Ter kennisname Koopstromen Oost-Nederland Hoofdrapport

Recreatief

Doelgericht

Koopstromen Oost-Nederland 2023 33

Ten aanzien van de boodschappen (figuur 4.2) zijn de inwoners in de gemeente Urk (94%), Zutphen (93%), Winterswijk (93%), Zwolle (92%), Dronten (92%), Oldenzaal (92%) en Assen (92%) het sterkst op het eigen aanbod georiënteerd. Dit hangt met name samen met het diverse aanbod binnen de gemeente en beperktere alternatieven buiten de gemeente. Ook van invloed, maar beperkter, is de mate waarin mensen online boodschappen doen (zie hierna). In de gemeente Urk ligt dit op slechts 1%, terwijl dit onder andere Zwolle en Assen op 4% ligt. De gemeenten die te maken hebben met een relatief lage binding hebben (vanzelfsprekend) een relatief hoge (fysieke) afvloeiing. Dit is vooral sterk in de gemeenten Borger-Odoorn (47%), Tubbergen (40%), De Wolden (35%), Aa en Hunze (33%), Scherpenzeel (31%) en Losser (30%). Deze gemeenten liggen vaak nabij een grote stad met veel boodschappenaanbod. Tegelijkertijd is in krimpgemeenten veelal sprake van krimp van voorzieningenaanbod, wat leidt tot een lagere binding en vice versa. Ten aanzien van recreatief winkelaanbod (figuur 4.3) zijn de inwoners in de gemeenten Winterswijk (64%), Enschede (57%), Arnhem (57%), Zwolle (57%), Emmen (57%), Apeldoorn (56%), Nijmegen (54%), Doetinchem (54%) en Hoogeveen (53%) het sterkt op het aanbod in de eigen gemeente georiënteerd. Deze gemeenten hebben in verhouding tot het inwonertal een redelijk ruim

Figuur 4.2 Koopkrachtbinding boodschappenaanbod Oost-Nederland

Figuur 4.3 Koopkrachtbinding recreatief winkelaanbod Oost-Nederland

2023, per gemeente

2023, per gemeente

70% tot 80%

tot 30%

80% tot 85%

30% tot 40%

85% tot 90%

40% tot 50%

90% tot 95%

50% tot 65%

Koopstromen Oost-Nederland 2023 34

recreatief winkelaanbod, vanwege hun regiofunctie. Het aanbod is ruim en divers, wat zorgt voor veel keuzemogelijkheden. De gemeente Deventer blijft, met een binding recreatief van 48% wat achter. Tussen deze gemeente bestaan kleine verschillen ten aanzien van de online afvloeiing. Winterswijk is een opvallende uitschieter. Hier doet ‘slechts’ 23% van de inwoners aankopen in de recreatieven branche online. In de andere genoemde gemeenten ligt dat tussen 29-32% ligt. Zwolle kent van deze gemeenten de laagste fysieke afvloeiing voor recreatieve aankopen (3%). In de gemeente Nijmegen is dit 10%. Verklaring voor de late afvloeiing in Zwolle is de solitaire ligging van de stad en de omliggende alternatieven. In algemene zin hebben, vergelijkbaar met boodschappen aanbod, meer landelijke gemeenten met een beperkt aanbod én onder de rook van een grotere stad een lage binding (en hoge fysieke afvloeiing). Denk aan de gemeenten Westerveld (55%), Westervoort (54%), Aa en Hunze (53%) en Borger-Odoorn (51%). Ten aanzien van doelgericht winkelaanbod (figuur 4.4.) zijn de inwoners in de gemeenten Emmen (70%), Zwolle (69%), Winterswijk (66%), Assen (65%), Duiven (64%), Apeldoorn (64%) Hoogeveen (62%) en Hengelo (61%) de koplopers. Dit heeft wederom te maken met zowel de aanwezigheid van een ruim doelgericht winkelaanbod en de afwezigheid van alternatieven in de regio.

De online afvloeiing voor doelgericht

winkelaanbod in deze gemeenten ligt tussen de 16-21%. De fysieke afvloeiing varieert sterker. Zo gaan slechts 10% van de bestedingen uit de gemeente Emmen naar buiten, terwijl dit voor de gemeente Hengelo op 20% ligt. Ook hier speelt aanbod in de regio een belangrijke rol. Inwoners in gemeenten die nabij een grote woonboulevard of andere grootschalige winkelgebieden wonen, doen logischerwijs vooral daar hun aankopen. De fysieke afvloeiing in de gemeenten Borne (67%), Brummen (60%), Wierden (59%), Doesburg (58%) en Hattem (57%) is daardoor het grootst. Hoe hebben de binding en fysieke afvloeiing zich ontwikkeld? Indien we de cijfers uit 2023 vergelijken met 2019 (op basis van het vergelijkingsgebied 2019-2023), dan valt op de binding overal is gedaald 2019 | 2023 (figuur 4.5). Dit komt in algemene zin primair door de toegenomen online afvloeiing. Dit is vooral sterk zichtbaar bij recreatief winkelaanbod. Opvallend is dat de fysieke afvloeiing voor recreatief en doelgericht winkelaanbod iets gedaald is. Dit betekent dat mensen iets minder bereid zijn langere afstanden af te leggen. Mogelijk heeft het gemak van online (wederom) een deel van dit afstandsoffer gecompenseerd. Voor boodschappen is de fysieke afvloeiing in het onderzoeksgebied gelijk gebleven.

Figuur 4.4 Koopkrachtbinding doelgericht winkelaanbod Oost-Nederland 2023, per gemeente

tot 30% 30% tot 45% 45% tot 60% 60% tot 70%

Koopstromen Oost-Nederland 2023 35

Hoe heeft de online afvloeiing zich ontwikkeld? Ten opzichte van 2019 is de online afvloeiing in bijna alle artikelgroepen aanzienlijk toegenomen (zie figuur 4.6). Dit uit zich het sterkst bij artikelen 2019 | 2023 op het gebied van mode, huishoudelijk, sport- en spel, elektronica en woninginrichting. Voor artikelen op het gebied van doe-het-zelf, media en hobby, tuin en planten is sprake van stabilisatie. Voor boodschappenartikelen is de online afvloeiing gestegen van 2% in 2019 naar 4% in 2023. Dit is een verdubbeling van het aandeel en staat gelijk aan veel euro’s. Deze totale bestedingen van 4% online afvloeiing in OostNederland staat gelijk aan circa 60 reguliere supermarkten. We merken op dat de gemiddelde online afvloeiing in Oost-Nederland vergelijkbaar is met de in 2022 gemeten aandelen in de provincie Groningen. De aandelen online afvloeiing liggen in alle niet-dagelijkse artikelgroepen lager dan in 2021 gemeten in de Randstad en Noord-Brabant. Het aandeel online afvloeiing dagelijks ligt in OostNederland inmiddels rond het niveau dat in 2021 is gemeten in de Randstad en Noord-Brabant.

Figuur 4.5 Koopkrachtbinding Oost-Nederland naar sector 2019 en 2023

Boodschappen 100% 90%

11%

11%

2%

4%

Recreatief

80%

30%

27%

25%

32%

45%

41%

2019

2023

Doelgericht

31%

29%

15%

20%

70% 60% 50% 40%

87%

85%

30% 20%

54%

51%

10% 0%

2019

2023 Afvloeiing fysiek

Afvloeiing online

2019 Binding

2023

Koopstromen Oost-Nederland 2023 36

Hoe heeft de afvloeiing naar Duitsland zich ontwikkeld? Grensoverschrijdende koopstromen zijn in met name de gemeenten nabij de Duitse grens van invloed op het koopgedrag. Ten opzichte van 2019 is de 2019 | 2023 afvloeiing van detailhandels­ bestedingen uit Nederland naar Duitsland bijna verdubbeld. Deze verdubbeling komt bijna volledig door de boodschappen. Het is bekend dat veel levensmiddelen en huishoudelijke artikelen voordeliger zijn in Duitsland. Met de forse inflatie is boodschappen doen in Duitsland voor Nederlanders nóg aantrekkelijker. Daar komt bij dat Nederlanders nabij de Duitse grens de boodschappen ook vaak combineren met goedkoop tanken. In hoofdstuk 9 gaan we nog wat dieper in op grensoverschrijdende koopstromen.

4.3 Binding en afvloeiing horeca

Figuur 4.6 Ontwikkeling online afvloeiing Oost-Nederland 2010-2023, per artikelgroep 50% 45% 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0%

Boodschappen

Mode

Huishoudelijk

Sporten spel 2010

100%

Media Tuinartikelen en hobby en planten 2015

2019

Elektronica

Doe-het -zelf

Woninginrichting

2023

Figuur 4.7 Koopkrachtbinding horeca Oost-Nederland 2023, totaal en per gemeentecategorie

90% 80%

Wat is anno 2023 de binding en afvloeiing voor horeca? Dit jaar is voor het eerst de binding en afvloeiing van horeca gemeten. Over het algemeen is zichtbaar dat de meeste bestedingen in de eigen 2023 gemeente terechtkomt (gemiddeld 72%, zie figuur 4.7). Dit is logisch, omdat we uitgaan van een brede definitie van horeca en mensen

70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0%

tot 20.000 inwoners

20.000-35.000 inwoners

35.000-50.000 inwoners

50.000-100.000 100.000-200.000 inwoners inwoners

Totaal

Koopstromen Oost-Nederland 2023 37

Figuur 4.8 Koopkrachtbinding horeca Oost-Nederland 2023, per gemeente

tot 60% 60% tot 70% 70% tot 80% 80% tot 90%

vanuit nabijheid en gemak vooral in de eigen woonomgeving besteden. In grotere gemeenten is de binding hoger; in kleinere gemeenten vloeit meer omzet af richting de grote steden in de omgeving. Voor horeca zijn de inwoners in de gemeenten Emmen (87%), Zwolle (86%), Deventer (85%), Enschede (84%), Hellendoorn (84%) en Winterswijk (84%) het sterkt op het aanbod in de eigen gemeente georiënteerd. Deze gemeenten hebben in verhouding tot het inwonertal een redelijk ruim horeca aanbod, doordat ze een regiofunctie hebben. Het aanbod is ruim en divers, wat zorgt voor veel keuzemogelijkheden. De afvloeiing is in dit geval fysieke afvloeiing elders, aangezien we geen online horeca afvloeiing in kwantitatieve zin

meten. Vergelijkbaar met het winkelaanbod is de afvloeiing in met name kleine kernen onder de rook van grote steden met een beperkt aanbod relatief groot, zoals de gemeenten Westervoort (51%), Voorst (48%), Borger-Odoorn (47%), Heumen (47%) en Oldebroek (45%). Wat duidelijk verschilt met de detailhandel is dat horeca meer aanwezig is op solitaire plekken, met name op toeristischrecreatieve locaties. De horeca speelt daardoor, in tegenstelling tot de detailhandel, een belangrijkere rol in het landelijk gebied van Oost-Nederland. Op de kaart is zichtbaar dat de concentratie van horecabestedingen vooral ligt bij toeristischrecreatieve hotspots, zoals de grotere binnensteden, toeristische dorpscentra, rond de Veluwe, bij andere natuurgebieden, vakantieparken en campings.

Koopstromen bezoekers

Woonboulevard Zutphen

Koopstromen Detailhandel en Horeca Oost-Nederland 2023

5

Koopstromen Oost-Nederland 2023 39

5 Koopstromen bezoekers Figuur 5.1 Toevloeiing vanuit onderzoeks- en randgebied Oost-Nederland 2023, naar gemeentegrootte

5.1 Inleiding

In dit hoofdstuk gaan we in op de bestedingen die van buiten de gemeenten komen, ook wel toevloeiing genoemd. Dit drukken we uit in het aandeel van de totale bestedingen. We kijken naar de toevloeiing vanuit het onderzoeksgebied en het randgebied. Oftewel de bestedingen die bezoekers aan een aankoopplaats/gemeente/kern doen die woonachtig zijn elders in het onderzoeksgebied inclusief randgebied. Deze bestedingen zijn gebaseerd op de enquêtes en gewogen naar landelijke kengetallen. In hoofdstuk 7 kijken we naar toevloeiing van dag- en verblijfstoerisme. Verglijkbaar met de binding en afvloeiing is ook hier onderscheid gemaakt tussen twee onderzoeksgebieden. Als het uitsluitend over 2023 gaat, betreft dit het gehele (nieuwe) onderzoeksgebied. Als het om vergelijkingen gaat tussen 2019 en 2023, betreft dit het (kleinere) onderzoeksgebiedsgebied uit 2019. Dit is per alinea ter verduidelijking weergegeven met icoontjes.

5.2 Toevloeiing detailhandel Wat is de toevloeiing anno 2023 op gemeenteniveau? Anno 2023 ligt de gemiddelde toevloeiing uit het 2023 onderzoeksgebied inclusief randgebied (maar exclusief toerisme) voor dagelijkse artikelen op gemeenteniveau op 10%. Voor recreatieve artikelen ligt dit op 36% en voor doelgerichte artikelen op 37%. Het dagelijks aanbod in kleinere gemeenten haalt over het algemeen een hoger aandeel toevloeiing dan het dagelijks aanbod in grote gemeenten. De waarde van de toevloeiing (in euro’s) is logischerwijs wel lager in kleine gemeenten, vanwege het beperktere dagelijkse aanbod. Voor recreatief en doelgericht winkelaanbod bestaat geen lineair verband tussen de omvang van de gemeente en het aandeel toevloeiing.8

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

tot 20.000 inwoners

20.000-35.000 inwoners

35.000-50.000 inwoners

50.000-100.000 inwoners

100.000-200.000 inwoners

Totaal 8 Let op, we spreken hier over kernniveau en niet gemeenteniveau. De toevloeiing is ook beschikbaar op gemeenteniveau, maar op kernniveau geeft dit een logischer beeld, aangezien sommige gemeenten bestaan uit meerdere kernen en ook tussen deze kernen sprake is van onderlinge koopkrachtuitwisseling. Dit is op gemeenteniveau binding, maar op kernniveau afvloeiing en toevloeiing.

Boodschappen

Recreatief

Doelgericht

Koopstromen Oost-Nederland 2023 40

Figuur 5.2 Koopkrachttoevloeiing dagelijks winkelaanbod Oost -Nederland 2023, per gemeente

Het dagelijks aanbod in de volgende gemeenten (figuur 5.2) weet relatief de meeste koopkracht van buiten de eigen gemeente aan te trekken: BorgerOdoorn (28%), Heumen (27%), Staphorst (27%), Coevorden (25%), Doesburg (23%) en Twenterand (21%). Het dagelijks winkelaanbod in deze gemeenten is daarmee het meest afhankelijk van bestedingen van buiten de gemeente (regiofunctie). Als we naar omzet en marktaandelen kijken zijn het vooral de grotere gemeenten met veel aanbod die de meeste toevloeiing naar zich toe trekken: Arnhem, Nijmegen, Emmen en Ede. Opvallend weet het dagelijks aanbod in de gemeente Rheden, Coevorden en Overbetuwe in absolute zin veel bestedingen van buiten aan te trekken. Het recreatief aanbod in de volgende gemeenten (figuur 5.3) weet relatief de meeste koopkracht van buiten de eigen gemeente aan te trekken: Duiven (66%), Wierden (62%), Doesburg (61%) en De Wolden (60%). Het recreatief winkelaanbod in deze gemeenten is daarmee het meest afhankelijk van bestedingen van buiten de gemeente (regiofunctie). Als we naar omzet en marktaandelen kijken zijn het vooral de grotere gemeenten met een grote binnenstad die de meeste toevloeiing naar zich

toe trekken: Arnhem, Zwolle, Nijmegen, Enschede, Apeldoorn, Doetinchem en Hengelo. Ook het recreatief winkelaanbod in de gemeenten Zutphen, Hoogeveen, Meppel, Rijssen-Holten en Barneveld weet in absolute zin veel toevloeiing te behalen. Het doelgericht aanbod in de volgende gemeenten (figuur 5.4) weet relatief de meeste koopkracht van buiten de eigen gemeente aan te trekken: Duiven (90%), Heumen (66%), Zutphen (64%), Hengelo (62%), Staphorst (60%) en Oldenzaal (56%). Het doelgericht winkelaanbod in deze gemeenten is daarmee het meest afhankelijk van bestedingen van buiten de gemeente (regiofunctie). Het zijn zowel gemeenten met grote woonboulevards of retailparken die hoog scoren, maar ook kleinere gemeenten met één of enkele specifieke ‘local heroes’ in de doelgerichte sector. Denk aan Eijerkamp in Zutphen of Boer Staphorst in Staphorst. Als we naar omzet en marktaandelen kijken staat de gemeente Duiven duidelijk bovenaan. Het gevolg van één van de grootste perifere concentraties van Nederland met onder andere IKEA, Hornbach, Loods 5 en Intratuin. Op afstand volgen Zwolle, Hengelo, Zutphen, Nijmegen, Arnhem en Doetinchem.

tot 10% 10% tot 15% 15% tot 20% 20% en meer

Koopstromen Oost-Nederland 2023 41

Figuur 5.3 Koopkrachttoevloeiing recreatief winkelaanbod Oost-Nederland 2023, per gemeente

Figuur 5.4 Koopkrachttoevloeiing doelgericht winkelaanbod Oost-Nederland 2023, per gemeente

tot 20%

tot 20%

20% tot 40%

20% tot 40%

40% tot 60%

40% tot 60%

60% en meer

60% en meer

Koopstromen Oost-Nederland 2023 42

Hoe heeft de toevloeiing op gemeenteniveau zich ontwikkeld? Alleen de toevloeiing uit het onderzoeksgebied inclusief randgebied en toevloeiing verblijfstoerisme op gemeenteniveau is goed te 2019 | 2023 vergelijken met eerdere jaren, omdat dagtoerisme van buiten het onderzoeksgebied (en Duitsland) anders is gemeten. Sinds 2019 hebben gemiddeld in deze stromen nauwelijks wijzigingen plaatsgevonden (figuur 5.6), al zijn er wel verschillen per gemeente. In de kleinere gemeenten tot 20.000 is de toevloeiing in met name de recreatieve en doelgerichte sector toegenomen. De toename van de toevloeiing in de ene gemeente hangt samen met de toename van de afvloeiing (daling van de binding) in een andere gemeente. Dit zijn communicerende vaten. Welke winkelgebieden kennen veel toevloeiing vanuit het onderzoeksgebied inclusief randgebied? Dit betreft ten eerste enkele grote woonboulevards met trekkers, zoals IKEA, Intratuin, Hornbach, Bauhaus en Eijerkamp. Daarnaast 2023 gaat het om de grote centrale winkelgebieden, zoals Zwolle, Arnhem, Nijmegen en Enschede. Ook de centra van Doetinchem, Assen en Emmen halen veel omzet vanuit de regio.

Figuur 5.5 Ontwikkeling toevloeiing naar gemeente vanuit onderzoeks- en randgebied Oost-Nederland 2019 en 2023, naar sector 10% Boodschappen

Doelgericht

Recreatief

8% 6% 4% 2% 0% -2% tot 20.000 inwoners

20.000-35.000 inwoners

35.000-50.000 inwoners

50.000-100.000 inwoners

100.000-200.000 inwoners

Tabel 5.1 Grootste winkelgebieden o.b.v. omzet uit toevloeiing onderzoeks- en randgebied Oost-Nederland 2023 Winkelgebied

Omzet uit toevloeiing (€)

Percentage toevloeiing 91%

Omzet uit eigen gemeente (€)

Duiven, Woonboulevard Nieuwgraaf/Graafstaete

272.000.000

27.000.000

Hengelo, Plein Westermaat

133.000.000

74%

46.000.000

Zwolle, Centrum

129.000.000

52%

118.000.000

Arnhem, Centrum

108.000.000

43%

142.000.000

Nijmegen, Centrum

105.000.000

34%

204.000.000

Enschede, Centrum

96.000.000

36%

173.000.000

Doetinchem, Centrum

60.000.000

44%

77.000.000

Assen, Centrum

50.000.000

32%

108.000.000

Zutphen, Gerritsenweg

49.000.000

88%

7.000.000

Emmen, Centrum

48.000.000

31%

107.000.000

Koopstromen Oost-Nederland 2023 43 Figuur 5.6 Toevloeiing horeca per gemeente Oost-Nederland 2023 (euro)

5.3 Toevloeiing horeca In welke gemeente is sprake van veel toevloeiing voor de horeca? De gemiddelde toevloeiing voor horeca per gemeente in het onderzoeksgebied bedraagt 28% (figuur 5.6). In absolute zin weten vooral de grote gemeenten met veel horeca in de binnensteden veel toevloeiing (uit het onderzoeksgebied) aan te trekken. Dit geldt vooral voor Nijmegen, Zwolle en Arnhem. Als we kijken welke gemeenten procentueel veel horecatoevloeiing aantrekken, gaat dit veelal om wat kleinere gemeenten, vaak in toeristisch gebied waardoor er een sterke horeca-aanbod is. Dit betreft gemeenten in natuur- en recreatiegebieden met veel campings en vakantieparken en diverse gemeenten aan het Veluwemeer, zoals Harderwijk.

Figuur 5.7 Toevloeiing horeca per gemeente Oost-Nederland 2023 (%)

100.000 euro 10.000.000 euro tot 20% 20% tot 30% 100.000.000 euro

30% tot 40% 40% en meer

Koopstromen Oost-Nederland 2023 44 Tabel 5.2 Gemeenten met meeste toevloeiing horeca uit onder­

Tabel 5.3 Gemeenten met meeste toevloeiing horeca uit

zoeksgebied/randgebied Oost-Nederland 2023 (euro, excl. btw)

onderzoeksgebied/randgebied Oost-Nederland 2023 (%)

Gemeente

Toevloeiing (euro)

Gemeente

Nijmegen

€ 63.000.000

Borger-Odoorn

48%

Zwolle

€ 62.000.000

Ommen

44%

Arnhem

€ 61.000.000

Westerveld

44%

Apeldoorn

€ 49.000.000

Harderwijk

40%

Enschede

€ 48.000.000

Voorst

40%

Deventer

€ 40.000.000

Hattem

40%

Emmen

€ 35.000.000

Coevorden

39%

Ede

€ 32.000.000

Tynaarlo

39%

Assen

€ 32.000.000

Heumen

39%

Harderwijk

€ 29.000.000

Nunspeet

38%

Toevloeiing (%)

Marktaandeel van de winkelgebieden

Binnenstad Arnhem

Koopstromen Detailhandel en Horeca Oost-Nederland 2023

6

Koopstromen Oost-Nederland 2023 46

6 Marktaandeel van de winkelgebieden Figuur 6.1 50 winkelgebieden in Oost-Nederland met het grootste marktaandeel 2023 in het onderzoeksgebied

6.1 Inleiding

De koopstromen afkomstig van inwoners in het onderzoeks- en randgebied zijn te vertalen naar verzorgingsfuncties en marktaandelen van de belangrijkste winkelgebieden in het gebied. Hierbij laten we de toeristische bestedingen buiten beschouwing. We kijken naar detailhandel en horeca en voor de detailhandel ook naar de ontwikkeling van de marktaandelen tussen 2019 en 2023.

■

6.2 Marktaandelen detailhandel Welke winkelgebieden hebben de belangrijkste verzorgingsfunctie in Oost-Nederland? ■

2023

De 50 winkelgebieden met het grootste marktaandeel staan op de kaart (figuur 6.1).

Het kaartbeeld onderscheidt de drie verschillende type winkelgebieden waarbij een grotere cirkel staat voor een groter marktaandeel van de totale winkelomzet uit alle motieven (dagelijks, recreatief en doelgericht) binnen het onderzoeksgebied (inclusief de gemeten randgemeenten).

Centrum Roden

Winkelomzet van buiten het onderzoeksgebied/ randgebied is niet zichtbaar in deze bollenkaarten. Het geeft een beeld welke winkelgebieden de grootste aantrekkingskracht hebben. De volgende zaken vallen op:

centrumlocatie grootschalig

Van de 50 winkelgebieden betreft het grootste deel centrale winkelgebieden (weergegeven met paarse cirkel). 7 van de 50 winkelgebieden zijn ondersteunende winkelgebieden (weergegeven met oranje cirkel), terwijl het in 3 van de 50 gevallen om een grootschalig winkelgebied gaat (weergegeven met lichtblauwe cirkel). De regio Arnhem / Nijmegen kent verschillende winkelgebieden met een relatief groot markt­ aandeel, waaronder het centrum van Nijmegen en Arnhem, maar ook de woonboulevard in Duiven (grootschalige winkelgebied Nieuwgraaf). Daarnaast kent de regio Arnhem / Nijmegen nog 3 ondersteunende winkelgebieden binnen de top 50 wat markt­aandeel betreft, namelijk winkelcentrum Kronenburg en winkelcentrum Presikhaaf in Arnhem en winkelcentrum Dukenburg in Nijmegen.

Centrum Assen

ondersteunend

Centrum Emmeloord

Zwolle-Zuid Centrum Nunspeet De Voorwaarts Centrum Put ten

Centrum Nijkerk Centrum Barneveld

Centrum Ede

Centrum Arnhem Presikhaaf

Centrum Beuningen Centrum Wijchen

Centrum Rijssen

Centrum Nijmegen

Dukenburg

Plein Westermaat Centrum Hengelo Centrum Enschede

Centrum Zutphen

Centrum Doet inchem Nieuwgraaf Centrum Zevenaar

Centrum Bennekom Arnhem Kronenburg Centrum Elst

Centrum Klazienaveen

Centrum Raalte

Centrum Deventer

Anklaar Centrum Apeldoorn

Centrum Emmen

Centrum Hardenberg

Centrum Zwolle

Centrum Dronten

Centrum Ermelo

Centrum Hoogeveen

Centrum Meppel

Centrum Haaksbergen

Koopstromen Oost-Nederland 2023 47

■

■

■

Naast de regio Arnhem / Nijmegen zijn twee andere regio’s waar te nemen met een concentratie van winkelgebieden: Twente en Stedendriehoek. In Twente is het centrale winkelgebied van Enschede qua marktaandeel het grootste winkelgebied, waarbij het grootschalige winkelgebied in Hengelo (woonboulevard Plein Westermaat) en de centrale winkelgebieden in Haaksbergen, Hengelo, Oldenzaal en Borne gezamenlijk een concentratie van winkelgebieden met een relatief groot marktaandeel zijn. In de Stedendriehoek Apeldoorn, Deventer, Zutphen bevindt zich ook nog een concentratie van verschillende winkelgebieden met een relatief groot marktaandeel. Het gaat hierbij om de centrale winkelgebieden in Deventer, Zutphen en Apeldoorn, met daarbij de ondersteunende winkelgebieden Colmschate in Deventer en Anklaar in Apeldoorn. Het grootschalige winkelgebied in Apeldoorn ‘de Voorwaarts’ bevindt zich in 2023 ook binnen deze grootste winkelcentra. Het centrale winkelgebied van Zwolle kent ook een groot marktaandeel, waarbij ZwolleZuid en de AA-landen nog 2 ondersteunende winkelgebieden in Zwolle zijn met een relatief groot marktaandeel.

■

■

Naast Zwolle en de drie concentraties met verschillende winkelgebieden met een groot marktaandeel, zijn de meeste winkelgebieden redelijk gelijkmatig verspreid over het hele onderzoeksgebied. Dit zijn allemaal centrale winkelgebieden, waaronder het centrum van Assen en Emmen in het noordelijke deel van het onderzoeksgebied met een relatief groot marktaandeel. Aan de westelijke rand van het onderzoeksgebied bevindt zich nog het centrale winkelgebied van Ede met een redelijk groot marktaandeel, net als de centrale winkelgebieden van Doetinchem, Raalte, Hoogeveen en Meppel. Ook bevinden zich enkele grote dorpen met een belangrijke boodschappenfunctie zich op de kaart met winkelgebieden met het grootste marktaandeel, zoals Putten en Bennekom. Ondanks het grote marktaandeel van de woonboulevard in Duiven en Hengelo, realiseren de centrale winkelgebieden het grootste deel van de totale omzet in het onderzoeksgebied. Van de 50 winkelgebieden met het grootste marktaandeel, zijn er 40 een centraal winkel­ gebied. Hierbij concentreren verschillende typen winkelgebieden zich vaak in verstedelijkte gebieden.

Koopstromen Oost-Nederland 2023 48

Figuur 6.3 laat het verband zien tussen de totale leegstand in een gemeente en de totale winkelomzet in een gemeente. Hierbij is een duidelijke en logische trend te zien dat de totale leegstand toeneemt wanneer de totale winkelomzet stijgt in een gemeente. De absolute leegstand is in de gemeente Zwolle opvallend laag ten opzichte van de omzet.

Figuur 6.2 Totale winkelomzet versus totale winkelaanbod in Oost-Nederland 2023, per gemeente € 1.200.000.000

Arnhem

€ 1.000.000.000

Nijmegen Zwolle

Totale winkelomzet (exclusief toerisme)

Hoe verhoudt de totale winkelomzet zich tot het totale winkelaanbod? Als we de totale winkelomzet op gemeenteniveau afzetten tegen de omvang van het totale winkelaanbod (figuur 6.2), is een duidelijk lineair (positief) verband zichtbaar. Meer aanbod haalt logischerwijs ook meer omzet. Opvallend is dat Apeldoorn en Enschede meer winkelaanbod hebben dan Zwolle, Nijmegen en Arnhem, maar minder omzet halen. Dit is een indicatie dat de gemiddelde vloerproductiviteit hier iets lager ligt. Hetzelfde geldt voor Emmen. Emmen heeft qua omvang een vergelijkbaar winkelaanbod als Arnhem en Zwolle, maar dit winkelaanbod haalt minder omzet. Alle gemeenten links van de trendlijn functioneren boven het Oost-Nederlandse gemiddelde, terwijl alle gemeenten rechts van de trendlijn onder het OostNederlands gemiddelde functioneert. Nogmaals benadrukken we dat toeristische bestedingen van buiten het onderzoeks- en randgebied en Duitse bestedingen niet zijn meegenomen. Dit plust met name de omzet in gemeenten die het daarvan moeten hebben op, waaronder Emmen en Enschede.

Apeldoorn Enschede

€ 800.000.000

Hengelo

Ede

€ 600.000.000

Emmen

Deventer Doetinchem

€ 400.000.000

Barneveld

Assen

Duiven Almelo Hoogeveen

Zutphen

Hardenberg Harderwijk Overbetuwe Noordoostpolder Winterswijk

€ 200.000.000

Dinkelland

€

Scherpenzeel

0

50.000

100.000

150.000

200.000

Totaal winkelaanbod in m2 wvo

250.000

300.000

350.000

Koopstromen Oost-Nederland 2023 49 Figuur 6.3 Totale winkelomzet versus totale leegstand in Oost-Nederland 2023, per gemeente

6.3 Ontwikkeling marktaandelen detailhandel

600

Hoe hebben de marktaandelen van aankooplocaties zich ontwikkeld?

Arnhem

Apeldoorn

Totale leegstand in gemeente

Als we de totale winkelomzet per aankooplocatie afzetten tegen de totale winkelomzet in het onderzoeksgebied (verschil tussen 2019 en 2023), blijkt dat de marktaandelen naar type winkelgebied iets zijn verschoven (figuur 6.4). Per saldo hebben de centrale winkelgebieden iets ingeleverd (3%-punt verlies) ten gunste van de verspreide bewinkeling (2%-punt winst) en ondersteunende winkelgebieden (1%-punt winst). Dit komt met name door de groei van het boodschappenaanbod in de buurt- en wijkcentra en de groei van winkelaanbod op verspreide locaties. De centrale winkelgebieden weten in de totale detailhandelsstructuur van Oost-Nederland echter nog steeds de meeste omzet te behalen, namelijk ongeveer 43% van de totale omzet. 2019 | 2023

Enschede

500

Hengelo

400 Almelo Assen

Emmen

Nijmegen

Deventer

300

Zwolle

Ede

Doetinchem Hoogeveen

200

Oldenzaal Berkelland

Hardenberg Zutphen Barneveld

100

Duiven

0

Scherpenzeel

-

€ 200.000.000

€ 400.000.000

€ 600.000.000

€ 800.000.000

Totale winkelomzet gemeente Figuur 6.4 Marktaandeel per type winkellocatie Oost-Nederland 2019-2023 Centrale winkelgebieden Ondersteunende winkelgebieden Grootschalige winkelgebieden 2019

Verspreide bewinkeling

2023 0%

10%

20%

30%

40%

50%

€ 1.000.000.000 € 1.200.000.000

Koopstromen Oost-Nederland 2023 50

Tabel 6.1 Winkelgebieden met relatief sterke groei van marktaandeel tussen 2019-2023

Marktaandeel 2023

Marktaandeel 2019

Ontwikkeling 2019-2023

Apeldoorn, De Voorwaarts

1,0%

0,7%

0,4%

Harderwijk, De Harder

0,4%

0,1%

0,3%

Zutphen, Gerritsenweg

0,4%

0,2%

0,2%

Vriezenveen, De Brug

0,2%

0,0%

0,2%

Kampen, De Arend

0,3%

0,1%

0,1%

Zwolle, Marslanden

0,2%

0,1%

0,1%

Apeldoorn, Molenstraat

0,2%

0,1%

0,1%

Colmschate, Winkelcentrum Flora Colmschate

0,6%

0,5%

0,1%

Hoogeveen, Centrum Hoogeveen

1,0%

0,9%

0,1%

Almelo, Eskerplein/Ootmarsumsestraat

0,5%

0,4%

0,1%

Winkelgebied

In tabel 6.1 zijn de winkelgebieden gepresenteerd die het sterkst zijn gegroeid in marktaandeel tussen 2019 en 2023. De top-2 bestaat uit grootschalige concentraties De Voorwaarts in Apeldoorn en De Harder in Harderwijk waar de laatste vier jaar het aanbod is verruimd (toevoeging van grote winkelketens). Verder is zichtbaar dat zowel enkele ondersteunende centra als grootschalige winkelgebieden terrein hebben gewonnen. De centrumgebieden komen nauwelijks in dit lijstje voor, met als uitzondering Hoogeveen. Tegen de stroom in heeft het centrum aan Hoogeveen marktaandeel gewonnen, waar de laatste jaren veel in het centrum is geïnvesteerd. Hoe verhoudt de totale winkelomzet van de 25 grootste winkelgebieden (qua omzet) uit 2023 zich met de totale winkelomzet van dezelfde gebieden in 20199.

9 Zoals eerder ook al aangegeven is niet voor alle centra uit 2023 zo’n vergelijking mogelijk. Daardoor ontbreken bijvoorbeeld grote aankoopplaatsen in 2023 als Arnhem, Nijmegen, Duiven-Nieuwgraaf in de figuur.

Koopstromen Oost-Nederland 2023 51

Als we de 25 aankooplocaties selecteren met de hoogste totale winkelomzet in 2023, en deze afzetten tegen de totale winkelomzet van dezelfde locaties in 2019, valt het op dat in de meeste winkelgebieden in 2023 een groei heeft plaatsgevonden in de totale winkelomzet ten opzichte van 2019 (figuur 6.5). In de centrale winkelgebieden van Doetinchem, Zutphen en Nijverdal heeft een daling van de omzet plaatsgevonden. De Voorwaarts in Apeldoorn springt er qua relatieve toename het meeste uit mede door de opening van Hornbach, terwijl op veel aankooplocaties een relatieve toename van meer dan 20% waar te nemen is. Ook is zichtbaar dat enkele centrumgebieden die in 2019 nog matig scoorden een omzetgroei kennen: Hengelo, Hoogeveen en Meppel vallen hierin positief op.

Figuur 6.5 Ontwikkeling totale winkelomzet voor 25 winkelgebieden in Oost-Nederland 2019-2023

€0

€ 100.000.000

€ 200.000.000

€ 300.000.000

Centrum Enschede Centrum Zwolle Hengelo, Plein Westermaat Centrum Emmen Centrum Deventer Centrum Apeldoorn Centrum Assen Centrum Doetinchem Apeldoorn, De Voorwaarts Centrum Hoogeveen Centrum Meppel Centrum Raalte Centrum Rijssen Centrum Zutphen Centrum Hardenberg Zwolle-Zuid

Omzet steeg ook door ‘meewind’ Bij de interpretatie van eventuele verschillen in omzet is het van belang om te weten dat ook de bestedingen van Nederlanders stegen (mede door hogere inkomsten en inflatie). Gemiddeld genomen zou een stijging van 20% omzet tussen 2019 en 2023 ook te verklaren zijn zonder verandering in marktaandeel. Echte ‘plussen’ in functioneren moeten dus boven die 20% uitkomen.

Apeldoorn, Anklaar Centrum Klazienaveen Centrum Dronten Centrum Hengelo Centrum Haaksbergen Winkelcentrum Flora Colmschate Centrum Nijverdal Centrum Zeewolde Centrum Oldenzaal Zwolle, AA-landen

-20% Totale winkelomzet 2023 (€)

0%

20%

40%

Totale winkelomzet 2019 (€)

60%

80%

100%

Verschil 2023 t.o.v. 2019 (%)

Koopstromen Oost-Nederland 2023 52

6.4 Marktaandelen horeca

De gemeente en centra met de grootste marktaandelen horecaomzet staan ook op een kaart (figuur 6.6). De grote steden domineren weinig verrassend het omzetbeeld. In sommige steden komt die omzet vooral op het conto van het hoofdcentrum (Assen, Emmen), in andere steden komt er ook relatief veel horecaomzet van buiten het centrum (bv. Apeldoorn en Nijmegen). Hoe verhoudt de totale horeca-omzet zich tot het totale horeca aanbod? Als we de totale horeca-omzet op gemeenteniveau afzetten tegen het aantal horecavestigingen, is een duidelijk lineair (positief) verband zichtbaar (figuur 6.7). Meer aanbod haalt logischerwijs ook meer omzet. Nijmegen en Arnhem halen de hoogste horeca-omzet, maar hebben ook het meeste aanbod. Apeldoorn en Zwolle springen er ‘positief’ uit. De omzet is in verhouding tot het aanbod bovengemiddeld, wat een indicatie is voor goed functioneren. Ook Emmen en Deventer scoren in de verhouding tussen omzet en aanbod relatief goed. Nogmaals benadrukken we dat toeristische bestedingen van buiten het onderzoeks- en randgebied en Duitse bestedingen niet zijn meegenomen.

Figuur 6.6 Marktaandelen horeca van gemeenten en centra Oost-Nederland 2023

Assen

centrum overig

Emmen

Steenwijk Emmeloord

Dronten

Meppel

Hoogeveen

Hardenberg

Kampen Zwolle

Nunspeet

Nijverdal

Raalte

Almelo Oldenzaal

Harderwijk Ermelo Nijkerk

Putten

Apeldoorn

Barneveld

Ede Arnhem Elst

Zevenaar Nijmegen

Wijchen

Zutphen

Velp

Wageningen

Rijssen

Deventer

Doetinchem

Hengelo Enschede

Winterswijk

Koopstromen Oost-Nederland 2023 53

Figuur 6.7 Totale horecaomzet versus totale horeca aanbod Oost-Nederland 2023, per gemeente

€ 300.000.000

Totale horeca omzet (exclusief toerisme)

€ 250.000.000 Nijmegen Apeldoorn

€ 200.000.000

Zwolle

€ 150.000.000

Emmen Ede

€ 100.000.000

€ 50.000.000

Arnhem Enschede

Deventer

Assen Hengelo Almelo Barneveld Doetinchem Harderwijk Zutphen Hardenberg Hoogeveen Steenwijkerland

- Rozendaal 0

100

200

300

400

Totaal horeca aanbod in aantal vestigingen

500

600

Toevloeiing dag- en verblijfs­ toerisme Boekhandel Van der Velde in de Broeren, Zwolle

Koopstromen Detailhandel en Horeca Oost-Nederland 2023

7

Koopstromen Oost-Nederland 2023 55

7 Toevloeiing dag- en verblijfstoerisme Tabel 7.1 Aandeel Nederlandse dagbezoekers van buiten onderzoeks- en randgebied

7.1 Inleiding

In dit hoofdstuk kijken we naar de beide toeristische componenten. Dus stromen van buiten het onder­ zoeksgebied en het randgebied. Het gaat om: ■

■

Toevloeiing dagtoerisme: de bestedingen die bezoekers in een aankoopplaats doen (dagbezoek) op basis van GPS-data. De focus in deze data ligt op bezoekers van buiten het onderzoeksgebied/randgebied (overig Nederland en Duitsland). Het gaan om de grotere individuele winkelgebieden en niet om de gemeenten als geheel. Toevloeiing verblijfstoerisme: de bestedingen die bezoekers aan een aankoopplaats/gemeente/ kern doen die verbleven in de gemeente en niet woonachtig zijn in het onderzoeksgebied/ randgebied. Deze bestedingen zijn gebaseerd op het aantal overnachtingen en gewogen naar landelijke kengetallen op basis van het NBTC. Het gaat om gemeenten als geheel en niet om een vertaling naar winkelgebieden in die gemeenten.

7.2 Toevloeiing dagtoerisme In welke centra komen relatief veel dagtoeristen uit Duitsland en overig Nederland? Op basis van GPS-data hebben we voor alle centrale winkelge2023 bieden in het onderzoeksgebied inzicht in het aandeel bezoekers uit overig Nederland (niet zijnde het onderzoeksgebied) en Duitsland. Deze data hebben we in beeld voor de eerste drie kwartalen in 2023. Vooral de centra in de buurt van de Duitse grens weten veel Duitse bezoekers aan te trekken, zoals Dinxperlo, Winterswijk en ‘s-Heerenberg. Van de grotere centrale winkelgebieden weet het centrum van Enschede de meeste Duitse bezoekers aan te trekken. Ingezoomd op het aandeel bezoekers uit overig Nederland (buiten het onderzoeksgebied) blijken vooral de kleinere centra nabij natuur- en recreatiegebieden veel bezoekers aan te trekken. Denk aan Dwingeloo en Ommen. Ook de centra aan het Veluwemeer halen veel dagbezoekers van buiten het onderzoeksgebied.

en Duitse bezoekers (eerste t/m derde kwartaal 2023)

Winkelgebied

% NL bezoekers buiten OZ-gebied

Dwingeloo, Centrum

15%

Dinxperlo, Centrum

25%

Elburg, Centrum

14%

Winterswijk, Centrum

19%

Urk, centrum

14%

’s Heerenberg, Centrum

17%

Ommen, Centrum

14%

Enschede, Centrum

14%

Nijmegen, Centrum

14%

Groesbeek, Centrum

9%

Putten, Centrum

13%

Glanerbrug, Centrum

9%

Nunspeet, Centrum

13%

Ulft, Centrum

7%

Scherpenzeel, Centrum

13%

Denekamp, Centrum

7%

Harderwijk, Centrum

12%

Ootmarsum, Centrum

7%

Barneveld, Centrum

12%

Coevorden, Centrum

5%

Winkelgebied

% Duitse bezoekers

Koopstromen Oost-Nederland 2023 56

7.3 Toevloeiing verblijfstoerisme In welke gemeenten is sprake van veel bestedingen door verblijfstoeristen? Op basis van het continu vakantieonderzoek (CBS) 2023 hebben we berekend hoeveel verblijfsovernachtingen er waren en tot hoeveel bestedingen dit leidde in de detailhandel en horeca (zie onderzoeksverantwoording). In de grotere gemeenten met recreatieve binnensteden is het absolute aantal bestedingen (figuur 7.1) uit verblijfstoerisme in de detailhandel en horeca het grootst. Denk aan Emmen, Zwolle, Apeldoorn, Assen, Enschede, Arnhem, Nijmegen, Coevorden en Ede. Als we de bestedingen uit verblijfstoerisme afzetten tegen de totale bestedingen volgt daaruit de afhankelijkheid van deze doelgroep. Het blijkt dat de afhankelijk van verblijfstoerisme op gemeenteniveau voor detailhandel relatief beperkt is (figuur 7.2). De gemeenten in Drenthe hebben de hoogste afhankelijk, die beperkt blijft tot maximaal 4% van het totaal, zoals aanwezig in de gemeente Borger-Odoorn (tabel 7.2). Voor de horeca ligt de afhankelijkheid in de totale bestedingen van verblijfstoerisme een stuk hoger (figuur 7.3 en 7.4), met eveneens Borger-Odoorn als koploper (tabel 7.3).

Figuur 7.1 Toevloeiing detailhandel uit verblijfstoerisme, per gemeente 2023 (euro)

Figuur 7.2 Toevloeiing detailhandel uit verblijfstoerisme, per gemeente 2023 (%)

10.000 euro 100.000 euro 1.000.000 euro

tot 0,5% 0,5% tot 1%

10.000.000 euro

1% tot 2% 2% en meer

Koopstromen Oost-Nederland 2023 57 Figuur 7.3 Toevloeiing horeca uit verblijfstoerisme, per gemeente 2023 (euro)

Figuur 7.4 Toevloeiing horeca uit verblijfstoerisme, per gemeente 2023 (%)

100.000 euro 1.000.000 euro 5.000.000 euro

10.000.000 euro

0% tot 5% 5% tot 10% 10% tot 15% 15% en meer

Koopstromen Oost-Nederland 2023 58

Tabel 7.2 Gemeenten met meeste toevloeiing detailhandel uit verblijfstoerisme (euro en %)

Tabel 7.3– Gemeenten met meeste toevloeiing horeca uit verblijfstoerisme (euro en %)

Gemeente

Toevloeiing (euro)

Toevloeiing (%)

Gemeente

Toevloeiing (euro)

Apeldoorn

12.000.000

Borger-Odoorn

4%

Apeldoorn

23.500.000

Borger-Odoorn

21%

Zwolle

9.000.000

Aa en Hunze

3%

Zwolle

18.000.000

Coevorden

18%

Emmen

9.000.000

Coevorden

3%

Emmen

16.000.000

Aa en Hunze

17%

Enschede

8.000.000

Rozendaal

2%

Enschede

15.000.000

Zeewolde

17%

Assen

7.000.000

Westerveld

2%

Ede

13.000.000

Winterswijk

16%

Ede

7.000.000

Steenwijkerland

2%

Arnhem

12.000.000

Tynaarlo

14%

Arnhem

6.500.000

Ommen

2%

Assen

12.000.000

Midden-Drenthe

14%

Nijmegen

6.500.000

Tynaarlo

2%

Nijmegen

12.000.000

Ommen

14%

Coevorden

4.500.000

Noordenveld

2%

Coevorden

8.000.000

Steenwijkerland

14%

Steenwijkerland

4.000.000

Winterswijk

2%

Steenwijkerland

8.000.000

Assen

13%

Gemeente

Gemeente

Toevloeiing (%)

Bezoekgedrag en beoordeling van gebieden Zaterdagmarkt, Meppel

Koopstromen Detailhandel en Horeca Oost-Nederland 2023

8

Koopstromen Oost-Nederland 2023 60

8 Bezoekgedrag en beoordeling van gebieden 8.1 Inleiding

In dit hoofdstuk gaan we in op de meer kwalitatieve informatie. Waarom besteden mensen in bepaalde centra? Hoe beoordelen ze deze centra? Hoe lang verblijven ze? Hoeveel besteden ze per bezoek (bonbedrag)? Met welk vervoersmiddel komen ze? En wat zijn de persoonskenmerken? Veel kwalitatieve informatie is vergelijkbaar met 2019. Voor horecabestedingen zijn nieuwe vragen gesteld met nieuwe conclusies.

8.2 Bezoekredenen en bezochte voorzieningen Wat zijn de belangrijkste redenen om een winkelgebied te bezoeken? De kleinere centrale winkelgebieden (figuur 8.1) 2023 bezoekt men vooral vanwege de nabijheid. Voor grotere centra is men bereid verder te reizen. De kwaliteit en omvang (diversiteit) van het winkelaanbod zijn belangrijker naarmate het centrum groter is. Men wil hier iets te kiezen hebben en ‘kijken en vergelijken’. Parkeer­ mogelijkheden zijn wisselend relevant.

In ondersteunende winkelgebieden (buurt-, wijk- en stadsdeelcentra) loopt dit op van 17% tot 25% naarmate het centrum groter is (figuur 8.2). In binnensteden en grote centrumgebieden is dit precies andersom. Naarmate de binnenstad groter is, neemt het belang van goede parkeer­ mogelijkheden af van 16% tot 5%. Dit betekent niet dat parkeren niet relevant is, maar dat andere bezoekmotieven in de totale afweging over het algemeen belangrijker zijn, zoals de omvang van het winkelaanbod, de aanwezigheid van bepaalde winkels en de kwaliteit van het winkelaanbod. Bij de grootschalige concentraties, zoals de woonboulevards, geldt dat bij kleine centra nabijheid een belangrijk bezoekmotief is. Voor de grote concentraties (figuur 8.3) gaat men vooral voor de aanwezigheid van bepaalde winkels, kwaliteit van het aanbod en de diversiteit aan winkels. Een grotere reisafstand is dan minder problematisch, terwijl een goede autobereikbaarheid en parkeermogelijkheden dan belangrijke bezoekmotieven zijn.

Koopstromen Oost-Nederland 2023 61 Figuur 8.1 Bezoekmotief naar omvang centrale winkelgebieden Oost-Nederland 2023 0%

20%

40%

60%

Figuur 8.2 Bezoekmotief naar omvang ondersteunende winkelgebieden Oost-Nederland 2023

80%

0%

Dichtst bij huis

Dichtst bij huis

Dichtst bij werk

Dichtst bij werk

Lag op de route

Lag op de route

Omvang winkelaanbod

Omvang winkelaanbod

Kwaliteit winkelaanbod

Kwaliteit winkelaanbod

Bepaalde winkel(s)

Bepaalde winkel(s)

Combinatie van winkels

Combinatie van winkels

Prijsniveau winkelaanbod

Prijsniveau winkelaanbod

Openingstijden winkels

Openingstijden winkels

Sfeer en uitstraling winkelgebied

Sfeer en uitstraling winkelgebied

Toegankelijkheid

Toegankelijkheid

Bereikbaarheid per openbaar vervoer

Bereikbaarheid per openbaar vervoer

Bereikbaarheid per auto

Bereikbaarheid per auto

Bereikbaarheid per fiets

Bereikbaarheid per fiets

Bereikbaarheid te voet Parkeermogelijkheden Parkeertarief Combinatie met tanken Combinatie met een ander bezoekdoel

40%

60%

80%

Bereikbaarheid te voet

Centrumlocatie tot 5.000 m wvo 2

Parkeermogelijkheden

5.000-10.000 m2 wvo 10.000-20.000 m wvo 2

20.000-40.000 m2 wvo 40.000-60.000 m2 wvo 60.000-100.000 m wvo

Parkeertarief Combinatie met tanken Combinatie met een ander bezoekdoel

2

Anders

20%

100.000-200.000 m2 wvo

Anders

Grootschalig tot 2.500 m2 wvo 2.500-5.000 m2 wvo 5.000-10.000 m2 wvo 10.000-20.000 m2 wvo vanaf 20.000 m2 wvo

Koopstromen Oost-Nederland 2023 62 Figuur 8.3 Bezoekmotief naar omvang grootschalige winkelgebieden Oost-Nederland 2023 0%

20%

40%

60%

80%

Dichtst bij huis Dichtst bij werk Lag op de route Omvang winkelaanbod Kwaliteit winkelaanbod Bepaalde winkel(s) Combinatie van winkels Prijsniveau winkelaanbod Openingstijden winkels Sfeer en uitstraling winkelgebied Toegankelijkheid Bereikbaarheid per openbaar vervoer Bereikbaarheid per auto Bereikbaarheid per fiets Bereikbaarheid te voet Parkeermogelijkheden Parkeertarief Combinatie met tanken Combinatie met een ander bezoekdoel Anders

Ondersteunend tot 20.000 m2 wvo 20.000-40.000 m2 wvo vanaf 40.000 m2 wvo

Koopstromen Oost-Nederland 2023 63

8.3 Waardering winkelgebieden Hoe waarderen bezoekers de winkelgebieden? De winkelgebieden krijgen over het geheel genomen een 7,6 van de bezoekers. Dat wil zeggen, de 2023 gemiddelde beoordeling over alle aspecten waarop verschillende winkelgebieden beoordeeld zijn. Veel rapportcijfers zijn logisch te verklaren vanuit de aard en functie van winkelgebieden. Zo halen de woonboulevards een relatief hoge beoordeling ten aanzien van de parkeermogelijkheden bereikbaarheid per auto, terwijl deze in sfeer en uitstraling en aanbod horeca juist minder scoren.

Figuur 8.4 Beoordeling aspecten winkelgebieden Oost-Nederland 2023, per type winkelgebied

Totaaloordeel Winkelaanbod Sfeer en uitstraling Veiligheid Netheid (schoonmaak of onderhoud) Aanwezigheid van groen Faciliteiten Service, klantcontact Parkeermogelijkheden auto Stallingsmogelijkheden voor de fiets Bereikbaarheid per auto Bereikbaarheid per fiets Bereikbaarheid per openbaar vervoer Aanbod van horeca 4 Centrale winkelgebieden

5

6

7

Ondersteunende winkelgebieden

8

9

Grootschalige winkelgebieden

Koopstromen Oost-Nederland 2023 64

Hoe ontwikkelde de waardering van winkelgebieden? Ingezoomd op de ontwikkeling van de rapportcijfers tussen 2019-2023 valt op dat de totale 2019 | 2023 waardering van winkelgebieden is gedaald (figuur 8.5). Vooral de beoordeling van faciliteiten, bereikbaarheid per openbaar vervoer en aanbod van horeca is relatief achteruitgegaan. Aanwezigheid groen en parkeermogelijkheden auto zijn wel iets gestegen in beoordeling. Figuur 8.6 geeft het verband weer tussen de totale beoordeling van een gemeente en de totale winkelomzet die is gerealiseerd in dezelfde gemeente. De trendlijn in de figuur laat een beeld zien dat de totale beoordeling van een gemeente afneemt naarmate de totale winkelomzet toeneemt. Er zijn 5 gemeentes die eruit springen als het gaat om de hoogte van de totale winkelomzet. Enschede en Zwolle krijgen daarbij net een wat positievere beoordeling dan Apeldoorn, Nijmegen en Arnhem. Daarnaast valt het nog op dat onder andere Westervoort en Zeewolde een relatief lage beoordeling krijgen vergeleken met de totale winkelomzet in die gemeente.

Figuur 8.5 Ontwikkeling beoordeling aspecten winkelgebieden Oost-Nederland 2019-2023, per type winkelgebied

Totaaloordeel Winkelaanbod Sfeer en uitstraling Veiligheid Netheid (schoonmaak of onderhoud) Aanwezigheid van groen Faciliteiten Parkeermogelijkheden auto Stallingsmogelijkheden voor de fiets Bereikbaarheid per auto Bereikbaarheid per fiets Bereikbaarheid per openbaar vervoer Aanbod van horeca -1,0

-0,8

Centrale winkelgebieden

-0,6

-0,4

-0,2

Ondersteunende winkelgebieden

0,0

0,2

0,4

Grootschalige winkelgebieden

Koopstromen Oost-Nederland 2023 65

Figuur 8.6 Totale winkelomzet per gemeente in relatie tot de totale beoordeling van de winkelgebieden in Oost-Nederland

8,5

Staphorst

8,0

Totale beoordeling gemeente

Barneveld Zutphen Duiven Assen Hoogeveen

Brummen Oldebroek

Dronten Harderwijk

Doetinchem

Enschede

Ede Emmen Deventer Hengelo

Zwolle

Nijmegen Arnhem

Apeldoorn

Almelo

Zeewolde

7,0

Westervoort

6,5

6,0 €0

€ 200.000.000

€ 400.000.000

€ 600.000.000

€ 800.000.000

Totale winkelomzet gemeente

€ 1.000.000.000 € 1.200.000.000

Koopstromen Oost-Nederland 2023 66 Figuur 8.7 Rapportcijfers horeca Oost-Nederland 2023, naar gemeenteomvang

8.4 Waardering horeca Hoe beoordeelt men de diverse aspecten van de horeca? Respondenten die de laatste keer horeca bestedingen hebben gedaan, zijn gevraagd om 2023 enkele specifieke kenmerken van de horeca te beoordelen. De horeca in Oost-Nederland beoordeelt men gemiddeld met een 7,8. In de centra van grotere gemeenten (100.000 – 200.000 inwoners) ligt de totaalbeoordeling van horeca net iets hoger met een 7,9 (figuur 8.7). Dit heeft te maken met het feit dat de keuzemogelijkheden hier groter zijn en daardoor ook een hogere waardering krijgen. Ook zijn in de grote centra meer terrassen die men eveneens beter beoordeeld. Opvallend is dat men de gastvrijheid/klantvriendelijkheid van het horecapersoneel in kleinere gemeenten hoger waardeert dan in grote gemeenten. In kleine centra en gemeenten is het minder anoniem en is er, blijkend uit de beoordeling, meer aandacht voor de klant. Ook de prijs-kwaliteit beoordeelt men in kleine centra en gemeenten hoger dan in grote centra en gemeenten. Ingezoomd op verschillen naar leeftijd valt op dat ouderen de horeca in algemene zin iets beter beoordelen dan mensen tot 44 jaar. Dit zich met name in de prijs/kwaliteit van het aanbod, de diversiteit en de terrassen. Ingezoomd op de verschillen naar herkomst valt op dat bewoners van

6

6,5

7

7,5

8

8,5

Totaaloordeel horeca

Keuzemogelijkheden horeca tot 20.000 inwoners 20.000-35.000 inwoners Kwaliteit horeca

35.000-50.000 inwoners 50.000-100.000 inwoners 100.000-200.000 inwoners

Aantal terrassen

Uitstraling van de terrassen

Gastvrijheid/klantvriendelijkheid horecapersoneel

De prijs-kwaliteit verhouding van eten en drinken

Koopstromen Oost-Nederland 2023 67

de gemeente vaak iets kritischer zijn dan bezoekers van buiten de gemeente, vanwege de iets lagere beoordeling van de verschillende aspecten in de horeca.

In figuur 8.8 is te zien hoe de totale omzet in de horeca zich verhoudt tot de totale beoordeling van de horeca in de betreffende gemeentes. Er is een stijgende trend zichtbaar in de totale beoordelingen van horeca in een gemeente, wanneer de totale omzet toeneemt in de horeca. Hierbij valt het op dat in de gemeentes Deventer, Enschede en Nijmegen de horeca een relatief goede beoordeling krijgt in verhouding tot de hoogte van de totale omzet (en dat nog exclusief toeristische bestedingen).

8,5 Oldenzaal

Ommen

Wijchen

Deventer

Doetinchem Harderwijk

Elburg Winterswijk

Enschede

Zutphen Barneveld

Totale beoordeling horeca

In de gemeentes Oldenzaal en Wijchen is de totale beoordeling van de horeca het hoogste met een 8,3 gemiddeld. De gemeentes Ommen, Winterswijk, Doetinchem, Elburg, Harderwijk en Deventer beoordeelt men met een 8,2 ook hoog. Deze totaalbeoordeling is gebaseerd op: keuzemogelijkheid, kwaliteit van het aanbod, aantal terrassen, uitstraling, gastvrijheid en de prijs-kwaliteit verhouding. De gemiddelde totale beoordeling van alle gemeentes in een 7,7. Het valt daarnaast op dat grotere kernen doorgaans beter scoren op alle indicatoren, behalve op gastvrijheid en de prijskwaliteitverhouding. Senioren (65+) geven daarnaast hogere beoordelingen in alle categorieën, met een totaaloordeel van een 8,0 gemiddeld tegenover een 7,7 van de groep 15-24 jaar.

Figuur 8.8 Totale beoordeling horeca en totale omzet horeca Oost-Nederland 2023 per kern 10

Hengelo Hoogeveen Hardenberg Assen Almelo Rheden Noordoostpolder

7,5 Urk

Ede

Nijmegen

Arnhem Apeldoorn

Renkum Haaksbergen

Heumen

7,0

Emmen

Zwolle

Twenterand

Dronten

Beuningen Westervoort Zeewolde

6,5

Oldebroek

6,0 €-

€ 50.000.000

€ 100.000.000

€ 150.000.000

Totale horeca omzet 10 Minimaal 100 waarnemingen van respondenten.

€ 200.000.000

€ 250.000.000

Koopstromen Oost-Nederland 2023 68

In welke kernen krijgt de horeca waardering? In de tabellen 8.1. t/m. 8.3 staan voor een aantal aspecten (totale beoordeling, keuzemogelijkheden en kwaliteit) de hoogstgewaardeerde kernen op een rij. Toeristische kernen en stadjes doen het goed in de lijsten.

Tabel 8.1 Rapportcijfers horeca per kern –

Tabel 8.2 Rapportcijfers horeca per kern –

Tabel 8.3 Rapportcijfers horeca per kern –

totale beoordeling

keuzemogelijkheden

kwaliteit

Kern

Horeca totaal

Kern

Keuzemogelijk­ heden horeca

Kern

Kwaliteit van horeca

Westerbork

8,4

Westerbork

8,3

Enter

8,5

Enter

8,4

Doetinchem

8,3

Westerbork

8,4

Elburg

8,3

Nijmegen

8,3

Hengelo (Gld.)

8,3

Dwingeloo

8,3

Ommen

8,3

Huissen

8,3

Oldenzaal

8,3

Deventer

8,2

Zelhem

8,2

Wijchen

8,3

Ruinen

8,2

Elst (Gld.)

8,1

Doetinchem

8,3

Huissen

8,2

Dwingeloo

8,1

Huissen

8,3

Enter

8,2

Ootmarsum

8,1

Vorden

8,2

Elburg

8,2

Delden

8,1

Winterswijk

8,2

Harderwijk

8,2

Wijchen

8,1

8.5 Verblijfsduur In welke winkelgebieden blijven de bezoekers het langst? De bezoeker blijft langer in een winkelgebied naarmate de omvang van het winkelaanbod 2023 toeneemt (figuur 8.9). Bij de kleinste centrale winkelgebieden en ondersteunende winkelgebieden blijft de bezoeker vaak niet meer dan een half uur. Pas bij de grotere centrale winkelgebieden en woonboulevards blijft de meerderheid van de bezoekers langer dan een uur.

Hoe ontwikkelde de verblijfsduur in winkelgebieden zich? Ten opzichte van 2019 is bij alle winkelgebieden het aandeel korte bezoeken toegenomen en het 2019 | 2023 aandeel bezoeken langer dan een half uur afgenomen. Uitzondering hierop zijn de woonboulevards, waar het aandeel van de bezoeken die langer dan een uur duren licht is toegenomen. Net als in 2019 duren veruit de meeste bezoeken aan centrale winkelgebieden niet langer dan een uur, en lijkt het

erop dat kortere bezoeken nog frequenter voorkomen en nemen langere bezoeken (langer dan 2 uur) gemiddeld juist af in alle typen winkelgebieden. Deze conclusie is vergelijkbaar met het Koopstromenonderzoek Randstad Noord-Brabant uit 2021. Mensen lijken doelgerichter te winkelen, ondanks de beleidsmatige inzet om mensen langer te laten verblijven.

Koopstromen Oost-Nederland 2023 69

Figuur 8.9 Verblijfsduur winkelgebieden Oost-Nederland 2023, per type winkelgebied

Centrale winkelgebieden

tot 5.000 m² wvo

Grootschalige winkelOndersteunende gebieden winkelgebieden

In welke winkelgebieden verblijft men het langst? Tabel 8.4 geeft de gemiddelde verblijfsduur in minuten per winkelgebied aan, waarbij 2023 de 10 aankooplocaties zijn geselecteerd met de hoogste gemiddelde verblijfstijd. Het valt hierbij op de centra van Zwolle en Arnhem flink hoger scoren dan de rest, terwijl Enschede en Nijmegen volgen op een 3e en 4e plaats. Ook enkele grote woonboulevards en de locaties waar Ikea is gevestigd kennen een relatief lange verblijfstijd. Ook vallen de (iets kleinere) centrumgebieden in de Achterhoek op. Doetinchem en Winterswijk kennen een lange verblijfstijd in het centrum. Vaak betreft dit een combinatie van winkel- en horecabezoek.

5.000-10.000 m² wvo 10.000-20.000 m² wvo 20.000-40.000 m² wvo 40.000-60.000 m² wvo 60.000-100.000 m² wvo 100.000-200.000 m² wvo tot 2.500 m² wvo 2.500-5.000 m² wvo 5.000-10.000 m² wvo vanaf 10.000 m2 tot 20.000 m² wvo 20.000-40.000 m² wvo vanaf 40.000 m² wvo 0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

0 tot 15 minuten

15 tot 30 minuten

30 tot 60 minuten

1 tot 2 uur

2 tot 4 uur

meer dan 4 uur

100%

Koopstromen Oost-Nederland 2023 70 Tabel 8.4 Gemiddelde verblijfsduur per winkelgebied Oost-Nederland 2023 in minuten

Aankooplocatie

Gemiddelde verblijfsduur in minuten

Centrum Zwolle

121

Centrum Arnhem

114

Centrum Enschede

104

Centrum Nijmegen

103

Zutphen, Gerritsenweg

98

Duiven, Woonboulevard Nieuwgraaf

96

Centrum Emmen

96

Centrum Doetinchem

94

Centrum Winterswijk

86

Figuur 8.10 Ontwikkeling verblijfsduur winkelgebieden Oost-Nederland 2019-2023, naar type winkelgebied

0 tot 15 minuten 15 tot 30 minuten 30 tot 60 minuten 1 tot 2 uur 2 tot 4 uur Meer dan 4 uur -60%

-50%

-40%

Centrale winkelgebieden

-30%

-20%

-10%

0%

10%

Ondersteunende winkelgebieden

20%

30%

40%

50%

Grootschalige winkelgebieden

8.6 Combinatiebezoek Waar combineert men winkelen mee? In onderstaand figuren (8.11 en 8.12) is te zien waarmee men een bezoek aan een boodschappenwinkel of kledingwinkel combineert, verdeeld naar 2023 leeftijdscategorieën. Voor het boodschappen doen is de supermarkt de belangrijkste winkel. Een bezoek aan de supermarkt combineert men het meest met een bezoek aan versspeciaalzaken zoals een bakker of een slager

(19%) en andere winkels (23%), die waarschijnlijk vooral in het verlengde liggen van het bezoekmotief boodschappen doen, zoals huishoudelijke artikelen. Het zijn vooral ouderen die combinatiebezoek doen met andere winkels én de warenmarkt. Ook de combinatie met een pakketpunt noemt men relatief vaak (9%). Deze combinatie doen vooral jongeren, die ook meer online bestellen.

Consumenten die een winkelgebied primair bezoeken voor de mode aankopen brengen bijna allemaal een bezoek aan een kledingwinkel. Ongeveer de helft brengt dan ook een bezoek aan een schoenenwinkel. Andere voorzieningen die men tijdens het ‘winkelen’ bezoekt zijn vooral gericht op de horeca (18%) en andere winkels (22%). Het zijn vooral jongeren die bij mode aankopen dingen combineren, zeker als het gaat om horeca. Opvallend is dat alle leeftijdsgroepen de supermarkt noemen bij de combinatie met mode aankopen.

Koopstromen Oost-Nederland 2023 71

Figuur 8.11 Bezochte voorzieningen bij boodschappen Oost-Nederland 2023, naar leeftijd

Figuur 8.12 Bezochte voorzieningen bij mode-aankopen Oost-Nederland 2023, naar leeftijd Kledingwinkel

Supermarkt

Schoenenwinkel

Warenmarkt

Supermarkt

Versspeciaalzaak

Warenmarkt

Andere winkels

Versspeciaalzaak Verzorging

Andere winkels

Bank of financiële instelling

Verzorging

Pakketpunt

Bank of financiële instelling

Café, bar of terras

Pakketpunt

Lunchroom of broodjeszaak

Café, bar of terras Lunchroom of broodjeszaak

Cafetaria, snackbar of fastfood

Cafetaria, snackbar of fastfood

Restaurant

Restaurant

Sportvoorziening

Sportvoorziening

Culturele voorziening

Culturele voorziening

Bioscoop of filmhuis

Bioscoop of filmhuis

Entertainment

Entertainment

Overig

Overig

0%

10% 15-24

20%

30%

25-34

40%

50%

35-44

45-54

60%

70%

55-64

80% 65-74

90% >74

100%

0%

10% 15-24

20%

30%

25-34

40%

50%

35-44

45-54

60%

70%

55-64

80% 65-74

90% >74

100%

Verdiepingen

Strandboulevard, Harderwijk

Koopstromen Detailhandel en Horeca Oost-Nederland 2023

9

Koopstromen Oost-Nederland 2023 73

9 Verdiepingen 9.1 Inleiding

(6%) en Oldenzaal (6%) in verhouding tot het totaal aantal bezoekers de meeste Duitsers weten aan te trekken. De feitelijke afvloeiing van Nederlandse bestedingen aan recreatief winkelaanbod naar Duitse aankoopplaatsen is relatief beperkt. Dit heeft enerzijds te maken met de eigen relatief aantrekkelijke centrale winkelgebieden en anderzijds met de afwezigheid van grote centra in de grensstreek in Duitsland. Met name Bocholt, Kleve, Nordhorn en Ochtrup weten nog enige bestedingen uit Oost-Nederland aan te trekken. Zonder dat we deze cijfers exact in beeld hebben, concluderen we dat de toevloeiing per saldo groter is dan de afvloeiing met betrekking tot de bestedingen in recreatief winkelaanbod. Kortom, er komt meer binnen dan dat er uit gaat.

In dit laatste hoofdstuk verdiepen we een aantal aspecten van koopstromen waar regelmatig debat over is: grensoverschrijdende koopstromen, de mogelijke verschillen in bestedingen tussen mensen die wel of niet de auto gebruiken bij boodschappen/ winkelen, de positie van de warenmarkt en winkelen op zondag.

9.2 Grensoverschrijdende koopstromen Wat het saldo grensoverschrijdende koopstromen voor detailhandel en horeca? Veel gemeenten in Oost-Nederland hebben te maken met 2023 de invloed van de Duitse grens. In algemene zin en per saldo profiteren centra in Oost-Nederland meer van Duitse bezoekers dan andersom. Het koopsaldo is positief. Op basis van dit onderzoek is het beeld als volgt. ■

De recreatieve binnensteden in de grensstreek zijn in trek bij Duitsers. Uit GPS-data over de periode januari t/m september 2023 blijkt dat de (recreatieve) centra van Winterswijk (25%), Enschede (16%), Coevorden (7%), Nijmegen

■

Ook voor dagelijkse boodschappen een aanverwante aankopen komen Duitsers naar Nederland. In Oost-Nederland uit zich dit in de GPS-data over de periode januari t/m september 2023 vooral in het hoge aandeel Duitse bezoekers in de centra van Dinxperlo (26%), ’s-Heerenberg (20%), Winterswijk – Europalaan (14%), Groesbeek (12%), Glanerbrug (11%) en Ulft (9%). Dit is waarschijnlijk vooral vanwege nabijheid, maar

ook vanwege typisch Nederlandse gebruiken die bij Duitsers populair zijn, zoals aanbiedingen, de warenmarkt en specifieke merken en producten. Een voorbeeld is de drogisterijformule Medicamente Die Grenze, met relatief veel vestigingen in de Achterhoek en Twente. Zonder dat we deze cijfers exact in beeld hebben, gaan we er op basis van ervaringen uit eerdere koopstromenonderzoek en dit onderzoek vanuit dat voor de dagelijkse boodschappen de afvloeiing per saldo groter is dan de toevloeiing. Kortom, er gaat meer weg dan dat er binnen komt. Dit is dus anders dan voor recreatief winkelaanbod. Dit heeft vooral te maken met prijs. Boodschappen doen in Duitsland is in de meeste gevallen nog steeds goedkoper dan in Nederland. Bovendien is tanken goedkoper en zijn de prijzen van bepaalde artikelen significant lager, zoals tabak, alcohol, frisdrank en vlees. Combinatiebezoeken doen Nederlanders hierdoor ook in Duitsland. Ook zijn er net over de grens diverse grote supermarkten aanwezig met een zeer ruim, vers en ander assortiment. Nederlanders zijn bereid hiervoor verder te reizen. Er vloeien vanuit Nederland relatief veel bestedingen weg naar de Duitse gemeenten Gronau, Nordhorn, Elten, Emlichheim, Uelsen, Kleve, Branenburg, Bocholt en Meppen.

Koopstromen Oost-Nederland 2023 74

■

Enkele grootschalige winkelgebieden in Oost-Nederland weten vanwege de gunstige ligging, het ruime aanbod en de aanwezigheid van specifieke trekkers veel Duitsers aan te trekken. Op basis van de GPS-data over de periode januari t/m september 2023 zijn dit de winkelgebieden Plein Westermaat te Hengelo (7%), Woonboulevard Nieuwgraaf/Graafstaete (5%) Woonboulevard Oldenzaal (3%). De Nederlandse afvloeiing naar Duitsland voor dit type aanbod is zeer beperkt. Nederland profiteert voor doelgericht winkelaanbod daardoor meer van de Duitsers dan andersom.

Figuur 9.1 Percentage afvloeiing naar Duitsland detailhandel totaal

Figuur 9.2 Percentage afvloeiing naar Duitsland boodschappen

Oost-Nederland 2023, per gemeente

Oost-Nederland 2023, per gemeente

tot 1%

tot 1%

1% tot 2%

1% tot 2%

2% tot 5%

2% tot 5%

5% tot 6%

5% tot 10%

Koopstromen Oost-Nederland 2023 75

Centrale winkelgebieden

tot 5.000 m² wvo 5.000-10.000 m² wvo 10.000-20.000 m² wvo 20.000-40.000 m² wvo 40.000-60.000 m² wvo 60.000-100.000 m² wvo 100.000-200.000 m² wvo

Ondersteunende winkelgebieden

Met welk vervoermiddel gaan de bezoekers naar de winkelgebieden? Voor een bezoek aan de centrale winkelgebieden en de 2023 ondersteunende winkelgebieden maakt ongeveer de helft van de bezoekers gebruik van de auto. De fiets is, na de auto, het meest gebruikte vervoermiddel (figuur 9.3). Ongeveer een derde van de bezoekers gebruikt de fiets om deze winkelgebieden te bezoeken. Daarbij valt het op dat naarmate het centrale winkelgebied groter is, bezoekers minder vaak de auto als vervoermiddel gebruiken. Voor de grootste centrale winkelgebieden (100.000-200.000 m2) is de fiets het meest gebruikte vervoermiddel: 38% van bezoekers komt met fiets, tegenover 35% met auto. Voor het centrum van Apeldoorn geldt dat maar liefst 48% van de bezoekers de (elektrische) fiets heeft gebruikt bij het laatste bezoek aan het centrum. Het Openbaar vervoer (OV) is in de grootste centrale winkelgebieden een factor van betekenis (11%), maar in kleinere centrale winkelgebieden komt een verwaarloosbaar aandeel van de bezoekers met het OV. Het centrum van Arnhem springt er op dat vlak uit, waar 11% van de bezoekers van het centrum de laatste keer de bus als vervoermiddel gebruikten. Voor ondersteunende winkelgebieden geldt dat meer dan de helft van de bezoekers te voet of met de fiets komt, waarbij