Bijlage 6 bij RV d.d. 22 september 2021 Huisvesting Gevers-Deutz Terweeschool Z-21-148740 Oegstgeest

bouw- en kleurhistorisch onderzoek

G e v e r s - D e u t z Te r w e e s c h o o l Oegstgeest september 2 0 2 1

Sylvian Braat i.s.m. Suzanne Fischer

bouw- en kleurhistorisch onderzoek G e v e r s - D e u t z Te r w e e s c h o o l Terweeweg 106, Oegstgeest

september 2 0 2 1

Sylvian Braat i.s.m. Suzanne Fischer in opdracht van

2

6 s e p t e m b e r 2 0 2 1 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • S y l v i a n B r a a t

C OL O F O N

DATA

Bouwhistorisch onderzoek: dr. ir. Sylvian Braat Oranjelaan 18 sylvianbraat@gmail.com 2341CD Oegstgeest tel. 06 2553 6471

Gebouw: Openbare Basisschool Gevers-Deutz Terwee, gebouwd als ‘7-klassige Openbare Lagere School met gymnastieklokaal’ in 1929 - 1930

Kleurhistorisch onderzoek: ir. Suzanne Fischer

Ontwerp: Arnoldus T. Kraan, 1928 Gebruik: Basisschool - functie niet gewijzigd, geen gymnastieklokaal meer.

Onderzoeksperiode: mei-augustus 2021 Afbeeldingen omslag: voorkant: voorgevel aan de Terweeweg, circa 1935 (fragment van prentbriefkaart, uitgave Rembrandt, Utrecht. collectie Historische Vereniging Oegstgeest nr.715-VOO-171, Archief Gemeente Oegstgeest.) (fragment prentbriefkaart, uitgave Photo Rotatie Pers Amsterdam. collectie Wim van Tuijl, Archief Gemeente Oegstgeest nr.29-EX-22) Afbeelding schutblad: een klaslokaal van nu (foto auteur, 25 mei 2021) Opmerking m.b.t. historische foto’s, opgenomen in dit rapport: De beeldrechten moeten bij publicatie worden gerespecteerd. Opname in dit rapport is rechtenvrij toegestaan omdat het een onderzoek betreft. De rechthebbende kan vaak achterhaald worden via het archief waar de foto bewaard wordt. Copyright: Sylvian Braat. Vormgeving en rapportstructuur - Suzanne Fischer. Niets uit dit rapport mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van publicatie op internet, druk, fotokopie, de schriftelijke toestemming van opdrachtgever (Gemeente Oegstgeest) en/of onderzoekers. Bronvermelding is altijd nodig.

Adres: Terweeweg 106 2341CV Oegstgeest Kadastrale informatie: Gemeente Oegstgeest, sectie C, percelen 7735 en 7736 (ontstaan uit C 7575) 7735 - eigendom OPOO 7736 - eigendom Gemeente Oegstgeest (hier staan de huidige noodlokalen) Eigenaar: Bestuur Openbaar Primair Onderwijs Oegstgeest (O.P.O.O.) Postbus 1194, 2340 BD Oegstgeest www.opoo.nl info@opoo.nl Opdrachtgever onderzoek: Gemeente Oegstgeest Rhijngeesterstraatweg 13 Postbus 1270 2340 BG Oegstgeest

contactpersoon: Sander de Groot degroot@oegstgeest.nl

Status: Gemeentelijk Monument nr. 51 sinds 25 mei 2004 (Inschrijving in het Kadaster d.d. 16 dec 2020)

S y l v i a n B r a a t • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • 6 s e p t e m b e r 2 0 2 1

INHOUDSO P G AVE pagina Colofon en Data

2

Inhoudsopgave

3

Inleiding

5

Verantwoording onderzoek

6

Bronnen

9

Context Situatie Scholenbouw 1930 Architect A.T. Kraan

13 13 15

Dossier Oorspronkelijke Toestand (1930)

19

Historisch kleurenpalet

35

Bouw- en Gebruiksgeschiedenis

43

Bouwhistorische waardenkaarten

51

Conclusies en aanbevelingen

71

Bijlagen I.

Kadastrale kaart

75

II.

Stratigrafisch onderzoek

77

III.

Laboratoriumonderzoek verfmonsters

135

foto auteur, mei 2021

3

4

6 s e p t e m b e r 2 0 2 1 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • S y l v i a n B r a a t

1980’s ca. 1933

1939

een schoolfoto uit de jaren tachtig; in de inzetten fragmenten van historisch beeldmateriaal, ter vergelijking (kleurenfoto: archief GDT, foto 1935: fragment prentbriefkaart uitgeverij Rembrandt, Utrecht; collectie VOO_AO nr.715-VOO-173 en fragment foto 1939, archief GDT)

1941

leerlingen poseren voor de school - let op de tekst in losse letters boven de entree (foto archief GDT)

S y l v i a n B r a a t • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • 6 s e p t e m b e r 2 0 2 1

IN L E IDING Een kleine eeuw geleden werd, aan de rand van de in aanbouw zijnde villaparken in Oegstgeest, een nieuw gebouw voor de openbare school gebouwd - met, geheel volgens de tijdgeest, veel lucht, licht en ruimte voor de leerlingen. A.T. Kraan, een lokaal gevierd architect, die in dezelfde periode diverse bouwwerken realiseerde in de buurt, bekroonde het gebouw met een toren. Mede hierdoor is het gebouw nu nog steeds een markant punt in zijn omgeving.

5

ca. 1966

Of de vliegtuigvormige plattegrond van het gebouw te maken heeft met een voorliefde voor moderne techniek van één van de betrokkenen, een poging was om het gebouw aantrekkelijk te maken voor de jeugd, of een toevallige bijkomstigheid, is voor de bouwhistorie minder relevant. Het gebouw is in elk geval snel herkenbaar op tweedimensionale beelden. Na voortdurende aanpassingen aan de veranderende behoefte van de school, met name de vernieuwbouw van het gymnastieklokaal aan voorgevel in 1998, is het gebouw, dat ondertussen als gemeentelijk monument werd aangewezen, in grote lijnen behouden. In detail is er echter veel veranderd, waaronder de zorgvuldigheid en sfeer van de oorspronkelijke ‘zakelijk expressionistische’ architectuur heeft geleden. De school is gebouwd met zeven klaslokalen en één reservelokaal, maar telt momenteel dertien klassen, waardoor recent noodlokalen der van meer dan nodige uitbreiding van de capaciteit van de school is, in opdracht van de Gemeente Oegsteest, in januari 2020 een Programma van Eisen goedgekeurd op basis waarvan in maart 2021 een Structuurplan met diverse opties voor renovatie en vernieuwbouw is verschenen. In het verlengde van deze ontwikkelingen dient dit bouw- en kleurhistorisch onderzoek om plannen en besluitvorming te informeren.

1923 de school ligt aan de rand van het beschermd dorpsgezicht Oranjewijk (stippellijn) (30 april 1966, detail van luchtfoto, collectie Loek de Groot nr.78DG-165, AGO)

ca. 1980

Een zorgvuldige aanpak van het gebouw, inclusief herstel van het kleurbeeld en met aandacht voor andere restauratieve mogelijkheden, kan de monumentwaarden van het gebouw versterken en is bovendien van grote waarde voor het beschermd dorpsgezicht ‘Oranjewijk’.

luchtfoto, ongedateerd, ca. 1980 (collectie GDT)

6

6 s e p t e m b e r 2 0 2 1 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • S y l v i a n B r a a t

V E R A NT WOOR D I NG Eerde r onderzoek In 2006 is in opdracht van de Gemeente het boekje ‘Mooi Gebouwd monumenten van Oegstgeest’ verschenen. Hierin is ook het pand Terweeweg 106 opgenomen. In genoemd boekje is ook aandacht voor de ontwikkeling van het dorp Oegstgeest als geheel en de ontwikkeling van de villaparken in de Oranjewijk in het bijzonder. In de periodiek ‘Over Oegstgeest’, uitgave van de Historische Vereniging Oegstgeest (eerder Vereniging Oud Oegstgeest) is in de loop der jaren zeer diverse gerelateerde informatie verschenen. Diverse werken van architect A.T. Kraan zijn ten tijde van hun bouw uitgebreid beschreven in lokale kranten. Een aantal van zijn scholen wordt genoemd in het onderzoek van Yteke Spoelstra ‘De geschiedenis van de scholenbouw in Leiden’ echter niet bekend. Kleuronderzoek aan andere gebouwen van A.T. Kraan is verricht door Olga van der Klooster aan de Leidse Houtschool en door Suzanne Fischer aan de Kaasmarktschool (ook in Leiden); beide onderzoeken den en Omstreken. ke gebouw en de weergave hiervan in waardenkaarten en onderzoek naar het kleurbeeld uit de bouwtijd. De typologische ontwikkeling van de scholenbouw, noch een onderzoek naar leven en werk van de architect maken hier deel van uit.

N i v e au onderzoek - bouwh is to r is che o p name Voor het bouwhistorisch onderzoek is niveau twee aangehouden van de richtlijnen van de Rijksdienst van het Cultureel Erfgoed. Dit betekent dat gedegen onderzoek wordt gedaan, maar geen gedetailleerde inventarisatie per ruimte wordt gemaakt. Gekeken is naar de huidige toestand van het gebouw. Tijdens de opname gemaakte foto’s zijn op aanvraag in te zien. H u i di g onderzoek onderzoeker opname gedaan van de gebouwen. Het digitaal fotoarchief van de gemeente Oegstgeest is online geraadpleegd. Een paar foto’s zijn apart opgevraagd. De bouwdossiers uit het Gemeentearchief zijn digitaal toegezonden en deels op het gemeentehuis ingezien en gefotografeerd. Het bestek uit 1929 is op aanvraag toegezonden door de gemeentearchivaris. Online bleek vooral het Historische Kranten-archief van Erfgoed Leiden en Omstreken een goede bron. Onderzoek naar Leidsch Dagblad-fotograaf Bleuzé heeft geen extra beeldmateriaal van de school opgeleverd. Op de zolder van de Gevers-Deutz Terweeschool bevindt zich het eimet fotoarchief en in ordners uit de kast met ‘bouwarchief’. Met de hier gevonden vermelding van het bestaan van de deels in de school

sept. 2021, noordelijke gang

S y l v i a n B r a a t • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • 6 s e p t e m b e r 2 0 2 1

‘Kees, de zoon van de Stroper’ uit 1950, was deze online eenvoudig vindbaar. In het fotoarchief van de school bevindt zich boekje met foto’s van de sloop van de gymzaal, uit 1989. Een zoektocht naar de erven van kunstschilder Gerard de Wit, in de hoop dat er historische foto’s te vinden zijn tussen zijn nalatenschap heeft nog geen resultaat gehad. Waa rde n k a a r t e n De bouwhistorische waardenkaarten zijn gebaseerd op de combinatie van opname ter plaatse en archiefonderzoek. Uitgangspunt is de gebouwde toestand van de gangenschool uit 1930. Later vernieuwde en toegevoegde bouwdelen zijn als geheel beoordeeld, oorspronkelijke bouwdelen meer in detail. Als onderlegger voor de waardenkaarten zijn, voor zover deze zijn aangeleverd, tekeningen van de huidige toestand gebruikt. De toegepaste kleurcode is als gebruikt door de Rijksdienst Cultureel Erfgoed. De verschillende waarden en hun kleurcodes worden nader toegelicht in het renvooi. Stratigrafisch onderzoek e n document at ie mat eriaalk leuren Tijdens de uitvoering van het onderzoek was de school in gebruik. Op rieur de meeste kozijnen en bijna alle ramen en deuren al eens vervangen zijn, bleken weinig sporen van historische verf meer te vinden. Ook in het interieur is veel gewijzigd, van de kenmerkende historische deuren en binnenramen is er geen één bewaard gebleven.

Uitvo e r i n g o n d e r z o e k Het bouwhistorisch onderzoek is in de periode mei-juli 2021 uitgevoerd en in het begin van de zomer voorlopig gerapporteerd. Het kleuronderzoek is in mei-juni uitgevoerd, daarna is een vijftal monsters onderzocht in het laboratorium. Daarna is het onderzoek afgerond in augustus 2021. Het bouwhistorisch onderzoek is geleid door Sylvian Braat, het kleuronderzoek is geleid door Suzanne Fischer. Beel d m a t e r i a a l In een onderzoeksrapport mogen foto’s vrij van beeldrecht gebruikt worden, het geldt namelijk niet als een publicatie. Publicatie in een andere vorm van de foto’s is niet toegestaan zonder betaling van beeldrecht aan de (erven van) de fotografen. In de bijschriften is vermeld wie de fotograaf is (als dat bekend is) en wat de herkomst is van de afbeelding. Met hulp van die informatie kan de houder van het beeldrecht worden opgespoord. Tenzij anders vermeld, zijn de foto’s van de bestaande toestand gemaakt door de onderzoekers. Dank Veel dank aan Hans Rutten voor het openen van het kelderluik en het veilig maken van de toegang tot het vlaggenbalkon. Dank aan conciërge Marjolein van den Berg, o.a. voor inzage in het schoolarchief. En dank aan Simon Voorn en Carla de Glopper van het Gemeentearchief voor het (digitaal) beschikbaar stellen van allerhande materiaal.

René Hoek en Nico Verbeek van FORM | HET Architectenbureau, voor het aanleveren van bouwtekeningen van de huidige toestand.

laag wordt vrijgelegd met een scalpel. Het resultaat, ook wel een ‘kleurentrappetje’ genoemd, is gedocumenteerd en gefotografeerd met een kleurreferentiekaart. Materiaalkleuren zijn gedocumenteerd door ze te fotograferen. Bij de uitvoering is gewerkt vanaf de grond of Suzanne Fischer en Sylvian Braat. De resultaten per onderzochte plek zijn per stuk gedocumenteerd in het onderzoek worden de conclusies per onderdeel gevat in een aanduiding van een kleurcode of een materiaalfoto. De kleurcodes die gebruikt worden zijn NCS-codes. Deze codes zijn niet merk- of proin hun C21.3 waaier. De weergave van kleur varieert per beeldscherm en printer, daarom worden NCS-kleurstalen meegeleverd met het rapport. Ver fmonsters Vijf genomen verfmonsters zijn natuurwetenschappelijk onderzocht in een laboratorium. Het monsteronderzoek is uitgevoerd door Prof. Dr. Elisabeth Jägers van ‘Naturwissenschaftliche Beratung bei der Erhaltung von Kunst und Kulturgut Mikroanalytisches Labor’ (NKM) in Bornheim, Duitsland. De resultaten van dit onderzoek zijn opgenomen in bijlage III.

7

mei 2021, vlaggenbalkon of uitkijk

8

6 s e p t e m b e r 2 0 2 1 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • S y l v i a n B r a a t

‘bouw’archief van de school, op zolder

Kraan was een zeer gelovig man - hierboven een illustratieve passage uit het bestek (archief Gemeente Oegstgeest)

kopieën van oude klassenfoto’s in het eigen archief van de school

6 sept. 1938, jubileumoptocht 40 jaar koningin Wilhelmina (collectie GDT)

S y l v i a n B r a a t • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • 6 s e p t e m b e r 2 0 2 1

9

BR ONNE N Litera t u u r

A rchieven Fotoarchief Gemeente Oegstgeest via www.digitaalfotoarchief.oegstgeest.nl hierin zijn opgenomen het beeldarchief van de Historische Vereniging Oegstgeest en de privé-beeldcollectie van Loek de Groot

1924 ROTHUIZEN, E.J., H.J. Kockx en K. Brandts, Scholenbouw, Oosterbaan en Le Cointre, Goes (niet ingezien) 1930 ‘De nieuwe O.L. School te Oegstgeest nadert hare voltooiing’ Leidsch Dagblad, 14 februari 1930 p.9

Archief Gemeente Oegstgeest; hier bevinden zich het bestek en de bouwdossiers (noot: het bestek verwijst naar de ruimtenummers op de tekeningen)

1996 Nederland naar school - het Nederlands Architectuurinstiuut

Eigen archief Gevers-Deutz Terweeschool - foto’s in kunststof bakken en bouwdocumentatie in ordners - alles op zolder Ook worden in de eigen collectie zes originele, genummerde, hoed-jashaken bewaard.

2006 LAMÉRIS, Marina. Mooi gebouwd; monumenten van Oegstgeest. Gemeente Oegstgeest.

Digitaal archief Historische Kranten van Erfgoed Leiden en Omstreken Digitaal archief m.b.t. publicatie ‘Over Oegstgeest’ - Historische Vereniging Oegstgeest

Web historischeverenigingoegstgeest.nl www.digitaalfotoarchief.oegstgeest.nl www.erfgoedleiden.nl www.gdterwee.nl www.gereformeerdekerken.info www.leiden.courant.nu www.opoo.nl O v erige

2000 ‘Vooroorlogse scholenbouw’ in Categoriaal Onderzoek Wederopbouw - Scholen. Rijksdienst Cultureel Erfgoed

2009 LUGT, Freek en Marise Spieksma-Boezeman (red.), De Canon van Oegstgeest, episodes uit de geschiedenis van een dorp. Vereniging Oud Oegstgeest. 2009 BOLTEN-REMPT, Jetteke, ’Kamsteeg’s automobielgarage: beeldbepalend’ in Over Oegstgeest, april 2009 pp.17-19 2009 SPOELSTRA, Yteke. De school: ‘Een sieraad der gemeente’; De geschiedenis van de scholenbouw in Leiden. Deel 1: 1800-1940. Unit Monumenten & Archeologie (sinds 2013: Erfgoed Leiden en Omstreken), Gemeente Leiden. 2013 ABK - Plantage Zorg en Hoop, Kleuronderzoek en -advies, Houtschool, Leiden, i.o.v. Erfgoed Leiden en Omstreken - niet gepubliceerd. 2020 FISCHER, Suzanne, Kleuronderzoek exterieur Kaasmarktschool en Extra kleuronderzoek exterieur Kaasmarktschool, februari resp. maart 2021, i.o.v. Erfgoed Leiden en Omstreken - niet gepubliceerd.

Kees de zoon van de Stroper’, 1950 - Filca, Leiden, camera H. van Calcar https://www.biosagenda.nl/film_kees-de-zoon-van-de-stroper_25374.html Inschrijvingsdocument Erfgoedregister Leiden van Monumentnummer 1728 (Leids Houtschool), ELO

Afko r t i n g e n AGO

Archief Gemeente Oegstgeest

ELO

Erfgoed Leiden en Omstreken

GDT

(Openbare) Gevers-Deutz Terweeschool

VOO

Historische Vereniging Oegstgeest (voorheen Vereniging Oud Oegstgeest)

10

6 s e p t e m b e r 2 0 2 1 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • S y l v i a n B r a a t

circa 1930

prentbriefkaart van de Frederik Hendriklaan, uitgave Photo Rotatie Pers A’dam (collectie VOO, AGO nr.715-VOO-222)

context

12

6 s e p t e m b e r 2 0 2 1 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • S y l v i a n B r a a t ^ Haarlem

2021

GDT school

Oranjewijk

< kust

v Den Haag

v Leiden

huidige situatie, met beschermd dorpsgezicht Oranjewijk binnen blauwe stippellijn (foto Google Earth)

ca. 1924

luchtfoto van een paar jaar vóór de bouw; het lichtblauwe vlak wordt de plek van de school (detail luchtfoto, coll. B. Rodenhuis, AGO nr. 38-EX-003)

situatie ten tijde van de bouwaanvraag, tekening A.T. Kraan, nov. 1928 (bouwdossier BD01793 Tek.001, AGO) inzet: Pr. Hendrikpark in 2021

ca. 1905

wethouder Rübenkamp was ook ontwikkelaar, en directeur van ‘Bouwgrond-Exploitatie Mij. Prins Hendrik’ (tek. AGO, uit ‘Mooi gebouwd’, p.21)

de oude Gemeenteschool in de Leidse Buurt, Geversstraat 5, architect C.V.G. Mulder, 1879 (collectie Loek de Groot, AGO nr.77-041-DG-70)

S y l v i a n B r a a t • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • 6 s e p t e m b e r 2 0 2 1

S ITUATIE Honderd jaar geleden begon Oegstgeest zich te ontwikkelen van agrarisch dorp tot villadorp voor rijke stedelingen12. Na het Wilhelminapark3 werden tussen 1912 en 1938 achtereenvolgens het Prins Hendrikpark, Julianapark en Oranjepark gebouwd. Relatief ruime voortuinen, plantsoenen, veel bomen en gebogen straten zorgen voor de parkachtige sfeer. Deze villaparken, samen de ‘Oranjewijk’, liggen tussen twee historische hoofdroutes van Den Haag, resp. Leiden naar Haarlem en ten noorden van de route van Leiden naar de dorpen aan de kust. De meeste nieuwe huizen werden gebouwd door lokale architecten en aannemers, een enkel door landelijk bekende archi4 in het gebied, maar wel de enige twee publieke gebouwen (de Terweeschool en de Maurits- of Regenboogkerk). Eind jaren twintig werd de Gemeenteschool aan de Geversstraat veel te klein voor een sterk groeiend aantal leerlingen5. De stedenbouwkundige ideeën van die tijd volgend6, werd voor de nieuwe school een terrein verworven op een prominente positie, pal in de lengteas van de nieuw aangelegde Frederik Hendriklaan. In feite een school in een nieuwbouwwijk, waarbij duidelijk was dat omliggende vrije kavels spoedig bebouwd zouden worden. De situatietekening bij de bouwaanvraag geeft ook het (recent volgebouwde) zeer nabij gelegen gelegen sportterrein van A.S.C. aan.

Tegenwoordig zijn de drie twintigste-eeuwse villaparken samen aangewezen tot gemeentelijk beschermd dorpsgezicht ‘Oranjewijk’. De school ligt aan de oostelijke rand van dit gebied. De functie is niet veranderd, wel de naam; in 1986 fuseerde de school met de openbare kleuterschool7 tot Gevers-Deutz Terweeschool8.

1 Oegstgeest was toen recent, in 1896, een groot gebied, inclusief station Leiden CS, verloren aan de gemeente Leiden. Laméris 2006, p.18. 2 De bevolkingstoename in die tijd bestond voor 90% uit import. Canon van Oegstgeest, p.89. 3 Rijksbeschermd dorpsgezicht, gebouwd rond 1900 4 Kraan ontwierp wel twee huizenblokken net buiten het beschermd dorpsgezicht, aan de Kempenaerstraat, waaronder zijn eigen woonhuis met kantoor. 5 Leidsch Dagblad 14 februari 1930 6 Spoelstra 2006, p.50 7 Deze voormalige ‘bewaarschool’ was gevestigd in de Deutzstraat, alwaar hij in 1930 door Kraan was uitgebreid. 8 Terwee was een burgemeester van Oegstgeest, de school is naar de locatie genoemd. In het kader van de Wet op het Basisonderwijs is de school in 1986 gefuseerd met de Gevers-Deutz kleuterschool - deze school was als ‘bewaarschool’ gesticht door het lokale weldoenster Johanna Gevers van Endegeest- Deutz van Assendelft. Het bestuur van de kleuterschool stelde als voorwaarde dat de naam Gevers-Deutz bij de fusie behouden bleef (bron: Canon van Oegstgeest).

13

SCH O L EN B O U W c a . 1 9 3 0 1 In de jaren twintig van de vorige eeuw vonden in Nederland grote verandering plaats op het gebied van scholenbouw. Tot die tijd waren er nog veel zogenaamde ‘zaalscholen’, waarbij alle leerlingen in één ruimte bijelkaar zaten, vaak in onhygiënische omstandigheden. Met het in werking treden van de Lager Onderwijswet in 1920 werd niet een gezondere onderwijsomgeving gereguleerd, maar werden voortaan openbare en confessionele scholen ook in gelijke mate gesubsidieerd. Dit leidde tot een bouwwoede die spoedig met aanvullende wetgeving beteugeld werd. Veel van deze wetgeving is direct terug te vinden in het schoolgebouw van Kraan. In 1924 wordt de Herziene Wet Lager Onderwijs van kracht. In datzelfde jaar verschijnt het boek ‘Scholenbouw’, waarin deze wet wordt uitgelegd door architecten E.J.Rothuizen en H.J. Kockx en de inspecteur van het Lager Onderwijs K. Brandts. Hierin wordt bijvoorbeeld beschreven dat er voor de school een plein moet liggen, en dat een schoolgebouw tot verfraaiing van het stadsbeeld moet leiden. Veel scholen uit deze tijd zijn symmetrisch opgebouwd en hebben een uitgesproken silhouet, vaak met een toren. Het Bouwbesluit van 1921 voorzag al in leslokalen voor maximaal 48 leerlingen, met daarbij een afzonderlijk meisjes- en jongens toilet (met urinoir), waar de onderwijzer toezicht op kon houden.

Er zijn voorschriften over hoge plafonds, ventilatie en verwarming. In het Bouwbesluit van 1924 wordt dit aangevuld met instructies over bijvoorbeeld bovenramen, die voor ventilatie tijdens de lessen kunnen zorgen, en over het daglicht dat bij voorkeur via ramen ter linkerzijde van de leerlingen binnenkomt. De gangenschool2 als type was in deze tijd nog zo nieuw, dat architecten van scholen zich niet bezighielden met het verder ontwikkelen van typologieën3. 1 primaire bron: het ‘Leids Scholenrapport’, Yteke Spoelstra 2009 2 Tot de jaren ‘50 was een zevende en soms achtste klas een gangbaar verschijnsel voor leerlingen die niet naar het vervolgonderwijs gingen. De leerlingen varieerden dus in leeftijd tussen zes en veertien jaar oud. 3 Nederland naar school, NAi 1996

kaft van het standaardwerk ‘Scholenbouw’ uit 1924 (foto catawiki)

14

6 s e p t e m b e r 2 0 2 1 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • S y l v i a n B r a a t

ca. 1923

kantoor

briefpapier van bijbehorende aanvraag bouwvergunning (bouwdossier BD02756, Aanvraag en vergunning’, gemeente Oegstgeest)

gewijzigd bouwplan van de huizen in de De Kempenaerstraat, d.d. nov. 1921, gesigneerd Kraan, Groenewegen en Verwijs, Leiden, waaronder Kraans eigen woning met kantoor (in blauw) op nummer 68 (huidig huisnr. 88) (bouwdossier BD02756, Bouwtekeningen-Tek-006, gemeente Oegstgeest) inzet: De Kempenaerstraat, huidge nrs 88-74, kort na de bouw (prentbriefkaart uitg. Rembrandt, Utrecht, collectie VOO nr.715-VOO-22, AGO)

S y l v i a n B r a a t • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • 6 s e p t e m b e r 2 0 2 1

15

A R CHITECT ARNOLD T. KRAAN ( SENIOR ) Arnoldus Teunis Kraan (‘s Gravenhage, 3 dec. 1877 – Oegstgeest, 25 dec. 1939) was in zijn tijd een (lokaal) bekend architect, die een groot deel van zijn carrière in Oegstgeest woonde en werkte. Tot 1919 was Kraan eerste tekenaar bij de gemeente Leiden. Vervolgens werd hij partner bij het op het Rapenburg 55 gevestigde architectenbureau Kraan, Groenewegen en Verwijs1. In 1909 trouwde hij met de Leidse Maria Johanna Breebaart2. Eén van hun kinderen, Arnoldus Teunis jr., zou later ook architect worden. In 1921 verhuisde het gezin Kraan naar Rhijngeesterstraatweg 31 in Oegstgeest3. Later datzelfde jaar vroegen Kraan en Groenewegen bouwvergunning voor drie blokken van vier huizen in de Kempenaerstraat4. Eén hiervan (toen nr 68, huidig nr. 88) heeft een extra travee voor het architectenbureau; de familie Kraan verhuisde naar de bijbehorende hoekwoning. Kraan hoorde bij de gereformeerde kerk. In een verzuilde samenleving bouwde, en verbouwde, hij veel Christelijke scholen en diverse kerken. Ook werkte hij vanaf 1927 doorlopend aan gebouwen voor het Christelijk Psychiatrisch Ziekenhuis ‘Vogelenzang’ in Bennebroek. Het werk van Kraan is te vinden in de wijdere omgeving van Leiden. Zeer dichtbij is de Leidse Houtschool5, geopend in 1932.

Hij bouwde de Regenboogkerk in de Oegstgeestse Oranjewijk en de Pauluskerk6 in het huidige Amstelveen - duidelijk familie van elkaar7. Kraan was wellicht geen voorloper, maar zeker een bekwaam en degelijk architect, die bouwde volgens de tijdgeest. Zijn gebouwen zijn rijk, monumentaal, expressief met duidelijke horizontale gebaren en verticale torens. Waar zijn gebouwen in stedelijke omgevingen vaak platte daken kregen, creëerde Kraan in meer dorpse of landelijke omgevingen, zoals Oegstgeest, imposante pannendaken. Zijn gebouwen zijn alle zeer zorgvuldig uitgewerkt, met fraaie details in in- en exterieur. Grote overstekken, fraai metselwerk, baksteendetails in het interieur, tegelwerk, glas-in-lood, smeedwerk; aansluitend bij de Art Deco van het interbellum. De architectuur van de Terweeschool clas8,9 .

1 Inschr. Erfgoedregister Leiden Monumentnr. 1728 (Leidse Houtschool) 2 Huwelijksakten 1909, archiefnummer 0516, Stadsarchief van Leiden (Stadsbestuur (SA III)) (1816-1929), inventarisnr. 4905, aktenr. 282 3 Nieuwe Leidsche Courant, 18 april 1921, ‘vertrokken personen’ n.b. Rhijngeesterstraatweg 31 is het huidge adres van café de Gouwe?

4 bouwdossier BD02756 5 Adriaan Pauwstraat 1, Leiden (‘Nieuwe Haagse School’- Spoelstra) 6 De hoge kerkdaken worden ondersteund door een staalskelet! 7 nog een ‘broertje’ bij Psych. Ziekenhuis Vogelenzang in Bennebroek 8 Laméris 2006 9 De architectuurstroming Expressionisme kent drie varianten: Amsterdamse School, Zakelijk Expressionisme en Nieuwe Haagse School. Boegbeeld van het Zakelijk Expressionisme is Willem Marinus Dudok, die van 1913 tot 1915 plaatsvervangend directeur van Gemeentewerken Leiden was; als eerste tekenaar zal Kraan veel met Dudok gewerkt hebben. Van Dudok zijn in Hilversum veel ‘kleurige’ scholen bekend.

portret A.T. Kraan, uit Leidsch Dagblad, 4 februari 1930

In Memoriam voor Kraan, onder ‘Kunst en Wetenschap’ in de Standaard van 29 december 1939. In dezelfde krant staat een verslag van zijn begrafenis, bij het Groene Kerkje in Oegstgeest. noot: Kraan was niet aangesloten bij de BNA, maar bij het kleinere Nederlandsch Instituut van Architecten (NIVA).

16

6 s e p t e m b e r 2 0 2 1 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • S y l v i a n B r a a t

Een indruk van het werk van Kraan uit de jaren ‘20 en ‘30 (informatie voornamelijk uit het Historische Krantenarchief) (vet = in Oegstgeest)

ca. 2020

(gebouwd 1927)

1916 Meelfabriek/Maalderij Zijlstroom, Leiden 1922 en 1929 vernieuwbouw Kaasmarktschool, Leiden 1922 De Kempenaerstraat huidige nrs. 74-96 1924 verbouwing School der Nederlands Hervormde Gemeente aan de Endegeesterstraatweg -h.t. Julianaschool (Leidsch Dagblad 12 januari 1925 p.6)

1924 1925 1926 1927 1926 1927 1928

Winkelhuis met Bakkerij (‘Hugo de Groot’) Regentesselaan hoek De Kempenaerstraat (Nieuwe Leidsche Courant 13 juni 1924) garage Motorhuis, Morschweg 1b (Leidsch Dagblad 28 febr 1925) nieuw gebouw Leidsche IJsbaan- ‘ijstent’ (LeidschD 28 dec 1926) Garagebedrijf A.P. van Nieuwkoop, Geversstraat (Leidsche Courant 11 nov 1927 p3) - afgebroken 1976 Kamsteeg garage, Geversstraat (Over Oegstgeest, april 2009) gebouwen Vogelenzang te Bennebroek Verenigingsgebouw voor Christelijke Belangen - de Mors

Hoofd- en administratiegebouw psychiatrische inrichting ‘Vogelenzang’ te Bennebroek uit 1927; Kraan bouwde op dit complex ook twee paviljoens,woning geneesheer-directeur, administratiegebouw, twee observatiepaviljoens, keukengebouw en lijkenhuisje (foto ‘Park Vogelenzang’, Studio Hartzema ca. 2020)

ca. 1933

(Leidsch Dagblad 24 februari 1928 p. 7)

1928 1928 1928

veilinggebouw ‘Flora’, Rijnsburg (L. Courant 23 maart 1928 p.6) Krelage huis - zetel Algemeene Vereeniging van Bloembollen cultuur (verbouw bestaande machinehal) (L. Courant 31 maart 1928) Gereformeerde School Javastraat hoek Driftstraat te Leiden (aanbesteding: Leidsche Courant 28 feb 1928)

1928 1929 1930 1930 1931 1932 1932 1932 1934 1934

Kooiparkschool te Leiden ca. Boerenleenbank Rijnsburg verbouwing Gevers-Deutz Bewaarschool Openbare Gemeenteschool (‘GDT-school), Terweeweg 106 Garage Motorhuis, Hoge Rijndijk, Leiden zwembad Poelmeer Leidse Hout School ca. ‘Brug van Kraan’ in de Leidse Hout verbouwing concertgebouw Concordia tot bioscoop Lido, Leiden (Leidsch Dagblad 14 nov 1934) Mauritskerk (huidige ‘Regenboogkerk’) Mauritslaan 12

Leidse Hout School uit 1932, in een vergelijkbaar kleurenpalet (deze naam bedacht door Kraan - naast de school werd tegelijk de Leidse Hout aangelegd) (foto leidsehoutschool.nl)

ca. 1932

de hoge ‘brug van Kraan’ in de Leidse Hout

(Nieuwe Leidsche Courant 7 sept 1934)

1937 1939

verbouwing Willem de Zwijgerkerk (nu woonhuis) Willem de Zwijgerlaan (Leidsch Dagblad 29 nov 1935 p.9) Pauluskerk, Nieuwer-Amstel Gereformeerde Bloemkampkerk te Wassenaar

1939

Gereformeerde Kerk te Medemblik

1935

1932

nieuwbouw-deel Kaasmarktschool uit 1929 (foto coll. ELO nr.PV19323-1)

NIET PUBLICEREN

17

S y l v i a n B r a a t • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • 6 s e p t e m b e r 2 0 2 1

ca. 1935

ca. 1929 Kamsteeg’s autogarage met twee bovenwoningen aan de Geversstraat (prentbriefkaart uitg. Nauta, Velsen, coll. Loek de Groot, AGO nr.711-DG-17)

Geref. Mauritskerk, thans Regenboogkerk uit 1934 (foto ca.1935, AGO nr. G01535)

taxi-en autoverhuurbedrijf Van Nieuwkoop, uit 1927 (coll. Loek de Groot, AGO nr.725-4-DG-15) pand op de Geversstraat, bij de Terweeweg, afgebroken in 1976

ca. 1930

1937

1937

1972 in 1972 brandt het Krelagehuis af (foto: haskos.blogspot. com/2010/05/hannie_250454)

1928 Krelage

Pauluskerk, Wolfert van Borselenweg te Nieuwer-Amstel (nu Amstelveen) met vlaggenstok als bij de Terweeschool. (foto 23 dec 1937 coll. Stadsarchief A’dam nr.OSIM00005000900) inzet: bouw van het staalskelet (foto uit de Deli Courant van 17 sept 1937)

Kraan

beurszaal van het ‘Krelage- huis’ aan de Leidse Vaart in Haarlem,1928, gebouw voor de ‘Algemene Vereeniging voor Bloembollencultuur’ (Leidsche Courant 31 maart 1928) afgebrand in 1972.

18

6 s e p t e m b e r 2 0 2 1 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • S y l v i a n B r a a t

circa 1933

prentbriefkaart, uitgave Rembrandt, Utrecht (collectie VOO, AGO nr.715-VOO-173)

dossier oorspronkelijke toestand - 1930

20

6 s e p t e m b e r 2 0 2 1 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • S y l v i a n B r a a t

Een niet nader genoemde redacteur van het Leidsch Dagblad heeft, kort school uitgebreid beschreven.

S y l v i a n B r a a t • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • 6 s e p t e m b e r 2 0 2 1

21 emd in het gevonden historisch

H ET ONTWERP dig om e.e.a. goed schoon te houden hadden de muren een betegeld lambris en de granito-vloeren in de gangen hadden aangestorte holle halsplinten. Tijdens de les konden de hoge lokalen goed geventileerd

beeld van moderne technologie. Ter referentie hier een foto van de Fokker F-8 (H-NAEE van KLM) uit

1927

vrachtdeur in neus (foto fokker-history.com)

voorzien in een aparte kamer voor de schoolarts. Door ramen naar

jongens - alles volgens voorschrift). -

schrijfblad (met klep) liep schuin af, de rugleuning en de voetenplank ondersteunden de juiste zithouding. in de verlengde as van de Frederik Hendriklaan en is gericht naar de een plein1 bevindt zich de hoofdentree.

tegels (portret van burgemeester Van Griethuijsen). Het tableau hangt niet 2

.

gelegen lokaal voor de jongste kinderen, met eigen speel-plaats (het ‘zonnige hoekje’3). De kamers van het schoolhoofd en het personeel hebben goed zicht op de speelplaats, de entree en de vestibule. Het gymnastieklokaal 4 ater

verdeling van de pleinruimte. 3

Scholenbouw’. Zie Leidsch Dagblad 14 feb 1930 - pagina hiernaast -

Op de zolder van de school staan ‘platenkasten’ (met gehoute velden en Scholenbouw soons schoolbank, zoals te zien op de oude klassenfoto’s. (afbeeldingen

22

6 s e p t e m b e r 2 0 2 1 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • S y l v i a n B r a a t

ca. 1930

1950

1950

1939

gevelbeeld met onder schuiframen en boven uit ‘Kees’ op 0.28.01”)

recteurskamer (still uit ‘Kees’ op 1.09.51”).

ca. 1930

< zicht door de Fr. Hendriklaan (detail prbriefkt. coll. VOO, AGO nr. 715-VOO-222)

detailbeeld met glas-in-lood ramen en letters ‘Gemeenteschool anno 1930’ (fragment foto met poserende gemobiliseerde soldaten, coll. GDT) de ramen zijn van ijzer (zie bestek)

(AGO nr. G02980)

ca. 1930

ca. 1930

0

23

S y l v i a n B r a a t • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • 6 s e p t e m b e r 2 0 2 1

diepe langsvoegen en dunne stootvoegen

ca. 1932

N

GYMNASTIEKLOKAAL

in de hal hing een elektrische klok - in 1930 een bijzonderheid

bomen zijn nog jong (prentbriefkaart, uitg. Nauta, Velsen. AGO nr. G02977)

‘lokaaldiepte getekend als 8 m, maar uit te voeren als 7,5 m’ - zie bestek

plattegrond BG en voorgevel bestektekening blad 1 Kraan, d.d. nov. 1928 (AGO BD01793_Tek-003)

1e klas

glas in lood ramen in plafond, licht via lichtkokers

24

6 s e p t e m b e r 2 0 2 1 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • S y l v i a n B r a a t

ca. 1930

1930 ^ Straatgevel van het gymnastieklokaal aan A.T. Kraan Volgens bestek zou het talud langs het terras belegd zijn met ‘brute rode zandsteen’ (prentbriefkaart uitg. Photo Rotatie Pers A’dam, coll. Wim van Tuijl, AGO nr.29-EX-22)

> Groepsfoto bij de opening van het gebou OudBurgemeester van Griethuysen (met bij de achtergevel aan de Wethouder

S y l v i a n B r a a t • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • 6 s e p t e m b e r 2 0 2 1

1932

klassenfoto van de 4e klas, bij de zij-ingang (foto collectie dhr. Volker, archief GDT)

dakrand aan de lokaalzijde hierdoor een bijzondere ‘knip’ oplossing in dak kopgevel

1933

leslokaal

+ gang

bovenlichten glas-in-lood (zie ook bestek) middenstijlen van de buitendeuren iets lichter getint, mogelijk blank gelakt (detail zijingang, foto 5e klas, coll. B. Bertels, archief GDT)

balkon in gymnastieklokaal

kelder

zijgevels en gevel Ju ffermansst raat bestektekening blad 2 Kraan, d.d. nov. 1928 (AGO BD01793_Tek-004)

gang met deuren naar gymnastieklokaal

gymnastieklokaal

25

26

6 s e p t e m b e r 2 0 2 1 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • S y l v i a n B r a a t

1929

ca. 1930

Alleen op deze vroegste foto is het onderste deel van de houten planken (zie ook bestek). De banken van de kinderen zijn voorzien van houten vlonders bij de voeten. Wandplaten hangen met zichtbare draden aan een hanglijst. maat. (foto archief GDT, collectie dhr. Volker))

Met een ladder vanaf het vlaggenbalkon is het naastgelegen dak bereikbaar. (detail prentbriefkaart uitg. Photo Rotatie Pers A’dam, coll. Wim van Tuijl, AGO nr.29-EX-22)

27

S y l v i a n B r a a t • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • 6 s e p t e m b e r 2 0 2 1

uitgetimmerde lichtkokers boven legramen in centrale hal

deur naar ‘reserve’ lokaal op verdieping

dakraam t.b.v. lichtkoker, als omschreven in bestek (detail pbk AGO nr.29-EX-22) lokaal 1e klas

vloeren: klaslokalen: vurenhout vestibule, hal en gangen: granitovloeren met halsN kelder

gymzaal: een grenenhouten riftvloer (dunne latten) op spijkerribben (tussenruimten opgevuld met bimsbe-

a c h t e rg e v e l v o o r s t e bouwdeel bestektekening b l a d 3 Kraan, d.d. nov. 1928

28

6 s e p t e m b e r 2 0 2 1 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • S y l v i a n B r a a t hoog plafond

1950 rails tbv schoolbord

gang in open verbinding met hal

garderobe-nis

b innenwand met s cho o l b o rd

1950

De schuiframen zijn hier geheel omhooggeschoven, achter de uitzet-bovenraampjes. (stills uit ‘Kees’ op 1.07.13-19”)

1950 deuren en kastdeuren in een klaslokaal (still uit ‘Kees’ op 1.09.28)

De op maat gemaakte, ingelijste schoolborden lopen boven en onder langs een rails over de

1951

plankenvloer een dikke, hoge, donkere plint. ‘Kees’, archief GDT)

(detail foto coll. Wijntjes, GDT)

deur naar gang

kasten met glasdeuren

wastafelnis met raam naar gang

1950

1950

(still uit ‘Kees’ op 1.09.28)

binnenwa nd teg en g ang

i n te r i eu r kl aslokalen

1950 (still uit ‘Kees’ op 10.45.44)

Door het raam (roedenverdeling niet conform tekenzichtbaar (foto klas van juf Ineke in 1950, archief GDT)

29

S y l v i a n B r a a t • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • 6 s e p t e m b e r 2 0 2 1

* *

Waarschijnlijk de oorspronkelijke plek van het tegetableau - in de hal, niet in de vestibule.

nis

glas-in-lood legramen

poort naar gang 1e klas

bij de getekende getrapte bovenkanten van de poorten in de verkeersruimten. met deuren, kasten

tussendeuren achter hoofdentree

glas-in-lood plafondramen (zie bestek)

bal ke n v erdiepingsvloer bestektekening blad 4 Kraan, d.d. nov. 1928 (AGO BD01793_Tek-008)

N

30

6 s e p t e m b e r 2 0 2 1 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • S y l v i a n B r a a t

jaren ‘70

1939

‘Ieder kind heeft een eigen genummerde hoeden- en jashaak,’ (Leidsch Dagblad 14 en in collectie GDT) ^ Detail van de roedenverdeling van het originele raam in de rondom betimmerde

en al zijn uitgebroken en veranderd lijken in stalen deuren met dito bovenlichten (foto coll. VOO nr.77-039-VOO-13, AGO via CdG)

(foto archief GDT)

jaren ‘70

vlaggenstok

hoog plafond naar dienstruimte

jashaken op stroken

tegelrand

op tekening hier geen beloopbare vloer

beide zolders bereikbaar via ladders

granitovloer, met aangestorte hoge zgn. ‘halsplint’. dit tegelwerk niet uitgevoerd decoratie van

Schoolhoofd M.H. Koning en Sint Nicolaas aan het zuidelijk eind van de gang achter de lokalen, in de zeventiger jaren. Het kleurpalet van het schil-

ga n ge n

to ren

31

S y l v i a n B r a a t • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • 6 s e p t e m b e r 2 0 2 1

ca. 1955

vlaggenstok plafond gangen lager dan plafond lokalen

uitgetimmerde lichtschacht interieur met schoon- lokaal maakluik 1e klas

ventilatie kelder

tegellambris en getrapte versiering van de poort in interieur nét zichtbaar (foto archief GDT) gymlokaal

leslokaal kelder

vestibule met raam naar kamer directeur tegelwerk niet uitgevoerd

1955

Sinterklaasfeest in de gymzaal (foto archief GDT)

lengtedoorsnede en kapplan bestektekening b l a d 5 Kraan, d.d. nov. 1928 (AGO BD01793_Tek-0010)

32

6 s e p t e m b e r 2 0 2 1 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • S y l v i a n B r a a t

het volume is spiegelsymmetrisch en omarmt het plein aan de

ca. 1930

> stalen poorten van de plein-entree (still uit ‘Kees’ 1.09.25)

1950

VOO-24, archief AGO-CdG)

1950

1950

De bloembakken langs de lokalen zijn gevuld, het raamhout is donkerder dan de kozijnen (stills uit ‘Kees’ 0.28.01 en 0.27.57)

v o or te r re i n

> gemetselde plein-entree (still uit ‘Kees’ 1.10.12)

33

S y l v i a n B r a a t • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • 6 s e p t e m b e r 2 0 2 1

dubbele stalen poort en gemetselde muurtjes en 1950 bloembakken en hekken langs de speelplaats

****

*

****

JUFFE

RMA

NSST

*

R A AT

bij de noordelijke zijingang plein met stoeptegels in ‘half-tegel’-verband (archief GDT)

* * het ‘dempen en rioleeren van slooten’ kanten van het terrein) behoorde ook tot de opdracht

*

*

*

* *

*

*

opvallend detail: overal gemetselde bloembakken

**** **** *

*****

***** **

*** ****

*

*

*

*

*

* *

** ** * *

TERWEEWEG toe g angspoort en e n s i tuat iet ekening bestektekening blad 6 Kraan, d.d. nov. 1928 (AGO BD01793_Tek-0012)

*

*

*

*

* *

*

34

6 s e p t e m b e r 2 0 2 1 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • S y l v i a n B r a a t

historisch kleurenpalet

36

6 s e p t e m b e r 2 0 2 1 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • S y l v i a n B r a a t

ca. 1930

ca. 1987

(AGO nr.727-1-VOO-24) kleurbeeld met dakrand (detail foto NN, AGO nr.G02976) OPMERKINGEN - kader dakpannen: detail van een foto van de school uit 1987 - de letters boven de entree waren waarschijnlijk uitgevoerd in brons - glas in lood in het exterieur is overdag weinig opvallend - tegen het gebouw en langs de straat waren de gemetselde bloembakken gevuld met allerlei planten, op het schoolplein stonden bomen - de kleuren van de buitendeuren zijn niet bekend; donkergroen is waarschijnlijk - zeker met een lichtere middenstijl (zie foto’s) - logisch zou zijn kozijnkleur of blanke lak. - op het detail van onderstaande foto is zichtbaar dat de balkondeuren tweekleurig waren, met één lichte stijl, net als de andere buitendeuren. - hekken en poorten, schoorsteenroosters en dergelijke: alles wat op de historische foto’s donker geschilderd is was waarschijnlijk ook donkergroen

ca. 1979

originele ramen, met té witte kozijnen, maar wel contrast (detail foto DA Bouma, coll.VOO nr.727-1-VOO-18, AGO - fout gedateerd 1989)

ca. 1930

(AGO nr.G02980)

1989

gevel gymnastieklokaal, té wit, met vernieuwde deuren en zonder glas in lood; het dakraam hoort ook donker; wel met donker boeiboord, waardoor dit meer bij het dakvlak hoort (foto D.A. Bouma, coll. VOO nr.727-1-VOO-19, AGO)

S y l v i a n B r a a t • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • 6 s e p t e m b e r 2 0 2 1

HI ST O RI SCH KLE URBE E LD ex ter ie u r 1 9 3 0

DAKOVERSTEKKEN, PLAFOND UITKIJK hout, olieverf crèmewit

DAKBEDEKKING VHV keramische pannen, rood

RAMEN, STALEN KOZIJNEN, BOEIBOORDEN olieverf, donkergroen ± S 8010-B50G

KOZIJNEN, hout olieverf, beige ± S1515-Y20R

BETON sierpleister deklaag met witte marmertoeslag MATERIAALKLEUR

GEVELMETSELWERK Noords verband lichte kleur voeg (zie bestek) MATERIAALKLEUR

METALEN DETAILS loden muurafdekking, glas in lood, zinken hemelwaterafvoeren, bronzen? gevelletters MATERIAALKLEUREN

TRAPPEN, TALUD rode Kylburger zandsteen SPEELPLAATS betontegels MATERIAALKLEUR

MATERIAALKLEUR

37

38

6 s e p t e m b e r 2 0 2 1 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • S y l v i a n B r a a t

in t e r i e u r v e r k e e r sr u i m t e n 1 9 3 0

ca. 1975

detail klassenfoto met zwarte tegelbies en de omschreven granitovloer met, in de vestibule en hal, twee rijen zetsteentjes (foto collectie GDT)

GA N GEN

PLAFOND en BOVENDEEL WAND kalkverf, wit S 0500-N

1955

foto coll. GDT

OPMERKINGEN - de ‘parellijst’, langs plinten en kussens in het plafond, heeft in de tochthal kralen en staafjes, en in de centrale hal alleen enkele parels - op het fotofragment uit 1955 een dubbele versie van de standaard binnendeuren (hierboven, in het gymnastieklokaal). - het plafond in de gangen is lager dan in de hal en de lokalen

jaren ‘70

VENSTERBANKEN granito bruin-geel MATERIAALKLEUR

KOZIJNEN, DEKLATTEN, decoraties op deuren olieverf, zwart ± S 9000-N

? LAMBRIS minerale verf? donkerbeige ± S 3020-Y20R

BIES langs lambris, en buitenhoeken majolica, halve tegel rondom, ZWART

LAMBRIS vuurklei tegels (LICHTE) MAT. KLEUR

? schilderwerk ‘ontkleurd’, maar diverse materiaalkleuren herkenbaar (coll. GDT)

VLOERRANDEN, HALS-PLINTEN, DORPELS W.C.’s granito; zwart MATERIAALKLEUR

DORPELS, VLOER- VELDEN NEUTEN W.C.’s etc. granito hardsteen lichtgrijs MATERIAALKLEUR MAT. KLEUR

39

S y l v i a n B r a a t • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • 6 s e p t e m b e r 2 0 2 1

ca. 1930

HI ST O RI SCH KLE URB E E LD inter ieur ver kee r sr u i m t e n 1 9 3 0 CENTRALE HAL

T O C H T H A L / V ES T I B U L E

? PLAFOND en BOVENDEEL WAND

GLAS-IN-LOOD LEGRAMEN daarboven lichtkokers MATERIAALKLEUREN

parellijst langs plinten en kussens

kalkverf S 0500-N

PLAFOND en BOVEN.WAND kalkwit S 0500-N

GLAS-INLOOD

RAAMKOZIJNEN GEVEL hout olieverf, beige ± S1515-Y20R

TEGELTABLEAU keramiek MATERIAALKLEUR

STOOTLATTEN hout lak of olie MATERIAALKLEUR

?

WANDEN en KOLOMMEN minerale verf? beige ±S 2020-Y20R a ±S 3020-Y20R

? VLOERRANDEN, HALSPLINTEN granito; zwart, ‘twee rijen o.a. gele spikkel zetsteentjes’ MATERIAALKLEUR

VLOER- VELDEN granito lichtgrijs MATERIAALKLEUR

WANDEN minerale verf? bleek roodbruin/bruinrood ± S 3010-Y50R

? PLINTEN, VLOER granito, zetsteentjes als centrale hal MATERIAALKLEUR

40

6 s e p t e m b e r 2 0 2 1 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • S y l v i a n B r a a t

HI ST. KLE U R B EEL D i n t e r i e u r v e rg a d e r k a m e r 1 9 3 0

1950

? donkere betimmering en zwarte roedenverdeling boven de vuurkleitegels in de wastafelnis tussen de kasten (foto coll.GDT)

het gehoute veld met zwarte randen als op de aangetroffen oude tekeningenkasten zou goed kunnen aansluiten bij de kleuren van de kasten in de klaslokalen.

BOVENDEEL WAND kalkverf kalkwit S 0500-N

? GLAS-IN-LOOD

1929

PLAFONDPLATEN hout-triplex blanke lak MATERIAALKLEUR

MATERIAALKLEUREN

KOZIJNEN, BALKEN, BETIMMERINGEN, hanglat, dagstuk, plinten, deklatten donkergroen ± S 7010 B90G á ± S 6020 B90G

? WANDEN - LAMBRIS olieverf (alleen spikkels gevonden) roodbruin

gevonden eerste afwerkingen; de gehoute panelen in de kastdeuren zijn een vermoeden, gebaseerd op de kleur van de gevonden tekeningenkasten. de radiator was duidelijk meegekleurd met de wand. (kleurmontage op foto collectie GDT)

VENSTERBANKEN granito bruin-geel MATERIAALKLEUR

OPMERKINGEN - aangenomen wordt dat beide kamers aan weerszijden van de hoofdentree dezelfde afwerking hadden; in de kamer van de directeur is dezelfde kleur - de hypothese is dat alle houten afwerkingen dezelfde kleur groen hadden (de drie gevonden kleuren groen liggen erg dicht bijelkaar - zie ook de topo- de afwerking van de houten vloer is niet bekend; mogelijk was dit parket, passend bij het houten plafond

41

S y l v i a n B r a a t • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • 6 s e p t e m b e r 2 0 2 1

H I ST O RI SCH KLE URBE E LD inter ieur kla sl o k a l e n 1 9 3 0 LOKALE N BE G ANE G RO ND

PLAFOND, plafondplint, balken, bovenrand wanden kalkverf, wit S 0500-N

WANDEN boven hanglat minerale verf? rozebeige ± S 1010-Y30R

DEURKOZIJNEN, deklatten, decoraties op deuren zwartgrijs ± S 9000-N

PLINT, HANGLAT + KASTEN en BETIMMERING? hout, donkerrood ± S7010-R10B

raamkozijnen en vensterbanken gevonden op 1e verdieping, waarschijnlijk ook zo in lokalen BG

L O K A A L V ER D I EP I N G

PLAFOND en bovenrand wand, balken kalkverf, kalkwit S 0500-N

RAAMKOZIJNEN GEVEL hout olieverf, beige ± S 1515-Y20R

WAND boven én onder hanglat olieverf, (oranje-)beige ±S1015-Y30R á ±S1515-Y30R

VENSTERBANKEN granito bruin-geel MATERIAALKLEUR

HANGLAT hout olieverf ± S 3020-Y20R

? ? velden (kast) deuren (ge)hout

SCHOOLBORDEN matte verf zwart

WAND bij wastafel vuurklei tegels

WANDEN - LAMBRIS minerale verf roodbruin ±S 3020-Y40R á ±S 4020-Y40R

DORPELS hardsteen

VLOER vuren

MAT.KLEUR

MATERIAALKLEUR

OPMERKINGEN - het palet van het lokaal op de verdieping past bij de kleur van de zolder, waar alles opgeschaafd hout was, zonder verdere afwerking - de zwarte deurkozijnen en de wastafelwand lagen verdiept in de donkerrode wand van kastdeuren - op de oudste foto’s zouden de middenvelden van de kasten van hout of gehout kunnen zijn, net als de tekeningenkasten die op de zolder van de school bewaard worden; zulke klepkasten worden in het bestek omschreven tegelijk met de getimmerde kastenwand. - de lokaaldeur boven is op tekening gelijk aan die beneden - het bestek vermeldt geen afwerking voor de houten vloeren in de lokalen; deze hoorden expliciet niet tot het schilderwerk

42

6 s e p t e m b e r 2 0 2 1 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • S y l v i a n B r a a t

Bouw- en Gebruiksgeschiedenis

1978-79

links al nieuwe, rechts nog oorspronkelijke bovenramen in de klaslokalen (foto D.A. Bouma, collectie VOO nr.727-1-VOO-18, AGO, CdG daar gedateerd sept. 1989 maar deze verbouwing was tien jaar eerder)

44

6 september 2021 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • Sylvian Braat

1939

Binnen tien jaar zijn er (stalen) bovenlichten en glasdeuren gekomen bij de balkons (tijdens de mobilisatie, foto coll. VOO nr.77-039-VOO-13, AGO-CdG)

1969

Oudst bekende foto met ‘windschermen’ op het torenbalkon- vermoedelijk zijn deze veel ouder; ook het glas-in-lood uit de bovenramen van het torenlokaal is hier weg (foto AGO nr.G02978)

1989 1998

de oorspronkelijke ramen zijn vervangen; tweederde kan nog open, alleen als uitzetraam; de ramen zijn wél nog donker gekleurd (AGO nr.G04107)

Augustus 1998; de net aangebrachte dakkapellen worden afgewerkt (foto coll. Loek de Groot, AGO nr.725-19-DG-173)

2009

De oorspronkelijk ten behoeve van lucht en ventilatie geheel te openen pui kan na de verbouwing van 2007 nog maar zeer beperkt open; bovendien is Het verschil tussen voor en na deze verbouwing is beperkt, maar het totale verschil tussen 1930 en 2007 is zeer groot.

45

Sylvian Braat • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • 6 september 2021

B O UW- EN GEBR UI K SG ESCHIEDENIS 1912 1928

begin ontwikkeling villaparken Oranjewijk ontwerp- en bestektekeningen 1

1930

? 1950

officiële opening 28 februari, door oud-burgemeester J.G.M. van Griethuijsen2 bovenlichten en glazen deuren bij balkons, donker lambris in klaslokalen verdwenen3, ‘vlaggenbalkon’ beglaasd rondom4 opnames ‘Kees, de zoon van de stroper’

1963

aanbouw kleedkamers gymzaal, door Gemeentewerken5 binnendeuren, balkon en podium verdwijnen; de gymzaal wordt alleen bereikbaar via een eigen buitenentree het glas-in-lood uit grotere ramen verdwenen en het houtwerk in de klaslokalen is nu één lichte kleur6 1967 kunstschilder Gerard de Wit neemt zijn intrek in de torenkamer

1998

lokalen in de kap: (in eerste instantie twee, in zuidelijke kap) hiertoe dakkapellen in dakvlak voorgevel10, dakramen achterzijde hoofdbouw, zolder verbouwd, nieuwe binnentrap11,12 aanvraag zonwering13,14 2000 diverse gehandicaptenvoorzieningen15 2001 derde en vierde lokaal op zolder16 veluxramen ook aan noordoostzijde voorste dak; ook: systeemplafonds bg. oudste bouwdeel in lokalen en gang17 en vinyltegels op houten vloeren vervangen door marmoleum.

2004

aanwijzing tot gemeentelijk monument, nr. 51 18

2005

2010 2014

stalen kozijnen in erkers vervangen (directiekamer en admin); in de toren gevelkozijnen gehandhaafd, één raam vervangen19 - ook: entreekozijn onderbouw vernieuwd plaatsen dakramen achtergedeelte en interne verbouwing , t.b.v. werkruimte oostelijke zolder20 gevelkozijnen lokalen bg vervangen en overal isolatieglas21 de pui heeft nu beperkte ventilatiemogelijkheden. interne verbouwing kleuteraula en zolder22 renovatie dak (BV9642), plannen voor een nieuw speelterrein23

2017

transformatieplan tot 16 lokalen24 - niet uitgevoerd

2021

stichtingskostenraming vernieuwbouwscenario’s25

10

de dakkapellen zijn groter uitgevoerd dan geadviseerd door Welstand; dit had o.a. te maken met benodigde daglichttoetreding zie bouwdossier BD05294.Advies.pdf

2006 1978

verbouwing (ingrijpend) puien klaslokalen (voorgevel) vernieuwd en gewijzigd, toevoeging toiletblokken achterzijde voorbouw, interieur centrale gebied geheel gesloopt en gewijzigd7. 1983 verbouw hoeklokaal door Huydts en Coulier 1985 fusie met Gevers-Deutz kleuterschool8

1990-91 sloop en nieuwbouw achterzijde9 nieuwbouw achterzijde op bestaande fundering; gymzaal verdwijnt t.b.v. kleuterafdeling; herinrichting terrein; in de toren een CV ruimte met nieuwe vloer met lewisplaten; het buitenschilderwerk verkleurt rond deze tijd naar geheel wit.

2007

11 12 13 14 1 2 4 5 6 7 9

BV1793, d.d. 22 mei 1929; bouwvergunning niet aanwezig, wel alle tekeningen bron: Leidsche Courant 26 feb 1930 p.7. Ook 1930 als stichtings datum vermeld op het tegeltableau en oorspronkelijk op de gevel. de windschermen staan op foto AGO nr.G02978 d.d. december 1969, maar zijn waarschijnlijk veel ouder bouwdossier BV1753 informatie van foto’s uit 1967 en 1969; vóór 1989 is ook het laatste glas-in-lood uit kleinere ramen boven de voordeur en op de boven ste verdieping verdwenen. Stuurman Architekten, bouwdossier BV1793a Stuurman Partners, bouwdossier BV3999abc. Op BD09399 tek.20 is ook de huidige betonnen binnenbak in de kelder getekend.

1923

ook: asbesthoudende (chrysotiel) vloertegels verwijderd van zolder ‘fase 1’; zie de dakkapellen mochten van welstand niet zodanig zwaar uitgevoerd worden dat buitenzonwering aangebracht kon worden kunstschilder Gerard de Wit en de modelbouwvereniging wordt in 1997 de huur opgezegd -

15 gehandicapte leerling. 16 17 18

bescherming in werking vanaf 25 mei 2004 - dus ná de bouw van de dakkapellen t.b.v. lokalen op zolder

19 20 21 er lijkt echter geen vergunningsdocument te bestaan van deze verandering van de ramen. 22 23 24 25

here we are architecten i.s.m. Station-D Architects - zie planboek

46

6 september 2021 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • Sylvian Braat

1930 - 1978

1978 - 2007

herinneringstegel voor Pieter van Manen bij de entree uitzetramen boven - verticale verdeling en twee extra horizontale glaslatten

“De heldendaad van Pieter van Manen Op 27 juni 1945 legt groepsleider Pieter van Manen aan een 20-tal BS'ers de werking van een handgranaat uit. Op het schoolplein zal 's avonds om 20 uur een taptoe door Werkmans Wilskracht worden gehouden waarvoor op dat moment de BS'er Piet Kuivenhoven met zijn groep op het schoolplein exerceert. Pieter heeft een handgranaat in zijn hand en hoort een sissend geluid. Naar buiten werpen kan niet dus roept hij iedereen op dekking te zoeken terwijl hij naar de hoek van het lokaal rent, en de handgranaat tegen zijn buik houdt. De granaat ontploft en Pieter sterft. Theo Fles is de enige gewonde bij dit ongeluk.”

verlaagd plafond

schuifraam binnenlangs granito vensterbank

Dwaaltocht 11, ‘Scholen van vroeger’, Dineke Peddemors en Inge Harkema voor de Historische Vereniging Oegstgeest

< foto bij ‘Man en vrouw De Wit showen hun wederzijdse ‘beademende’ kunst’ Leidse Courant 28 dec. 1982

principedetails gevelwijziging (Architektenburo Stuurman b.v., blad B-5 d.d. 30-11-1977 in BD01793a;

1989

> de vluchttrappen vanuit de torenkamer op de verdieping hebben hier zo’n dertig jaar gezeten. (detail van foto AGO nr.G04106)

De kunstschilder Gerard de Wit (1931 - 2010) heeft van 1967 tot 1997 zijn atelier in het ‘reservelokaal’ boven de entree/in de toren. dert hij veel hoogleraren van de Leidse Universiteit.

Sylvian Braat • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • 6 september 2021

1933

47

jaren ‘70

de middenstijl van de deuren was zichtbaar

1950

jaren ‘60 beeld zonder nadere info; zichtbaar zwart getegelde bies en de lichte granito vloer met donkere rand en halsplint zichtbaar; de foto lijkt genomen in de centrale hal (foto col-

later heeft de voordeur een licht geschilderde middenstijl en aan de buitenzijde een metaalplaat op het schopstuk (still uit ‘Kees’)

jaren ‘70

v In de jaren ‘70 is in het interieur alles onder de hanglijsten dezelfde lichte kleur, de houten vloer is bedekt met vinyltegels, de glasdeuren zijn uit de kasten verdwenen, het schoolbord loopt niet meer over rails, etc.

48

6 september 2021 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • Sylvian Braat

1987

1990

hergebruikt; onder de zijuitgang (noordzijde) - daaronder het kelderraam-

anderd; links op de foto de nieuwe kleedkamers uit 1963, het glas-in-lood uit de bovenramen is verdwenen, alle buitendeuren zijn vervangen en het talud met trap uitgevlakt (fotograaf onbekend, AGO nr.G02975)

1990

1989

1990

is de situatie sinds 1963 nauwelijks veranderd; donkere boeiboorden en oorspronkelijke dakkapel (foto’s D.A. Bouma, coll. VOO nrs. 727-1-VOO-21 en 20, AGO-CdG)

kapspanten en gordingen, gepleisterde steens binnenmuur van de

Sylvian Braat • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • 6 september 2021

49

1990 ca. 1993

dakkapel

2001

zoldertrap

pui niet uit 1930

^ tijdens de sloop van de gymzaal: een doorsnede van de middenbouw O de band rond de kolom zou een originele metselwerkversiering kunnen Rechtergevel zijn, als omschreven in het bestek - uit deze foto niet duidelijk en elders al-

Achtergevel

detail luchtfoto, 1 mei 2001 (collectie Loek de Groot, AGO nr.78-DG-135)

-

mansstraat - in geel de randen van het huidige volume.

HET architectenbureau

Verspycklaan 72a, 2671 CS Naaldwijk +31(0)174 622102 het@hetarchitecten.nl www.hetarchitectenbureau.nl

FORM architectuur & engineering

's-Gravenzandseweg 2, 2291 PE Wateringen +31(0)174 752288 info@form.nl www.form.nl

project

GD Terweeschool te Oestgeest

fase

DO

status bouwdeel

onderdeel

datum gew. A gew. B gew. C

file

25-07-2018

Aanzicht gevels bestaand

getekend FORM

schaal

formaat

1:100

A1

projectnummer

bladnummer

1913

DO-200 fase

onderdeel

wijziging

na de verbouwing in 1998 is het silhouet van de school niet meer veranderd

50

6 september 2021 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • Sylvian Braat

bouwhistorische waardenkaarten

52

6 september 2021 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • Sylvian Braat

waard er i n g b eel d kwal i tei t (hiernaast) blauw: de oorspronkelijke beeldkwaliteit, als in 1930, is intact groen: in grote lijnen is de oorspronkelijke beeldkwaliteit aanwezig, maar gewijzigde details hebben invloed op de beleving geel: aantasting van het beeld, vergeleken met het oorspronkelijke gebouw en de situatie in 1930

renvoo i

bouwhistorische waardenkaarten (volgende bladzijden)

blauw: bouwdelen met hoge bouwhistorische waarde; het originele materiaal is nog zo goed als intact. groen: bouwdelen met enige bouwhistorische waarde; in de loop der tijd aangepaste bouwdelen, waarin het oorspronkelijke nog duidelijk herkenbaar is (met toelichting in waardenkaarten). geel: elementen zonder bouwhistorische waarde; later toegevoegd, gesloopt, vervangen en mogelijk storend.

Sylvian Braat • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • 6 september 2021

BOO NST RAAT

JUFF

ERMA

haag

NSST

53

nabijgelegen voetbalclub volgebouwd

later bebouwd, in zelfde wijkbeeld als Terweeweg R A AT

container-lokalen verstoren het beeld aan

hek

20 19 vorm van bouwmassa achterdeel gewijzigd

19 90 199 0

199 0

1978 1978

het speelterrein rond de school heeft nog globaal dezelfde afmetingen; huidige speeplaats inrichting ca. 2014

19 98 2001

1930

1998

1998

kappen van naastgelegen huizen gemoderniseerd niet passend in beschermd dorpsgezicht muurtjes met bloembakken en terugliggende ijzeren-plaat poorten gesloopt ergens jaren ’70 N

TER WEE WEG

FRE

het terrein is in de loop der jaren een aantal hoekjes kwijtgeraakt

END RIK

D. H

s it ua t ie foto Google Earth, d.d. 19.05.2021

LAA N

waardering beeldkwaliteit

54

6 september 2021 • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • Sylvian Braat

stalen band om schoorsteen; 1967 of eerder. ‘windscherm’ ramen (scharnierend aan de bovenkant, met daarin een draairaam) - datum onbekend; jaren ‘60 of (veel?) eerder

alle daken zijn opnieuw gedekt, weer met Hollandse pannen

**

rondom de nieuwbouw zijn geen gevulde bloembakken meer te vinden

**

**

zu id zijde

Rechtergevel

**

**

Voorgevel

hier waren dakkapellen

aan weerskanten metselwerk beschadigd door verzagen bij vernieuwen kozijnen

origineel silhouet met hogere nok

loden muurafdekking vervangen door zink

** originele rooilijn aangehouden

**

n o o rdzijde

Achtergevel

**

** Linkergevel

zijg e ve ls FORM | HET werknr. 1913, teknr. DO-200, d.d. 25.07.2018

bouwhistorische waardenkaart HET architectenbureau

Verspycklaan 72a, 2671 CS Naaldwijk +31(0)174 622102 het@hetarchitecten.nl www.hetarchitectenbureau.nl

FORM architectuur & engineering

's-Gravenzandseweg 2, 2291 PE Wateringen +31(0)174 752288 info@form.nl www.form.nl

Sylvian Braat • bouw- en kleurhistorisch onderzoek GDT-school, Oegstgeest • 6 september 2021

55

de dakkapellen zijn groter gebouwd dan geadviseerd door welstand - ze verstoren het beeld van de voorname grote dichte dakvlakken in contrast met de puien eronder; de witte

*

betonnen spuwer beschadigd de huidige zinken randen op bovenkant metselwerk geven een wat strakker beeld dan het originele lood

twee ramen nog origineel (nieuw glas, geen oorspr. verf)

*

*

*

hoewel de grove bovenlichten boven de balkondeuren de gevel van Kraan architectonisch beschadigd hebben, hebben ze bouwhistorisch gezien een zekere relevantie binnen tien jaar na de opening van de school is hiermee de ruimte erachter veel lichter gemaakt, oorspronkelijk met stalen kozijnen.

*

ventilatierooster tbv c.v.

*****

***** ***** goed gevulde bloembakken rondom het gebouw zijn een onderdeel van het oorspronkelijke beeld - dit aspect verdient meer aandacht

Voorgevel

tekst ‘gemeenteschool anno 1930’, in losse letters, verwijderd, gehele beeld entree grover en witter

originele beschot dakoverstekken van houten planken (foto boven is de toren) - groot verschil met huidige vlakke plaatwerk.

oorspronkelijk konden álle ramen in de klaslokalen open, ten behoeve van optimale ventilatie - er waren grote schuiframen beneden en kleinere uitzetramen boven

divers glas-in-lood verdwenen

s t ra a t g e ve l Te rw e e w e g FORM | HET werknr. 1913, teknr. DO-200, d.d. 25.07.2018