St. t.k.n. nr 1. Bijlage TAM-omgevingsplan Wijziging diverse percelen, Hoofdstuk 22p

OUDE BOUWLANDEN–ENCLAVES

Afb. Bij de entree van Elspeet is te zien dat het dorp gelegen is op hoger liggende oude bouwlanden, te midden van bos en heide.

Afb. Elspeet rond 1900. In de noordwesthoek van Elspeet liggen vier wegen (veedriften) die rechtstreeks naar de heide lopen. Op deze kaart zijn in deze hoek vier schaapskooien (SK) ingetekend. Ook in de andere hoeken stonden schaapskooien.

Afb. Bolle bouwlanden in Elspeet

Afb. Enkele schaapskooien aan de rand van het dorp Elspeet.

Afb. Vierhouten als bouwlandcomplex tegen het oude Vierhouter bos (zuidoost), te midden van lege heidevelden. Deze kaart geeft de situatie weer van Vierhouten rond 1800.

Augustus 2011 |

Gelders Genootschap

31

3.4.4 JONGE HEIDEONTGINNING Plaatsomschrijving De naam ‘kolonie’ had in de 19de eeuw betrekking op armoedige behuizingen en hutten die op jonge ontginningen en op de heide neergezet waren. In de 19de eeuw probeerde de overheid delen grond planmatig te ontginnen, zodat armere mensen een plek hadden waar zij een bestaan konden opbouwen. Dit had onder andere te maken met een snelle bevolkingsgroei in de eerste helft van de 19de eeuw. In veel gevallen ging het om de wat armere grond die overgebleven was na eeuwenlang landgebruik tot 1800. Op oude kaarten is te zien dat het gebied zompig was. Dit verklaart niet alleen de naam ‘Veenweg’, maar geeft ook aan waarom dit land nog niet in gebruik was genomen. Bij Elspeet liggen de Grote en Kleine Kolonie. Het gaat hier om twee nederzettingen voor armere bewoners op de heide, in dit geval de Elspeter velden. De gemeente gaf de heide in erfpacht uit aan boeren in 1846.

Kenmerken Rechte wegen Berken langs de wegen Vroeg 20ste eeuwse bebouwing - Bebouwing staat meestal met de nokrichting haaks op de weg georiënteerd - Kenmerkend aan de Grote en Kleine Kolonie is de veel voorkomende hoofdvorm van de bebouwing. Deze bestaat uit een zadeldak met hoge nok en wolfseind - Kalverstallen uit de tweede helft van de 20ste eeuw Agrarisch karakter Open grasland.

32

Quickscan cultuurhistorische waarden Nunspeet

Waardevol In het algemeen wordt de waarde van jonge heideontginningen niet overal erkend. Het zijn jonge landschappen, waar in de 20ste en 21ste eeuw veel bouwopgaves toegestaan en gedoogd zijn. In veel gevallen – zo ook in gemeente Nunspeet – zijn de jonge landschappen de aangewezen plekken geweest om ruimte te bieden aan intensivering en schaalvergroting in de landbouw. Toch vertelt ook dit type landschap een deel van de geschiedenis. En met een ruimtelijke blik valt ook een aantal karakteristieke kwaliteiten te herkennen. In Elspeet is het contrast groot tussen heidevelden, bossen, enken en de vlakke en open jonge heideontginningen van de Grote en Kleine Kolonie. De ontginningen hebben kaarsrechte wegen die op een aantal plekken begeleid zijn met berken. In de bebouwing is een terugkerende hoofdvorm te herkennen en de bebouwing staat in lintvorm op regelmatige afstand van elkaar. Tussen de woningen door geven zichtlijnen een blik op het weidse landschap. Het agrarische karakter is zeer herkenbaar. In dit geval gaat het om de 20ste eeuwse ontwikkelingen in de landbouw. In dit gebied komen bijvoorbeeld kalverstallen voor die karakteristiek zijn voor de periode van intensivering en schaalvergroting in de landbouw tussen 1955 en 1980.

Conclusie/ toetsingscriteria - Behoud openheid en respecteer de laat 19e eeuwse rationaliteit van de weg- en waterlopen en verkavelingstructuur – in ieder geval in verschijningsvorm - Op de bouwpercelen is er meer ruimte voor nieuwe verticale elementen, op de agrarische percelen dient hiermee zeer terughoudend om te worden gegaan

- Wegbeplanting dient zich te voegen binnen het cultuurhistorische karakter van dit gebied. Dat wil zeggen zoveel mogelijk aansluiten bij het originele ontwerp of inspireren op wegbeplanting in vergelijkbare gebieden elders. De wegbeplanting dient zich te voegen in de natuurlijke gesteldheid van het landschap. Berken zijn hiervan het bekende voorbeeld - Erfbeplanting dient zich te voegen binnen het landschap en kan goed worden gebuikt om het karakter van de linten te versterken. Erven en bebouwing mogen niet volledig aan het zicht onttrokken worden door beplanting Behoud waardevolle zichtlijnen.

JONGE HEIDEONTGINNING

Afb. In jonge heideontginningen worden de wegen vaak begeleid door berken.

Afb. Veelvoorkomend type bebouwing in de jonge heideontginning bij Elspeet.

Afb. De rechte wegen worden begeleid met woningen die met de nok haaks op de weg zijn georiënteerd.

Afb. In veel jonge heideontginningen is in de 20ste eeuw ruimte geboden aan intensieve veehouderij, zoals de

Afb. Situatie omstreeks 1912. De Veenweg leidde in die tijd vanaf Elspeet naar een drassig heideen veengebied bij Leuvenum.

kalverhouderij.

Augustus 2011 |

Gelders Genootschap

33

3.4.5 OUD BOS Plaatsomschrijving Oude loofbossen zijn zeldzaam in Nederland. In gemeente Nunspeet liggen twee van deze oude bossen bij Elspeet en Vierhouten. Ze zijn beide goed te herkennen doordat hier forse beuken groeien in een onregelmatig patroon. De natuur kon hier lang zijn gang gaan en dit heeft ervoor gezorgd dat het bos een grillig karakter heeft gekregen. In de volksmond worden dit type bossen ook wel bossen met ‘dansende bomen’ genoemd. Op oude kaarten staan het Elspeter en Vierhouter bos al aangegeven. De bossen waren malebossen. Deze bossen werden gemeenschappelijk gebruikt. Kenmerken Loofbomen Kronkelige wegen Clusters van genetisch homogene oude eiken. Waardevol - Elspeter en Vierhouter bos. Het zijn niet alleen sierlijke bossen met slingerpaden, grote beuken en eiken, maar cultuurhistorisch gezien zijn zij overblijfselen van de oude bossen die gezamenlijk gebruikt werden door de inwoners van de buurschappen Elspeet en Vierhouten. De bossen horen thuis in het samenstel van heide, enken en bossen. Die drie landschappen hadden een functie in de bestaanswijze van de inwoners van de zandgronden - Overgang van Elspeetse bouwlanden naar oud bos bij de oude weg ‘Bosrand’. Op deze plek is het verschil tussen het bos en de enken van Elspeet goed zichtbaar.

Dit heeft te maken met het contrast tussen open en gesloten landschap enerzijds en het oplopen van de enkgronden naar het centrum van Elspeet

34

Quickscan cultuurhistorische waarden Nunspeet

anderzijds. De Bosrand is zeer oud. Op oude kaarten is de Bosrand in de noordoosthoek in precies dezelfde vorm aangegeven. Conclusie/ toetsingscriteria - Handhaaf huidige contouren van het bos, voorkom vervaging op de overgangen.

OUD BOS

Afb. Elspeet en het Elspeter bos rond 1800. Op de kaart is te zien dat ten oosten van het bos een leeg maar reliefrijk landschap ligt.

Afb. Op de kaart van ca. 1900 zijn beide oude bossen weergegeven. Ten oosten van het Elspeterbos begint een gebied dat de Elspeterstruiken wordt genoemd. Het gaat hier om oude hakhoutbossen.

Afb. Oud Bos ten oosten van Elspeet

Afb. Een geoefend oog ziet hier de overgang van de Elspeterstruiken naar het Elspeterbos.

Afb. Loofbomen en kronkelende wegen in het oude bos.

Augustus 2011 |

Gelders Genootschap

35

3.4.6 JONG BOS Plaatsomschrijving In Nunspeet is veel jong bos te vinden. Binnen deze categorie valt een onderverdeling te maken in de perioden 1850-1900, 1900-1930 en 20ste eeuws bos. Per functiegroep wordt voor jong bos ook wel een indeling gemaakt in productiebos, stuifzandbos, landgoed-/park- of recreatiebos en spontaan bos. In de 19de eeuw drong het besef door dat er wat gedaan moest worden tegen de uitbreiding van stuifzanden. Tegelijkertijd heerste er armoede onder de heidebevolking. Na de oprichting van het Koninkrijk der Nederlanden (1813), werd de problematiek centraal besproken. In alle zandgebieden in Nederland treden dezelfde ontwikkelingen op. De zandgronden worden ontgonnen en bebost. De aanplant van bos had drie redenen: 1) tegengaan van stuifzand, 2) verhogen economische waarde door houtproductie en 3) werkverschaffing. Houtproductie was in de tweede helft van de 19de eeuw een lucratieve onderneming. De aanleg van spoorwegen en de mijnbouw zorgden voor een groeiende vraag naar dennenhout. In Nunspeet zijn planmatig aangelegde productiebossen uit de periode 1850-1900 te vinden tussen Nunspeet en Soerel, bij Vierhouten, het westen van de Elspeetse heide en langs de Elspeterweg. Kenmerkend zijn de rechte lijnen met blokverkaveling. Dezelfde kernmerken komen voor bij bos uit 1900-1930.

Grote complexen liggen langs de Elspeterweg, bijvoorbeeld tussen Elspeet, Grote Kolonie en de Elspeetse heide. Naast de planmatige productiebossen komt overig bos voor uit de 20ste en 21ste eeuw. Het gaat hier met name om bossen die op spontane wijze op de heide uitgroeiden.

36

Quickscan cultuurhistorische waarden Nunspeet

Kenmerken - Productiebossen: rechte wegen, regelmatige percelering, naaldbos. Ze zijn aangelegd vanaf de 16de eeuw, maar de aanleg was pas echt populair in de 19de een 20ste eeuw De 19de eeuwse productiebossen waren vaak in eigendom van particulieren. In de 20ste eeuw werden zij voornamelijk aangelegd door de overheid - Stuifzandbos: onregelmatige percelering, grove dennen. Had als doel het zand vast te houden. Aangelegd in de 18de, 19de en 20ste eeuw - Landgoed-, park- en recreatiebos: onregelmatige patronen, zowel loof- als naaldbos met veel exotische beplanting. Aangelegd vanaf ca. 1750. In Nunspeet zijn sporen te vinden van oude landgoederen, zoals het Ronde Huis. Dat hier een landgoedpark lag is te zien aan bijvoorbeeld het voorkomen van Rodondendrons - Spontaan bos: onregelmatige patronen of helemaal geen percelering. Voornamelijk ontstaan in de 20ste eeuw Stapels gehakt hout langs de wegen. Waardevol - Het productiebos op landgoed Stakenberg ademt de sfeer van een productiebos. Het is ook een waardevol gebied omdat het ingesloten ligt tussen enkgronden, jonge heideontginning en heide. De overgangen tussen de verschillende landschapstypen zijn beleefbaar. Conclusie/ toetsingscriteria - Handhaaf huidige contouren van het bos, voorkom vervaging op de overgangen.

JONG BOS

Augustus 2011 |

Gelders Genootschap

37

4. WAARDEVOLLE ENSEMBLES DUBBELBESTEMMINGEN 4.1 INLEIDING Een van de doelen van deze QuickScan cultuurhistorische waarden is het in beeld brengen van gebieden die zo waardevol en ondersteunend zijn voor de cultuurhistorie, ruimtelijke kwaliteit en eigenheid van Nunspeet, dat zij zichtbaar dienen te blijven voor toekomstige generaties. Een manier waarop de belangrijkste karakteristieke elementen en structuren overeind kunnen blijven is het aanwijzen van gebieden waar een dubbelbestemming cultuurhistorie ligt bovenop een andere bestemming. Wanneer een ontwikkeling gewenst is in een dergelijk gebied, zal de gemeente ervoor zorgen dat de ontwikkeling de cultuurhistorische waarde niet verstoort. In dit hoofdstuk worden de gebieden beschreven die uit deze QuickScan naar voren zijn gekomen als cultuurhistorisch waardevol ensemble. Het gaat om gebieden waarin gebouwen, structuren, elementen en het landschap in samenhang met elkaar een sterk geheel vormen; ensembles. Samen vertellen ze een deel van het cultuurhistorische verhaal dat eigen is voor Nunspeet.

Augustus 2011 |

Gelders Genootschap

39

4.2 WAARDEVOLLE ENSEMBLES In Nunspeet zijn meerdere locaties aan te wijzen waar een samenhang aanwezig is van cultuurhistorische elementen. Gelet op de criteria samenhang, herkenbaarheid, kenmerkendheid, zeldzaamheid, authenticiteit zijn sommige locaties net wat meer prominent aanwezig in het landschap dan de andere. Of zij representeren een onderdeel van het cultuurhistorisch verhaal dat zeer kenmerkend is voor Nunspeet. Daarom is een onderverdeling te maken in Klasse A-ensembles en Klasse B-ensembles. Klasse A ‘cultuurhistorisch waardevol ensemble’ verdient een zwaardere bescherming dan klasse B. Toch heeft Klasse B ook een aantal interessante kenmerken waar zorgvuldig mee omgegaan zou moeten worden bij ruimtelijke ontwikkelingen. Zij gelden meer als ‘karakteristiek ensemble’.

40

Quickscan cultuurhistorische waarden Nunspeet

4.2.1 A-KLASSE ‘CULTUURHISTORISCH WAARDEVOLLE ENSEMBLES’ DE BOVENWEG OP DE RUG VAN WESSINGE Landschapstype Laagland/ Overgangszone, Oude bouwlanden – Rug van Wessinge Ensemble Zichtbaar hoge eng grond met aan de rand oude agrarische erven. Tijd Middeleeuwen Waardering In het landschap is de hoogte van de zandrug die kunstmatig is opgehoogd, goed te ervaren. Dit heeft te maken met het reliëf, maar ook met de openheid in het landschap. De Bovenweg en Kolmansweg volgen het kronkelende patroon van de zandrug. De bebouwing aan de wegen versterkt het contrast tussen de hogere zandrug en het omliggende laagland. De bebouwing heeft een kleinschalig agrarisch en historisch karakter. In dit gebied is het landbouwkundig systeem met hogere bouwlanden, met de daarbij gelegen bebouwing herkenbaar en vertoont hierdoor sporen van de middeleeuwse ontginning van het laagland in Nunspeet.

DE BOVENWEG

Afb. De Bovenweg ten noordoosten van Nunspeet. Op de kaart om omstreeks 1900 is de overgang te zien tussen het beekdal met grasland van de Molenbeek en de bouwlanden aan de noordkant van de Molenbeek. In het landschap is die overgang te ervaren. Ook is te zien dat de historische erven op de topografische kaart nog aanwezig zijn in het huidige landschap.

Augustus 2011 |

Gelders Genootschap

41

DE HULSHORSTER ENK Landschapstype Overgangszone, Oude bouwlanden – gordel Ensemble Open eng, omsloten door agrarische bebouwing in het noorden en bosrand in het zuiden. Tijd Middeleeuwen Waardering In de bouwlandengordel, die zich over een grote lengte uitstrekt tussen het oude kustgebied van de voormalige Zuiderzee en de hogere zandgronden, ligt een reeks met aan elkaar gelegen oude bouwlanden. Door de tijd heen is de zichtbaarheid van de gordel afgenomen, doordat er nieuwe infrastructuur en bebouwing aan zijn toegevoegd. Toch is deze bouwlandengordel van groot belang geweest voor het ontstaan en de ontwikkeling van Nunspeet en Hulshorst. Er zijn enkele plekken waarop de relatie tussen laag- en hoogland zichtbaar is. Bij Hulshorst ligt een relict van de open bouwlanden die aan de rand van de Veluwe lagen. Het gaat om het gebied dat begrensd wordt door de Zandhuisweg, Onder de bos en de Oudeweg. De Klarenweg loopt dwars over de eng heen van hoog naar laag. De huidige wegen volgen overigens niet overal het oorspronkelijke patroon. Over het gebied, dat in dit rapport aangeduid wordt met Hulshorster eng, valt een historisch verhaal te vertellen over de invloed van grootgrondbezitters op de ruimtelijke patronen en bebouwing.

42

Quickscan cultuurhistorische waarden Nunspeet

DE HULSHORSTER ENG

Afb. Hulshorster eng heeft een open karakter. Hierdoor is de bosrand te zien waar de hogere zandgronden beginnen.

Afb. Op een kaart van omstreeks 1800 is de Hulshorster eng aangegeven met witte bouwlanden (midden) aan de rand van de woeste gronden (rechts).

Augustus 2011 |

Gelders Genootschap

43

RECREATIEPARK DE PAASHEUVEL Landschapstype Overig bos/ heide, recreatieterrein Paasheuvel Ensemble park met gebouwen uit de periode van oprichting van de Arbeiders Jeugd Centrale (1920-1930). Tijd 1920-1940 Omschrijving De geschiedenis van recreatiepark De Paasheuvel gaat terug tot 1922. In dat jaar kocht de Arbeiders Jeugd Centrale (AJC) het terrein ‘Paasheuvel’ in Vierhouten. Op het terrein staan een aantal monumentale gebouwen. Veel onderdelen van het park zijn aangelegd en gebouwd rond 1937. In die tijd voerde men werkverschaffingsprojecten uit voor werkloze jongeren. De Zonnehal Deze evenementenhal is gebouwd in 1938. De hal is gebouwd in het kader van de werkverschaffing. Bij de vormgeving is aandacht besteed aan detail en symboliek. De Zonnehal is in 2002 aangewezen als Rijksmonument. Het Rode Valkennest Het gebouw ‘Rode Valkennest’ is gebouwd in 1929, naar een ontwerp van de Amsterdamse architect J.H. Mulder jr.. De oorspronkelijke vormgeving bevat elementen van de Amsterdamse school. De stijl heeft een licht romantisch voorkomen, vooral wanneer het vergeleken wordt met de revolutiebouw uit de jaren ’20. Kenmerkend zijn fraai metselwerk en een horizontale roede indeling in de vensters. Het gebouw functioneerde als

44

Quickscan cultuurhistorische waarden Nunspeet

kamphuis voor de jongerenafdeling van de AJC; de Rode Valken. In het gebouw konden de jongeren bij slecht weer spellen doen, dansen en leren. De bouw was mogelijk gemaakt door het echtpaar Wibaut. Wibaut was wethouder van Amsterdam. Hij is verantwoordelijk voor meer fraaie volkswoningbouw. Een borstbeeld van Wibaut in expressionistische stijl is te vinden aan de voorzijde van het gebouw. Het Rode Valkennest ligt op een kleine heuvel. Aan de voorzijde is in een kuil, een openluchttheater aangelegd. Het theater is in 1937 gebouwd als werkverschaffingsproject voor jonge werklozen. Het Rode Valkennest wordt tegenwoordig gebruikt als groepsverblijf voor scholen en verenigingen. Heimanshof Ook de heemtuin is aangelegd in 1936 en 1937 door werkloze jongeren. De Paasheuvel Bij de entree staat op een heuvel het gebouw ‘De Paasheuvel’ Het ontwerp van dit gebouw is afkomstig van J.H. Mulder jr. en J. Zietsma van het Amsterdams Koöperatieve Architecten Bureau. Het gebouw deed dienst als logiesgebouw. Beneden was een grote gemeenschappelijke ruimte waar tentoonstellingen over bijvoorbeeld de natuur gehouden werden. De bouw is gefinancierd door het Kampfonds van de AJC. Voor het gebouw ligt een groot openluchttheater. Deze is net als het theater van het Rode Valkennest ontworpen door tuinarchitect G. Bleeker en aangelegd in 1937. In dat jaar werd ook het pand verbouwd.

In 2002 is dit gebouw aangewezen als Rijksmonument. Een reden daarvoor was de cultuurhistorische waarde als herinnering aan de sociaal culturele ontwikkeling van de socialistische arbeidersjeugd. Behalve de rijksmonumenten, staan meer

interessante gebouwen op het terrein. Aan de rand staat een villa met een fraaie vormgeving. De villa draagt de naam ‘Voorpost’. Bij een groot aantal entrees staan bijzonder vormgegeven hekken die duidelijk samenhang vertonen met de symboliek die gebruikt is op de Paasheuvel. Bij het complex horen ook het Huisje van Koos en de haardplaatsen in de openlucht. Waardering: De Paasheuvel is een waardevol ensemble, vanwege het cultuurhistorische verhaal over de socialistische jeugd en de periode van werkverschaffingsprojecten in de periode 1920-1940. Maar ook vanwege de esthetische kwaliteiten van de bebouwing. De samenhang tussen de gebouwen is herkenbaar aanwezig.

DE PAASHEUVEL

Augustus 2011 |

Gelders Genootschap

45

HET VERSCHOLEN DORP Landschapstype Jong bos Ensemble Vier voormalige bosvakken, gescheiden door brandgangen. Drie gereconstrueerde boshutten in bosvak 1, Huize Pas-Op, Pas Op-weg en het gedenkmonument. Tijd Tweede Wereldoorlog Omschrijving Midden in de Soerelse bossen lag in de Tweede Wereldoorlog een onderduikerskamp. Deze droeg de naam ‘Pas Op-kamp’, genoemd naar de Pas Op-weg met de daaraan gelegen Huize Pas Op. In het bos lagen 4 bosvakken met 9 boshutten. De vakken waren gescheiden door brandgangen. De hutten waren half ingegraven in de grond. In totaal verbleven 80 tot 100 onderduikers in dit verscholen dorp. De onderduikers werden geholpen en voorzien van voedsel door inwoners van gemeente Nunspeet. Op 29 oktober 1944 werd het Pas Op-kamp ontdekt door twee Duitse soldaten. Zij hadden een jongen met emmers water een brandgang zien oversteken. Door de geweerschoten waren de onderduikers gewaarschuwd en vluchtten zij het bos in. Na ondervraging ontdekten de Duitsers het Verscholen Dorp en kwamen zij met 100 manschappen het kamp ontruimen. Van de 87 onderduikers werden er 8 opgepakt.

46

Quickscan cultuurhistorische waarden Nunspeet

Voor hen is een gedenkmonument geplaatst. In vak 1 zijn drie hutten gereconstrueerd. In het verleden was het gebied meer begroeid met struiken dan tegenwoordig. Toch geven de hutten een aardig beeld van hoe de onderduikers geleefd hebben in de Tweede Wereldoorlog. Waardering Dit ensemble is op het vlak van bebouwing niet authentiek, maar de betekenisvolle plek vertegenwoordigt een belangrijke en ingrijpende periode (WO II) in de cultuurhistorie van Nunspeet.

HET VERSCHOLEN DORP

Augustus 2011 |

Gelders Genootschap

47

LANDGOED NOORDERHEIDE Landschapstype Jong bos Ensemble landgoed met landhuis, ommuurde Engelse tuin, moes- en kruidentuin, sierperk, waterwerken, piramides, dienstwoningen, toegangshekken, zwembad, tennisbaan. Samenspel van bos, heide, water en architectuur op een oppervlakte van 18 hectare. Tijd Interbellum, in het bijzonder 1939-1941 Omschrijving Landgoed Noorderheide is aangelegd in de periode 1939-1941. Oprichter was dhr. D.G. van Beuningen, koopman, industrieel, reder en kunstverzamelaar. Het ontwerp van het landgoed is afkomstig van architect Frits Eschauzier. Het huis heeft twee parallel liggende vleugels aan beide kanten van een binnenhof. Het huis ligt in de beschutting van het bos, maar had aan de andere zijden uitzicht op de heide en op het vijf kilometer verderop gelegen landgoed Stakenberg. Deze zichtlijn is karakteristiek voor ontwerpen van Eschauzier. Ook aan het interieur is professionele zorg besteed. Van Beuningen is de mede-naamgever van het bekende museum Boijmans-Van Beuningen. De familie schonk een groot aantal schilderijen uit de privé-collectie aan het museum.

48

Quickscan cultuurhistorische waarden Nunspeet

Waardering De architectuur van het landhuis is een voorbeeld van een rijk uitgevoerde variant op de Delftse school-stijl uit de jaren ’30. Het gebouw met bijgebouwen behoren tot de belangrijkste werken van de architect Eschauzier. Het landhuis met het interieur zijn gaaf bewaard gebleven. De bebouwing is onderdeel van een groter ensemble met tuinaanleg en verbindingen met het omliggende landschap. Het landgoed vertegenwoordigt de periode (18501940) waarin welgestelden een woonplaats zochten in fraaie landelijke gebieden. Noorderheide is een buitenplaats op de noordelijke Veluwezoom. Vraag: Het landhuis met tuin is aangewezen als Rijksmonument. Is dit voldoende of zouden de grenzen van het ensemble opgerekt moeten worden?

LANDGOED NOORDERHEIDE

Afb. Kaart van Landgoed Noorderheide.

Afb. Piramides op het landgoed Noorderheide.

Augustus 2011 |

Gelders Genootschap

49

4.2.2 B-KLASSSE ‘KARAKTERISTIEKE ENSEMBLES’ De B-klasse ensembles zijn gebieden waar cultuurhistorisch een interessant verhaal te vertellen is, maar waar de gaafheid, authenticiteit, herkenbaarheid en samenhang minder sterk aanwezig zijn dan in de A-klasse ensembles. LANDGOED EN RECREATIEPARK STAKENBERG Landschapstype Jong bos, landgoedbos, recreatiebos en productiebos. Ensemble landgoed met oud landhuis, tuinmanswoning en vakantiebungalows. Gelegen bij productiebos en oude schapendrift. Tijd oorspronkelijk ca. 1915, WO I. Omschrijving De Stakenberg ligt tussen de Elspeetse heide (west), Schotkamp (zuid) en Stakenbergweg (noordoost). Het is oorspronkelijk een heuvel op de Veluwe. Tot 1900 was dit woeste grond. Vanaf 1910 werden in dit gebied landgoed Refugium en landgoed De Stakenberg aangelegd, beide door welgestelde families. Landgoed De Stakenberg bestond uit een landhuis, boswoning, beheerderswoning en een tuinmanshuis. Door financiële problemen moest de familie afstand doen van het landgoed. Het boshuis werd eind jaren dertig vervangen door een bungalow en het landhuis werd verhuurd. Vanaf die tijd deed het landhuis dienst als hotel. In de oorlogsjaren is het landgoed in gebruik geweest door de Duitsers. In 1943 is Huize de Stakenberg afgebrand.

50

Quickscan cultuurhistorische waarden Nunspeet

Landgoed Refugium werd in 1913 aangelegd naast De Stakenberg. Op dit landgoed stonden vier huizen: ’t Stulpje, De Hoeve, Junipera en ’t Zonnetje. Het landgoed was net klaar toen de Eerste Wereldoorlog aanbrak. In die tijd werden Belgische soldaten die de grens naar het neutrale Nederland waren overgestoken te werk gesteld op landgoederen als Refugium. Na de Tweede Wereldoorlog verkochten de eigenaren het landgoed. Het werd in gebruik genomen als vakantiepark voor PTT-medewerkers en hun gezinnen. Dit duurde tot 2000. Waardering Twee landgoederen met bijzondere verhalen, maar wat overgebleven is, zijn slechts een paar losse onderdelen. Wat nu De Stakenberg heet, is in feite een deel van landgoed Refugium. Huize Stakenberg is verloren gegaan in de jaren ’40, de andere drie gebouwen zijn afgebroken en vervangen door nieuwbouw. Van de vier huizen op Refugium is Huis Junipera nog in originele staat terug te vinden. Villa ’t Stulpje is onderdeel van het tegenwoordige hotel Hampshire Inn. In het park zijn sporen terug te vinden van het oude landgoed in de overblijfselen van paden en beplanting.

LANDGOED EN RECREATIEPARK STAKENBERG

Afb. Hoofdhuis met in de lage aanbouw met mansardekap een kleine verwijzing naar de vroegere villa ’t Stulpje van landgoed Refugium.

Afb. De Hoeve behoorde tot landgoed Refugium. De boerderij is bijna geheel gereconstrueerd in 2003 en staat nu midden in het recreatiepark.

Afb. Huis Junipera herinnert ons aan de stichting van Landgoed Refugium, waar later recreatiepark De Stakenberg is gevestigd.

Augustus 2011 |

Gelders Genootschap

51

MENNORODE Landschapstype Jong bos Ensemble Kerk, hoofdgebouw, schuren, fietshokken. Tijd 1925

Ensemble Kerk, hoofdgebouw Tijd 1950-1960, wederopbouw

Omschrijving Bij Elspeet ligt Conferentieoord Mennorode. Op het terrein staat een aantal oudere gebouwen die hun oorsprong te danken hebben aan de oprichting van het broederschapshuis van de doopsgezinde gemeenschap in 1925. Waardering Aan de oude gebouwen is veel veranderd. De panden zijn niet gaaf en oorspronkelijk. De historische achtergrond is illustratief voor de eerste helft van de 20ste eeuw waarin de verzuiling onderdeel was van de samenleving. Voor verschillende groeperingen waren aparte gemeenschapshuizen en kampen.

52

VAKANTIEKOLONIEHUIS ST WILLIBRORD/ PHILADELPHIA Landschapstype Jong bos

Quickscan cultuurhistorische waarden Nunspeet

Omschrijving Voormalig ‘koloniehuis’. Dit was in de jaren ’50 en ’60 een thuis voor ‘bleekneusjes’ en voor kinderen waarvan de moeder rust nodig had. Waardering Naast het tehuis staat de bijbehorende kerk. De gebouwen horen bij elkaar. Behalve de twee gebouwen is weinig te herkennen van de situatie uit de jaren ’50 en ’60. Aan de gebouwen is de hoofdvorm te herkennen van de oorspronkelijke bouw. Gezien de veranderingen, betreffen dit wellicht eerder karakteristieke dan monumentale panden.

MENNORODE

VAKANTIEKOLONIEHUIS ST WILLIBRORD/ PHILADELPHIA

Augustus 2011 |

Gelders Genootschap

53

GROTE EN KLEINE KOLONIE Landschapstype Jonge heideontginning Ensemble Grote en Kleine Kolonie met wegenpatroon, beplanting, relatie met heidevelden en met Elspeet en de vroeg 20ste eeuwse agrarische bebouwing. Opvallend kenmerk zijn de kalverstallen uit de periode van specialisatie en intensivering in de landbouw. Tijd ontginningsboerderijen 1900-1930, wederopbouw 1950-1960 en kalverstallen uit 1960-1990. Omschrijving Het karakter van dit relatief jonge landschap is vooral agrarisch, open, kleinschalig en recht. Het opvallende aan dit gebied is het contrast met de omgeving. In het noorden grenst de Grote Kolonie bijvoorbeeld aan de heide op de Schotkamp waar een Celtic Field ligt. In de nabijheid ligt ook de droge Oude Beek waar de eerste bewoning in de gemeente heeft plaatsgevonden. In dit jonge landschap zijn de verschillen duidelijk zichtbaar tussen het oude en het jonge landschap.

54

Quickscan cultuurhistorische waarden Nunspeet

Waardering Door de ontwikkelingen in de landbouw en de daarbij behorende ruimtelijke verandering is het landschap wat dichter bebouwd geraakt met verschillende soorten bebouwing. Dit geeft het gebied een wat rommelig karakter. Wanneer goed gekeken wordt zijn echter veel oorspronkelijke ontginningsstructuren nog in tact. Ook valt de steeds herhalende hoofdvorm van woningen op. Dit gebied vertegenwoordigt de periode waarin de overheid gebieden aanwees waar minder welgestelden een agrarisch bedrijf konden starten. De zogenaamde keuterontginningen op voormalige woeste gronden. De rechte wegen illustreren de planmatige aanleg. De Grote en Kleine Kolonie zijn beeld-ondersteunende gebieden voor de vroeg 20ste eeuwse ontwikkeling van gemeente Nunspeet.

COMPLEX KALVERSTALLEN Landschapstype Jonge heideontginning Ensemble diverse kalverstallen bij elkaar Tijd 1960-1990 Omschrijving De periode van massale schaalvergroting, specialisatie en intensivering in de landbouw is voorbij. Tegenwoordig worden veel kalverstallen, varkensschuren en kippenstallen afgebroken met behulp van speciale regelgeving. De overheid probeert hiermee de verrommeling tegen te gaan en zien kans om op de leegkomende plekken ruimtelijke kwaliteit te realiseren. Het instrumentarium zorgt ervoor dat vele stallen gaan verdwijnen. Bij Elspeet staat nog een groot aantal kalverstallen. Een grote concentratie is te vinden op de kruising Merelweg-Stakenbergerweg Elspeet. Waardering De kalverstallen vertegenwoordigen de agrarische ontwikkeling die volgde op de voedseltekorten in de wederopbouwperiode. Dat was niet alleen een landelijke ontwikkeling, maar gold vooral voor de zandgebieden op de Veluwe, Achterhoek, Peel, Gelderse Vallei. Elspeet is een voorbeeld van een Veluws agrarisch dorp waarin de ontwikkeling onderdeel was van de agrarische samenleving in de tweede helft van de 20ste eeuw.

GROTE EN KLEINE KOLONIE

Afb. Het type woningen in de Grote en Kleine kolonie is de 20ste eeuwse opvolger van het hallehuistype dat in de eeuwen daarvoor gebouwd werd. De jonge heideontginningsboerderijen hebben echter een hogere nok- en goothoogte. Het dak is bedekt met dakpannen. Ook de situering verschilt met de voorgangers. De rooilijn van de 20ste eeuwse panden ligt verder van de weg af en de huizen staan op ruime afstand van elkaar in het landschap, met de nok haaks op de weg gericht.

COMPLEX KALVERSTALLEN

Augustus 2011 |

Gelders Genootschap

55

OVERIG In Nunspeet zijn meer plekken aan te wijzen waar objecten, structuren en landschappen in samenhang met elkaar in de omgeving liggen. In deze QuickScan wordt tot slot de aandacht gevestigd op de gebieden: Het laagland en oude kustgebied met de beken en wegen van hoog naar laag - Ruimtelijk een fraai gebied waarin de wisselwerking tussen landschapstypen zichtbaar en beleefbaar is. Grafheuvelcomplexen en het Celtic Field - Verwijzing naar het rijke prehistorische leven in gemeente Nunspeet. Landgoed Het Ronde Huis Landgoed Soerel met leemput Hulshorsterzand Als verwijzing naar de ontbossing en overbegrazing van de heide. Complex Winkelmankazerne Elspeterweg Nunspeet - Als verwijzing naar de militaire geschiedenis 1850-2000. Het militair tehuis is een fraai overgebleven pand van dit uiteengevallen ensemble. Oude Hof, Elspeet, oude bouwlanden - Een op het eerste oog onbeduidende weg. Hier is echter wel de overgang tussen agrarische engen en woeste heide zichtbaar en beleefbaar.

56

Quickscan cultuurhistorische waarden Nunspeet

‘Links loopt de weg naar den Krommen Weg, gaan we dan rechts dan komen we op de Pol, drie boerderijen recht voor ons. We begrijpen dus, dat we dan een omweg maken. Rechts voert een wegje, dat alleen in den hooitijd bereden wordt, het spoedigst naar zee. Gaan we evenwel vonder recht voor ons over, dan bereiken we door de weilanden heen in een oogenblik de Pol. Misschien zijt ge een weinig bevreesd voor de koeien, die daar in de weide loopen te grazen, doch ik kan kan u geruststellen, die vrees is ongegrond. Mocht ge de zaak evenwel nog niet goed vertrouwen, dan gaan we rechts en weldra zijn we aan zee. In welken tijd van den zomer men deze wandeling ook doet, ze is altijd prettig; in Mei, als tal van bloemen den weg versieren, als het lentegroen nog niets van zijn frischheid heeft verloren en de hooilanden zich als een bloemtapeet aan ons oog vertoonen, of later, als ze gestoffeerd zijn met hooioppers en er een gezellige drukte heerscht van bontgekleede boerinnetjes en stevige boerenknapen.’ Uit: Geïllustreerde Wandelgids van Nunspeet en Omstreken. Met twee gekleurde wandelkaarten. Harderwijk: Firma I. Wedding. Jaar van uitgave onbekend. Vermoedelijk omstreeks 1880. P 26.

Augustus 2011 |

Gelders Genootschap

57

58

Quickscan cultuurhistorische waarden Nunspeet

5. WAARDEVOLLE KARAKTERISTIEKE OBJECTEN 5.1 INLEIDING In gemeente Nunspeet zijn Rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten aangewezen. Deze gebouwen zijn voldoende beschermd. Buiten deze selectie, zijn gebouwen en objecten te vinden die vanwege hun hoofdvorm, architectuurstijl of ligging karakteristiek en beeldbepalend zijn voor Nunspeet. In deze QuickScan zijn objecten opgenomen die tijdens het veldwerk en bij eerdere inventarisaties opgevallen zijn omdat zij de kenmerken van een landschapstype versterken. Daarnaast zijn er objecten gesignaleerd die vanwege hun verschijningsvorm bijzonder zijn, of omdat zij een thema binnen de ontstaansgeschiedenis van Nunspeet vertegenwoordigen. De lijst die in dit hoofdstuk genoemd wordt is niet compleet. De gebouwen geven wel een indicatie van de kenmerkende bebouwing in de gemeente. Zonder de bebouwing zou de zichtbaarheid van de cultuurhistorie in de ruimte verminderen. Ze zijn beeld-ondersteunend en verdienen aandacht bij ruimtelijke ontwikkelingen in de toekomst. Die aandacht kan uitmonden in bescherming van ligging, materiaalgebruik en hoofdvorm, maar de voorbeelden kunnen ook als inspiratiebron dienen voor nieuwe bouwwerken.

Augustus 2011 |

Gelders Genootschap

59

HET OUDE KUSTGEBIED

Object

Bebouwing

Landschappelijke ligging

Hallehuisboerderij 1850-1910. Zadeldak met wolfseind.

Het huis staat met de nokrichting haaks aan de weg. De weg is een oost-west georiënteerde verbindingsweg tussen de bouwlandgordel en het lage kustgebied. De bebouwing en de weg staan in samenhang met elkaar.

Strandwallen

Laagland Bredeweg 49

Vreeweg 93, Nunspeet

60

Quickscan cultuurhistorische waarden Nunspeet

Varelseweg 50

GEEN FOTO BESCHIKBAAR

Staat aan de oost-west georiënteerde weg tussen laagland en hoogland.

Varelseweg 80

GEEN FOTO BESCHIKBAAR

Staat aan de oost-west georiënteerde weg tussen laagland en hoogland

Varelseweg 12-14

GEEN FOTO BESCHIKBAAR

Staat aan de oost-west georiënteerde weg tussen laagland en hoogland

Veelhorsterweg 7 t/m 13

Augustus 2011 |

Gelders Genootschap

61

Object

Bebouwing

Landschappelijke ligging

T-boerderij met de deel die uitkomt op het erf. De ontsluiting verloopt via het erf.

De boerderij staat aan de rand van de eng, waarvan de andere zijde eindigt bij de Bovenweg.

Oude bouwlanden – Rug van Wessinge Bovenweg 93, T-boerderij

Bovenweg 99

Bovenweg 14;16

62

GEEN FOTO BESCHIKBAAR

Quickscan cultuurhistorische waarden Nunspeet

Kolmansweg 89

Kolmansweg 71

Augustus 2011 |

Gelders Genootschap

63

OVERGANGSZONE

Object

Bebouwing

Tussenzone Hullerweg 69 Nunspeet

GEEN FOTO BESCHIKBAAR

Boerderij

Hullerweg 64 Nunspeet

Boerderij Gerrekeshoeve

64

Quickscan cultuurhistorische waarden Nunspeet

Landschappelijke ligging

Oude bouwlanden – engen Klarenweg 16, Hulshorst

Augustus 2011 |

Gelders Genootschap

65

ZANDGEBIED

Object

Bebouwing

Landschappelijke ligging

Stuifzand

Heide

Oude bouwlanden – enclaves Vierhouterweg 37, Elspeet

Hallehuisboerderij 1850-1910. Zadeldak met wolfseind. Kippenhok, Elspeet

66

Quickscan cultuurhistorische waarden Nunspeet

Het kippenhok is gelegen aan de zuidkant van de oude kern van Elspeet, in de driehoek tussen de Staverdenseweg, Oude Garderenseweg en Oude Hof.

Verenigingsgebouw tbv postduivensport, Elspeet

Het verenigingsgebouw staat aan de zuidkant van de oude kern van Elspeet, in de driehoek tussen de Staverdenseweg, Oude Garderenseweg en Oude Hof.

Oude Hof, Molenweg, Elspeet. Molenaarswoning

In de driehoek tussen de Staverdenseweg, Oude Garderenseweg en Oude Hof staat een verscholen complex met molenaarswoning en molen.

Oude Hof, Molenweg, Elspeet. Molenaarswoning

Augustus 2011 |

Gelders Genootschap

67

Object

Bebouwing

Jonge heideontginning Stakenbergweg 118, Elspeet. Ouder type van het hallehuis in de jonge heideontginning.

Stakenbergweg 149, Elspeet

Stakenbergweg 88, Elspeet

68

Quickscan cultuurhistorische waarden Nunspeet

Landschappelijke ligging

Veenweg 36 Elspeet

Veenweg 86 Elspeet

Kleine kolonieweg, Elspeet. Kalverstallen

Augustus 2011 |

Gelders Genootschap

69

Merelweg 50, Elspeet

Stakenbergweg 23, Elspeet

70

Quickscan cultuurhistorische waarden Nunspeet

Object

Bebouwing

Landschappelijke ligging

Oude bossen Vaassenseweg 5 Elspeet, wederopbouwboerderij

Apeldoornseweg 89, Elspeet. Jachthuis familie Van Beuningen

Het voormalig jachthuis staat op de overgang van de Elspeter eng naar het Oude Elspeterbos.

Augustus 2011 |

Gelders Genootschap

71

Object

Bebouwing

Jonge bossen

Landgoederen

Overig

Elspeterbosweg 118 Vierhouten, Bushalte

72

Oud millitair tehuis Generaak Winkelman Kazerne

Quickscan cultuurhistorische waarden Nunspeet

Landschappelijke ligging

Augustus 2011 |

Gelders Genootschap

73

6. KAART CULTUUR­ LANDSCHAPPEN EN WAARDEVOLLE ENSEMBLES IN NUNSPEET

TOELICHTING Op de kaart is het ‘oude kustgebied’ aangegeven met geel (strandwallen) en lichtgroen (laagland). In het laagland ligt de met roodbruin aangegeven Rug van Wessinge. Roodbruin hoort bij bouwland of eng. Dit zijn de oude akkers die door mensen zijn opgehoogd. Ze liggen vrijwel altijd op flanken van hogere delen in het landschap. Ook hier liggen of lagen de oude akkers op een zandrug in lager gebied. De ‘overgangszone’, tussen lage en het hoge land is verdeeld in twee delen. Met okergeel ligt tegen het laagland de zogenoemde ‘tussenzone’. Hier komen de langgerekte hoevestroken voor. In dit deel ligt ook de 19de eeuwse Zuiderzeestraatweg. Met roodbruin zijn de bouwlanden aangegeven, die op deze plek in een langgerekte gordel liggen. De gordel ligt parallel aan de voormalige Zuiderzeekust en is gemeentegrensoverschrijdend. Op de gordel zijn nederzettingen ontstaan na de agrarische ontginning in de volle middeleeuwen. Een waardevol ensemble waar dit nog zichtbaar is, ligt bij Hulshorst. Het ‘zandgebied’ kent meerdere subcultuurlandschappen. Met lichtgeel zijn de stuifzanden aangegeven. Deze zijn in het verleden uitgebreid en weer ingekrompen. De paarse vlekken geven de heidevelden aan. Ze liggen vooral in het midden van de gemeente, tussen de kernen Nunspeet, Elspeet en Vierhouten.

Het lichtere paars geeft de jonge heideontginningen ‘Grote en kleine kolonie’ aan bij Elspeet. Elspeet zelf heeft net als Vierhouten de roodbruine kleur van oude bouwlanden gekregen. Het gaat in het zandgebied om engcomplexen, ook wel enclaves genoemd, omdat zij als eilanden midden op de Veluwe liggen.

74

Quickscan cultuurhistorische waarden Nunspeet

In de bruine vlakken liggen oude loofbossen. Zij liggen aan de bouwland-engen. In het overige gebied komen veel jonge productiebossen voor met naaldbomen en rechte wegen. Verspreid liggen in Nunspeet ook landgoederen die een eigen aanleg kennen. Bijzondere complexen zijn de oude recreatieparken en het verscholen dorp.