoed in de gemeente kunnen versterken en bijdragen aan het behoud, beschermen, beheren en beleven van het Oisterwijkse erfgoed. We onderscheiden 3 bouwstenen: Bouwsteen 1: FUNDAMENT De basis op orde Bouwsteen 2: GEBRUIK Erfgoed in de leefomgeving Bouwsteen 3: BELEVING Erfgoed in de hoofden en harten van mensen We introduceren de Erfgoedagenda als dynamisch uitvoeringsinstrument. De Erfgoedagenda bestaat uit sleutelprojecten die uitvoering geven aan de visie. Het biedt een kader voor beleid en een vertaling naar een projectmatige aanpak met sleutelprojecten.

De sleutelprojecten bieden inspiratie op welke manier erfgoed gekoppeld kan worden aan de ambities van de gemeente op andere beleidsvelden. De Erfgoedagenda bepaalt mede de gemeentelijke inzet van capaciteit en middelen op het terrein van het erfgoed in de komende jaren en maakt het erfgoedbeleid concreet We gaan uit van de ontwikkelkracht van erfgoed en we streven naar een actief gebruik van erfgoed waar zoveel mogelijk mensen van kunnen genieten. Erfgoed is van belang voor de leefbaarheid en herkenbaarheid van de gemeente Oisterwijk. Omdat we trots zijn op ons erfgoed willen het delen met de bewoners en bezoekers, jong & oud. Een belangrijk deel van de visie gaat daarom over het beleefbaar maken van erfgoed. De Erfgoedvisie is als een kompas dat houvast en inspiratie biedt voor de wijze waarop erfgoed een bijdrage kan leveren aan de maatschappelijke opgaven waar de gemeente Oisterwijk voor staat.

Voor 2021 maken we een doorkijk naar de komst van Haaren waarbij we ons erfgoedgebied verrijkt zien met nog eens 50 monumenten en een buitenplaats. College van burgemeester en wethouders

4





5

WAT IS ERFGOED?

ONROEREND ERFGOED niet verplaatsbaar, zoals: monumentale gebouwen, historische landschapselementen, archeologische vindplaatsen.

Erfgoed is een breed begrip. Het omvat de materiële, immateriële, zichtbare en onzichtbare overblijfselen van onze maatschappelijke ontwikkeling, die wij waardevol vinden voor ons gemeenschappelijke geheugen en onze identiteit.

VOORBEELD: KVL complex

Het kan gaan om voorwerpen in musea, archeologische vondsten, archieven, monumenten en landschappen. Maar ook de daaraan verbonden gebruiken, verhalen en gewoonten.

ROEREND ERFGOED verplaatsbaar, zoals: kunstcollecties, archieven, mobiel erfgoed. VOORBEELD: Collectie Heemkundekring

IMMATERIEEL ERFGOED Is niet tastbaar erfgoed zoals verhalen dans, muziek, ambachten, tradities. VOORBEELD: Reuzencultuur

6





7

1 HET ERFGOED VAN DE GEMEENTE OISTERWIJK Oisterwijk kent een rijke en tastbare geschiedenis. Sporen van dit verleden zijn terug te vinden in verhalen, gebouwen, objecten, het landschap en onder de grond. Overal in Oisterwijk zie je het verleden terug: van fabrieksgebouwen tot de oude lindeboom en van kapel tot heide. Dit zijn plekken die ons verbinden en ons trots maken. Deze sporen zijn deel van de identiteit van de gemeente Oisterwijk en haar inwoners. Die willen we behouden en doorgeven aan volgende generaties. Oisterwijk wordt gewaardeerd om haar schoonheid en historisch groen en hoort tot de mooiste dorpen van Brabant. Het erfgoed van de gemeente Oisterwijk draagt in grote mate bij aan deze ruimtelijke kwaliteiten en wordt gekoesterd. De gemeente heeft als wettelijke taak te zorgen dat we zorgvuldig omgaan met haar erfgoed. Daarom maken we een duidelijke visie om het behoud en de ontwikkeling van onze monumenten en het overige erfgoed te garanderen. * zie kader pagina voor definitie erfgoed.

In de gemeente Oisterwijk zijn maar liefst 4 beschermde dorpsgezichten en 60 rijksmonumenten aangewezen. Daarnaast zijn er 208 gemeentelijke monumenten!

8



1.1 WAAROM EEN ERFGOEDVISIE? Aanleiding voor de Erfgoedvisie is het op orde brengen van de basis en het streven naar duurzaam behoud van het erfgoed. Het gaat hierbij vooral om de selectie van het erfgoed, het onderhoud en de financiering hiervan. Er is nu behoefte aan een overkoepelend beleidsdocument dat overzicht aanbrengt binnen de bestaande kaders en inzicht geeft in de manier waarop de gemeente in de toekomst met haar cultuurhistorisch erfgoed om wil gaan. Daarnaast kan het erfgoed gekoppeld worden aan bredere maatschappelijke opgaven en op deze manier bijdragen aan een aantrekkelijke omgeving om te wonen, werken en recreëren. Hoe we deze verbindingen gaan maken beschrijven we in deze Erfgoedvisie.

1.2 DOELSTELLING & AMBITIES Door het formuleren van een erfgoedvisie kunnen de verschillende componenten van het erfgoed elkaar versterken. Dat betekent dat onder andere het historisch landschap, archeologie, (steden)bouwkunst en immaterieel erfgoed worden samengebracht in deze visie. Het bij elkaar brengen van alle cultuurhistorische elementen is belangrijk, omdat de gemeente met deze integrale aanpak kan voorsorteren op de nieuwe Omgevingswet. Op deze manier werken we makkelijker samen en kijken we over de grenzen van traditionele vakgebieden heen. Wat van waarde is voor een aantrekkelijk leefklimaat en hoe erfgoed daaraan kan bijdragen, is bepaald door de inwoners zelf. Samen met de stakeholders en monumenteneigenaren zijn drie thema’s naar voren gekomen; gebouwde monumenten, natuur (groene leefomgeving) en de (sociale) gemeenschap. De ambitie is om de uitvoering ook gezamenlijk met bewoners, maatschappelijke organisaties en ondernemers op te pakken. De gemeente wil initiatieven van de gemeenschap ondersteunen vanuit een faciliterende rol. De gemeente is daarnaast voornemens zich met deze nieuwe visie meer te richten op de betekenis van het erfgoed voor de omgeving.

Ontwikkelingen op het gebied van energie, klimaatadaptatie, verstedelijking, duurzame landbouw, technologische innovaties en veranderingen in de bevolkingssamenstelling vragen ook in de gemeente Oisterwijk aandacht. Deze transities zijn aanleiding om meer aandacht te geven aan de kwaliteit van gebieden. Daadkracht, creativiteit en samenwerking helpen ons om het mooie en waardevolle karakter te behouden. Verhalen over erfgoed kunnen bij deze ontwikkelingen een inspiratiebron zijn, draagvlak creëren voor verandering en een verbindende rol spelen bij een gedeelde visie op de toekomst.



9

In een eerste bijeenkomst met regionale stakeholders en monumenteigenaren is gesproken over de waarden van de gemeente en gevraagd wat mensen belangrijk vonden. Drie thema’s kwamen naar voren, namelijk (gebouwde) monumenten, natuur (groene leefomgeving) en de (sociale) gemeenschap.

GEBOUWDE OMGEVING Leerfabriek Monumenten behouden Herbestemming Arbeiders Ambachten Centrum van Oisterwijk De Lind Uitstraling

GROEN

Heide Kampina Beken en vennen Natuurschoon Agrarische roots Aantrekkelijk Rust en ruimte Recreatie

GEMEENSCHAP

Ondernemerschap Altijd wat te doen Gezellig Trots Mensen zijn betrokken Duurzaam Toekomst / kinderen Kansen zien

We benoemen de belangrijkste erfgoedambities voor de gemeente en beschrijven hoe we die willen bereiken. Met het opstellen van de Erfgoedvisie dragen we bij aan de volgende ambities van de gemeente: • We investeren in een integrale aanpak en lopen hiermee vooruit op de gewenst werkwijze en cultuuromslag van de Omgevingswet. Deze integrale aanpak heeft zich vertaald in de opzet van deze Erfgoedvisie én in de Erfgoedagenda. • We zetten in op het uitdragen van het verhaal van de gemeente Oisterwijk. Door een thematische benadering met verhaallijnen kunnen we het unieke karakter van de gemeente versterken en zorgen we voor verbinding met de opgaven voor de toekomst. • We zetten in op de meerwaarde van erfgoed voor de fysieke leefomgeving maar we zetten het ook in op de meerwaarde voor de overige beleidssectoren en de samenleving als geheel. Erfgoed draagt bij aan een hoogwaardige leefomgeving en aan de omgevingskwaliteit en een aantrekkelijk vestigingsklimaat. Naast erfgoedwaarden, op basis van kennis van het verleden, wordt de waardering voor erfgoed steeds vaker verbreed: economische, gebruiks-, belevings-, en toekomstwaarde worden aan de criteria toegevoegd. Erfgoed wordt beschouwd als inspiratiebron en vertrekpunt, als ‘katalysator’, voor ontwikkeling. Erfgoed is van belang voor de leefbaarheid en herkenbaarheid van de gemeente Oisterwijk.

Omdat we trots zijn op ons erfgoed willen het delen met de bewoners en bezoekers, jong & oud. Een belangrijk deel van de visie gaat daarom over het beleefbaar maken van erfgoed. De Erfgoedvisie is als een kompas dat houvast en inspiratie biedt voor de wijze waarop erfgoed een bijdrage kan leveren aan de maatschappelijke opgaven waar de gemeente Oisterwijk voor staat.

CO-CREATIE

DRAAGVLAK

KOMPAS

Samen de kernwaarden bepalen zorgt voor inzicht in elkaars belangen en waarden. De dialoog voeren op basis van beelden zorgt voor het ontwikkelen van een gezamenlijke taal.

Een verhaallijn zorgt voor een gewortelde en herkenbare identiteit. Voortbouwen op deze identiteit zorgt voor draagvlak bij toekomstige ontwikkelingen.

Een bruikbaar ontwikkelperspectief voor de toekomst op basis van gedeelde identiteit biedt een kompas voor beleid en vertaling naar projectmatige aanpak.

DE MAATSCHAPPELIJKE OPGAVEN VOOR OISTERWIJK “Ontwikkelingen op het gebied van energie, klimaatadaptatie, verstedelijking, duurzame landbouw, technologische innovaties en veranderingen in de bevolkingssamenstellingen vragen ook in Oisterwijk aandacht. Deze transities zijn aanleiding om meer aandacht te geven aan de kwaliteit van gebieden. Daadkracht, creativiteit en samenwerking helpen ons om het mooie en waardevolle karakter te behouden.”

10





11

1.3 DE ERFGOEDVISIE Erfgoed is één van de dragende en verbindende krachten voor opgaven en ontwikkelingen binnen de gemeente. Erfgoed draagt bij aan de hoge kwaliteit van de leefomgeving, de aantrekkelijkheid van de gemeente als bezoeklocatie en aan een aangenaam vestigingsklimaat. Deze visie is bedoeld als een kompas Een bruikbaar ontwikkelperspectief voor de toekomst op basis van een gedeelde identiteit en biedt een kompas voor beleid en vertaling naar een projectmatige aanpak. We stellen deze visie voor 5 jaar vast. In deze visie staat beschreven hoe we de bouwstenen van het erfgoed in de gemeente kunnen versterken en bijdragen aan het behoud, beschermen, beheren en beleven van het Oisterwijkse erfgoed. We introduceren de Erfgoedagenda als dynamisch uitvoeringsinstrument. De Erfgoedagenda bestaat uit sleutelprojecten die uitvoering geven aan de visie. De projecten bieden inspiratie op welke manier erfgoed gekoppeld kan worden aan de maatschappelijke opgaven en ambities van de gemeente. We streven naar actief gebruik van erfgoed waar zoveel mogelijk mensen van kunnen genieten. We gaan uit van de ontwikkelkracht van erfgoed en zetten in op erfgoedbeleving. Erfgoed is van belang voor de leefbaarheid en herkenbaarheid van de gemeente Oisterwijk! Omdat we trots zijn op ons erfgoed willen het delen met de bewoners en bezoekers, jong & oud!

STATUS VAN DEZE ERFGOEDVISIE Deze Erfgoedvisie met Erfgoedagenda zorgen ervoor dat de gemeente Oisterwijk een actueel en toepasbaar erfgoedbeleid kan voeren. Voor de uitvoering van wettelijke taken op het gebied van de Monumentenzorg en Archeologie blijven naast de erfgoedvisie een aantal beleidsinstrumenten bestaan. Bijlagen van dit document bevatten een overzicht met de beleidskaders en het vigerende beleid van de gemeente. Naast de Erfgoedvisie wordt gewerkt aan een Cultuurhistorische Waardenkaart. De Erfgoedvisie en de Cultuurhistorische Waardenkaart bieden samen handvaten voor de omgang met het erfgoed van Oisterwijk en zullen als bijlage aan de Omgevingsvisie van Oisterwijk gevoegd worden.

12



1.4 HET PARTICIPATIEPROCES Erfgoed is van iedereen en daarom zet de gemeente in op gedeelde verantwoordelijkheid en partnerschap. Belangrijk onderdeel van het proces om tot een nieuwe erfgoedvisie te komen is de samenwerking met externe stakeholders en interne betrokkenen. Daarom zijn er verschillende workshops en contactmomenten georganiseerd om tot een definitieve Erfgoedvisie te komen. Ook de vorm en inhoud van de visie zullen de nadruk leggen op samenwerking. Iedereen is van harte uitgenodigd om een bijdrage te leveren aan het behoud, de benutting en het uitdragen van het erfgoed in de gemeente. In het participatietraject, bestaande uit verschillende bijeenkomsten met externe en interne stakeholders, zijn ideeën opgehaald. Er is in 2018 een bijeenkomst georganiseerd met monumenteigenaren en overige stakeholders. Het verhaal van de gemeente Oisterwijk is besproken en samen is gekeken naar de kernwaarden van de gemeente. Tijdens deze bijeenkomst zijn er thema’s en waarden naar voren gekomen die door de participanten als belangrijk zijn aangemerkt. (zie figuur blz. 3) Ook werd duidelijk dat de roep uit de samenleving om samen aan de slag te gaan, groot is. Verder kwam naar voren dat de houding van stakeholders ten opzichte van het erfgoed zeer ontwikkelingsgericht is. Met andere woorden; het erfgoed moet gekoppeld worden aan ruimtelijke en maatschappelijke opgaven.

Op die manier kan het erfgoed bijdragen aan een aantrekkelijke leefomgeving. Ook is besproken wat de rol van de gemeente zou moeten zijn. De vraag om samenwerking blijkt groot, met de gemeente als facilitator. In 2019 is een bijeenkomst georganiseerd met interne betrokkenen; ambtenaren van de gemeentelijke organisatie uit verschillende sectoren. Er is gesproken over hoe het erfgoedbeleid kan aansluiten bij bestaande beleidsambities. De zogenaamde koppelkansen werden geïnventariseerd aan de hand van de verhaallijnen, die waren gevisualiseerd in moodboards. Het doel om integraal aan het werk te kunnen gaan en de koppeling te maken tussen het verhaal van Oisterwijk en de agenda van de gemeente. In 2020 is overleg gevoerd over de Cultuurhistorische Waardenkaart. De gemeente wenst de samenleving beter te betrekken bij het eigen erfgoed door dit erfgoed te benoemen, (meer) zichtbaar te maken en bekendheid te geven. Een cultuurhistorische waardenkaart is een belangrijk instrument hiervoor. Het maakt de monumenten en de cultuurhistorische waardevolle objecten en structuren binnen de gemeente zichtbaar. Bij het overleg met de monumentencommissie was ook een lid van De Kleine Meijerij aanwezig. Samen discussieerden we over de ruimtelijke kwaliteiten en bepaalden we welke waardevolle objecten en structuren op de kaart gezet moeten worden.



13

Door deze manier van co-creatie werken we in de geest van de Omgevingswet. Deze integrale benadering van erfgoed zorgt ervoor dat we makkelijker samenwerken en over de grenzen van traditionele vakgebieden heen kijken. Samen de kernwaarden bepalen zorgt voor inzicht in elkaars belangen en waarden. De verhaallijnen zorgen voor een herkenbare identiteit waarop voortgebouwd kan worden bij toekomstige ontwikkelingen. Op basis van de opgehaalde input is een concept-erfgoedvisie opgesteld wat als kompas kan dienen voor toekomstige uitvoeringsprogramma’s en projecten.

Verhaal van de plek Oisterwijk 2018

Bijeenkomst externen denk mee over erfgoed in Oisterwijk 2018

concept verhaallijnen 2019

Bijeenkomst intern Visie op erfgoed 2019

Vaststellen Erfgoedvisie Gemeente Oisterwijk 2021

Impressies van de eerste stakeholder bijeekomst KVL 2018

Erfgoedagenda 2021

“Omdat het erfgoed in Oisterwijk zo veelomvattend is, willen we samen met burgers, ondernemers en andere initiatiefnemers bepalen waar de prioriteit ligt.” Erfgoed is van belang voor de leefbaarheid en herkenbaarheid van de gemeente Oisterwijk! Omdat we trots zijn op ons erfgoed willen we het delen met bewoners en bezoekers, jong & oud!

14





15

2 HET VERHAAL VAN OISTERWIJK

Alle erfgoed elementen bij elkaar vertellen het verhaal van de gemeente Oisterwijk; de geschiedenis van onze voorgangers die hier gewoond en gewerkt hebben. Dit verhaal staat deels op papier (archieven), is zichtbaar in oude voorwerpen (collecties), gebouwen en landschap of verpakt in het bodemarchief, maar zit ook in de hoofden van velen in de vorm van verhalen en herinneringen.

2.1 VERHAAL EN VERHAALLIJNEN Op basis van het verhaal van de gemeente Oisterwijk, zoals dat in de eerste fase van dit proces is opgesteld, is een korte samenvatting gemaakt van belangrijke gebeurtenissen in de gemeente. Ook zijn op basis van dit verhaal en de input van stakeholders uit de eerste sessie zijn drie thema’s naar voren gekomen Ondernemend DNA, Symbool van trots en Ruimtelijk groen. Op basis van de ontstaansgeschiedenis van de gemeente zijn de onderstaande verhaallijnen ontwikkeld. Onder een verhaallijn verstaan wij een concept, waarmee de geschiedenis van het gebied wordt gebruikt om de toekomst vorm te geven en onderscheidend op de kaart te zetten. Het geeft het gebied een gezicht en koppelt het verhaal van de plek aan de agenda van de plek. We combineren het verhaal van de plek met de relevante thema’s uit de agenda voor de toekomst om tot verhaallijnen te komen. De verhaallijnen verbeelden op deze manier de identiteit van de gemeente. De verhaallijnen kunnen een actieve rol spelen bij de ontwikkeling van een gebied en richting geven aan de te maken keuzes voor de Omgevingsvisie. Ze kunnen bovendien worden ingezet als middel om in gesprek te gaan over de identiteit van de plek met inwoners, ondernemers en de politiek.

De identiteit van de gemeente wordt op deze manier onderbouwd door verhaallijnen en wordt door een thematische benadering toegankelijk en herkenbaar gemaakt. Dit maakt het mogelijk om de aanwezige kwaliteiten te koesteren en versterken. Verhaallijnen bieden zo een bruikbaar ontwikkelperspectief op basis van de identiteit van de gemeente. Het biedt een kompas voor beleid en een vertaling naar een projectmatige aanpak zoals de voorbeeldprojecten van de Erfgoedagenda. VERHAALLIJNEN: > Bevochten Oisterwijk Heren van Tilburg, motte en kastelen, Tachtigjarige Oorlog, Tweede Wereldoorlog

> Natuurlijk Oisterwijk Heide, groengebieden, toerisme, eerste VVV, beekdalen, Pieter van Tienhoven, Natuurmonumenten, Het Groene Woud, Het Moergestelse Broek, Van Gogh park, landgoederen en buitenplaatsen: landgoed De Hondsberg

> Strategisch Oisterwijk Meierij, spoorwegen, beken, lindeboom, markt, lintbebouwing (Kerkeind en Lindeind), dorpspomp

> Religieus Oisterwijk Kerken en kloosters, de zusters Franciscanessen, Petruskerk, Napoleon, Schuurkerk, kapellen, begraafplaatsen, kerkepaden: pastoorpaadje

> Agrarisch Oisterwijk Land- en akkerbouw, veeteelt, zwervende erven, boerderijtypes, samenwerken, dorpen, plaggenbemesting, bolle akkers, schapen, voorbeelddorp, agrarische revolutie

> Ambachtelijk & Ondernemend Oisterwijk Ondernemersgeest, industrialisatie, stoomfabrieken, marktplaats, schoenindustrie, KVL, EKWC Wol en lakenindustrie, leerlooierijen, huisnijverheid

16





17

BEVOCHTEN OISTERWIJK Het is nu niet meer voor te stellen, maar Oisterwijk vormde lang het toneel van de strijd en verschillende oorlogen. Vanuit de versterkte huizen langs het water bestierden de middeleeuwse Heren van Tilburg hun grondgebied. Vanuit deze versterkte huizen was het gebied namelijk optimaal in vizier om te kunnen besturen. Deze motteburchten waren een pronkend statussymbool voor hun bewoners, net als later de kastelen en landhuizen, zoals kasteel Durendaal. De Tachtigjarige Oorlog maakte een einde aan de bloeiperiode van de Meierij. Oisterwijk en omgeving was een oorlogsgebied geworden. De Spaanse en Staatse soldaten plunderen erop los en richtten veel schade aan, zowel de Petruskerk als de kerk in Moergestel raken zwaar beschadigd. Ook tijdens de Tweede Wereldoorlog wordt de Petruskerk in beslag genomen. Dit keer door de Duitsers, als uitzichtpost. Bij menig Oisterwijker staat de beschadigde Petruskerk op het netvlies gebrand. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bouwen Duitse bezetters een munitiedepot in de Oisterwijkse bossen. Omdat de vrachtwagens wegzakken op de bospaden, verharden ze de paden met puin. Deze stenen liggen nog steeds in de Oisterwijkse bossen en vormen een wandelpad, ze herinneren ons aan het bevochten verleden.

RELIGIEUS OISTERWIJK Kerken, kloosters, kapellen en begraafplaatsen herinneren ons aan het sterk religieuze verleden van de gemeente Oisterwijk. Bijzonder was bijvoorbeeld het klooster Catharinenberg, dat door een aantal zusters werd gesticht vlakbij de Petruskerk. De Franciscanessen zusters leefden in armoede en waren economisch afhankelijk van de bewoners van Oisterwijk. De Petruskerk vormt al sinds jaar en dag het middelpunt van het dorp. In de negende eeuw was hier al een nederzetting te vinden en is nog altijd het religieuze hart van het dorp. Hier kan altijd een kaarsje opgestoken worden, vinden vele activiteiten plaats en is een plek waar velen zijn opgegroeid en begraven. Ook een protestantse en joodse gemeenschap hebben zich in Oisterwijk gevestigd en laten hun sporen na, zoals de Joodse begraafplaats. In de Brabantse dorpen hebben de katholieken (en het bisdom van ’s-Hertogenbosch) het meest zichtbaar invloed. In Moergestel is kasteel Nieuwenhof, wat de Zusters van Liefde van Tilburg in gebruik namen als klooster een mooi voorbeeld en zijn de eeuwenoude kerkepaden, zoals het pastoorpaadje, nog steeds herkenbaar. Veel kerken en kloosters hebben inmiddels hun religieuze functie verloren maar het verleden blijft beleefbaar door nieuwe gebruik van deze indrukwekkende gebouwen.

NATUURLIJK OISTERWIJK De groene en weidse omgeving van Oisterwijk biedt rust en ruimte in een tijd van snelle veranderingen en verstedelijking. De omgeving van Oisterwijk was altijd aantrekkelijk om te verblijven. In de 16e en 17e eeuw werden op land- en leengoederen al de eerste eigentijdse buitenverblijven aangelegd. De Oisterwijkse Bossen en Vennen laten je herinneren aan Brabant zoals het ooit was. Net als de vochtige heiden en weiden van Het Moergestelse Broek. In de gemeente Oisterwijk vind je nog natte heide met vennen, geurende gagelstruwelen, beemden, loofbossen en blauwgraslanden. Niet alleen voor mensen biedt het genot in alle kleuren en geuren. De bescherming en het behoud van de natuur geven ook ruimte aan allerlei dieren, planten en paddenstoelen. Niet voor niets komt in de twintigste eeuw het toerisme in de gemeente Oisterwijk op gang. Al in 1888 is er in Oisterwijk een soort regionale VVV te vinden: de ‘Vereeniging tot bevordering van het vreemdelingenverkeer te Oisterwijk’. Dankzij Pieter van Tienhoven, oprichter van Natuurmonumenten, genieten we nog steeds van die veelzijdige natuur. Sterk maken voor de natuur die nog over is. Sterk maken voor de nieuwe natuur die nog gaat komen. Oisterwijk is een Parel in ’t Groen.

AGRARISCH OISTERWIJK Akkers, groene beekdalen, bloeiende heidevelden en grazende schapen. Al bijna 3000 jaar lang vinden mensen een boeren bestaan rondom de kern van Oisterwijk. Zo is buurtschap Heukelom tot op de dag van vandaag een agrarisch dorp en bestaat het uit twee kernen. Hoog-Heukelom betekent ‘hoeve op heuvel’. Het later ontstane Laag-Heukelom ligt juist lager en is een echte beekdalnederzetting. Oisterwijk dankt haar unieke landschap aan de eerste boeren verspreid over de omgeving. In Moergestel is nog een authentiek vroeg 19e-eeuws keuterboerderijtje te vinden die is opgenomen in de top 100 van de Rijksdienst voor Monumentenzorg als voorbeeld van een typisch Brabantse langgevelboerderij. Als de grond was uitgeput, legden de boeren weer nieuwe akkertjes aan. Hierdoor ontstonden als een lappendeken de bijzondere ‘zwervende erven’. Door de bevolkingsgroei wordt het land steeds intensiever gebruikt en groeien de losse akkers aaneen tot grotere akkercomplexen. Om de arme zandgrond vruchtbaar te krijgen, maken de boeren gebruik van plaggenbemesting. Dit systeem blijft tot ongeveer 1900 bestaan, wanneer de heidevelden door de introductie van kunstmest hun functie verliezen. De heide wordt omgezet in akker- en boslandschap. Zo ontstaat er een grootschalig akkerlandschap, doorsneden door rechte wegen.

Na de Tweede Wereldoorlog wordt Oisterwijk met geld van de Amerikaanse Marshallhulp een voorbeelddorp. Mechanisatie, ruilverkaveling, kunstmest, onkruidbestrijding en nieuwe gewassen moesten de keuterboeren van Kerkhoven de moderne tijd in gaan loodsen. Zo begon de agrarische revolutie in een Oisterwijkse buurtschap. Tot op de dag van vandaag zijn de inwoners van de gemeente

STRATEGISCH OISTERWIJK Oisterwijk heeft een ideale ligging tussen de drie grote steden Tilburg, Eindhoven en ’s-Hertogenbosch. Op deze plek komen al sinds de vroege middeleeuwen belangrijke wegen samen. Op de hoger gelegen dekzandruggen worden boerderijen gebouwd, de lager gelegen beekdalgronden worden ontgonnen en in gebruik genomen als weiland. Zo ontstaat er parallel aan de beek een weg met agrarische lintbebouwing en brengt de Voorste Stroom voorspoed voor het gebied. Aan de beekzijde liggen de weilanden, aan de andere kant de boerderijen; de typische, langgerekte vorm van Moergestel en Oisterwijk langs de beek wordt steeds zichtbaarder. Al snel worden er op sociaal, economisch en maatschappelijk vlak lijntjes gelegd tussen de ontstane dorpskernen Kerkeind en Lindeind. Deze smelten samen tot wat nu de huidige plaats Oisterwijk is. De verbinding met het staats-spoornetwerk in 1865 zorgt voor ongekende mogelijkheden op het gebied van industriële ontwikkeling en later recreatie en toerisme. De dorpslinde achter het monumentale Oude Raadhuis vormt het stralende symbool van samenkomst en gaan. Deze dorpslinde verbond beide dorpen met elkaar en is al duizenden jaren toeschouwer van de tactische spektakels die zich hier afspelen. Zo werd er bij de boom door eigen schepenbank geoordeeld en beoordeeld.

Vanaf hier kan je je in alle richtingen laten inspireren door de vele kilometers die de oudste bewoners al aflegden. Elke uithoek heeft zijn eigen karakter behouden.

18



AMBACHTELIJK & ONDERNEMEND OISTERWIJK Ondernemen hoort bij Oisterwijk, met een passie voor het vak als drijfveer. Bijna zeshonderd jaar geleden groeit Oisterwijk uit tot een belangrijk weverscentrum. Naast weven is de leerlooierij een belangrijke ambachtstak. De ingrediënten voor deze maakindustrie komen uit de omgeving. Helder stromend water en eikenschors voor het leer; grazende schapen op de heidenvelden voor stevig wol. Aanvankelijk wordt gewerkt in manufacturen: een soort werkplaatsen. Als rond 1900 de eerste fabrieken komen, zoals de sigarenfabriek De Huifkar, trekken er alleen maar meer mensen naar het gebied. Met 1200 medewerkers is de NV Lederfabriek op een gegeven moment zelfs de grootste leerlooierij van Europa! De beroepen schoenmaker en leerlooier worden eerst nog gecombineerd, maar raken al snel gescheiden Met name Moergestel is een dorp van schoenmakers en schoenfabrieken. Zo is hier sinds 1795 het familiebedrijf Van Bommel BV gevestigd: tegenwoordig goed voor een productie van maar liefst 500 duizend paar schoenen per jaar! Mensen werken hard en pakken kansen waar ze die zien. Zo zijn er in Oisterwijk prachtige nieuwe concepten ontstaan zoals het Europees Keramisch Werkcentrum, De Keuken van Leer en Bij Robèrt. Bruisende plekken in de fabrieken van toen, met internationale allure.



19

HET VERHAAL VAN OISTERWIJK TIJDLIJN 1795 Schoenenmaker Van Bommel vestigt zich in Moergestel

Vanaf 10.000 v. Chr. De Oisterwijkse vennen en beken ontstaan

1000 v. Chr. De eerste Oisterwijkers wonen in boerderijen aan de Voorste Stroom

1800 Het Oisterwijkse trouwlaantje wordt geplant 1865

Oisterwijk krijgt een eigen station

12 v. Chr. De Romeinen veroveren het gebied 850 n. Chr.

Ter hoogte van het huidige Kerkeind ontstaat een dorpje

1870 De leerindustrie bloeit op 1900 Steeds meer toeristen weten het Oisterwijkse buitengebied te vinden.

1100 De heer van Tilburg bestuurt vanuit een motteburcht het gebied

1175 Heer Giselbert II laat de eerste Petruskerk in Kerkeind bouwen

1917 Natuurgebied de Kampina wordt overgedragen aan Natuurmonumenten

1925 De Koninklijke Lederfabriek is de grootste van Europa

1212 De hertog van Brabant sticht de vrijheid Oisterwijk

1400 Oisterwijk groeit uit tot welvarende stad

1944 Het stations wordt beschoten door Britse bommenwerpers

1960 Oisterwijk groeit

1440 De zusters Franciscanessen stichten een klooster

1500 Oisterwijk is een belangrijk weverscentrum

1648 De Tachtigjarige Oorlog maakt een einde aan de welvaart

20



1997 Moergestel en Heukelom worden onderdeel van de gemeente Oisterwijk

nu De oude leerfabriek als hotspot en culturele broedplaats



21

3 ERFGOEDVISIE TOEPASSEN

3.1 BOUWSTENEN We werken aan het fundament door verschillende projecten uit te voeren, die we sleutelprojecten noemen. We zorgen dat de basis op orde is. We werken aan bescherming en behoud van het erfgoed, want als we er niet zorgvuldig mee om gaan is het straks weg. Door te zorgen dat het beleid en instrumentarium voor uitvoering van de wettelijke taken op orde is, versterken we het fundament:

In deze visie staat beschreven hoe we de bouwstenen van het erfgoed in de gemeente kunnen versterken en bijdragen aan het behoud, beschermen, beheren en beleven van het Oisterwijkse erfgoed. We onderscheiden 3 bouwstenen: fundament, gebruik en beleving. We introduceren de Erfgoedagenda als dynamisch uitvoeringsinstrument. De Erfgoedagenda biedt houvast door een concrete vertaling naar een projectmatige aanpak in de vorm van sleutelprojecten. De sleutelprojecten bieden inspiratie op welke manier erfgoed gekoppeld kan worden aan de ambities van de gemeente op andere beleidsvelden. We streven naar actief gebruik van erfgoed waar zoveel mogelijk mensen van kunnen genieten. We gaan uit van de ontwikkelkracht van erfgoed en zetten in op erfgoedbeleving. De Erfgoedvisie is als een kompas dat houvast en inspiratie biedt voor de wijze waarop erfgoed een bijdrage kan leveren aan de maatschappelijke opgaven waar de gemeente Oisterwijk voor staat.

Bouwsteen 1: FUNDAMENT We willen het roerend, onroerend en immaterieel erfgoed benutten bij het behoud en de verbetering van de omgevingskwaliteit. Erfgoed is integraal onderdeel van de leefomgeving en wordt bij planontwikkeling afgewogen met de andere omgevingswaarden. We zetten in op het versterken van erfgoed in de leefomgeving door deze te gebruiken in de leefomgeving: Bouwsteen 2: GEBRUIK Het Oisterwijkse erfgoed wordt gekoesterd. De gemeente Oisterwijk wil graag zoveel mogelijk inwoners en jongeren betrekken bij de historie en het uitdragen van het erfgoed op een eigentijdse manier. We willen het erfgoed in de hoofden en harten van mensen: Bouwsteen 3: BELEVING Dit hoofdstuk verwoordt de toepassing van de visie van de gemeente op het erfgoed, waarbij deze drie bouwstenen worden aangehouden:

1

Fundament De basis op orde

2

Gebruik Erfgoed in de leefomgeving

3

Beleving Erfgoed in de hoofden en harten van mensen

Gebruik

Beleving

Fundament

Deze bouwstenen dragen bij aan het behoud, beschermen, beheren en beleven van het Oisterwijkse erfgoed.

behoud

22



bescherming

beheer

benutten & beleven



23

BOUWSTEEN 1: FUNDAMENT DE BASIS OP ORDE De gemeente Oisterwijk wil zorgdragen voor haar erfgoed. Hierbij ligt de nadruk op het uitvoeren van de wettelijke en reguliere taken door de gemeente. Hieronder vallen alle taken die te maken hebben met de Erfgoedwet, Archiefwet, Wet op de ruimtelijke ordening, Omgevingswet, Wabo, Erfgoedverordening en stimuleringsregelingen van rijk en provincie. Het is verplicht voor iedere gemeente om een verordening vast te stellen waarin de inschakeling van een monumenten- of een bredere erfgoedcommissie is geregeld. Op dit moment heeft Oisterwijk een monumentenverordening en een monumentencommissie. De gemeente is, door de invoering van de Omgevinsgwet, verplicht om een bredere erfgoedverordening op te stellen en de monumentencommissie te vervangen door een commissie omgevingskwaliteit. De gemeentelijke monumentenlijst wordt gecontroleerd en geregistreerd zodat de basisgegevens voor het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) aangeleverd kunnen worden. Dit is een belangrijk onderdeel van de voorbereidingen voor de inwerkingtreding van de Omgevingswet. Voor aanvullende inventarisaties op typologie, zoals agrarisch erfgoed, religieus erfgoed, industrieel erfgoed, of periode, de wederopbouwperiode of post’65, staat de gemeente open en kan intiatief ook vanuit de stakeholdergroepen komen.

BOUWSTEEN 3: BELEVING ERFGOED IN DE HOOFDEN EN HARTEN VAN MENSEN Het Oisterwijkse erfgoed wordt gekoesterd. Wat opvalt, is dat de inwoners van de gemeente Oisterwijk trots zijn op hun gemeente, zonder zich af te zetten tegen omliggende gemeenten. Men gaat uit van de eigen kwaliteiten. Oisterwijk heeft dan ook een prachtige en unieke geschiedenis die het waard is om door te geven. Erfgoed is iets dat mensen bindt en bij elkaar kan brengen. Denk hierbij ook aan immaterieel erfgoed als de reuzencultuur en deelname aan gildes. Dit meedoen aan lokale tradities en activiteiten versterkt de gemeenschapszin en de identiteit van het dorp of de streek. Door het erfgoedaanbod voor toeristen en recreanten uit te dragen is kan er meer besteed worden en heeft men een reden langer te blijven in één van de mooiste dorpen van Brabant. Deze aantrekkingskracht wordt versterkt door erfgoed dat zichtbaar toegankelijk en beleefbaar is. Opgaven voor de komende periode is; Hoe maken we ons erfgoed beleefbaar en toegankelijk voor iedereen? De gemeente Oisterwijk wil graag zoveel mogelijk inwoners en jongeren betrekken bij de historie en het uitdragen van het erfgoed op een eigentijdse manier. SLEUTELPROJECTEN > Erfgoedhotspot KVL, CHW kaart en de Verhalen- en Inspiratiekaart, Open Monumenten Dag met Erfgoedbènde

Op het gebied van het ruimtelijk erfgoed is er aandacht voor projecten vanuit de samenleving en projecten die nodig zijn om erfgoed beter in beeld te krijgen, te waarderen en te selecteren voor behoud, beheer en ontwikkeling. Zo houden we de historie van de gemeente Oisterwijk zichtbaar en investeren we in het verhaal van Oisterwijk om dit te kunnen uitdragen. SLEUTELPROJECTEN > Erfgoedverordening, Cultuurhistorische Waardenkaart, Inventarisatie Agrarisch Erfgoed, Monumentenbestand op orde, Erfgoed en de Omgevingswet

BOUWSTEEN 2: GEBRUIK ERFGOED IN DE LEEFOMGEVING Hoe combineren we ons erfgoed met hedendaagse ruimteclaims? Erfgoed is een essentieel onderdeel van een leefomgeving waar mensen zich thuis voelen, bedrijven zich graag vestigen en bezoekers van genieten. In een prettige leefomgeving is de geschiedenis herkenbaar. Bijvoorbeeld doordat historische stratenpatronen en gebouwen zijn behouden of de historie is gebruikt als inspiratie voor kunstwerken, nieuwbouw en recreatieve voorzieningen. We willen het roerend, onroerend en immaterieel erfgoed benutten bij het behoud en de verbetering van de omgevingskwaliteit. Erfgoed is integraal onderdeel van de leefomgeving en wordt bij planontwikkeling afgewogen met de andere omgevingswaarden Voor monumenten geldt dat we duurzaam gebruik willen stimuleren. We zetten in op exploitatie en herbestemming van monumenten. Waarbij we uitgaan van de ontwikkelkracht van erfgoed. Er is ruimte voor initiatieven uit de samenleving en de balans tussen de bebouwde omgeving, groen en de gemeenschap wordt goed bewaakt. SLEUTELPROJECTEN > agrarisch erfgoed

24



Energiescan

monumenten,

Kerkenvisie,

Hoeve Moergestel

Kwaliteitsrichtlijn



25

3.5 ERFGOEDVISIE IN BELEIDSCONTEXT VISIE OP OISTERWIJK 2030 In de Visie op Oisterwijk 2030 wordt erkend dat het aanwezige cultureel erfgoed en de diversiteit aan landschappen en natuurwaarden in grote mate bijdraagt aan de aantrekkelijke leefomgeving. Deze Erfgoedvisie geeft handvaten hoe we dit erfgoed en de kwaliteiten kunnen behouden en versterken. ________________________________________________________________________ In 2030 onderscheidt de gemeente Oisterwijk zich als Parel in ’t groen. De gemeente is krachtig en toekomstgericht, op basis van duurzame investeringen in kwaliteit. De kernen Oisterwijk, Moergestel en buurtschap Heukelom hebben elk hun eigen identiteit en zijn sociaal sterk. De gemeente Oisterwijk heeft een evenwichtige samenstelling van de bevolking, biedt passende mogelijkheden voor wonen en volop ruimte voor maatschappelijke betrokkenheid. Ondernemers benutten kansen en dragen zo bij aan een economisch gezonde gemeente. Een goede bereikbaarheid en ruimtelijke kwaliteit zijn belangrijk. De gemeente beschikt over een aantrekkelijke leefomgeving met cultureel erfgoed en een goed en passend niveau aan voorzieningen. De grote diversiteit en rijkdom aan landschappen en natuurwaarden zijn behouden en voor de toekomst gewaarborgd. Dat maakt dat het in Oisterwijk plezierig wonen, werken en recreëren is.

De gemeente zelf ondersteunt de burgers om een sociaaleconomisch sterke Parel in ’t groen te zijn en te blijven. Zij werkt daartoe samen met lokale en regionale partners. ________________________________________________________________________ GLOBAL GOALS Het toepassen van de Erfgoedvisie van de gemeente Oisterwijk betekent ook bijdragen aan de Global Goals. De SDG, Sustainable Development Goals of Duurzame Ontwikkelingsdoelen, zijn zeventien doelen om van de wereld een betere plek te maken in 2030. Ze zijn een mondiaal kompas voor uitdagingen als armoede, onderwijs en de klimaatcrisis. De Global Goals vormen een belangrijk uitgangspunt voor de gemeente. Ze stimuleren om breed en inclusief te handelen. Bovendien zetten de Global Goals de opgaven waar we als inwoners, medewerkers, college en raad voor staan in perspectief, zelfs in een financieel minder riante positie. De Global Goals geven ons handvaten met elkaar zorgen voor wereld die eerlijker in elkaar zit. Het zorgt voor inspiratie en een netwerk, het verbindt overheid, bedrijfsleven en organisaties. Er wordt maarliefst aan 9 Duurzame Ontikkelingsdoelen bijgedragen tijdens het uitvoeren van erfgoedbeleid. De belangrijkste in dit verband is natuurlijk Gobal Goal 11: De inspanningen verhogen om het culturele en natuurlijke erfgoed van de wereld te beschermen en veilig te stellen.

Hieronder een overzicht waarin de Global Goals aan de bouwstenen van het erfgoedbeleid zijn gekoppeld. Aan de Global Goals wordt bijgedragen door het uitvoeren van de sleutelprojecten. Global Goal 4

kwaliteitsonderwijs => erfgoededucatie

Global Goal 7

betaalbare en duurzame energie => monumenten dragen bij aan een duurzaam Oisterwijk!

Global Goal 9

industrie innovatie infrastructuur => versterken van de identiteit en herkenbaarheid van geschiedenis

Global Goal 10

ongelijkheid verminderen => inclusiviteit en diversiteit

Global Goal 11

cultureel en natuurlijk erfgoed veiligstellen => erfgoed borgen zodat we dit kunnen overdragen aan volgende generaties

Global Goal 12

verantwoorden consumptie en eindproduct => circulaire economie

Global Goal 13

klimaatactie => duurzaam materiaalgebruik

Global Goal 15

leven op het land => landschappelijke kwaliteiten en groen erfgoed versterken de biodiversiteit

Global Goal 17

partnerschappen en doelstellingen => samenwerken & erfgoedparticipatie

26



BOUWSTEEN 1: FUNDAMENT DE BASIS OP ORDE

Het erfgoed van Oisterwijk behouden

Het erfgoed van Oisterwijk beschermen

Het erfgoed van Oisterwijk beheren

BOUWSTEEN 2: GEBRUIK ERFGOED IN DE LEEFOMGEVING Het karakter van Oisterwijk versterken met cultuurhistorie en erfgoed als onderlegger Erfgoed als onderlegger benutten voor de (her)ontwikkeling van de fysieke leefomgeving

Partijen actief betrekken bij planontwikkeling Erfgoed kan een bijdrage leveren aan verduurzamen van de leefomgeving

BOUWSTEEN 3: BELEVING ERFGOED IN DE HOOFDEN EN HARTEN VAN MENSEN Het verhaal van Oisterwijk dragen we uit en kan door iedereen beleefd worden

We zetten in op kennis delen door middel van erfgoededucatie Erfgoedgemeenschappen maken actief gebruik van het verhaal van Oisterwijk



27

4 ERFGOEDAGENDA: SLEUTELPROJECTEN De Erfgoedagenda bestaat uit sleutelprojecten die uitvoering geven aan de visie. Het biedt een kader voor beleid en een vertaling naar een projectmatige aanpak met sleutelprojecten. De sleutelprojecten bieden inspiratie op welke manier erfgoed gekoppeld kan worden aan de ambities van de gemeente op andere beleidsvelden. De Erfgoedagenda bepaalt mede de gemeentelijke inzet van capaciteit en middelen op het terrein van het erfgoed in de komende jaren. De lijst van projecten kan ieder jaar worden in- en aangevuld. De agenda heeft een aantal jaarlijks terugkerende projecten, zoals Open Monumenten Dag, maar ook een aantal projecten met een eigen looptijd, zoals de Kerkenvisie en Cultuurhistorische Waardenkaart. Het is de bedoeling dat partners een actieve rol gaan spelen in deze sleutelprojecten. Dit maakt het erfgoedbeleid concreet. De agenda is een kader voor de organisatie na bestuurlijke vaststelling van de Erfgoedvisie en is een dynamisch instrument. Basisdeel en flexibele schil De agenda bestaat uit een basisdeel met kernprojecten die prioriteit hebben. Daarnaast is er een flexibel deel met plusprojecten. Deze projecten kunnen doorgang vinden bij voldoende capaciteit, middelen en draagvlak. Het zijn plusprojecten en kunnen als de actualiteit erom vraagt prioriteit krijgen. De reguliere werkzaamheden staan niet in de agenda.

Denk aan de beoordelingen van bouwplannen en vergunningsaanvragen, het regelmatig uit laten voeren van bouwhistorisch en archeologisch onderzoek en de veelvuldige inbreng van cultuurhistorische kennis bij planontwikkeling. Werkzaamheden die door hun continue stroom niet in een agendapunt zijn te vatten, maar wel noodzakelijk zijn. Regulier is ook het contact met de erfgoedpartners als de monumentencommissie en de Heemkundekring ‘De Kleine Meijerij. Maar zowel de agendapunten zelf, als de meer reguliere werkzaamheden hebben gezamenlijk een en hetzelfde doel: goed omgaan met het cultuurhistorisch erfgoed van de gemeente. Voor nu en straks. Ruimte voor initiatieven Veel inwoners van de gemeente Oisterwijk voelen zich nauw verbonden met de gemeente en zetten zich graag in voor hun erfgoed. De gemeente Oisterwijk is daar erg blij mee en wil deze initiatieven stimuleren om zo veel mogelijk samen te werken. Zo kunnen ze elkaar versterken en van elkaar leren. Daarnaast nodigt de gemeente inwoners, organisaties en ondernemers uit om nieuwe initiatieven te ontwikkelen. Aan de hand van de Erfgoedagenda zal het voor derde partijen gemakkelijker worden om aansluiting te vinden met initiatieven gelieerd aan de voorbeeldprojecten of om nieuwe agendapunten aan te dragen.

De Erfgoedagenda is daarom ook dynamisch, er kunnen elk jaar andere accenten geplaatst worden en kan de gemeente inspelen op initiatieven. Zo werken we samen aan een waardevolle leefomgeving en blijft de gemeente Oisterwijk een Parel in het groen.

28



4.1 UITWERKING VAN DE SLEUTELPROJECTEN KERNROJECTEN 1 Kernproject Monumentenbestand op orde Aanleiding voor deze visie is de wens om de basis van het erfgoedbeleid op orde te maken. De bestaande gemeentelijke monumentenlijst wordt gecontroleerd op de juistheid en beschikbaarheid van gegevens. Op deze manier kunnen de monumenten goed in het Digitaal Stelsel Omgevingswet komen en kan de bescherming in de toekomstige omgevingsplannen goed geregeld worden. Ook wordt er bekeken of er monumenten bij of af kunnen. Bij de evaluatie en uitbreiding van de monumentenlijst kan aangesloten worden bij de verhaallijnen. Zo kunnen ook (toekomstige) monumenten het verhaal van Oisterwijk vertellen. 2 Kernproject Cultuurhistorische Waardenkaart De gemeente wenst de samenleving beter te betrekken bij het eigen erfgoed door dit erfgoed te benoemen, (meer) zichtbaar te maken en bekendheid te geven. Een cultuurhistorische waardenkaart is een belangrijk instrument hiervoor. Het maakt de monumenten en de cultuurhistorische waardevolle objecten en structuren binnen de gemeente zichtbaar. Deze kaart zal gebruikt worden door de monumentencommissie en straks adviescommissie Omgevingskwaliteit. Het kan bovendien fungeren als instrument is voor alle (ruimtelijke) ontwikkelingen door de initiatiefnemers in de gemeente.

Initiatiefnemers worden in staat gesteld om bij hun project te anticiperen op de aanwezigheid en de kracht van het erfgoed. Door cultuurhistorische waarden zichtbaar te maken en uit te dragen creëren we draagvlak voor het koesteren en versterken van het Oisterwijkse erfgoed. De kaart zal als bijlage aan de Omgevingsvisie worden toegevoegd en uitgebreid worden met het erfgoed van de gemeente Haaren. We dragen zorg voor de actualiteit van deze belangrijke basis. 3 Kernproject Erfgoedverordening De gemeente wil de huidige erfgoedverordening uit 2008 actualiseren. Op weg naar de implementatie van de Omgevingswet moet de monumentencommissie worden vervangen door een commissie Omgevingskwaliteit. In de nieuwe erfgoedverordening kunnen de gemeentelijke afspraken met betrekking tot monumenten, archeologie en cultuurlandschap worden vastgelegd. Op die manier kan de gemeente, in de geest van de omgevingswet, vormgeven aan een meer integrale manier van werken. Met het opstellen van een nieuwe erfgoedverordening wordt de stap naar bescherming van de gemeentelijke monumenten middels een omgevingsplan makkelijker. Daarnaast is er ambitie om duurzaamheid en herbestemming ook een onderdeel te laten zijn van de verordening. Zo borgen we een ontwikkelgerichte omgang met de monumenten van Oisterwijk.

4 Kernproject Beeldkwaliteitsplan Centrum Het karakteristieke centrum van de gemeente Oisterwijk heeft een hoge omgevingskwaliteit. De Lind is als waardevolle historische groenstructuur aangemerkt naast enige solitaire bomen elders in het gebied. Om de kwaliteiten van dit ”dorpsschoon” te behouden is een groot deel van het centrum aangewezen als rijksbeschermd dorps- en stadsgezicht. De volledige gemeente is welstandsvrij en laat zich voor plannen in het beschermd dorpsgezicht adviseren door de monumentencommissie (straks commissie omgevingskwaliteit). Voor beschermde dorps- en stadsgezichten worden beeldkwaliteitsplannen opgesteld die later



29

worden gekoppeld aan het omgevingsplan. In het omgevingsplan wordt de aanwijzing en omgang met gemeentelijke monumenten geregeld. In dit plan wordt dan ook het toetsingskader voor (ver-(bouwen en slopen in de beschermde gezichten opgenomen en de regels voor vernieuwbouw van monumenten. Om de aanwezige kwaliteiten ook voor de toekomst te borgen wordt het Beeldkwaliteitsplan Centrum Oisterwijk geactualiseerd zodat de aanwezige waarden goed vastgelegd worden. Bij de bijeenkomst Visie op Erfgoed, met interne stakeholders in 2019, is ook gesproken over een Erfgoedhandboek. Een dergelijk handboek kan de ondernemers in het centrum handvaten bieden met verhalen en voorbeelden. Als een praktisch stappenplan kan het een concrete vertaling van de Erfgoedvisie zijn en veel inspiratie bieden om de identiteit van Oisterwijk zichtbaar en beleefbaar te maken. Vraag die hierbij centraal staat: Hoe draag ik met mijn project bij aan het verhaal van Oisterwijk? Dit kan een goede manier zijn om de omgevingskwaliteit van het centrum van Oisterwijk te borgen en versterken.

5 Kernproject Religieus erfgoed Oisterwijk heeft een rijk religieus verleden. Enkele kerken en kloosters hebben in de loop der jaren hun oorspronkelijke functie verloren. Omdat ze belangrijke identiteitsdragers zijn van het verhaal van de gemeente Oisterwijk is het belangrijk te onderzoeken hoe de kerken en kloosters als blijvende bakens kunnen blijven bestaan. (zie ook verhaallijn religieus Oisterwijk). De definitie van religieus erfgoed voor de gemeente vormen we samen; dit kan een brede definitie zijn waar bijvoorbeeld ook de kapellen of begraafplaatsen van verschillende denominaties onder kunnen vallen. Het project religieus erfgoed bestaat uit een inventarisatie van het reigieus erfgoed en een kerkenvisie. In een integrale kerkenvisie komen religieuze, cultuurhistorische, sociaal maatschappelijke, economische en erfgoedwaarden samen. Door de dialoog met alle betrokken te voeren komt een visie tot stand die als basis voor beleid en projectmatige aanpak in de toekomst kan

30



fungeren. Door het opstellen van een kerkenvisie kan de gemeente samen met betrokken stakeholders een duurzaam toekomst-perspectief voor het religieus erfgoed bieden. We koppelen de kerkenvisie zoveel mogelijk aan ambities van de gemeente op ander (erfgoed)onderwerpen en zoeken aansluiting bij projecten op provinciaal niveau op het gebied van religieus erfgoedrecreatie en de verhaallijn Religieus Brabant > KANS: Dit project starten na de fusie met Haaren. Dit project oppakken en uitvoeren als kennismaking en versterken van gedeelde waarden. 6 Kernproject Natuurtheater Het natuurtheater in Oisterwijk is ruim vijftig jaar geleden gebouwd op inspiratie van de monumentale amfitheaters uit de Romeinse tijd. Het theater speelt een belangrijke rol in de promotie van Oisterwijk als toeristenplaats en ter bevordering van het Brabants amateurtoneel. Het is een toeristische trekpleister in het buitengebied. Er is vele jaren slechts basis onderhoud verricht (natuurtheater toegankelijk houden voor bezoekers en voorstellingen). De gemeente heeft een nieuwe impuls gegeven aan het onderhoud en deze unieke locatie weer optimaal toegankelijk gemaakt. De pacht loopt af en er moeten stappen gezet worden om dit gemeentelijk monument toekomstbestendig te maken. Dit kan door gezamenlijk op zoek te gaan naar de belevingswaarde, toekomstwaarde en gebruikswaarde van de plek.

In samenspraak met betrokken stakeholders (en d.m.v. consulatie van gebruikers) kunnen in het spanningsveld tussen het behoud van het karakter van het gebied en gewenste toekomstige ontwikkelingen creatieve oplossingen worden gevonden voor de lange termijn. Met deze verbindende manier van gebiedsontwikkeling komt meer ruimtelijk en maatschappelijk rendement tot stand dan bij de uitwerking van haalbare losse ideeën. 7 Kernproject Energiescans voor toekomstbestendige monumenten Het duurzaamheidsvraagstuk is actueel en een belangrijk thema voor de gemeente. We staan voor de taak om ook ons monumentenbestand te verduurzamen. Door een pilotproject wil de gemeente samen met eigenaren goede voorbeelden creëren. De restauratie en instandhouding van monumentale gebouwen zal altijd maatwerk blijven. Er zijn geen standaard oplossingen. Maar Oisterwijk wil graag laten zien dat het verduurzamen van monumenten met behoud van waarden mogelijk is! Dit past bij het ondernemend DNA om het dan te gaan doen (verhaallijn Ambachtelijk & Ondernemend Oisterwijk). Een bijdrage in een energiescan opstellen voor monumenteigenaren met een focus op gemeentelijke woonhuismonumenten en/ of met (horeca) ondernemers. We sluiten aan bij de ambities genoemd in de Omgevingsvisie en de REKS (Regionale Energie en Klimaat Strategie).

Oisterwijk zet zich in voor het in stand houden van monumenten en het toekomstbestendig maken van haar monumenten. Energiescan geeft: • Inzicht in de aanwezige monument- en erfgoedwaarden • Inzicht in de bouwfysische eigenschappen van het monument • Inzicht in de te nemen duurzaamheidsmaatregelen • Inzicht in de mogelijkheden om een zorgvuldige afweging van de historische waarden en energiebesparingsmogelijkheden te kunnen maken > KANS: Verduurzamen kan altijd, maar als er groot onderhoud nodig is of sprake van een herbestemming dan kunnen de ingrepen geïntegreerd worden en kan werken aan verduurzaming samengaan met het versterken van de monumentwaarden.



31

PLUSPROJECTEN 8 Plusproject Erfgoedhotspot KVL Van een verlaten plek is de Leerfabriek KVL nu een levendige en unieke hotspot voor de gemeente Oisterwijk en omgeving. Het is een bruisende plek waar veel bedrijven zijn gevestigd en die inwoners en bezoekers trekt met de horeca, het ambacht en de kunst. Bij uitstek een plek om het Verhaal van Oisterwijk uit te dragen en een erfgoedhotspot te maken waar je de geschiedenis van Oisterwijk kunt beleven. Te beginnen met de museale functie rond de monumentale Stoommachine.

ErfgoedHotspot Een Erfgoedhotspot is een plek waar bewoners en bezoekers delen van de geschiedenis, het verhaal en de ontwikkeling van Oisterwijk op een interactieve en eigentijdse manier kunnen beleven.

De Stichting Stoommachine Oisterwijk (SSO) en Heemkundekring De Kleine Meijerij (DKM) voegen in samenwerking een innovatieve, interactieve museale functie toe aan de machinekamer van de voormalige Koninklijke Verenigde Leder in Oisterwijk. De machinekamer is met de daarin aanwezige stoomstroomgenerator een rijksmonument. SSO restaureert met vrijwilligers de machine en onderhoudt het interieur. Onder andere met vier “open draaidagen” per jaar en het periodieke evenement “Oisterwijk Op Stoom” (“OoS”) brengt SSO dit industrieelarcheologisch erfgoed onder de publieke aandacht. Met deze toevoeging ontstaat synergie tussen het meer statische rijksmonument en de dynamische cultureelmaatschappelijke historie van Oisterwijk en omgeving. www.destoommachine.nl/ 9 Plusproject Inventarisatie en kwaliteitsrichtlijn agrarisch erfgoed Agrarisch erfgoed verdient extra aandacht. Dit erfgoed staat onder druk vanwege de transities die plaatsvinden in de landbouw en het landgebruik. Omdat ‘agrarisch Oisterwijk’ een belangrijke en identiteitsbepalende verhaallijn is voor de gemeente Oisterwijk is het een aanbeveling om extra in te zetten op dit erfgoed. In dit project worden de bestaande inventarisaties van boerderijen (Heukelom) en langgevelboerderijen verzameld en mogelijk uitgebreid. Er kan worden onderzocht of bestaande ensembles goed beschreven zijn en of er bescherming nodig is.

We stellen een kwaliteitsrichtlijn op die als kompas dient bij herbestemmingsvraagstukken. Zo behouden we de kwaliteiten van de cultuurhistorisch waardevolle complexen en de balans in de verhouding tussen bebouwd en onbebouwd op de erven. We onderzoeken of transformatie van Oisterwijkse boerderijen baat kunnen hebben bij ervenconsultatie in vroeg stadium van de planvorming en vragen advies aan de boerderijenstichting Noord-Brabant en Erfgoed Brabant. 10 Plusproject Verhalen en inspiratiekaart Het erfgoed van Oisterwijk zichtbaar maken en het verhaal van Oisterwijk beter uitdragen! Deze kaart kan de verhaallijnen van Oistewijk thematisch visualiseren. Verhalen kunnen op deze manier fysiek verankerd worden en de kaart vormt een verbinding tussen materieel en immaterieel erfgoed van de gemeente. Daarnaast kan deze kaart een plek

32

bieden voor verschillende inventarisaties die geen officiele status hebben (anders dan de Cultuurhistorische waardenkaart), denk aan tweede wereldoorlog erfgoed of ‘erfgoed van het vermaak’ is hierdoor toegankelijker en kan een groot, divers publiek bereiken. Het biedt inspriatie voor productontwikkeling op het gebied van recreatie en toerisme en eductieve projecten. Een kaart voor bewoners, bezoekers en initiatiefnemers die meer over de gemeente Oisterwijk willen weten en meer met het verhaal van Oisterwijk willen doen! > KANS: Maak hier een participatieproject! Gebruik het maken van deze kaart om verschillende stichtingen en verenigingen met elkaar te verbinden en erfgoedambassadeurs te creëren. 11 Plusproject Erfgoed Haaren komt erbij! De gemeente wordt groter, per 1 januari 2021 komt een deel van de huidige gemeente Haaren bij Oisterwijk. Het erfgoedbestand van de gemeente wordt hiermee uitgebreid. Met de komst van Haaren wordt de gemeente Oisterwijk verrijkt met 40 gemeentelijke monumenten 9 Rijksmonumenten en 1 beschermde buitenplaats. Om de zorg en omgang met het erfgoed goed te waarborgen moet er een quikscan gedaan worden van het aanvullende erfgoed zodat de gegevensbestanden en inventarisaties worden aangevuld, daar waar nodig.

> KANS: organiseer een erfgoedcafé over dit onderwerp zodat de actieve erfgoedvrijwilligers elkaar snel leren kennen en kunnen gaan samenwerken 12 Plusproject Open Monumentendag/ Klassendag Het comité Open Monumentendag organiseert ieder jaar de Open Monumentendag en de Klassendag. Eigenaren van de monumenten staan samen met de stadsgidsen van Oisterwijk en vele vrijwilligers, klaar om verhalen over ‘hun’ monument te vertellen en een gastvrije ontvangst te verzorgen. Jaarlijks wordt er een themaboekje uitgegeven. Om de jeugd te betrekken bij het erfgoed wordt de Klassendag georganiseerd. In 2019 deden vier basisscholen uit de gemeente Oisterwijk mee met in totaal 12 klassen; maar liefst 271 kinderen kwamen zo in aanraking met erfgoed. De verhaallijnen kunnen goed gekoppeld worden aan de thema’s van de Open Monumentendagen. Het verhaal van Oisterwijk wordt zo ook uitgedragen aan de jongere inwoners. > KANS: Om meer jongeren te betrekken bij de Open Monumentendag wordt een klankbord avond georganiseerd met het comité en de Erfgoedbènde, het jongerenpanel van Erfgoed Brabant; Zij willen laten zien dat erfgoed iets is dat mensen van alle leeftijden aangaat, en willen een breed publiek voor erfgoed enthousiasmeren. 13 Plusproject Erfgoedcafé Uit de eerste sessie met de stakeholders is naar voren gekomen dat er behoefte is aan het organiseren van een Erfgoedcafé.