St. t.k.n. nr. 2. Bijlage Hydrologisch onderzoek Ossenkolkven

Landschap ecologische systeemanalyse Ossenkolkven

Opdrachtgever: Gemeente Nunspeet L. van Zijst Markt 1 8071 GJ Nunspeet

Opdrachtnemer: Eelerwoude Onze vestigingen 088-1471100 info@eelerwoude.nl www.eelerwoude.nl

Projectgegevens: Projectnummer: Datum: Projectleider: Opgesteld: Gecontroleerd: Status: Versie: © 2022 Eelerwoude

203043 13-07-2023 L. Spa E. Brouwer, L. Spa, K. Hanhart K. Hanhart Definitief 2

Inhoud 1

Inleiding....................................................................................................................................................... 7

1.1

Historische en huidige situatie ............................................................................................................... 7

1.2

Probleemstelling ..................................................................................................................................... 8

1.3

Aanpak in hoofdlijnen............................................................................................................................. 8

1.4

Leeswijzer ............................................................................................................................................... 8

2

Methode ..................................................................................................................................................... 9

2.1

Bureaustudie .......................................................................................................................................... 9

2.2

Verkennend veldonderzoek.................................................................................................................... 9

2.3

Veldonderzoek zomer- en winterperiode .............................................................................................. 9

2.3.1

Bodem ............................................................................................................................................ 9

2.3.2

Water ........................................................................................................................................... 10

2.3.3

flora en faunaonderzoek .............................................................................................................. 11

2.4

Verwerking en analyse gegevens.......................................................................................................... 11

3

Voormalig landgebruik .............................................................................................................................. 13

4

Regionale bodemopbouw en grondwaterstroming .................................................................................. 17

4.1

Hoogteligging en geomorfologie .......................................................................................................... 17

4.2

Bodemkaart .......................................................................................................................................... 18

4.3

Geohydrologische schematisatie .......................................................................................................... 23

4.4

Grondwaterstroming ............................................................................................................................ 23

4.5

Grondwatertrappen.............................................................................................................................. 23

5

Lokale bodemopbouw en watersysteem .................................................................................................. 26

5.1

Ondiepe bodemopbouw ....................................................................................................................... 26

5.1.1

Veenbodems in- en aangrenzend aan het ven ............................................................................ 26

5.1.2

Overstoven veengronden ............................................................................................................ 27

5.1.3

Beginnende podzolgronden op de landduinen ............................................................................ 29

5.2

Lokale grond- en oppervlaktewaterstroming ....................................................................................... 29

5.2.1

Einde zomersituatie ..................................................................................................................... 29

5.2.2

Einde wintersituatie ..................................................................................................................... 30

6

Water- en bodemkwaliteit ........................................................................................................................ 36

6.1

Grondwaterkwaliteit ............................................................................................................................ 37

6.1

Oppervlaktewaterkwaliteit ................................................................................................................... 39

6.2

Kwaliteit venbodem .............................................................................................................................. 41

7

Ecologie ..................................................................................................................................................... 42

7.1

Flora en vegetatie ................................................................................................................................. 42

7.2

Fauna .................................................................................................................................................... 45

8

Synthese en analyse .................................................................................................................................. 46

8.1

Synthese ............................................................................................................................................... 46

8.2

Knelpunten en kansen .......................................................................................................................... 48

8.3

Aanbevelingen ...................................................................................................................................... 51

8.3.1

Aanvullend bodemkundig onderzoek .......................................................................................... 51

8.3.2

Monitoring waterpeil Ossenkolkven ............................................................................................ 51

8.4

Maatregelen ......................................................................................................................................... 52

8.5

Beheer .................................................................................................................................................. 52

9

Verwijzingen.............................................................................................................................................. 55 Bijlagen...................................................................................................................................................... 56

Lijst van figuren Figuur 1: Topografische kaart locatie projectgebied Ossenkolkven ........................................................................ 7 Figuur 2: Historische kaart ca. 1830-1849.............................................................................................................. 14 Figuur 3: Historische kaart ca. 1850. ...................................................................................................................... 14 Figuur 4: Historische kaart ca. 1904. ...................................................................................................................... 14 Figuur 5: Historische kaart ca. 1922. ...................................................................................................................... 14 Figuur 6: Historische kaart ca. 1950. ...................................................................................................................... 14 Figuur 7: Historische kaart ca. 1980. ...................................................................................................................... 14 Figuur 8: Historische kaart ca. 2016. ...................................................................................................................... 14 Figuur 9: Topografische kaart heden.

.................................................................................................................... 14 Figuur 10: Locatie kribwerken in de omgeving van het Ossenkolkven (Peter Veen). ............................................ 15 Figuur 11: Ansichtkaart Ossenkolkven ca. 1915 (van den Top, Fotocollectie Ossenkolkven). ............................... 15 Figuur 12: Ansichtkaart Ossenkolkven jaren ‘40 (van den Top, Fotocollectie Ossenkolkven) ............................... 16 Figuur 13: Ansichtkaart ca. 1960-1970 (van den Top, Fotocollectie Ossenkolkven).............................................. 16 Figuur 14: Hoogtekaart (AHN3) Ossenkolkven 1:10.000. ...................................................................................... 19 Figuur 15: Hoogtekaart (AHN4) Ossenkolkven 1:2.000 ......................................................................................... 20 Figuur 16: Geomorfologische kaart Ossenkolkven. ............................................................................................... 21 Figuur 17: Bodemkaart (Stichting voor Bodemkartering, 1982). ........................................................................... 22 Figuur 18: Geohydrologische schematisatie (Regis II v2.2) (DINOloket, 2022). .....................................................

24 Figuur 19: Isohypsenkaart grondwater tweede watervoerend pakket (WVP2) op basis van de grondwaterstanden in 2017 met hoogtekaart (AHN3) als achtergrond. ............................................................... 25 Figuur 20: Boorlocaties bodemonderzoek einde winter en -zomer periode. De locaties van de einde winterperiode zijn weergegeven in het blauw, de locaties van de einde zomerperiode zijn weergegeven in oranje-bruin. In figuur 23 zijn de boorlocaties incl. NAP hoogtes weergegeven. .................................................. 26 Figuur 21: Profielverloop B1.16 op het eiland ....................................................................................................... 27 Figuur 22: Profielverloop B1.1 ............................................................................................................................... 27 Figuur 23: Profielverloop B1.9. .............................................................................................................................. 28 Figuur 24: Profielverloop B1.10. ............................................................................................................................ 28 Figuur 25: Profielverloop B1.4. .............................................................................................................................. 28 Figuur 26: Profielverloop B1.8.

.............................................................................................................................. 28 Figuur 27: Locatie kwelkop en natte laagte in de einde wintersituatie (30-04-2023). .......................................... 31 Figuur 28: Grondwater langs zandweg (links) en uittredend grondwater aan maaiveld langs de zandweg (rechts) in de einde wintersituatie (30-04-2023). ............................................................................................................... 31 Figuur 29: Boorlocaties bodemonderzoek einde winter en -zomer periode. De locaties van de einde winterperiode zijn weergegeven in het blauw, de locaties van de einde zomerperiode zijn weergegeven in oranje-bruin. Op de labels is van boven naar beneden; de locatiecode, NAP-hoogte maaiveld en NAP-hoogte grondwater weergegeven. Bij de oppervlaktewaterpeilen (WP) is enkel NAP-hoogte waterpeil weergegeven. . 32 Figuur 30: Isohypsen lokaal grondwatersysteem in de zomersituatie (19-08-2022/22-09-2022). ........................ 33 Figuur 31: Isohypsen lokaal grondwatersysteem in de wintersituatie (09-03-2023)............................................. 34 Figuur 32: Schematische dwarsdoorsnede raai A-A’ op basis van het ecohydrologische onderzoek....................

35 Figuur 33: Schematische weergave van het Ossenkolkven en omgeving, met hierop aangegeven de locaties waar monsters zijn genomen ter bepaling van de bodem- en waterkwaliteit ...................................................... 36 Figuur 34: Correlatie tussen de gehalten opgelost ijzer (Fe 2-) en zwavel (vrnl. SO4) in het oppervlakkig grondwater en de venbodem (beiden als porievocht) en in het oppervlaktewater. De stippellijn geeft een 1:1 verhouding van beide elementen weer. De letters verwijzen naar de locaties, zie figuur 32. .............................. 37 Figuur 35: Correlatie tussen de gehalten opgelost ijzer (Fe 2-) en zwavel (vrnl. SO4) in het oppervlakkig grondwater en de venbodem (beiden als porievocht) en in het oppervlaktewater. De letters verwijzen naar de locaties, zie figuur 32. ............................................................................................................................................ 38

Figuur 36: Correlatie tussen de gehalten opgelost zwavel (vrnl. SO4) versus calcium + magnesium in het oppervlakkig grondwater en de venbodem (beiden als porievocht) en in het oppervlaktewater. De stippellijn geeft een gelijke verhouding weer tussen zwavel enerzijds en beide kationen anderzijds. De letters verwijzen naar de locaties, zie figuur 32. ............................................................................................................................... 38 Figuur 37: Samenstelling van het oppervlakkig grondwater, het porievocht in de waterbodem en van het oppervlaktewater. Samenstelling groepen, zie tekst. Weergegeven is het gemiddelde en de standaardafwijking. ............................................................................................................................................................................... 39 Figuur 38: Bloeiende lavendelhei en kleine veenbes. ............................................................................................ 42 Figuur 39: Kleine veenbes in combinatie met hoogveenveenmos. ....................................................................... 42 Figuur 40: Verspreiding van enkele indicatorsoorten, juni 2022 ...........................................................................

44 Figuur 41: Grove vegetatiekaart, gebaseerd op waarnemingen op 11 juni 2022 .................................................. 44 Figuur 42: Mannetje beekoeverlibel in de oevervegetatie van het Ossenkolkven. ............................................... 45 Figuur 43: Maatregelenkaart Ossenkolkven .......................................................................................................... 53 Figuur 44: Maatregelenkaart Ossenkolkven AHN4. ............................................................................................... 54

Lijst van tabellen Tabel 1: Samenstelling van het water in het Ossenkolkven, de hoogveenbaai aan de noordkant, de bospoel in de laagte aan de oostzijde en van de dichtstbijzijnde bron in het Sprengenbos (locaties zie Figuur 32 ) ............. 40 Tabel 2: Samenstelling van de vaste fractie van de waterbodem, in millimol per liter verse bodem. Voor locaties, zie Figuur 32 ........................................................................................................................................................... 41 Tabel 3: Enkele blad- en levermossen in het Ossenkolkven * = rode lijst: bedreigd ............................................. 43

1 Inleiding Op 9 maart 2018 heeft het Ministerie van LNV het Natura 2000-beheerplan Veluwe vastgesteld. Een van de maatregelen uit dat beheerplan is het opstellen van een herstelplan voor vennen en venen op de Veluwe. Een eerste versie daarvan was al in 2017 opgesteld door o. a. Stichting Bargerveen (van Kleef, van Dam, Bouwman, & van der Loop, 2017). Ten behoeve van een herziening van dit herstelplan heeft de provincie in 2020 een ronde gedaan langs de grootste eigenaren om te vragen wat de laatste stand van zaken is ten aanzien van beheer en kennis van de aanwezige vennen. Het is hierbij duidelijk geworden dat de kennis over de kwaliteit van de vennen en de mogelijke kansen voor verbetering zeer wisselend is. Om het inzicht in kwaliteit en kansen te verbeteren is besloten om alle vennen, waarvan verwacht wordt dat er nog kansen liggen, grondiger te laten beoordelen. Een voorbeeld van zo’n kansrijk ven is het Ossenkolkven. Het Ossenkolkven ligt ten noordwesten van Vierhouten en is in beheer van gemeente Nunspeet (zie figuur 1).

1.1 Historische en huidige situatie Volgens het Venherstelplan (van Kleef, van Dam, Bouwman, & van der Loop, 2017) kende dit ven de vorige eeuw nog een hoogveenvegetatie met onder andere kleine veenbes en eenjarig wollegras en planten van zwakgebufferde wateren, zoals drijvende egelskop en klein blaasjeskruid (van Dam & Otte, 1996). Deze vegetatie zou grotendeels verdwenen zijn na een opschoonactie in 1989 (van Kleef, van Dam, Bouwman, & van der Loop, 2017). Hoewel diverse veenmossen nog talrijk aanwezig zijn, ontbreekt tegenwoordig een echte hoogveenvegetatie in het water. De oevers zijn nu bebost en grote delen van het wateroppervlakte zijn bedekt met waterlelie.

Figuur 1: Topografische kaart locatie projectgebied Ossenkolkven

1.2 Probleemstelling De spaarzame informatie over de begroeiing van begin vorige eeuw doet vermoeden dat er hoge potenties liggen voor natuurwaarden. Gemeente Nunspeet en provincie Gelderland willen daarom graag nauwkeuriger in beeld krijgen welke natuurkwaliteiten haalbaar zijn in het huidige Ossenkolven en welke maatregelen noodzakelijk zijn in en rondom het ven om deze potenties te realiseren. Uw vraag Opdrachtgevers vragen opdrachtnemer om aan de hand van bestaande informatie en aanvullende veldmetingen een landschapsecologische systeemanalyse (LESA) uit te voeren van het Ossenkolkven. Deze LESA moet tenminste antwoord geven op de volgende vragen: • Wat is de geografische afbakening van het hydrologische beïnvloedingsgebied? • Wat is de morfologie van het ven, m.b.t.

diepte, oeverprofiel en sediment op de bodem? • Hoe functioneert dit beïnvloedingen gebied onder natuurlijke omstandigheden en wat betekent dat voor de waterbalans en waterkwaliteit van het ven? • Welke vegetatie is, gegeven dit natuurlijke functioneren, te verwachten in het Ossenkolkven? • Welke knelpunten belemmeren deze potentiële natuurwaarden? • Welke maatregelen zijn nodig om deze knelpunten weg te nemen? • Wat zijn de kwaliteitsaspecten voor hoogveen zoals pH, alkaliniteit, macro-ionen, fosfaat, totaal N en ammonium? En hoe verhoudt dit tot de huidige situatie? • Wat is de opbouw van de bodem, zoals ligging van leemlaag in de ondergrond en andere waterscheidende invloeden?

1.3 Aanpak in hoofdlijnen Het is nog onduidelijk waarop de grondwaterbel van het Ossenkolkven stagneert. Mogelijk is er sprake van een dubbel systeem, waarbij er sprake is van zowel stagnatie op een kom van verkitte podzol-B horizonten en stagnatie op een wat dieper gelegen leemlaag. Voor het vaststellen van de omvang van het infiltratiegebied en daarmee het formuleren van effectieve herstelmaatregelen is het van belang om de werking van het watersysteem te achterhalen. Door het uitvoeren van bodemboringen, het meten van waterpeilen en de water- en bodemkwaliteit in de winter- en zomersituatie is het systeemfunctioneren van het Ossenkolkven in beeld gebracht.

1.4 Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt de werkwijze van het onderzoek beschreven. Vervolgens is er in hoofdstuk 3 een terugblik naar de historische ontwikkelingen in- en rondom het Ossenkolkven. Vanaf de historische situatie wordt overgegaan naar de huidige regionale bodemopbouw en grondwaterstroming (hoofdstuk 4). Daarna wordt toegespitst naar de lokale bodemopbouw en watersysteem in hoofdstuk 5. In hoofdstuk 6 wordt de water- en bodemkwaliteit van het Ossenkolkven toegelicht. De flora en fauna resultaten zijn besproken in het hoofdstuk ecologie (hoofdstuk 7). Tot slot worden alle resultaten samengekoppeld tot een synthese en analyse om vervolgens maatregelen te formuleren in hoofdstuk 8.

2 Methode In de onderstaande paragrafen wordt stap voor stap de onderzoeksopzet van de LESA toegelicht.

2.1 Bureaustudie Met de bureaustudie wordt een globaal beeld verkregen van de huidige ligging van het Ossenkolkven in het landschap. De bureaustudie vindt plaats op basis van: -

Bestaande onderzoeken (Veen, van Dijk, & Karsemeijer, 2014); Bodemkaart (Stichting voor Bodemkartering, 1982); Geomorfologische kaart; Hoogtekaart (AHN3, AHN4); Grondwatertrappenkaart (Stichting voor Bodemkartering, 1982); Historische kaarten; Peilbuisgegevens; Diepe bodemopbouw (TNO, 2022); Isohypsen grondwater (TNO, 2022).

2.2 Verkennend veldonderzoek Het verkennend veldonderzoek heeft plaatsgevonden op 21 juni 2022. Hierbij waren aanwezig: Linda van Zijst en Hans Tjoonk (gemeente Nunspeet), Emiel Brouwer (B-WARE), Karel Hanhart en Laura Spa (Eelerwoude). Tijdens het verkennend veldonderzoek is een ronde gelopen rond het Ossenkolkven. Hierbij is kennis uitgewisseld over het Ossenkolkven, zijn (proef) bodemboringen uitgevoerd in de oeverzone en nabijgelegen laagtes, is de vegetatie van de drijftil bekeken en zijn watermonsters genomen. Ook is er een verkenning gedaan ten noorden van het Ossenkolkven in het bronbos. Op basis van dit verkennende veldonderzoek is een plan van aanpak opgezet voor het vervolg van het veldonderzoek.

2.3 Veldonderzoek zomer- en winterperiode Het veldonderzoek bestaat uit het onderdeel bodem-, water-, vegetatie- en faunaonderzoek. De veldwerkzaamheden bestaan uit het uitvoeren van bodemboringen in de vorm van een raai. Daarnaast zijn bodemboringen in de omgeving van het ven uitgevoerd om de ligging van de mogelijke slechtdoorlatende laag te karteren waar in de wintermaanden regenwater op stagneert. Met name het gebied waarin zich een grondwaterbel vormt vanwaar regenwater naar het ven kan toestromen. In de kwelzone aan de noordzijde van het ven waar op dit moment nog hoogveenrestanten aanwezig zijn, is het toestromende kwelwater door Bware bemonsterd. Daarnaast zijn grondwatermonsters genomen en is het venwater bemonsterd. Het bodemslib is op een aantal plaatsen bemonsterd. De vegetatie, flora en fauna op de venoever.

2.3.1 Bodem Het onderdeel bodem bestaat uit bodemkundig onderzoek en kwaliteitsbepaling van het slib.

Bodemkundig onderzoek Het bodemkundig onderzoek is uitgevoerd door middel van 23 bodemboringen in de einde zomersituatie en 10 bodemboringen in de einde wintersituatie met de edelmanboor en de puls boor. De bodemboringen zijn tot een diepte van 0,65-3 m onder maaiveld gezet. De bodemboringen zijn gekarteerd en beschreven op basis van de methodiek van Bakker & Schelling (Bakker & Schelling, 1989). Bij de bodemkartering is met name gekeken naar het voorkomen van stagnerende bodemlagen zoals podzol-B lagen, gliedelagen, IJzeroerlagen en leemen/of kleilagen. De bodemboringen zijn zorgvuldig uitgevoerd waarbij doorboorde slecht doorlatende lagen zorgvuldig zijn afgedicht met bentoniet om lekkage naar de zandondergrond te voorkomen. Bodemchemie De bodemmonsters zijn verzameld met een plastic pot aan een stok. De weke veenbodem is van een hardere ondergrond afgeschraapt. Per locatie is een mengmonster van drie potjes verzameld in een plastic zak. Vervolgens is een rhizon-sampler is de plastic zak gestoken om zodoende porievocht uit de bodem te zuigen voor analyse. Aan de vaste fractie zijn de volgende analyses verricht: Drooggewicht en organisch stofgehalte Om het vochtgehalte van het verse bodemmateriaal te bepalen werd het vochtverlies gemeten door bodemmateriaal in duplo af te wegen in aluminiumbakjes.

De bakjes werden precies tot aan de rand afgevuld (volume = 40,5 ml), zodat de soortelijke massa van de bodem kan worden bepaald. De bodems werden gedurende minimaal 48 uur gedroogd in een stoof bij 60°C. Vervolgens werd het bakje met bodemmateriaal opnieuw gewogen en werd het vochtverlies berekend. De fractie organisch stof in de bodem werd berekend door via het gloeiverlies bepaald. Hiertoe werd gedroogd bodemmateriaal gedurende 4 uur verast in een oven bij 550°C. Na het uitgloeien werd het bakje met bodemmateriaal weer gewogen en werd het gloeiverlies berekend. Het gloeiverlies komt bij benadering overeen met het gehalte aan organisch materiaal in de bodem. Destructie Door de bodem en plantmateriaal te destrueren (ontsluiten) is het mogelijk de totale concentratie van bijna alle elementen in het materiaal te bepalen. Hiervoor werd 200 mg fijngemalen bodemmateriaal nauwkeurig afgewogen en in teflon destructievaatjes overgebracht. Aan het bodemmateriaal werd 5 ml geconcentreerd salpeterzuur (HNO3, 65%) en 2 ml waterstofperoxide (H2O2 30%) toegevoegd, waarna de vaatjes in een destructie-magnetron (Milestone microwave type mls 1200 mega of Ethos Easy) werden geplaatst. De monsters werden vervolgens gedestrueerd in gesloten teflon vaatjes. Na destructie werd het destruaat nauwkeurig overgebracht in 100 ml maatcilinders en aangevuld tot 100 ml met demiwater.

Het destruaat werd bewaard bij 4 °C tot verdere analyse op de ICP-OES.

2.3.2 Water Het onderdeel water bestaat uit waterkwantiteit en waterkwaliteit. Waterkwantiteit De actuele grondwaterstanden zijn met een peillint gemeten. De hoogte van het boorgat is met een 3 cm nauwkeurige GPS-GNSS ingemeten. Oppervlaktewaterpeilen zijn direct ingemeten met een 3 cm nauwkeurige GPS. De waterpeilen zijn gemeten in de einde zomersituatie (19 augustus en 22 september 2022) en einde wintersituatie (7 maart 2023). In de boorgaten is ook op basis van hydromorfe kenmerken van het bodemprofiel de gemiddelde hoogste grondwaterstand (GHG) en gemiddelde laagste grondwaterstand (GLG) geschat.

Waterkwaliteit Monsters van poriewater en oppervlaktewater zijn verzameld en na overnachting bij 4 graden is de volgende dag begonnen met de analyses. Standaardmetingen oppervlakte-, grondwater en bodemvocht De pH werd gemeten met een standaard Ag/AgCl2 elektrode verbonden met een radiometer (Copenha-gen, type TIM840). De hoeveelheid opgelost anorganisch koolstof (TIC: CO2 en HCO3) werd bepaald met behulp van infrarood gas analyse (ABB Advance Optima IRGA). De alkaliniteit werd bepaald door een deel van het monster te titreren met 0,01 mol l-1 zoutzuur tot pH 4,2. De toegevoegde hoeveelheid equivalenten zuur per liter is hierbij de alkaliniteit. De EGV werd bepaald met een HACH EGV-probe verbonden met een HQD-meter. De turbiditeit van de oppervlaktewatermonsters werd bepaald met een Dentan Turbidimeter (model FN-5). De extinctie (450 nm) van de oppervlaktewatermonsters werd be-paald met een Biotek plaatreader. De monsters voor de auto-analyzer werden bewaard bij een tem-peratuur van –20 ºC tot aan de analyse. De monsters voor de ICP-OES werden aangezuurd voor analyse en bewaard bij 4 ºC.

Elementenanalyse (ICP en auto-analysers) De concentraties calcium (Ca), magnesium (Mg), aluminium (Al), ijzer (Fe), mangaan (Mn), fosfor (P), zwavel (S; als maat voor sulfaat), silicium (Si) en zink (Zn), alsmede de zware metalen, werden bepaald met behulp van een Inductively Coupled Plasma Spectrofotometer (ICP-OES, ICAP 6300, Thermo Fisher Scientific). De concentraties nitraat (NO3-), ammonium (NH4+) en fosfaat (PO43-) werden colorimetrisch bepaald met een Seal auto-analyser III met behulp van resp. salicylaatreagens, hydrazinesulfaat en ammoniummolybdaat/ascorbinezuur. Chloride (Cl-) werd colorimetrisch bepaald met een Bran+Luebbe autoanalyser ΙΙI systeem met behulp van mercuritiocyanide. Natrium (Na+) en kalium (K+) werden vlamfotometrisch bepaald met een Sherwood Model 420 Flame Photometer.

2.3.3 flora en faunaonderzoek Het flora en fauna onderzoek bestaat uit een inventarisatie van de flora en fauna in- en rondom het Ossenkolkven. In onderstaande alinea is het onderzoek toegelicht. Inventarisatie vegetatie De vegetatie is bekeken op 21 juni 2022. Daarbij zijn twee methoden gehanteerd. Ten eerste is de verspreiding van plantensoorten in kaart gebracht die met name indicatief zijn voor zwak gebufferde omstandigheden, of voor toestroom van grondwater. De kenmerkende soorten van hoogvenen zijn niet apart in kaart gebracht omdat ze zich allen bevinden in het kleine hoogveenrestantje en dit niet zeer intensief bekeken is om betreding zo veel mogelijk te voorkomen. Ten tweede is een globale vegetatiekaart gemaakt. Vanaf de hoge oever is ingeschat welke typen vegetatie er aanwezig waren en vervolgens zijn de grenzen tussen deze vegetaties ingetekend. Er zijn nog enkele aanvullende waarnemingen verricht in juni 2022 en maart 2023, inclusief enkele waarnemingen aan mossen en paddenstoelen. Inventarisatie fauna De fauna is geïnventariseerd tijdens 2 veldbezoeken in 2 periodes in het jaar. Vooraf aan de veldbezoeken zijn de bronnen NDFF en waarnemingen.nl gecontroleerd.

2.4 Verwerking en analyse gegevens De verzamelde gegevens zijn verwerkt tot bruikbare data in de vorm van kaartmateriaal, dwarsdoorsnedes, grafieken en tabellen.

Resultaten • Kaartmateriaal inventarisaties (oppervlaktewatermetingen en locaties meetpunten). • Analyseresultaten chemie oppervlaktewater, grondwater, porievocht en slib. • Dwarsdoorsnede hydrologisch functioneren Ossenkolkven Aan de hand van de dwarsdoorsnede is inzicht verkregen in het systeem functioneren van het Ossenkolkven. Hierdoor is inzicht verkregen in de potenties voor het herstel van het Ossenkolkven. Deze bevindingen zijn uitgewerkt in mogelijke herstelmaatregelen. De herstelmaatregelen zijn in de vorm van een maatregelenkaart opgesteld.

3 Voormalig landgebruik Aan de hand van historische kaarten wordt het voormalige landgebruik in de omgeving van het Ossenkolkven toegelicht. De kaarten zijn weergegeven op volgorde van het vroegere verleden naar recenter verleden in figuur 2 t/m 9. Met het vroegere gebruik van het landschap wordt inzicht verkregen in ontstaanswijze van het Ossenkolkven. In figuur 2 is te zien dat in de eerste helft van de 19de eeuw in- en rondom het onderzoeksgebied veelal “woeste” gronden aanwezig waren. Deze bestonden veelal uit schrale uitgestrekte heiden. Hier liep vroeger het vee rond om te grazen. Ten zuiden van Vierhouten zijn veel verschillende ruggen in het landschap ingetekend. Dit reliëf, van stuifzandruggen, in het landschap is tot op heden nog goed kenbaar. In figuur 3 is een gedetailleerdere kaart aanwezig van deze woeste gronden. Hier zijn meer wegen ingetekend en is duidelijk dat rond Vierhouten de gronden werden gebruikt om op te hogen met heideplaggen en potstalmest, dit is terug tevens terug te zien in de bodemkartering. Vanaf 1904 (figuur 4) is zichtbaar dat de woeste gronden verbossen. Dennenbomen zijn ingeplant om het opstuivende zand vast te leggen. Het vastleggen van het stuifzand werd gedaan door in de omgeving zogenaamde kribwerken aan te leggen (zie figuur 10). Boven op de kribwerken werd bos aangeplant zodat het stuivende zand kon worden ingevangen.

Hierdoor groeit langzaam de open heidevlakte dicht. Dit is te zien in de historische kaarten van 1904 t/m 1950 (figuur 4 t/m 6). Ook het Ossenkolkven ondergaat verandering door de bosaanplant. Op de ansichtkaarten met foto’s van het Ossenkolkven in figuur 11 t/m 13 is de verandering van begin 20ste eeuw tot ca. 1968 te zien. Langzaam verandert het vrijwel uitgestrekte landschap rondom het ven tot een dichtbegroeide venrand met veel bosopstand. Onderstaande tekst is gebaseerd op Veluwsch oord in beeld en woord (van den Top, Veluwsch oord in beeld en woord, 2002). Vroeger werd het ven gebruikt om vee in te wassen, vandaar de naam; Ossenkolk. In 1913 zijn er plannen gemaakt om van de Ossenkolk een zwembad te maken. Hiervoor is destijds het Eibertjespad verlegd. Het zwembad is er echter nooit gekomen. In de jaren ’80 is het ven schoongemaakt en uitgebaggerd omdat het ven langzaam dicht groeide. Ook was het ven verzuurd geraakt door illegale gierlozingen. In de winter fungeert het ven als ijsbaan voor de Vierhouter bevolking. Hiervoor werd in het midden van het ven, op het eiland, een lichtmast geplaatst. De ijsbaan op de Ossenkolk werd op 12 januari 1960 voor het eerst geopend. Ook komen er steeds meer wegen bij in de vorm van beheerpaden maar ook als doorgaande wegen voor verkeer.

In de kaart van 1950 wordt ook een bredere doorgaande weg weergegeven langs het Ossenkolkven, de Ossenkolkweg. Vanaf 1980 (figuur 7) is vrijwel de hele omgeving bebost. Ook een deel van de enkeerdgronden nabij Vierhouten is omgevormd tot bos. Kleine versnipperde heideveldjes zijn nog overgebleven vanuit de voormalige woeste gronden. Na 1980 zijn er weinig veranderingen opgetreden in het landschap, enkel de aanleg van het vakantiepark ten noorden van het Ossenkolkven is veranderd in 2016 (figuur 8). Hiermee is de omgeving vrijwel onveranderd ten opzichte van de huidige situatie (figuur 9).

Figuur 2: Historische kaart ca. 1830-1849

Figuur 6: Historische kaart ca. 1950.

Figuur 3: Historische kaart ca. 1850.

Figuur 7: Historische kaart ca. 1980.

Figuur 4: Historische kaart ca. 1904.

Figuur 8: Historische kaart ca. 2016.

Figuur 5: Historische kaart ca. 1922.

Figuur 9: Topografische kaart heden.

Figuur 10: Locatie kribwerken in de omgeving van het Ossenkolkven (Peter Veen).

Figuur 11: Ansichtkaart Ossenkolkven ca. 1915 (van den Top, Fotocollectie Ossenkolkven).

Ossenkolkven | Eelerwoude | 15

Figuur 12: Ansichtkaart Ossenkolkven jaren ‘40 (van den Top, Fotocollectie Ossenkolkven)

Figuur 13: Ansichtkaart ca. 1960-1970 (van den Top, Fotocollectie Ossenkolkven). Ossenkolkven | Eelerwoude | 16

4 Regionale bodemopbouw en grondwaterstroming 4.1 Hoogteligging en geomorfologie Het Ossenkolkven ligt op de noordflank van de Veluwe, op het noordelijke deel van het stuwwalcomplex (figuur 14). Het hoogste deel van de Veluwse stuwwal ligt op ca. 100 m +NAP. Ter hoogte van Vierhouten is de hoogte van de stuwwal ca. 24 m +NAP. Ten noorden van het Ossenkolkven liggen lagergelegen zandvlaktes. De zandvlaktes hebben een hoogte van ca. 15-17 m +NAP. Verder uitvergroot is op de hoogtekaart te zien dat het Ossenkolkven is omringd door hoger gelegen landduinen en dekzandruggen (figuur 15). Deze liggen op een hoogte van ca. 22 m +NAP. De oevers van het Ossenkolkven liggen een stuk lager, namelijk op ca. 20 m +NAP. Daarnaast ligt de venbodem op ca. 19 m +NAP. Onderstaande tekst is gebaseerd op Het Mosterdveen: een doorstroomveen op het Veluwe-massief (Veen, van Dijk, & Karsemeijer, 2014). De hoofdvormen van het landschap zijn gevormd in de Derde IJstijd (Saalien) toen het landijs het dal van de Hierdense beek in schoof en de aanwezige rivierzanden opstuwde tot de stuwwal van Stakenberg aan de westzijde en de Oostelijke stuwwal aan de oostzijde van de Ossenkolk. Tijdens de dooi van het ijs in het dal van de Hierdense beek voerde het smeltwater zand en grind af. Dit materiaal werd in terrassen afgezet tussen de terugtrekkende gletsjer en stuwwalllen (kameterrassen).

De zand- en grindlagen werden afgewisseld met kleilagen die in doodijsmeren waren afgezet. Op de rand van de kameterras ontstonden beekjes die leem meevoerden naar de lagere omgeving. De leem werd in schollen afgezet in het dal. Deze leemlaag veroorzaakt een schijngrondwaterspiegel. Mogelijk is deze leemlaag ook onder het Ossenkolkven aanwezig. In de Vierde IJstijd (Weichselien) heeft dekzand dat door de wind werd aangevoerd vanaf de plateaus van de stuwwallen, het dal overdekt met een zandlaag van enkele meters. Ter hoogte van het Veluwe stuwwalcomplex (17B11, Stuwwal) zijn stuwwalglooiingen (6H11) aanwezig die bestaan uit opgestuwde ondergronden als gevolg van destijds aanwezige landijs. Deze kunnen soms een flauwe helling hebben omdat het later weer met dekzand bedekt is geraakt. Daarnaast zijn grondmoreneglooiingen (5H13) ontstaan als gevolg van getransporteerd materiaal van het landijs en/of door smeltwater van het landijs getransporteerd materiaal bestaan. Ook zijn droge dalen (22R21) ontstaan als gevolg van erosie van de permanent bevroren bodem door sneeuwsmeltwater (figuur 16). Doordat de bodem destijds bevroren was kon het water slechts over het oppervlak afstromen. In veel van deze droge dalen is later dekzand afgezet (toevoeging d) waaruit blijkt dat deze plekken vrijwel niet meer door erosie zijn aangetast.

Bij de stuwwalcomplexen in midden Nederland zijn hier vaak door de mens sprengbeken in aangelegd. Ten noorden van het Ossenkolkven zijn laaggelegen stuifzandvlaktes (2M54) aanwezig. Deze zijn gevormd door verstuivingen van zand. Daar omheen zijn landduinen met bijbehorende vlakten en laagten (11L54) aanwezig. Deze landduinen zijn afgezet door verstuivingen van stuifzanden. Ten noordwesten hiervan en ten zuiden van het Ossenkolkven liggen dekzandwelvingen (met en/of zonder oud landbouwdek) (3L51). De dekzanden zijn door de wind afgezet en hebben een flauwe helling. Tot slot ligt aangrenzend aan het Ossenkolkven aan de zuidoostzijde en de zuidwestzijde twee uitblazingskommen (10N51). Ook deze zijn ontstaan door uitblazing van het dekzand. De wind heeft de uitblazingskommen vaak uitgeblazen tot op vochtige of slecht doorlatende onderliggende lagen. Het kan ook zijn dat deze uitblazingskommen voormalige pingo’s zijn geweest.

Ossenkolkven | Eelerwoude | 17

4.2 Bodemkaart De bodems ten zuiden- en het zuidelijke deel van het Ossenkolkven zijn gekarteerd als haarpodzolgronden (Hd21, Hd30), gevormd in grofzand of leemarm en zwak lemig fijn zand (figuur 17). Deze bodems zijn humuspodzolen waarbij tijdens het ontstaan de grondwaterstand altijd laag is geweest. Deze podzolgronden zijn veelal gevormd onder heidegronden. Door verticale uitloging van regenwater zijn humusdeeltjes boven in het profiel uitgespoeld en vervolgens dieper beneden in het bodemprofiel weer ingespoeld. Ten noorden van het Ossenkolkven zijn de bodems gekarteerd als duinvaaggronden (Zd21, Zd30). Deze zijn gevormd in grof zand of leemarm zwak lemig fijn zand. Deze bodems hebben veelal een schrale bouwvoor, een micropodzol of enkele humeuze laagjes waar weinig bodemvorming heeft plaatsgevonden. De duinvaaggronden zijn ontstaan door verstuiving van de haarpodzolgronden. Deze verstuiving vond plaats in de middeleeuwen en ging door tot in de 19e eeuw. Daarna hebben ze door middel van kribwerken (zoals beschreven in hoofdstuk 3) de bodem vast gelegd door de aanplant van bomen. Ter hoogte van Vierhouten zijn hoge zwarte enkeerdgronden (zEZ21, zEZ30) aanwezig gevormd in grof zand of leemarm en zwak lemig fijn zand. Als gevolg van eeuwen lang ophoging van landbouwgronden met podstalmest zijn deze bodems ontstaan.

Ossenkolkven | Eelerwoude | 18

Figuur 14: Hoogtekaart (AHN3) Ossenkolkven 1:10.000. Ossenkolkven | Eelerwoude | 19

Figuur 15: Hoogtekaart (AHN4) Ossenkolkven 1:2.000 Ossenkolkven | Eelerwoude | 20

Figuur 16: Geomorfologische kaart Ossenkolkven. Ossenkolkven | Eelerwoude | 21

Figuur 17: Bodemkaart (Stichting voor Bodemkartering, 1982). Ossenkolkven | Eelerwoude | 22

4.3 Geohydrologische schematisatie In figuur 18 is de verticale dwarsdoorsnede van de diepere bodemopbouw weergegeven. De dwarsdoorsnede loopt vanaf de stuwwal nabij Vierhouten richting het noordwesten. Ter hoogte van het Ossenkolkven bestaat de bovengrond uit zanden van de formatie van Boxtel. Deze zanden zijn gevormd onder (eolisch) periglaciale omstandigheden tijdens de ijstijden (Midden Pleistoceen tot Holoceen). Onder de formatie van Boxtel zijn goed doorlatende zandpakketten uit de formatie van Drenthe afgezet. Deze zanden zijn gevormd tijdens het laat Midden Pleistoceen (Midden Saalien – Laat Saalien) onder glaciale en periglaciale omstandigheden. De zandpakketten uit de formatie zijn voornamelijk afgezet door smeltwater van de gletsjers die tijdens de ijstijden heel noord Nederland bedekten. Onder de formatie van Drenthe zijn goed doorlatende zanden uit de formatie van Urk afgezet. Deze formatie is afgezet door de Rijn tijdens het Midden Pleistoceen (late Cromerien – Midden Saalien). Tot slot zijn daaronder zanden afgezet uit de formatie van Peize en de formatie van Waalre. Beide formaties zijn afgezet onder fluviatiele omstandigheden. De formatie van Waalre is afgezet tijdens het laat Plioceen – vroeg Pleistoceen door de Rijn. De formatie van Peize is afgezet tijdens het laat Plioceen – vroeg Pleistoceen afgezet door de Baltische rivier, de Eridanos.

De formaties van Peize en Waalre liggen ingeschakeld in elkaar. Al deze zandpakketten samen behoren tot het eerste goed doorlatende watervoerende pakket (WVP1). Hydrologisch gezien staan de zandpakketten daardoor met elkaar in verbinding. Dit gehele goed doorlatende zandpakket loopt door tot ca. 150 m -NAP. Echter is het vermoeden dat in de formatie van Drenthe lokale slecht doorlatende leemlagen aanwezig zijn die WVP1 kan opdelen in twee watervoerende pakketten (WVP1 en WVP2). De aanwezigheid van de bron in het Sprengenbos en de lokaal ondiepe grondwaterstanden ter plaatse van de Ossenkolk doet dit vermoeden bevestigen. Echter zullen diepe bodemboringen of onderzoek met behulp van een grondradar naar een slecht doorlatende (leem)laag uitsluitsel moeten geven (deze leemlaag is niet de sturende factor voor het hydrologische functioneren van het Ossenkolkven).

4.4 Grondwaterstroming De stromingsrichting van het grondwater van het (vermoedelijk) tweede watervoerende pakket (WVP2) wordt met zwarte stroompijlen weergegeven in figuur 19. In de kaart zijn de isohypsen (hoogtelijnen) van het grondwater weergegeven in m +NAP. Het grondwater stroomt loodrecht op de isohypsen. De gehele grondwaterstroming is vanaf het zuidoosten, stuwwal van de Veluwe, richting het noordwesten, naar het Veluwemeer en Flevopolders. Het grondwater in dit watervoerden pakket ligt op 8-9 m +NAP. Dit is vele malen lager dan de grondwaterstanden rondom het Ossenkolkven.

4.5 Grondwatertrappen De diepte van het grondwater is destijds gekarteerd tijdens de bodemkartering door StiBoKa. In figuur 17 zijn ook de grondwatertrappen weergegeven. De meest voorkomende grondwatertrap (GWT) is hier VII*. Dit betekent dat de gemiddelde hoogste grondwaterstand (GHG) >80 cm onder maaiveld bevindt en de gemiddelde laagste grondwaterstand (GLG) zich op een diepte van >120 cm onder maaiveld bevindt.

Ossenkolkven | Eelerwoude | 23

Projectgebied

Kwelkop Sprengenbos

Vermoedelijk aanwezige slecht doorlatende (leem- of ijzeroer) laag

WVP1

WVP2

Figuur 18: Geohydrologische schematisatie (Regis II v2.2) (DINOloket, 2022).

Ossenkolkven | Eelerwoude | 24

Figuur 19: Isohypsenkaart grondwater tweede watervoerend pakket (WVP2) op basis van de grondwaterstanden in 2017 met hoogtekaart (AHN3) als achtergrond. Ossenkolkven | Eelerwoude | 25

5 Lokale bodemopbouw en watersysteem 5.1 Ondiepe bodemopbouw Tijdens het veldonderzoek is de ondiepe bodemopbouw bepaald met behulp van de edelmanboor en de puls boor. Het bodemprofiel is beschreven op basis van de Bakker & Schelling methode (Bakker & Schelling, 1989). In figuur 20 zijn de locaties van de boorlocaties weergegeven. In bijlage 1 en 2 staan de boorstaten en foto’s van de bodemboringen. In de einde zomerperiode (19-08-2022 en 22-09-2022) zijn in totaal 23 bodemboringen uitgevoerd (1.1 t/m 1.23). In de einde winterperiode zijn in totaal 9 bodemboringen uitgevoerd (2.1 t/m 2.9). De bodemprofielen kunnen verdeeld worden in drie categorieën; veenbodems in het ven, overstoven veenbodems en beginnende podzolprofielen op de landduinen. Hieronder worden de bodemprofielen per categorie toegelicht.

Figuur 20: Boorlocaties bodemonderzoek einde winter en -zomer periode. De locaties van de einde winterperiode zijn weergegeven in het blauw, de locaties van de einde zomerperiode zijn weergegeven in oranje-bruin. In figuur 23 zijn de boorlocaties incl. NAP hoogtes weergegeven.

5.1.1 Veenbodems in- en aangrenzend aan het ven In het Ossenkolkven zijn veenbodems gekarteerd. Onder (permanent) natte omstandigheden heeft veenvorming op gang kunnen komen. Deze natte omstandigheden zijn ontstaan doordat het grondwater moeilijk in de ondergrond kon intrekken. Vermoedelijk is dit proces van vernatting op gang gekomen door het dicht slibben van de B-horizont uit het podzolprofiel. Wellicht heeft de aanwezigheid van slecht doorlatende lagen (Veen, van Dijk, & Karsemeijer, 2014) (leemlaag) in de zandondergrond het vernattingsproces ook bevorderd (leemlagen zijn tijdens dit onderzoek echter niet aangetroffen). Hierdoor staat het grondwater

Ossenkolkven | Eelerwoude | 26

lokaal veel hoger dan in de rest van de Veluwe. Doordat het langdurig nat bleef gaat de afbraak van organisch materiaal traag. Op den duur gaat de opbouw van organisch materiaal sneller dan dat er afbraak plaats vindt. Hierdoor ontstaan langzaam veenbodems. De veenbodem houdt water vast waardoor het op den duur steeds natter wordt. Aan de onderkant van de veenbodem vindt steeds meer inspoeling plaats van humusdeeltjes. Deze humusdeeltjes gaan tussen de poriën van de zandbodem zitten waardoor de bodem verstopt raakt (gliedelaag). Uiteindelijk zorgt dit voor een dunne slecht doorlatende laag onder het veenpakket waardoor regenwater blijft stagneren en het vernattingsproces wordt versterkt. In het Ossenkolkven zijn gutsboringen uitgevoerd (B1.13 t/m B1.15). De bodem van het ven bestaat uit een sliblaag met daaronder een veenpakket. Het veenpakket bestaat uit onveraard veen. Op het eiland is het veen niet afgegraven (B1.16 zie figuur 18). De bovengrond bestaat uit veraard veen, dit wordt veroorzaakt door contact met zuurstof waardoor het organische materiaal sneller afbreekt. Onder het veraarde veen zit het onveraarde veen (>70 cm onder maaiveld) dat permanent gereduceerd (nat) is.

Figuur 21: Profielverloop B1.16 op het eiland

Aan de noordkant van het ven heeft een kleine drijftil kunnen ontstaan (B1.11 en B1.12, figuur 19). Hier is veenvorming nog steeds gaande. Beide boorprofielen bestaan aan de oppervlakte uit veraard veen. Dichter bij het ven is deze veraarde veenlaag dunner doordat het gehele boorprofiel onder invloed van vanuit het noorden toestromende kwelwater natter blijft. Onder het veraarde veen zitten ingestoven zandlagen. Voordat de landduinen vastgelegd zijn, is zand in het veen gewaaid. Onder deze minerale bodemlagen zit het onveraarde veen met daaronder de gliedelaag.

Figuur 22: Profielverloop B1.1

5.1.2 Overstoven veengronden Aan de noordzijde van het Ossenkolkven is de veenbodem overstoven geraakt. Hier vinden we boorprofielen met bovenin nieuwe bodemvorming (beginnende podzolgronden). Onder het ingewaaide zand bevindt zich de veenlaag die ook onder het Ossenkolkven zit. In bodemprofiel B1.9 (figuur 23) en B1.10 (figuur 24) is dit goed terug te zien. In de bovenliggende zandgrond begint nieuwe bodemvorming (podzolvorming). Onder het ingestoven zand bevindt zich de veenbodem. In bodemboring B1.9 begint het veen op >190 cm onder maaiveld. In bodemboring B1.10 begint het veenpakket op 110 cm onder maaiveld.

Ossenkolkven | Eelerwoude | 27

Figuur 23: Profielverloop B1.9.

Figuur 24: Profielverloop B1.10.

Figuur 26: Profielverloop B1.8.

Figuur 25: Profielverloop B1.4.

Ossenkolkven | Eelerwoude | 28

5.1.3 Beginnende podzolgronden op de landduinen Op de hoger gelegen droge delen rondom het Ossenkolkven zijn lage landduinen aanwezig. Onder invloed van verticale infiltratie van regenwater in de hooggelegen bodems zijn hier Haarpodzolgronden gevormd. Podzolgronden worden gekarakteriseerd door een zwarte organische bovengrond (Ah-horizont) met daaronder een witte tot grijze uitspoelingshorizont (E-horizont) met gebleekte zandkorrels. Daaronder bevindt zich een zwarte inspoelingshorizont (Bh-horizont), hier spoelen de humusdeeltjes in wat kan leiden tot een verkitte organische B-horizont. Daarna volgt vaak een bruin gekleurde BC-overgangshorizont naar het moedermateriaal waarin sprake is van inspoeling van ijzer. Hieronder bevindt zich het ongestoorde moedermateriaal. Doordat de overstuiving vrij recent heeft plaatsgevonden is de podzolvorming nog maar net begonnen. Hierdoor is geen duidelijke Ah-horizont zichtbaar. De jonge podzolgronden zijn bovendien geploegd ten behoeve van de aanplant van Douglas en Amerikaanse eik. De (beginnende) podzolprofielen zijn aanwezig in de bodemboringen B1.1 t/m B1.9, B1.18 t/m B1.23 en B2.1 t/m B2.9 Ondanks de nattere omstandigheden in de pitruslaagte ten zuiden van het Ossenkolkven is ook hier een podzolprofiel aanwezig, wat duidt op wegzijging naar de zandondergrond.

Ditzelfde geldt voor de westelijke- en noordoostelijke randzone (B1.20 t/m B1.23 en B1.8).

5.2 Lokale grond- en oppervlaktewaterstroming In figuur 29 zijn de boorlocaties inclusief NAP-hoogtes van het maaiveld en het grond- en oppervlaktewater weergegeven. De grond- en oppervlaktewaterpeilen zijn gemeten in de einde zomer (19-08-2022, 22-09-2022) en -wintersituatie (07-03-2023). In figuur 31 zijn de isohypsen van het grondwater op basis van de grondwaterstanden gemeten in de wintersituatie (07-03-2023) geschetst. Alle gegevens (grondwaterstanden, oppervlaktewaterstanden, belangrijke bodemlagen) zijn verwerkt in een schematische dwarsdoorsnede van de zomer- en wintersituatie (figuur 32).

5.2.1 Einde zomersituatie In de einde zomersituatie zijn bodemboringen 1.1 t/m 1.23 uitgevoerd. In de zomersituatie staat het grond- en oppervlaktewater op het laagste niveau. In deze situatie kan in kaart gebracht worden welke bodemlagen droogvallen, tot welke diepte het grondwater kan uitzakken en op welke plekken nog oppervlaktewater aanwezig is. In de boorprofielen in- en nabij het Ossenkolkven zijn lokaal (overstoven) veen- en gliedelagen gekarteerd. Deze slecht doorlatende bodemlagen bieden weerstand aan het inzijgende het grond- en oppervlaktewater zodat in de zomer het Ossenkolkven langer nat blijft. Het Ossenkolkven is in de zomer volledig afhankelijk van de aanwezigheid van deze slecht doorlatende veen- en gliedelagen om watervoerend te blijven. Hierdoor is ook in de zomersituatie een relatief hoog venpeil van 19,97 m +NAP gemeten. Verder van het ven af is deze gliedelaag minder goed ontwikkeld. In de bodemboringen waar deze veen- en gliedelagen goed ontwikkeld aanwezig zijn (nabij het ven) zijn ook in de zomer relatief hogere grondwaterstanden aangetroffen (zie B1.10 en B1.11). Verder van het ven af, waar de veen- en/of gliedelagen slechter zijn ontwikkeld of verdroogd zijn geraakt blijft het grondwater niet meer stagneren op deze bodemlagen, maar zijgt het grondwater naar de zandondergrond (zie B1.3 t/m 1.9, B1.17 t/m 1.19, B1.20, B1.21 en B1.23).

Bij bodemboring B1.17, in de zuidoostelijke randzone van het ven, is goed te zien dat het grondwater snel wegzakt naar de zandondergrond. Het grondwaterpeil zit hier op 19,37 m +NAP terwijl het venpeil naast dit boorgat op 19,97 m +NAP blijft staan. In figuur 30 zijn de isohypsen van het lokale grondwater weergegeven in de einde zomersituatie. Op de locaties waar de stagnerende gliede- en veenlagen aanwezig zijn blijft het grondwater relatief hoog staan (noordzijde Ossenkolkven). Zodra deze bodemlagen niet meer aanwezig zijn, of slecht ontwikkeld zijn, zoals de B-horizont aan de zuidzijde, zijgt het grondwater diep weg naar de zandondergrond.

Ossenkolkven | Eelerwoude | 29

Daarnaast zit dieper in de bodem, onder de lokale veen- en gliedelaag, vermoedelijk een leem- of ijzeroerlaag in de periglaciale afzettingen van het kameterras, waarop het grondwater bij het nabijgelegen Mosterdveen stagneert (Veen, van Dijk, & Karsemeijer, 2014). Deze leemlaag is echter niet de sturende factor voor de hydrologische situatie in het Ossenkolkven. In bodemboring 2.1 is een ijzeroerlaag aangetroffen waar het grondwater ook lange tijd op stageneert. In de rest van de omgeving op de Veluwe kan het grondwater zeer diep zitten (8-9 m +NAP), soms wel >8 m onder maaiveld. Dit is ook te zien in bodemboring B1.1 en B1.2.

5.2.2 Einde wintersituatie In de einde wintersituatie zijn de bodemboringen 2.1 t/m 2.9 uitgevoerd. In de wintersituatie wordt de lokale grondwaterbel op de veen- en mogelijk leem of ijzeroerlagen weer aangevuld door het neerslagoverschot. In deze situatie kan de opbolling van het grondwatersysteem in kaart worden gebracht. In de wintersituatie vindt er opbolling van het grondwater plaats in het noordelijke landduin (B2.2 t/m B2.4) boven het venpeil van ca. 20,10 m. +NAP. Hierdoor vindt in de winter een lokale grondwaterstroming plaats in de richting van het ven (figuur 31). Het grondwater in B2.3 staat op 20,22 m +NAP en stroomt richting het oppervlaktewaterpeil van het ven (20,10 m +NAP). In de winter komt het water van de grondwaterbel dusdanig hoog te staan dat grondwater uittreedt aan maaiveld aan de noordzijde van de grondwaterbel (zie locatie in figuur 27 en foto’s in figuur 28). Het grondwater treedt uit aan maaiveld als gevolg van opbolling van het grondwater en de plotselinge verlaging van het maaiveld langs het zandpad (rechter foto). Dit veroorzaakt een lekkage van de grondwaterbel. Vervolgens stroomt het grondwater enkele meters langs het pad naar beneden waar het vervolgens weer intreedt in de zandondergrond (linker foto). Dit is vermoedelijk tot hoe ver de slecht doorlatende laag in de ondergrond reikt.

Boven op de slechtdoorlatende laag blijft het water stagneren en stroomt het over maaiveld. Zodra de slecht doorlatende laag ontbreekt kan het water intreden naar de zandondergrond. Verder aan de overzijde van het pad ligt vervolgens weer een natte laagte, vermoedelijk ook het gevolg van het opbollen van deze grondwaterbel. Aan de zuidoostzijde van het ven ontbreekt de slecht doorlatende overstoven veenbodem, waardoor het venwater infiltreert in de zandige ondergrond. Het venwater ondervindt hier alleen weerstand van de podzol-B horizont. Bij zeer hoge venpeilen stroomt het venwater via een ondiepe greppel over het pad naar de zuidelijk gelegen laagte, waar het langzaam infiltreerd door de podzol-B bodem van deze laagte. In de zuidelijke laagte blijft het regenwater tijdelijk stagneren, het waterpeil is hier 19.61 m +NAP, waarna het vervolgens langzaam infiltreert naar de ondergrond.

Ossenkolkven | Eelerwoude | 30

Figuur 27: Locatie kwelkop en natte laagte in de einde wintersituatie (30-04-2023).

Figuur 28: Grondwater langs zandweg (links) en uittredend grondwater aan maaiveld langs de zandweg (rechts) in de einde wintersituatie (30-04-2023).

Ossenkolkven | Eelerwoude | 31

Figuur 29: Boorlocaties bodemonderzoek einde winter en -zomer periode. De locaties van de einde winterperiode zijn weergegeven in het blauw, de locaties van de einde zomerperiode zijn weergegeven in oranje-bruin. Op de labels is van boven naar beneden; de locatiecode, NAP-hoogte maaiveld en NAP-hoogte grondwater weergegeven. Bij de oppervlaktewaterpeilen (WP) is enkel NAP-hoogte waterpeil weergegeven.

Ossenkolkven | Eelerwoude | 32

Figuur 30: Isohypsen lokaal grondwatersysteem in de zomersituatie (19-08-2022/22-09-2022).

Ossenkolkven | Eelerwoude | 33

Figuur 31: Isohypsen lokaal grondwatersysteem in de wintersituatie (09-03-2023).

Ossenkolkven | Eelerwoude | 34

Figuur 32: Schematische dwarsdoorsnede raai A-A’ op basis van het ecohydrologische onderzoek.

Ossenkolkven | Eelerwoude | 35

6 Water- en bodemkwaliteit Voor het bepalen van de bodem- en waterkwaliteit is het Ossenkolkven tweemaal bezocht. Op 21 juni 2022 zijn drie watermonsters genomen (figuur 33). De bospoel aan de oostkant bevatte toen geen water. Op 6 maart 2023 zijn alle aangegeven locaties bemonsterd.

Figuur 33: Schematische weergave van het Ossenkolkven en omgeving, met hierop aangegeven de locaties waar monsters zijn genomen ter bepaling van de bodem- en waterkwaliteit

Beschrijving: A: 20 cm diep, 3 meter van ven, maaiveld 10 cm boven venpeil. Amersfoort coördinaten: 184234/483548 B: 60 cm diep, maaiveld 15 cm boven ven, 4 meter van veen. 40 cm veen op zand. A.C. 184206/483542 C: 40 cm diep, 3 meter van water, maaiveld 15 cm boven ven A.C. 184189/483514 D: Boorgat, grondwater +/- 1 meter diep. Was punt 1.8 E: Boorgat 3.2. 170 cm diep, GW op ruim 1 meter F: 3 meter van ven, 35 cm diep, op inspoelingslaag. maaiveld 10 cm boven ven. A.C. 184276/483473 G: 35 cm diep, maaiveld 15 cm boven ven. 1 meter van ven. Inspoelingslaag aanwezig. A.C. 184208/483461 H: Boorgat 3.1. 2,8 meter diep. Water op 1,7 meter, op veenlaag.

Ossenkolkven | Eelerwoude | 36

6.1 Grondwaterkwaliteit Het grondwater is verzameld met behulp van poreuze cups die ongeveer 30 cm diep in de bodem zijn geplaatst langs de oever van het ven. Op de locaties A, B en C was op dat tijdstip vermoedelijk sprake van toestroom van grondwater richting het ven (figuur 33). Op de locaties G en F was vermoedelijk eerder sprake van wegzijging. En op de locaties D, E en H is met behulp van poreuze cups grondwater verzameld uit boorgaten die hier gegraven zijn ten behoeve van de bepaling van de bodemprofielen en grondwaterstanden. Het grondwater is zuur tot zwak gebufferd en bevat nauwelijks nitraat. Voor veel andere parameters werden vrij grote verschillen gemeten. Zo varieert de sulfaatconcentratie (gemeten als totaal zwavel) tussen de 13 en 333 micromol/liter (figuur 34). Opmerkelijk is dat er een duidelijke positieve correlatie tussen de concentraties zwavel en ijzer aanwezig is. Als zwavel in grotere hoeveelheden wordt gemeten in grondwater, is dit doorgaans sulfaat. Een deel kan aanwezig zijn als sulfide, maar dat wordt onmiddellijk duidelijk door de geur van rotte eieren. Deze is niet geroken aan de monsters. Dit sulfaat is een geoxideerde zwavelverbinding, terwijl ijzer vrijwel alleen oplost als gereduceerd, tweewaardig ijzer.

Het is dus merkwaardig dat een geoxideerde (sulfaat) en een doorgaans gereduceerde (opgelost, tweewaardig ijzer) verbinding een duidelijke correlatie vertonen. Kennelijk speelt hier een andere factor dan de redoxpotentiaal. Gezien de reeks droge jaren voorafgaand aan de metingen ligt het voor de hand dat verdroging en hiermee gepaard gaande verzuring hierin een rol spelen. Vermoedelijk zijn pyriethoudende, venige lagen voor het eerst drooggevallen, waardoor zwavelzuur en ijzer zijn gevormd. Dit ijzer kon vervolgens oplossen in het sterk zure water. Het proces speelt vooral in het deel waar toestroom van grondwater optreedt, in figuur 34 bij de punten A, B, C en D. Opmerkelijk is het punt E, waar naar verhouding veel meer zwavel aanwezig is dan ijzer. Dit lijkt een heel andere oorzaak te hebben. Op dit punt werd bijna 5 millimol/liter natrium en chloride in het grondwater gemeten, ongeveer 10x zo veel als op de overige punten. Aangezien dit punt vrij dicht bij de weg ligt, ligt het voor de hand dat het gebruik van strooizout hier heeft geleid tot mobilisatie van sulfaat. Chloride kan als anion sulfaat verdringen van bindingsplaatsen in de bodem en zo tot sulfaatmobilisatie leiden. Bovendien kunnen chloride en sulfaat weer leiden tot verdringing en mobilisatie van fosfaat (Beltman e.a., 2017). 350

c

Zwavel (micromol/l)

300

a e

250 200 150

h

b

d

100 Porievocht

50

g

f

Water

b3 b2b1

0 0

100

200

300

400

500

IJzer (micromol/l)

Figuur 34: Correlatie tussen de gehalten opgelost ijzer (Fe2-) en zwavel (vrnl. SO4) in het oppervlakkig grondwater en de venbodem (beiden als porievocht) en in het oppervlaktewater. De stippellijn geeft een 1:1 verhouding van beide elementen weer. De letters verwijzen naar de locaties, zie figuur 33.

Een bevestiging van het mogelijke mechanisme van mobilisatie van sulfaat en ijzer is de correlatie tussen de zuurgraad en de ijzerconcentratie (figuur 35). Hoge ijzerconcentraties worden vooral gevonden bij een lage pH, een aanwijzing dat oplossen van ijzer onder zure omstandigheden heeft plaatsgevonden. Dit vormt een contrast met het porievocht in de waterbodems (B1, B2 en B3). Hier is de ijzerconcentratie tamelijk laag,

Ossenkolkven | Eelerwoude | 37

ondanks dat er in deze venige, permanent ondergedompelde bodems strikt anaerobe condities heersen. Doordat reductieprocessen overheersen, is de pH hier relatief hoog. 450 c