Document · PDF

Schriftelijk De heer J. Bouw Artikel rapport 606 wur van der steen en cornelissen honingbij factoren foerageergedrag dracht nederland

Beeldvormende bijeenkomst 2 februari 2026, gemeente NunspeetBij agendapunt: Diverse documenten van de heer J. Bouw.28.504 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 4

Figuur 10.

(uit Waddington, 1994). De verdeling van twee naast elkaar staande volken (CA1 en CA2) over het landschap. Op de opeenvolgende dagen vliegen de volken CA1 en CA2 op meest verschillende en soms overlappende locaties. Dit geldt zowel voor nectar als voor stuifmeel CA2vliegt vooral op de dracht op korte afstand terwijl CA1 het verder gaat zoeken.

3.2

Seizoeninvloed

3.2.1

Lente- en zomervluchten

In het voorjaar dansen de bijen voor nectar met een suikerpercentage van 30%. In de zomer is ongeveer de dubbele concentratie (50 – 70%) nodig om de bijen te stimuleren dit actief te gaan communiceren met een dans. In het najaar loopt het weer af en is een laag suikergehalte al aantrekkelijk voor bijen (Figuur 11). Dit verloop van de suikerconcentratie waarop de bij reageert met dansen is ongeveer gelijk met het verloop van de bloei van belangrijke drachtplanten in Nederland. Ook de grootte van het broednest vertoont dezelfde lijn in de loop van het bijenseizoen. Bijen verzamelen het voedsel in het voorjaar op kortere afstanden van de kast dan in de zomer. In de lente hebben de bijen een hogere thoraxtemperatuur (35,7 oC) dan in de zomer (26,8 oC). Deze hogere temperatuur beschermt de bij tegen afkoeling bij de lagere omgevingstemperaturen (Kovac & Schmaranzer, 1996). De hogere lichaamstemperatuur kost meer energie. Dit gaat ten koste van de afstand die afgelegd kan worden.

Figuur 11.

De minimale suikerconcentratie waarvoor honingbijen dansen in de loop van het actieve bijenseizoen. 1 molair suiker is ongeveer 34% (molgewicht sucrose = 342). Figuur overgenomen uit Seeley 1985 p 95.

Effect bijenziekten op foerageergedrag

Elke bijenziekte of parasitering heeft effect op het bijenvolk en daarmee direct of indirect op het foerageergedrag. In dit hoofdstuk beperk ik me tot een beknopte bespreking van de twee meest voorkomend bijenziekten: parasitering van het broed door de mijt Varroa destructor en de infectie van de ventriculus (middendarm) door Nosema apis en/of Nosema ceranae.

4.1

Varroa destructor

De varroamijt Varroa destructor heeft een negatieve invloed op het vlieggedrag, oriëntatie en terugkeergedrag na de foerageervlucht. Dit is het resultaat van een verstoord leergedrag dat zich uit in gebrekkige oriëntatie op de kast en het waarnemen van stimuli uit de omgeving (Kralj et al., 2007). Werksters die in het popstadium geparasiteerd zijn door de varroamijt leven korter en beginnen eerder dan niet-geparasiteerde bijen met stuifmeelhalen (Janmaat & Winston, 2000).

4.2

Nosema

Nosemaziekte of Nosemose is de meest voorkomende bijenziekte. Sinds de introductie van Nosema ceranae in Apis mellifera, de besmettingen werden in het begin van deze eeuw voor het eerst gevonden, komt een infectie van Nosema ceranae vaker voor dan die met Nosema apis. Nosema apis en Nosema ceranae zijn Microsporidia die primair het (midden)darmweefsel van honingbijen infecteren (Fries, 2010). Het resultaat hiervan is een verminderde stofwisseling. Dit heeft consequenties voor de leeftijdsverwachting en het foerageergedrag. Omdat het voedsel slechter verteerd kan worden zijn de voedersapklieren (HPG) van nosemazieke bijen minder ontwikkeld en is ook de broedzorg door de zieke bijen minder dan die van de gezonde bij. Door het zieke darmweefsel komt er minder suiker in het hemolymf en dit maakt de bij hongerig en vermoeid; ze heeft minder energie. Nosemazieke bijen vragen meer voedsel en vliegen vaker uit om voedsel te gaan verzamelen ondanks dat ze minder energie hebben. Dit is de oorzaak dat nosemazieke bijen de retourvlucht van de drachtbron naar de kast niet meer halen (Mayack & Naug, 2009). Omdat ook de eiwitvertering verstoord wordt consumeert de nosemazieke bij in de voedsterbijperiode meer stuifmeel (Sokòll et al., 2007).

Het uitwisselen van stuifmeel en plantpathogenen in het bijenvolk

Dit hoofdstuk sluit niet direct aan bij het voorgaande waarin factoren die bepalen hoe een bijenvolk de omgeving exploreert en exploiteert worden behandeld. Ik heb toch gemeend dit hoofdstuk toe te moeten voegen omdat het een belangrijk neveneffect is van het gedrag van bijen en een direct gevolg van het foerageergedrag. Bij het foerageren van de bijen wordt niet alleen nectar, stuifmeel en propolis verzameld maar ook ander materiaal dat zich in de bloem bevindt. Dit hoofdstuk is geen alomvattend beschrijving van wat hierover bekend is maar stipt enkele relevante onderzoeken aan.

Figuur 12.

De geveerde haren van de honingbij. Uit Goodman, L. 2003. Form and function in the honey bee. IBRA International Bee Research Association. ISBN 0 86098 243 2.

Bijen hebben geveerde haren waardoor materiaal dat zich op en in de bloemen bevindt meegenomen wordt (Figuur 12). Een groot deel hiervan wordt uit het haarkleed gekamd maar een restant blijft achter. Dit materiaal dat naast stuifmeelkorrels afkomstig kan zijn van plantpathogenen, van fijnstof van atmosferische depositie en van pesticide suspensies, wordt door fysiek contact tussen de bijen onderling uitgewisseld. Opgelost materiaal, zoals pesticiden, afkomstig van systemische middelen en gespoten pesticide-oplossingen die in de nectar en op het stuifmeel terecht komen worden in het volk via trophallaxis en fysiek contact over alle bijen verspreid. Dit gegeven wordt gebruikt voor de bio-indicatie van plantpathogenen, pesticiden en milieuverontreinigingen (zware metalen) bij bijenvolken. De volgende onderdelen worden kort besproken: stuifmeel en plantpathogenen.

5.1

Stuifmeel

Het uitwisselen van stuifmeel is van essentieel belang bij de kruisbestuiving. Zelf-incompatibele rassen van bijvoorbeeld appel hebben stuifmeel van andere appelrassen nodig voor vruchtzetting. Gegeven dat honingbijen in boomgaarden zich beperken tot slechts enkele bomen van hetzelfde ras is de kans op bestuiving van boom tot boom vrij klein. Uitwisseling tussen bijen van stuifmeel in de kast vergroot de kans op kruisbestuiving (DeGrandiHoffman et al., 1984).

30 Binnen de kast / volk hebben alle bijen stuifmeel in het haarkleed. Het wordt tussen de bijen uitgewisseld door fysiek contact. Bij het verzamelen van het stuifmeel en ook als bijvangst bij het verzamelen van nectar komt stuifmeel in het haarkleed. Dit wordt al tijdens het verzamelen en tijdens de vlucht uit het haarkleed geveegd en in de corbicula gestopt. Dit afborstelen is echter nooit zodanig dat al het stuifmeel verwijderd wordt. Honingbijen kunnen zich niet goed schoonmaken achter het hoofd, de centrale dorsale delen van de eerste thorax segmenten en de eerste twee abdomen segmenten. Hierdoor blijft een deel van het stuifmeel achter in het haarkleed (Free & Williams, 1972; Lukoschus, 1957; Wadl et al. 2009). Wanneer ‘schone’ bijen in een bijenvolk geplaatst worden heeft 95% tot 100% binnen 3 à 4 uur stuifmeel in het haarkleed, afkomstig van andere bijen in het volk. Dit stuifmeel behoudt de normale kiemkracht (DeGrandi-Hoffman et al., 1986). Wanneer een bij uitvliegt, heeft deze gemiddeld 6706 (4000 – 13000) stuifmeelkorrels in het haarkleed (Free & Williams, 1972). Ook bijen die nog nooit buiten zijn geweest, hebben stuifmeel in het haarkleed, vooral van de relatief kleine pollenkorrels (Paalhaar et al., 2008). Een stuifmeelkorrel weegt 33,5 ng (Phacelia), 113 ng (Acer) tot 875 ng (mais) (Kleinjans et al., 2012; Babendreier et al., 2004).

Een bij heeft bij het uitvliegen gemiddeld 6706 stuifmeelkorrels in het haarkleed bij het uitvliegen (Free& Williams, 1972). Een bij verzamelt 15 mg stuifmeel per vlucht. Met een gemiddeld gewicht van 100 ng zijn dit 150 000 korrels en bij een gemiddeld stuifmeelkorrelgewicht van 50 ng dan zijn dit 300 000 korrels. Van deze stuifmeelvracht per vlucht blijft er na het uitkammen en door fysieke uitwisseling in de kast 2 tot 4% (6706/150000) tot 6706/300 000) achter in het haarkleed.

5.2

Micro-organismen

Erwinia amylovora Erwinia amylovora, de veroorzaker van bacterievuur wordt door honingbijen overgedragen. De bacterie komt, behalve in het excudaat op de bladeren en twijgen, vruchten en tak, stam en wortel ook voor in de nectar waar het door bijen verzameld wordt. In de bloemen zijn gewoonlijk de eerste symptomen van bacterievuur te zien. In de honing in de bijenkast blijft de bacterie minder dan een week kiemkrachtig. Bij 4o C. is dit tot 11 weken. In was, bodemmul, propolis en stuifmeel blijft de kiemkracht bij 4 o C maximaal respectievelijk 3 weken, 1 dag, 1 dag en 50 weken behouden. Bij hogere temperaturen is dit aanmerkelijk korter. In stuifmeel dat bewaard wordt bij 35 o C, de temperatuur van het broednest in het bijenvolk, sterven de bacteriën binnen een week (Wael de,1988). De suikerconcentratie bepaalt of de bacterie wel of niet kan kiemen; bij lage suikerconcentraties (2 – 4%) kiemt de bacterie snel, bij hogere suikerconcentraties steeds minder en boven 30% niet meer (Ivanoff & Keitt, 1941). De lage suikerconcentraties zijn niet aantrekkelijk voor bijen maar omdat de suikerconcentratie in nectar, afhankelijk van de luchtvochtigheid, sterk kan wisselen, kunnen periodes voorkomen die de groei van de bacterie bevorderen. Bij een hoge luchtvochtigheid is, door hygroscopie van suiker, het suikerpercentage in de nectar lager dan bij een lage luchtvochtigheid.

Blueberry shock ilarvirus Onderzoek van Bristow & Martin (1999) toonde aan dat het Blueberry shock ilarvirus (B1ShV), dat voorkomt in en op het stuifmeel van de blauwe bes highbush blueberry (Vaccinium corymbosum L.), effectief door bijen van zieke naar gezonde planten overgebracht kan worden. Het virus blijft minimaal een week in het bijenvolk infectieus.

Referentie Amdam, G.V., Omholt, S.W. (2002) The regulatory anatomy of honeybee lifespan. J. Theor. Biol. 216: 209-228 Amdam, G.V., Simoes, Z.L.P., Hagen, A. Norberg, K., Schoder, K., Mikkelsen, O., Kirkwood, T.B.L., Omholt, S.W. (2004) Hormonal control of the yolk precursor Vitellogenin regulates immune function and longevity in honeybees. Experimental. Gerontology 39: 767-773 Babendreier, D., Kalberer, N., Romeis, J., Fluri, P., Bigler, F. 2004. Pollen consumption in honey bee larvae: a step forward in the risk assessment of transgenic plants. Apidologie 35: 293-300 Beekman, M., Gilchrist, A. L., Duncan, M., Sumpter, D.J.T. 2007, What makes a honeybee scout? Behav Ecol Sociobiol (2007) 61:985–995. DOI 10.1007/s00265-006-0331-9 Beutler, R. 1953. Nectar. Bee World 34: 106-116, 128-136, 156-162 Blatt, J., Roces, F. 2001. Haemolymph sugar levels in foraging honeybees (Apis mellifera): dependence on metabolic rate and in vivo measurement of maximal rates of trehalose synthesis. J Exper. Biol. 204: 2709-27165 Brandstetter, M., Crailsheim, K., Heran, H. 1988. Provisioning of food in the honeybee before foraging. In BIONAreport 6, Akas. Wiss.u. Lit., Mainz pp 129-148. G. Fischer, Stuttgard. Bristow, P. R., Martin, R. R. 1999. Transmission and the role of honeybees in field spread of blueberry shock ilarvirus, a pollen-borne virus of highbush blueberry.

Phytopathology 89:124-130 Brodschneider, R., Hrassnigg, N., Vollmann, J., Petz, M., Riesberger-Gallé, U, Crailsheim, K. 2007. Liquid nutrion within a honeybee colony, who feeds? Abstracts Arbeitsgemeinschaft der Institute für Bienenforschung e. V.. Jahrestagung in Veitshöchheim 27 – 29 März, Apidologie 38: 482-504 Butler, C.G. 1945.The influence of various physical and biological factors of the environment on honeybee activity. An examination of the relationship between activity and nectar concentration and abundance. Journal of experimental biology(21): 5-12 Butler, C.G., Simpson, J. 1958. The source of the queen substance of the honey-bee (Apis mellifera l.) Proceedings of the Royal Entomological Society of London. Series A, General Entomology 33 (7-9): 120–122, October 1958. DOI: 10.1111/j.1365-3032.1958.tb00458.x Camazine, S. 1993. The regulation of pollen foraging by honey bees: how foragers assess the colony’s need for polle. Beh. Ecol. Sociobiol. 32: 265-272 Crailsheim, K. 1985. Distribution of hemolymf in the honeybee (Apis mellifera) in relation to season, age and temperature. J. Insect Physiol 31: 707-713 Crailsheim, K 1988a. Regulation of food passage in the intestine of the honeybee (Apis mellifera L.) Insect Physiol 34: 85-90 Crailsheim, K. 1988b. Intestinal transport of sugars in the honeybee (Apis mellifera L.) J. Insect Physiol. 34: 839-845 Crailsheim, K. 1998.

Trophallaxic interactions in the adult honeybee (Apis mellifera L.) Apidologie 29: 97-112 Crailsheim, K., Brodschneider, R. 2014. Honeybee nutrition. Presentatie Coloss CSI workshop Febr, 7, 2014

Corbet, S. A. 2003. Nectar sugar content: estimating standing crop and secretion rate in the field Apidologie 34 (2003) 1–10, DOI: 10.1051/apido:2002049 Dadant. 1978. The Hive and the Honeybee. Dadant & Sons. Hamilton. Illinois 725 DeGrandi-Hoffman, G., Hoopingarner, R., Baker, K. 1984. Pollen transfer in apple orchards: tree-to-tree or bee-tobee. BeeWorld 65: 126-133 DeGrandi-Hoffman, G., Hoopingarner, R., Klomparens, K. 1986. Influence of Honey Bee (Hymenoptera: Apidae) Inhive Pollen Transfer on Cross-pollination and Fruit Set in Apple. Environmental Entomology. Volume 15, pp 723725 DeGrandi-Hoffman, G., Hagler, J. 2000. The flow of incoming nectar trough a honeu bee (Apis mellifera L.) colony as revealed by a protein marker. Insectes soc. 47: 302-306 Delaplane, K.S., Steen, J. van der, Guzman-Novoa, E. 2013. Standard methods for estimating strength parameters of Apis mellifera colonies. In V Dietermann; JD Ellis; P Neumann (Eds) The Coloss Beebook, Volume I: standard methods for Apis mellifera research. Journal of Apicultural Research 52(1): (2013) DOI 10.3896/IBRA.1.52.1.03 Dobson, H.E.M. 1988. Survey of pollen and pollenkitt lipids, chemical cues to flower visitors? Amer. J. Bot. 75(2): 170-182 Dreller, C, Page, R.E., Fondrk, M.K. 1999.

Regulation of pollen foraging in honeybee colonies: effects of young brood, stored pollen, and empty space, Behav Ecol Sociobiol 45: 227-233 Dyer, F.C., Gould, J.L. 1981. Honey Bee Orientation: A Backup System for Cloudy Days, Science 27, Vol. 214 (4524): 1041-1042, DOI: 10.1126/science.214.4524.1041 EFSA (European Food Safety Authority, 2014. Guidance on the risk assessment of plant protection products on bees (Apis mellifera, Bombus spp. and solitary bees). EFSA Journal 2013; 11(7): 3295 (4 July 2014) DOI. 10.293/J/EFSA/2014.3295 Esch, H.E., Zhang, S., Mandyan V. Srinivasan, M.V., Juergen Tautz, J. 2001. Honeybee dances communicate distances measured by optic flow. NATURE |VOL 411: 581 – 583 Farina, W. M. 1996. Food-exchange by foragers in the hive – a means of communication among honey bees? Behav Ecol Sociobiol (1996) 38 : 59–64 Fewell, J.H., Winston, M.L. 1992. Colony state and regulation of pollen foraging in the honeybee (Apis mellifera L.). Behav Ecol Sociobiol 30: 387-393 Fluri, P., Lüschert, M., Wille, H., Gerig, L. (1982) Changes in weight of the pharyngeal gland and haemolymph titres of juvenile hormone, protein and vitellogenin hormone, protein and vitellogenin in worker honey bees. J. Insect Physiol. 28: 61-68 Fluri, P., Bogdanov, S. (1987) Age dependence of fat body protein in summer and winter bees (Apis mellifera) in Eder, J.

et al.,Chemistry and biology of social insects. Verlag J. Peperny, München 1987) Free, J.B. 1966. The Foraging Areas of Honeybees in an Orchard of Standard Apple Trees Journal of Applied Ecology 3 (2): 261-268. DOI: 10.2307/2401251

33 Free, J.B. 1967. Factors determining the collection of pollen by honeybee foragers. Anim. Behav., 1967, 15, 134— 144 Free, J.B. 1968. The conditions under which foraging honeybees expose their Nasonov gland. J. Apic. Res. 7: 139145 Free, J. B., Williams I. H. 1972. The Transport of Pollen on the Body Hairs of Honey bees (Apis mellifera L.) and Bumblebees (Bombus Spp. L.). Journal of Applied Ecology. Volume 9 (2), pp 609-615. Free, J.B. 1974. The foraging behaviour of honey bees in an orchard of dwarf apple trees. J. Hort. Sci. 39: 78-83 Fries, I. 2010. Nosema ceranae in European honey bees (Apis mellifera). Journal of Invertebrate Pathology 103: 573-579 Frisch, K. von, 1950. Bees, their vision, chemical senses and language. Cornell University press, Ithaca, New York Gary, N.E. 1967. A Method for Evaluating Honey Bee Flight Activity at the Hive Entrance1 Journal of Economic Entomology 60: 102 – 105 Garbuzov, M., Schürch, R., Ratnieks, F.L.W. 2014. Eating locally: dance decoding demonstrates that urban honey bees in Brighton, UK, forage mainly in the surrounding urban area. Urban Ecosyst. DOI 10.1007/s11252-0140403-y Gary, N.E. 1975. Activities and behavior of honey bees. In The hive and the honeybee, ed. C.P. Dadant. Pp 185-264. Hamilton, III., Dadant. Giufra, M., Nunez, J., Backhaus, W. 1994. Odour and colour information in the foraging choise behaviour of the honeybee. J.

Comp. Physiol 175: 773-779 Gmeinbauer, R., Crailsheim, K. 1993. Glucose utilization during flight of honeybee (Apis mellifera) workers, drones and queens. J. Insect Physiol 39: 955-967 Goodman, L. 2003. Form and function in the honey bee. IBRA International Bee Research Association. ISBN 0 86098 243 2 Haydak, M. 1935. Brood rearing by honeybees confined to a pure carbohydrate diet. Journal of Economic. Entomology 28: 657 – 660 Hodges, D. 1974. The pollen loads of the honey bee. Bee research Association, ISBN 0 900149 507 Hopkins, C,Y., Jevans, A. W., Boch, R.1969. Occurrence of octadeca-trans-2,cis-9,cis-12-trienoic acid in pollen attractive to the honey bee. Can. J. Biochem. 47: 433-436 Iasm-Am, G., Eisikowitch, D. 1998 Mobility of honey bees (Apidae, Apis mellifera L.) during foraging in avocado orchards. Apidologie 29: 209 – 219 Ivanoff, S.S., Keitt, G.W. 1941. Relations of nectar concentration to growth of Erwinia amylovora and fire blight infection of apple and pear blossoms. Journal of Agricultural research 62 (12): 733 - 743 Janmaat, A.F., Winston, M.L. 2000. The influence of pollen storage area and Varroa jacobsoni Oudemans parasitism on temporal caste structure in honey bees (Apis mellifera L.) Insectes Sociaux 47(2): 177-182

34 Kleinjans H.A.W., van Keulen S.J., Blacquière T, Booij C.J.H, Hok‐A‐Hin C.H., Cornelissen A.C.M & van Dooremalen J.A. 2012. The possible role of honey bees in the spread of pollen from field trials. CGM 2012-02 Onderzoeksrapport. 87 pages + annexes Kolmes, S.A. 1985. An information-theory analysis of task specialization among worker honey bees performing hive duties. Anim. Behav., 1985, 33, 181-187 STEVEN A. KOLMES* Kovac, H., Schmaranzer, S.R. 1996. Thermoregulation of Honeybees (Apis mellifera) Foraging in Spring and Summer at Different Plants. insect Physiol 42: 1071~1076 Kralj, J., Brockmann, A., Fuchs, S., Tautz, J. 2007. The parasitic mite Varroa destructor affects non-associative learning in honey bee foragers, Apis mellifera L. Journal of Comparative Physiology 193: 363-370 Kubo, T., Sasaki, M., Nakamura, J., Sasagawa, H., Ohashi, K., Takeuchi, H., Natori, S. 1996. Change in the Expression of Hypopharyngeal-Gland Proteins of the Worker Honeybees (Apis mellifera L.) with age and/or role. The Journal of Biochemistry 119(2): 291-295 Lukoschus, F. (1957). Quantitative Untersuchungen uber den Pollentransport im Haarkleid der Honigbiene. Z. Bienenforsch. 4, 3-21 Maurizio, A. 1953. Weitere Untersuchungen an Pollenhöschen. Beitrage zur Schweizerichen Bienenzeitung Band 2, Heft 20 Maurizio, A. 1975. How bees make honey. In Honey, a comprehensive survey. Ed. E.

Crane, pp 77-105. London, Heinemann Mautz, D. 1971, Der Kommunikationseffect der Schwänzeltänze bei Apis mellifera carnica. Zeitschrift f’r vergleichende Physioloie 72: 197-220. Mayack, C., Naug, D. 2009. Energetic stress in the honeybee Apis mellifera from Nosema ceranae infection. Journal of Invertebrate Pathology 100: 185-188 McLellan, A.R. 1976. Factors affecting pollen harvesting by the honeybee. Journal of Applied Ecology 13 (3): 801811. Menzel, R., Greggers U., Smith, A.,,S., Brandt, R., Brunke, S., Bundrock, G., Hülse, S., Plümpe,T., Schaupp, F., Schüttler, E., Stach, S., Stindt, J., Stollhoff, N., Watzl,S. 2004, Honey bees navigate according to a map-like spatial memory, doi: 10.1073/pnas.0408550102 vol. 102(8): 3040–3045 NC State University http://www.cals.ncsu.edu/entomology/apiculture/pdfs/1.11%20copy.pdf (16 Aug. 2014) Neukirch, A., 1982. Dependence of the life spanof the honeybee (Apis mellifera) upon flight performance and energy consumption. J. Comp. Physiol. 146: 35-40 Nicolson S.W., 2009. Water homeostasis in bees, with the emphasis on sociality (review). Journal of Exp. Biol. 212: 429-434 Nixon & Ribbands (1952) Food transmission within the honeybee community Proc Royal Soc vol. 140, no. 898: 4350. Osborne, J.L., Williams, I.H., Carreck, N.L., Poppy, G.M., Riley, J.R., Smith, A.D., Reynolds, D.R. and Edwards, A.S. 1997.

Harmonic radar: a new technique for investigating bumblebee and honey bee foraging flight. Acta Hort. (ISHS) 437:159-164 http://www.actahort.org/books/437/437_15.htm

Paalhaar, J., Boot, W.J., Steen, J.J.M. van der, Calis, J.N.M. 2008 In-hive pollen transfer between bees enhances cross-pollination of plants. Proc. Neth. Entomol. Soc. Meet. Volume 19, pp 53-58. Pankiw, T., Page, R. E., Fondrk, M.K. 1998. Brood pheromone stimulates pollen foraging in honey bees (Apis mellifera) Behav Ecol Sociobiol (1998) 44: 193±198 Papachristoforou A, Kagiava A, Papaefthimiou C, Termentzi A, Fokialakis N, et al. (2012) The Bite of the Honeybee: 2-Heptanone Secreted from Honeybee Mandibles during a Bite Acts as a Local Anaesthetic in Insects and Mammals. PLoS ONE 7(10): e47432. doi:10.1371/journal.pone.0047432 Ribbands, C.R. 1949. The foraging methods of individual oney bees. J. Anim. Ecol. 18: 47-66 Riley, J.R., Greggers, U., Smith, A.D., Reynolds, D.R., Menzel, R. 2005. The flight paths of honeybees recruited by the waggle dance. Nature 435L 205 - 207 Rortais, A., Arnold, G., Halm, M-P., Touffet-Briens, F. 2005. Modes of honeybees exposure to systemic insecticides: estimated amounts of contaminated pollen and nectar consumed by different categories of bees. Apidologie 36 (2005) 71–83. DOI: 10.1051/apido:2004071 Schmid-Hempel, P., 1984. The importance of handling time for flight directionality in bees. Beh. Ecol. Sociobiol. 15: 303-309 Schmid-Hempel, P., Kacelnik, A., Houston, A.I. 1985. Honeybees maximize efficiency by not filling their crop.

Behav Ecol Sociobiol 17: 61-64 Schmid-Hempel, P; Wolf, T. 1988. Foraging effort and life span of workers in a social insect. Journal of Animal Ecology 57: 500 - 521 Seeley, T.D, 1983. Division of labor between scouts and recruits in honeybee foraging behave Ecol sociobiol 12:253-25 Seeley, T.D. 1985. Honeybee Ecology; a study of adaptation in social life. Princetown University Press, Princeton ISBN 0-691-08391-6/0-691-08 Seeley, T. 1992. The tremble dance of the honey bee: message and meaning. Behav Ecol Sociobiol 31: 375-383 Seeley, T. The Wisdom of the Hive. 1995. The social physiology of honey bee colonies. Harvard University Press. Cambridge, MA. Sokòll, R., Molskal, D.,m Siuda, M., 2007. The influence of the oinvasion of Nosema apis on the number of seeds in bee’s intestines. Pol. J. Natur. Sc. Vol 22(1): 150-156 Srinivasan, M.V., Zhang, S.W., Lehre, M., Collett, T.S. 1996, Honeybee navigation en route to the goal: visual flight control and odometry. The Journal of Experimental Biology 199, 237–244 Steen, J.J.M. van der, Cornelissen, B., Donders, J., Blacquière, T., Dooremalen C. van, 2012. How honey bees of successive age classes are distributed over a one storey, ten frames hive. Journal of Apicultural Research 51(2): 174-178 (2012) © IBRA 2012. DOI 10.3896/IBRA.1.51.2.05 Steen, J.J.M. van der. 2014, report ‘Beehold at the Bitterfeld region’

36 Steffan-Dewenter, I., Kuhn, A., 2003. Honeybee foraging in differentially structured landscapes. Proc. R. Soc. Lond. B22, 270 no 1515: 569-575 Southwick, E.E., Loper, G.M., Sadwick, S.E. 1981. Nectar production composition, energetics and pollinator attractiveness in spring flowers of Western New York. Journal of Botany 68: 994-1002 Tautz, J. 2007. Phänomen Honigbiene. Uitgave Spectrum ISBN 978-3-8274-1845-6 Tezze, A. A., Farina, W.M. 1999. Trophallaxis in the honeybee, Apis mellifera: the interaction between viscosity and sucrose concentration of the transferred solution ANIMAL BEHAVIOUR, 1999, 57, 1319–1326. available online at http://www.idealibrary.com on Vallet, A., Cassier, P.C., Lensky, Y. 1991. Ontogeny of the fine structure of the mandibular glands of the honeybee (Apis mellifera L.) workers and the pheromonal activity of 2-heptonone. J. Insect Physiol 37 (11): 789-804 Visscher, P.K., Crailsheim, K., Sherman, G. 1996. How do honey bees (Apis mellifera) fuel their water foraging flights? Insect Physiol. Vol. 42: 1089-1094 Visscher, P.K., Seeley, T.D. 1982. Foraging Strategy of Honeybee Colonies in a Temperate Deciduous ForestEcology.63 (6): 1790-1801 Visscher, P.K., Dukas, R. 1997. Survivorship of foraging honey bees. Insectes soc. 44: 1 – 5 Waddington, K.D. 1980. Flight patterns of foraging bees in relation to artificial flower density and distribution of nectar.

Oecologia 44: 199-204 Waddington, K.D., Visscher, R.K., Herbert, T.J., Richter, M.R. 1994. Comparisons of forager distributions from matched honey bee colonies in suburban environment. Behav Ecol Sociobiol 35: 423-429 Wadl, P. A. and Skinner J. A., Dunlap, J. R., Reed, S. M., Rinehart, T. A., Pantalone, V. R., Trigiano, R.N. 2009.

Honey bee-mediated Controlled Pollinations in Cornus Florida and C. kousa Intra- and Interspecific Crosses Hort Science. Volume 44 (6), pp 1527-1533 Wael, de L., 1988. De honingbij als mogelijke vector van Erwinia amylovora (Burr) Winslov et al. Proefschrift Faculteit van de Landbouwwetenschappen Gent. Wanner, K.W., Nochols, A.S., Walden, K.K.O., Brockmann, A., Luetje, C.W., Robertson, H.M. 2007. A honey bee odorant receptor for the queen substance 9-oxo-2-decenoic acid. PNAS 2007 104 (36) 14383-14388; published ahead of print August 30, 2007, doi:10.1073/pnas.0705459104 Winston, M.L., Punnett, E.N. 1982. Factors determining temporal division of labor in honeybees. Can. J. Zool. 60: 2947-2952 Winston, M.L., Fergusson, L.A. 1985. The effect of worker loss on temperate caste structure in colonies of the honey bee (Apis mellifera L) Can. J. Zool. 63: 777-780 Winston, M. 1987. The biology of the honey bee. Harvard University Press Cambridge, ISBN 0-674-07408-4 Winston. The Biology of the Honeybee. 1987. Harvard University Press. ISBN 0-674-07409-2

Kengetallen van een bijenvolk en het foerageergedrag Kenmerk

Kengetal(len)

Pagina

Schoonmaken cellen Broedzorg stuifmeelconsumptie Ontvangen nectar Opslag nectar / honing rijpen Overnemen en opslag stuifmeel Foerageren (max aandeel > 21 dagen) Inactief in het volk Levensverwachting nectarhaalster foerageerster (vanaf aanvang foerageeractiviteit) Levensverwachting stuifmeelhaalster (vanaf aanvang foerageeractiviteit) Aantal bijen op 1 raam Aantal bijen op 5 ramen Aantal bijen op 10 ramen Aantal bijen op15 ramen Aantal bijen op 20 ramen Aandeel foerageerster in het volk Potentieel foerageersters in een volk op 15 à 20 ramen Actieve vluchtdagen van de foerageerster (mediaan; min; max) Levensverwachting foerageerster Aantal vluchten per dag Gemiddelde duur stuifmeelvlucht Gemiddelde duur nectarvlucht Totale vliegafstand Foerageerafstand nectar Foerageerafstand stuifmeel Foerageerafstand water Vliegsnelheid Percentage bloemvaste bijen Niet bloemvaste stuifmeelvluchten Gemiddelde leeftijd zomerbij Stuifmeelbehoefte bijenvolk (jaarbasis) Stuifmeelvluchten (jaarbasis) Nectarbehoefte bijenvolk (jaarbasis) Nectarvluchten (jaarbasis) Waterbehoefte bijenvolk (jaarbasis) Gewicht verzameld stuifmeel per bij per vlucht Gewicht verzamelde nectar per bij per vlucht Gewicht verzameld water per bij per vlucht Energiebalans stuifmeel: input : output Energiebalans nectar: input : output Suikerconsumptie werksterlarve Suikerconsumptie darrelarve Stuifmeelconsumptie werksterlarve

Stuifmeelconsumptie voedsterbij Nectarconsumptie bij op het broednest (temp/RV regulatie,/broedcellen sluiten) Suikerconsumptie was-producerende bij Suikerconsumptie winterbij Suikerconsumptie nectarhaalster Suikerconsumptie stuifmeelhaalster ‘passive load’: stuifmeelkorrels in haarkleed (range) Percentage ‘passive load’ van stuifmeelvlucht Geschat gemiddeld gewicht stuifmeelkorrel

1 - 21 dagen 3 - 13 dagen 1 – 10 dagen 18 – 28 dagen 12 – 22 dagen 12 - 22 dagen 10 dagen - dood 1 - dood 13 – 25 dagen 12 – 31 dagen 1683 bijen 8415 bijen 16830 bijen 25245 bijen 33660 bijen 13 à 23% 10 000 bijen 7,5; 4,8; 19 dagen 1 – 3 weken 10 10 minuten 30 à 80 minuten 800 km Tot 13 km Tot 6 km Tot 3 km 4,9 tot 8,2m / sec < 100% 6 - 13% 4 – 5 weken 20 – 25 kg 1 300 000 125 kg 3 000 000 25 kg 15 (10 – 30) mg 25 - 40 mg (21–33 μl) 40 mg 1-8 1 - 10 59,4 mg 98,2 mg 5,4 mg 65 mg 272 – 400 mg 108 mg 792 mg 224 – 898,8 mg 72,8 – 109,2 mg 6707 (4000 – 13000) 2 – 4% 100 ng

6 6 6 15 6 6 6 6 6 6 9 9 9 9 9 8 9 10 10 11 11 11 10 10 10 10 10-11 11 11 14 14 19 14 19 20 19 17 20 21 21 15 15 15 15 15 15 15 15 15 27 27 27

DEEL II Dracht in Nederland (cultuurgewassen en wilde planten) Landbouwkundige gewassen in Nederland die aantrekkelijk zijn voor honingbijen, onderverdeeld naar teeltgroep, gewasgroep, gewas, bloeitijd en relatieve nectar- en stuifmeelwaarde voor honingbijen.

Lijst aantrekkelijkheid Nederlandse gewassen De lijst ‘aantrekkelijkheid Nederlandse gewassen’ is gebaseerd op de lijst ‘Aantrekkelijkheid van landbouwkundige gewassen voor honingbijen voor verzamelen van nectar en/of pollen, versie 1.0, 2012’ van de Nederlandse Voedselen Warenautoriteit NVWA. Deze lijst is aangevuld met informatie over bloeitijden en relatieve waarde als nectar- en stuifmeelleverancier uit de gegeven referenties. Het criterium voor bloeiende gewassen in ‘Wilde planten’ is gebaseerd op de drachtplantenlijsten in de referenties (behalve 1) met als criterium of de planten genoemd worden in de Heukels flora (2). De lijst is opgesplitst in de teeltgroepen / toepassingsgebied: Akkerbouw, Fruitteelt, Groententeelt, Kruidenteelt, Openbaar groen, Sierteeltgewassen en Wilde planten. Dit is de indeling van de NVWA lijst (ref 1). De teeltgroepen / toepassingsgebieden zijn in aparte tabellen gezet. Daar achter staat de index met verwijzing naar de tabellen. Tabel VII is gemerkt met een asterix *. Dit geeft aan dat deze tabel niet volledig is maar een inschatting van de wilde drachtplanten. Voor de volledigheid verwijs ik naar 1. Plantenvademecum voor tuin, park en landschap. Arie Koster boek en CD, Fontaine uitgevers, ISBN 978-90-5956-172-4 2. Bijenplanten: nectar en stuifmeel voor honingbijen.

Arjan Neve & Raymond van der Ham EIS Kenniscentrum insecten en andere ongewervelden, Naturalis Biodiversity Center & KNNV afdeling Delfland. www.natuurboek.nl, natuurboek@naturalis.nl, ISBN 978-90-76261-00-3 De waardering van nectar en stuifmeel is gebaseerd op ref 6 (Pritsch) aangevuld met info uit McGregor (8) en Koster (5). nd in de vakjes voor nectar en stuifmeel betekent dat het wel bekend is dat bijen deze gewassen bezoeken maar er geen gegevens bekend zijn over de nectar en stuifmeelwaarde.

Definities Definitie bloei [1]: bloemen waarbij meeldraden en/of stampers zichtbaar zijn. Definitie bloeiend gewas bij bloembollen [1]: een gewas staat in bloei wanneer meer dan 1% van de planten op een perceel bloeit [1]. In de praktijk betekent dit dat er maximaal twee bloemen over strekkende meter bed mogen bloeien. Bij meer dan twee bloemen per strekkende meter is er sprake van bloei. Definitie bloeiend gewas bij fruit [1]: Bij fruitgewassen is er sprake van bloei wanneer meer dan 1% van de bloemen bloeit. Definitie bloeiend gewas (overige gewassen) [1]: bij meer dan twee bloeiende planten (geteeld gewas of onkruiden) per m2 is er sprake van bloei. [1] Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, Ministerie van Economische zaken, Landbouw en Innovatie. Aantrekkelijkheid van landbouwkundige gewassen voor honingbijen voor het verzamelen van nectar en/of pollen. Versie 1.0, NVWA maart 2012.

Referenties drachtplanten 1

2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

Aantrekkelijkheid van landbouwkundige gewassen voor honingbijen voor verzamelen van nectar en/of pollen, versie 1.0, 2012. Nederlandse Voedsel- en warenautoriteit NVWA Heukel’s FLORA van Nederland. 1996, 22e druk, ISBN 90 01 58343 1 http://nl.wikipedia.org A. Koster, 2007, Plantenvademecum voor tuin, park en landschap, Fontaine Uitgeverij BV, ISBN 978 90 5956 172 4 http://www.wageningenur.nl/nl/Onderzoek-Resultaten/Projecten/Straatbomen/Bomen-in-onderzoek.htm Günter Pritsch, 2007, Bienenweide, Franckh-Kosmos verlag-Gmbh, ISBN 978-3-440-10481-1 CBS gewassen 2008 S.E. McGregor, 1976, Insect Pollination of Cultivated Crop Plants, Agriculture Handbook No. 496, Agricultural Research Service US Dep. Of Agriculture Anna Maurizio / Ina Grafl, 1969, Das Trachtpflanzenbuch, Ehrenwirth Verlag, München Pers. comm. Asgar Sorensen Denemarken, Jean Francois Odoux INRA Frankrijk Markaert er en biplante. 1986. Landbrugscentret, Statens Forsogsstation, Ledreborg Allé 100, 4000 Roskilde Waykar, B., Baviskar, R.K. Nikarn, T.B. 2014. Diversituy of nectariferous and pollenoferous bee flora at Anjanera and Dugarwadi hills of Western Ghatrs of Nasik district India. Journal of Entomology and Zoology studies Free, J.B. Insect Pollination of Crops. 1993. Academic Press Ltd ISBN 0-12-266651-8

Waardering nectar en stuifmeel 0 = niets 1 = weinig 2 = gemiddeld 3 = goed 4 = erg goed Als de waardering voor nectar en stuifmeel 1 of hoger is, dan is er sprake van een bijaantrekkelijk gewas.

Drachtplanten Akkerbouw Tabel I. Gewas

Aardappel

AKKERBOUW Soort / species

solanum tuberosum

Tagetes Boekweit Fagopyrum esculentum Boon (bruine boon) Phaseolus vulgaris Boon (gele boon) Phaseolus vulgaris Boon (kievitsboon) Phaseolus vulgaris Boon (tuinboon) Vicia faba Boon (tuinboon) Vicia faba Boon (veldboon ensilage) Vicia faba Boon (veldboon) Vicia faba Boon (witte boon) Phaseolus vulgaris Crambe Crambe Erwt (rozijnenerwt) Pisum sativum Erwt (gele erwt) Pisum sativum Erwt (groene erwt) Pisum sativum Erwt (suikererwt) Pisum sativum Esparcette / Hanekam Onobrychis viciifolia Hennep Cannabis Honingklaver Melilotus officinalis Afrikaantjes

Familie / Genus

Bloeitijd

Nectar

Pollen

Suiker-conc Ref

Gewasgroep /

Teeltgroep /

(%) in nectar

toepassingsgebied

toepassingsgebied Akkerbouw

Solanaceae Asteraceae Polygonaceae Leguminosae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Brassicaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Cannabaceae Fabaceae

VIII - IX

1, 2

6, 10, 13

Aardappelen

VII - XI

1, 2, 3, 6

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

VII - IX

3, 2(9)

1, 6, 8, 9

Overige akkerbouwgewassen

Akkerbouw

VI - IX

1, 2, 3, 6

Peulvruchten

Akkerbouw

VI - IX

1, 2, 3, 6

Peulvruchten

Akkerbouw

VI - IX

1, 2, 3, 6

Peulvruchten

Akkerbouw

V - VII

1, 2, 3, 6, 8, 9

Peulvruchten

Akkerbouw

V - VII

1, 2, 3, 6, 8, 9

Peulvruchten

Akkerbouw

V - VII

1, 2, 3, 6, 8, 9

Voedergewassen

Akkerbouw

V - VII

1, 2, 3, 6, 8, 9

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

VI - IX

1, 2, 3, 6, 7

Peulvruchten

Akkerbouw

Fabaceae

7 - 45

V - VII

1, 2, 3, 6

Oliehoudende zaden

Akkerbouw

V - VII

1(9)

1(9), 2(10)

1, 2, 3, 9, 10, 11

Peulvruchten

Akkerbouw

V - VII

1(9)

1(9), 2(10)

1, 2, 3, 9, 10, 11

Peulvruchten

Akkerbouw

V - VII

1(9)

1(9), 2(10)

1, 2, 3, 9, 10, 11

Voedergewassen

Akkerbouw

V - VII

1(9)

1(9), 2(10)

1, 2, 3, 9, 10

Peulvruchten

Akkerbouw Akkerbouw

V - VII

VIII

3, 2(9)

VI - IX

26 - 52

2, 6, 8, 9

Groenbemestersgewassen

1, 2, 6, 9

Vezelgewassen

Akkerbouw

1, 2, 6, 8, 9

Voedergewassen

Akkerbouw

1, 2, 6, 8, 9

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

(citroengele honingklaver) Honingklaver (citroengele honingklaver)

Melilotus officinalis

Gewas

Honingklaver (witte

Soort / species

Familie / Genus

Bloeitijd

Nectar

Pollen

Suiker-conc Ref

Gewasgroep /

Teeltgroep /

(%) in nectar

toepassingsgebied

Melilotus albus

Fabaceae

VI - IX

35 - 60

1, 2, 6, 8, 9

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

Melilotus albus

Fabaceae

VI - IX

35 - 60

1, 2, 6, 8, 9

Voedergewassen

Akkerbouw

Fabaceae Fabaceae Brassicaceae Apiaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Brassicaceae

IV - X

1, 3(9)

2(9)

1, 9

Voedergewassen

Akkerbouw

IV - X

(9)

1, 4

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

1, 2, 3, 4

Oliehoudende zaden

Akkerbouw

Brassica napus

honingklaver) Honingklaver (witte honingklaver)

Medicago lupulina Hopklaver Medicago lupulina Huttentut Camelina sativa Karwij Carum carvi Kikkererwt / keker Cicer arietinum Klaver (aardbeiklaver) Trifolium fragiferum Klaver (aardbeiklaver) Trifolium fragiferum Klaver (basterdklaver) Trifolium hybridum Klaver (basterdklaver) Trifolium hybridum Klaver (inkarnaaklaver) Trifolium incarnatum Klaver (inkarnaatklaver) Trifolium incarnatum Klaver (liggende klaver) Trifolium campestre Klaver (liggende klaver) Trifolium campestre Klaver (rode klaver) Trifolium pratense Klaver (rode klaver) Trifolium pratense Klaver (witte klaver) Trifolium repens Klaver (witte klaver) Trifolium repens Koolzaad Brassica napus Hopklaver

1, 3

V - VI

1, 2, 3, 6, 8

Oliehoudende zaden

Akkerbouw

VI - VII

1, 2, 3, 12*

Peulvruchten

Akkerbouw

VI - VII

4(8)

1, 8

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

VI - VII

(8)

4(8)

1, 8

Voedergewassen

Akkerbouw

V - IX

4(9)

3(9)

1, 9

Voedergewassen

Akkerbouw

V - IX

4(9)

3(9)

1, 9

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

V - VII

4, 3(9)

31- 60

1, 2, 6, 8, 9

Voedergewassen

Akkerbouw

V - VII

4, 3

(9)

4, 3(9)

31- 60

1, 2, 6, 8, 9

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

VI - VIII

1, 2, 6

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

VI - VIII

1, 2, 6

Voedergewassen

Akkerbouw

V - IX

17 - 70

1, 2, 3, 6,8, 9

Voedergewassen

Akkerbouw

V - IX

17 - 70

1, 2, 3, 6, 8, 9

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

V - IX

3, 4(8)

25 - 64

1, 2, 3, 6, 8, 9

Voedergewassen

Akkerbouw

V - IX

3, 4(8)

25 - 64

1, 2, 3, 6, 8, 9

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

IV - V

47 - 59

1, 2, 3, 6, 8, 9

Oliehoudende zaden

Akkerbouw

Brassicaceae

IV - V

47 - 59

1, 2, 3, 6, 8, 9

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

Brassica napus

Brassicaceae

VII - VIII

45 - 59

1, 2, 3, 6, 8, 9

Oliehoudende zaden

Akkerbouw

Brassica napus

Brassicaceae

VII - VIII

45 - 59

1, 2, 3, 6, 8, 9

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

Linum usitatissimum Lens culináris Lupinus

Linaceae / vlasfamilieVI - VIII Fabaceae VI - VII Fabaceae VI - IX

26 - 49

1, 2, 3, 6, 8, 9

Oliehoudende zaden

Akkerbouw

50 - 80

1, 2, 3

Peulvruchten

Akkerbouw

1, 0(9)

1, 2, 3, 6, 8, 9

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

(winterkoolzaad) Koolzaad (winterkoolzaad) Koolzaad (zomerkoolzaad) Koolzaad (zomerkoolzaad) Vlas Linzen

Lupine

Gewas

Soort / species

Mais (Corncobmix)

Medicago sativa Medicago sativa Zea mays

Mais (energiemais)

Zea mays

Mais (kolvensilage)

Zea mays

Mais (korrelmais)

Zea mays

Mais (snijmais)

Zea mays

Meekrap

Rubia tinctorum

Luzerne Luzerne

Bloeitijd

Nectar

Pollen

Suiker-conc Ref

Gewasgroep /

Teeltgroep /

(%) in nectar

toepassingsgebied

VI - IX

1, 3

17 - 60

1, 2, 3, 6, 8, 9

Voedergewassen

Akkerbouw

VI - IX

17 - 60

1, 2, 3, 6, 8, 9

Groenbemesterggewassen

Akkerbouw

VI - VIII

3, 4(9)

1, 2, 3, 6, 9

Mais

Akkerbouw

VI - VIII

3, 4(9)

1, 2, 3, 6, 7, 9

Mais

Akkerbouw

VI - VIII

3, 4(9)

1, 2, 3, 6, 9

Mais

Akkerbouw

VI - VIII

3, 4(9)

1, 2, 3, 6, 9

Mais

Akkerbouw

VI - VIII

3, 4(9)

1, 2, 3, 6, 9

Mais

Akkerbouw

Papaver somniferum

Fabaceae Fabacaea Poaceae / grassenfamilie Poaceae / grassenfamilie Poaceae / grassenfamilie Poaceae / grassenfamilie Poaceae / grassenfamilie Rubiaceae Brassicaceae Brassicaceae Papaveraceae

Phacelia tanacetifolia Brassica rapa Solanum sisymbriifolium Lotus corniculatis Lotus corniculatis Pisum sativum Pisum sativum Ornithopus sativus Glycine max Spergula arvensis Nicotiana tabacum Oenothéra Linum usitatissimum Vicia sativa sativa

Hydrophyllaceae Brassicaceae Solanaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Leguminosae Caryophyllaceae Solanaceae Onagraceae Linaceae Leguminosae

Mosterd (gele) mosterd) Sinapis alba Mosterd (gele) mosterd) Sinapis alba Papaver /

Familie / Genus

VI - VII

Overige akkerbouwgewassen

Akkerbouw

V - IX

3, 2(9)

19 - 68

1, 2, 3, 6, 8, 9

Oliehoudende zaden

Akkerbouw

V - IX

3, 2(9)

19 - 68

1, 2, 3, 6, 8, 9

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

VI - VIII

3, 4(9)

1, 2, 3, 9

Oliehoudende zaden

Akkerbouw

V - IX

Blauwmaanzaad / Maankop Phacelia raapzaad raketblad Rolklaver Rolklaver Schokker Schokker Serradella sojaboon Spurrie Tabak Teunisbloem Vlas (vezelvlas) Wikke (voederwikke)

(8)

3, 1(9)

22 - 45

1, 2, 3, 6, 9

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

4(8), 2(9)

16 - 52

1, 8, 9

Voedergewassen

Akkerbouw

1, 2, 3, 6

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

IV - VIII

VIII - XI

V - IX

3(8)

13- 67

1, 2, 6, 8,9

Voedergewassen

Akkerbouw

V - IX

3(8)

13- 68

1, 2, 6, 8,9

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

V - VII

1(9)

1, 2, 3, 9

Peulvruchten

Akkerbouw

V - VII

1(9)

1, 2, 3, 9

Voedergewassen

Akkerbouw

VI - VIII

2, 3(9)

2, 1(9)

1, 2, 3, 6, 9

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

VII - VIII

1, 2, 3, 13

Peulvruchten

Akkerbouw

VI - XI

1, 2, 3

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

VII - IX

2, 6

Overige akkerbouwgewassen

Akkerbouw

VI - X

1, 2, 4, 6

Oliehoudende gewassen

Akkerbouw

1, 2, 3, 6, 8, 9

Vezelgewassen

Akkerbouw

1, 2, 3, 6, 8, 9

Voedergewassen

Akkerbouw

VII - VIII

V - VII

3, 1(9)

26 - 49

Gewas

Zonnebloem

Soort / species

Helianthus annuus

Familie / Genus

Asteraceae

Bloeitijd

Nectar

Pollen

Suiker-conc Ref

Gewasgroep /

Teeltgroep /

(%) in nectar

toepassingsgebied

1, 2, 3, 6, 8, 9

Oliehoudende zaden

Akkerbouw

1, 2, 3, 6, 8, 9

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

VII - X

IV - V

V - VI

1, 2, 3, 6

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

V - VI

1, 2, 3, 6

Voedergewassen

Akkerbouw

VII - IX

Overage akkerbouwgewassen

Akkerbouw

IV - VIII

2, 3(8), 4(9) 2, 3(8)

17 - 52

1, 2, 3, 6, 8, 9

Voedergewassen

Akkerbouw

V - VI

2, 3(9)

1, 2, 3, 6, 9

Groenbemestersgewassen

Akkerbouw

KOMEN NIET IN BLOEI Bladkool Bladrammenas Bladrammenas Cichorei (cichorei) Knol (stoppelknol) Kool (mergkool)

Brassica napus Brassicaceae Raphanus sativus Brassicaceae Raphanus sativus Brassicaceae Cichorium intybus Asteraceae Brassica rapa var rapa, Brassicaceae witte raap, zomerraapzaad Brassica oleracea Brassicaceae

47 - 59

Fruitteelt Tabel II.

FRUITTEELT

Gewas

Soort / species

Familie / Genus

Bloeitijd

Nectar

Pollen

Suiker-conc

Ref

Gewasgroep /

Teeltgroep /

toepassingsgebied

1, 2, 3, 6, 9

Kleinfruit

Fruitteelt productie Fruitteelt productie

(%) in nectar Aalbes

Ribes rubrum

Aardbei

Fragaria Fragaria Prunus armeniaca Malus domestica Vaccinium corymbosum Vaccinium subg. Oxycoccus palustris Rubus fructicosus Vaccinium macrocarpon

Aardbei Abrikoos Appel Bes (blauwe bes) Bes (veenbes) Braam Cranberry / grote

Saxifragaceae / Grossulariaceae Rosaceae Rosaceae Rosaceae Rosaceae Ericaceae Ericaceae

IV - V

2, 1(9)

V - VI

1, 2, 3, 6, 8

Kleinfruit

V - VI

1, 2, 3, 6, 8

Kleinfruit

Fruitteelt productie

1, 2, 3, 6, 8, 9

Groot fruit

Fruitteelt productie

IV - V

1, 2, 3, 6, 8, 9

Groot fruit

Fruitteelt productie

V - VII

1, 2, 3, 6, 8

Kleinfruit

Fruitteelt productie

V - VI

Kleinfruit

Fruitteelt productie

Rosaceae Ericaceae

VI - VIII

1, 2, 3, 6, 8

Kleinfruit

Fruitteelt productie

VI - VII

2, 8

Kleinfruit

Fruitteelt productie

Rosaceae Vitaceae Vitaceae Rosaceae Betulaceae Rosaceae Rosaceae Fagaceae

V - VIII

1, 2, 6

Kleinfruit

Fruitteelt productie

VI - VII

2, 1(8, 9)

1, 2, 3, 6, 8, 9

Kleinfruit

Fruitteelt productie

VI - VII

2, 1(8, 9)

1, 2, 3, 6, 8, 9

Kleinfruit

Fruitteelt productie

V - VII

1, 2,3, 6, 8, 9

Kleinfruit

Fruitteelt productie

I - IV

0, 3(9)

1, 2, 3, 6, 9

Noten

Fruitteelt productie

VI - VII

2, 6

Kleinfruit

Fruitteelt productie

VI - VIII

1, 2, 3, 6, 8

Kleinfruit

Fruitteelt productie

IV - VII

3, 4

4, 6, 9

Noten

Fruitteelt productie

Rosaceae Rosaceae Rosaceae Actinidiaceae Actinidiaceae Grossulariaceae Rosaceae

IV - V

2, 3(10)

2, 4, 6, 8

Groot fruit

Fruitteelt productie

IV - V

55 (8)

1, 2, 3, 4, 6, 8, 9

Groot fruit

Fruitteelt productie

IV - V

1, 2, 6, 8, 9

Groot fruit

Fruitteelt productie

V - VI

1, 2, 3, 6

Overige fruitsoorten

Fruitteelt productie

V - VI

1, 2, 5, 6

Kleinfruit

Fruitteelt productie

IV - V

1, 3(8), 2(9)

16 - 32

1, 2, 3, 6, 8, 9

Kleinfruit

Fruitteelt productie

V - VI

41,1 - 49,9

6, 8

Groot fruit

Fruitteelt productie

30 - 87

3 (8)

49 (8)

veenbes

Rubus caesius Vitis vinifera Druif (wijndruif) Vitis vinifera Framboos Rubus ideaus Hazelaar Corylus avellana Hondsroos (rozenbottel) Rosa canina Japanse wijnbes Rubus phoenicolasius Kastanje (tamme Castanea sativa Dauwbraam

Druif (tafeldruif)

(9)

21 - 70

kastanje) Kers (kerspruim) Kers (zoete kers) Kers (zure kers) Kiwi Kiwibes Kruisbes Kweepeer

Prunus cerasifera Prunus avium Prunus cerasus Actinidia arguta Actinidia arguta Ribes uva-crispa Cydonia oblonga

Gewas

Soort / species

Familie / Genus

Bloeitijd

Nectar

Pollen

Suiker-conc

Ref

(%) in nectar Mispel Moerbei Peer Perzik Pruim Taybes Vlierbes Walnoot / okkernoot zwarte bes

Mespilus germanica Rosaceae Morus alba Moraceae Pyrus communis Rosaceae Prunus persica Rosaceae Prunus domestica Rosaceae Rubus fructicosus x ideaus Rosaceae Sambucus nigra Caprifoliaceae Juglans regia Juglandaceae Ribes nigrum Grossulariaceae

Gewasgroep /

Teeltgroep /

toepassingsgebied

toepassingsgebied Fruitteelt productie

IV - V

1, 2, 3, 6

Groot fruit

1, 2, 3

Kleinfruit

Fruitteelt productie

IV - V

2, 1(8)

14 - 48

1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9 Groot fruit

Fruitteelt productie

IV - V

2, 3(8)

3, 2(9)

12 - 42

1, 2, 3, 6, 8, 9

Groot fruit

Fruitteelt productie

2, 4(10)

19 - 35, 20 - 37 1, 2, 3, 4, 6, 8, 9

Groot fruit

Fruitteelt productie

1, 2, 3, 6, 8

Kleinfruit

Fruitteelt productie

1, 2, 3, 6

Kleinfruit

Fruitteelt productie

2, 6

Noten

Fruitteelt productie

7, 8, 9

Kleinfruit

Fruitteelt productie

(9)

(10)

3, 2 , 4

VI - VIII

VI - VII

3(8, 9)

6 - 29

Groenteteelt Tabel III.

GROENTETEELT

Gewas

Soort / species

Familie / Genus

Bloeitijd

Nectar

Pollen

Suiker-conc

Ref

(%) in nectar Aardpeer Asperge ( productie) Asperge (nog geen

Gewasgroep /

Teeltgroep /

toepassingsgebied

Helianthus tuberosis Asparagus officinalis Asparagus officinalis

Asteraceae Liliaceae Liliaceae

X - XI

1, 2, 3, 6

Wortel en knolgewassen

Groententeelt

V - VIII

1, 2, 3, 6, 9

Stengelgroenten

Groententeelt

V - VIII

1, 2, 3, 6, 9

Stengelgroenten

Groententeelt

Lotus edulis Solanum melongera Cucumis sativus Phaseolus lunatus Phaseolus lunatis

Fabaceae Solanaceae Cucurbitaceae Fabaceae Fabaceae

VI - IX

1, 2, 3, 6

Peulgroenten

Groententeelt

VI - IX

1, 2, 3, 6, 8

Vruchtgroenten

Groententeelt

VI - VIII

1, 2, 3, 6, 8, 9

Vruchtgroenten

Groententeelt

VI - VIII

1, 2, 3, 6

Peulgroenten

Groententeelt

VI - VIII

1, 2, 3, 6, 8

Peulgroenten

Groententeelt

Phaseolus coccineus Phaseolus vulgaris Phaseolus vulgaris Phaseolus vulgaris Phaseolus vulgaris Phaseolus vulgaris Cucurbita pepo Pisum sativum Pisum sativum Pisum sativum Phaseolus vulgaris Pisum sativum

Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Cucurbitaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae Fabaceae

VI - VIII

1, 2, 3, 6, 8

Peulgroenten

Groententeelt

VI - VIII

1, 2, 3, 6

Peulgroenten

Groententeelt

VI - VIII

1, 2, 3, 6

Peulgroenten

Groententeelt

VI - VIII

1, 2, 3, 6

Peulgroenten

Groententeelt

VI - VIII

1, 2, 3, 6

Peulgroenten

Groententeelt

VI - VIII

1, 2, 3, 6

Peulgroenten

Groententeelt

VI - VIII

1, 2, 3, 6

Vruchtgroenten

Groententeelt

V - VII

1(9)

1, 2, 3, 9

Peulgroenten

Groententeelt

V - VII

1(9)

1, 2, 3, 9

Peulgroenten

Groententeelt

V - VII

(9)

1(9)

1, 2, 3, 9

Peulgroenten

Groententeelt

VI - VIII

1, 2, 3, 6

Peulgroenten

Groententeelt

V - VII

1(9)

1, 2, 3, 9

Peulgroenten

Groententeelt

Pisum sativum

Fabaceae

V - VII

1(9)

1, 2, 3, 9

Peulgroenten

Groententeelt

Cucumis sativus Vigna unguiculata

Cucurbitaceae Fabaceae

VI - VIII

1, 2, 3, 6, 8, 9

Vruchtgroenten

Groententeelt

VI - IX

1, 2, 3

Peulgroenten

Groententeelt

productie Asperge-erwt Aubergine Augurk Boon (boterboon) Boon (Limaboon)(boterboon) Boon (pronkboon) Boon (spekboon) Boon (stamslaboon) Boon (stamsnijboon) Boon (stokslaboon) Boon (stoksnijboon) Courgette Erwt (doperwt) Erwt (groene erwt) Erwt (suikererwt) Flageolet Kapucijner (grauwe erwt) Kapucijner (grauwe erwt) Komkommer Kouseband

16 - 65

Gewas

Soort / species

Familie / Genus

Bloeitijd

Nectar

Pollen

Suiker-conc

Ref

(%) in nectar Mais (suikermais)

Zea mays

Meloen

Citrullus Abelmoschus esculentus Capsicum annuum Pisum sativum Cucurbis spp Solanum lycopersicum Cucumis melo Crambe maritima Ipomoea batatas

Okra Paprika Peul Pompoenachtigen Tomaat Watermeloen Zeekool Zoete aardappel

Poaceae / grassenfamilie Cucurbitaceae Malvaceae Solanaceae Fabaceae Cucurbitaceae Solanaceae Cucurbitaceae Brassicaceae Convolvalanaceae

VI - VIII

Apiaceae Brassicaceae Brassicaceae Brassicaceae Polygonaceae Brassicaceae Lilliaceae Apiaceae Lilliaceae Lilliaceae

VII - IX

3, 4

(9)

1, 2, 3, 6, 9

Gewasgroep /

Teeltgroep /

toepassingsgebied

Overige groentegewassen

Groententeelt

1, 2, 3

Vruchtgroenten

Groententeelt

1, 2, 3, 8

Vruchtgroenten

Groententeelt

0, 1(8)

1, 2, 3, 8

Vruchtgroenten

Groententeelt

V - VII

1(9)

1, 2, 3, 9

Peulgroenten

Groententeelt

VI - VIII

1, 2, 3, 6, 8

Vruchtgroenten

Groententeelt

1, 2, 3, 6, 8

Vruchtgroenten

Groententeelt

VII - IX

1, 2, 3, 6

Vruchtgroenten

Groententeelt

V - VII

1, 2, 3, 6

Stengelgroentenn

Groententeelt

VI - VIII

1, 2, 3, 6

wortel- en knolgewassen

Groententeelt

V - VI

2, 6, 8, 9

Aromatische kruidgewassen

Kruidenteelt

V - VI

2, 3(9)

1, 2, 3, 9

koolgewassen

Groententeelt

V - VI

2, 3(9)

1, 2, 3, 9

koolgewassen

Groententeelt

V - VI

2, 3(9)

1, 2, 3, 6, 9

koolgewassen

Groenteteelt

VI - VII

2, 6

Stengelgroenten

Groenteteelt

V - VII

3, 1(8)

1, 2, 6, 8

Wortel- en knolgewassen

Groenteteelt

VI - VIII

2, 1(9)

50 - 70

1, 2, 6, 8, 9

Ui-achtigen

Groenteteelt

VI - VIII

2, 1(9)

1, 6, 8, 9

wortel- en knolgewassen

Groenteteelt

VI - VIII

2, 1(9)

50 - 70

1, 2, 6, 8, 9

Ui-achtigen

Groenteteelt

VI - VIII

2, 1(9)

50 - 70

1, 2, 6, 8, 9

Ui-achtigen

Groenteteelt

KOMEN NIET IN BLOEI Kervel Kool sluitkool Spruitkool Kool (mergkool) Rabarber Radijs Ui Winterpeen Zaaiui Zilverui

Anthriscus cerefolium Brassica oleracea Brassica oleracea Brassica oleracea Rheum Raphanus sativus poot / plantui Daucus carota Allium cepa Allium cepa

Kruidenteelt Tabel IV.

KRUIDENTEELT

Gewas

Soort / species

Familie / Genus

Bloeitijd

Nectar

Pollen

Suiker-conc

Ref

(%) in nectar

Satureja hortensis Melissa officinalis Dille Anethum graveolens Dragon Artemisia dracunculus Engelwortel gewone Angelica sylvestris Engelwortel grote Angelica archangelica Goudsbloem Calendula officinalis Hyssop Hyssopus officinalis Kamille (echte kamille) Matricaria recutita Karweizaad Carum carvi Koriander Coriandrum sativum Marjoraan of marjolein Origanum majorana Munt Mentha Oregano (wilde marjolein) Origanum vulgare Papaver / Blauwmaan- Papaver somniferum

Gewasgroep /

Teeltgroep /

toepassingsgebied

Lamiaceae Lamiaceae Apiaceae Asteraceae Apiaceae Apiaceae Asteraceae Lamiaceae Asteraceae Apiaceae Apiaceae Lamiaceae Lamiaceae Lamiaceae Papaveraceae

VII - X

1, 2, 3, 6

Aromatische kruidgewassen

Kruidenteelt

VI - IX

1, 2, 3, 6

Aromatische kruidgewassen

Kruidenteelt

VI - IX

1, 2, 3, 6, 8

Aromatische kruidgewassen

Kruidenteelt

VIII - IX

1, 2, 3, 6

Aromatische kruidgewassen

Kruidenteelt

VII - X

1, 2, 3, 6

Aromatische wortelgewassen

Kruidenteelt

VII - VIII

1, 2, 3, 6

Aromatische wortelgewassen

Kruidenteelt

VI - IX

2, 6

Medicinale kruidgewassen

Kruidenteelt

VII - IX

1, 2, 3, 6

Aromatsche kruidgewassen

Kruidenteelt

Sanguisorba officinalis Sanguisorba minor Rosmarinus officinalis Salvia officinalis Thymus vulgaris Valerianella officinalis Foeniculum vulgare Echinacea

Allium schoenoprasum Petroselinum crispum

Bonenkruid

Citroenmelisse

8500%

V-X

1, 2, 3

Medicinale kruidgewassen

Kruidenteelt

V - VI

1, 2, 3, 6, 8

Kruidenzaadgewassen

Kruidenteelt Kruidenteelt

VII - VIII

1, 2, 3, 6, 8

Aromatische kruidgewassen

VII - IX

1, 2, 3, 6

Aromatische kruidgewassen

Kruidenteelt

VII - IX

1, 0(9)

1, 2, 3, 6, 9

Aromatische kruidgewassen

Kruidenteelt

VII - IX

1, 2, 3, 6

Aromatische kruidgewassen

Kruidenteelt

VI - VIII

3, 4(9)

30 - 76

1, 2, 3, 6, 9

Kruidenzaadgewassen

Kruidenteelt

Rosaceae Rosaceae Lamiaceae Lamiaceae Lamiaceae Valerianaceae Apiaceae Asteraceae

VI - IX

1, 2, 3, 6

Aromatische kruidgewassen

Kruidenteelt

VI - IX

1, 2, 3, 6

Aromatische kruidgewassen

Kruidenteelt

IV - VI

1, 2, 3, 6

Aromatische kruidgewassen

Kruidenteelt

VI - VII

20 - 60

1, 2, 3, 6

Aromatische kruidgewassen

Kruidenteelt

V - IX

25 - 50

1, 2, 3, 6

Aromatische kruidgewassen

Kruidenteelt

VI - VIII

1, 2, 3, 6

Medicinale wortelgewassen

Kruidenteelt

VII - X

2, 3(8, 9)

1, 2, 3, 6, 8, 9

Aromatische kruidgewassen

Kruidenteelt

VII - VIII

1, 2, 3, 6

Medicinale kruidgewassen

Kruidenteelt

Liliaceae Apiaceae

V - VI

2, 1(9)

2, 8, 9

Aromatische kruidgewassen

Kruidenteelt

VI - VII

Aromatische kruidgewassen

Kruidenteelt

zaad / Maankop Pimpernel grote Pimpernel kleine Rozemarijn Salie Tijm Valeriaan Venkel Zonnehoed KOMEN NIET IN BLOEI Bieslook Peterselie

Openbaar groen Tabel V.

OPENBAAR GROEN

Gewas

Soort / species

Familie / Genus

Bloeitijd

Nectar

Pollen

Suiker-conc

Ref

(%) in nectar Ailanthus / hemelboom

Ailanthus altissima

Simaroubaceae

VI - VII

3(9), 4(10)

2, 4(10)

4, 6

Gewasgroep /

Teeltgroep /

toepassingsgebied

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Berk

Betula

Betulaceae

IV - V

2, 6, 9

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Beuk (rode beuk

Fagus sylvatica

Fagaceae

IV - V

2, 3(9)

2, 6, 9

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Eik (zomereik)

Quercus robur

Fagaceae

IV - VI

2, 3(9)

3, 5, 6, 9

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Es

Fraxinus excelsior

Plantaginaceae

IV - V

2, 5, 6, 9

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen

Acer pseudoplatanus Aceraceae (esdoorn laanbomen) Esdoorn (Noorse Acer platanoides (esdoorn Aceraceae esdoorn) laanbomen) Esdoorn (Spaanse aak) Acer campestre Aceraceae Esdoorn (gewone

37 - 46

3, 4, 5, 6

esdoorn)

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen IV - V

30 - 50

6, 4

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen V - VI

2, 4(10)

2, 1(10)

4, 6

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Esdoorn (suikeresdoorn) Acer saccharum

Aceraceae

III - IV

4, 6

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Esdoorn (Vederesdoorn) Acer negundo (esdoorn

laanbomen) Esdoorn (zilveresdoorn) Acer saccharinum

Aceraceae

IV - V

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen

Aceraceae

III- IV

4, 6

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Esdoorn (tataarse

Acer tataricum

Aceraceae

V - VI

4(4)

esdoorn) Gele zeepboom

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen

Koelreuteria paniculata

Sapindaceae

VII - VIII

2, 4, 6

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Gleditsia (valse laanbomen)

Fabaceae

VI - VII

4, 3(4)

3, 4, 5, 6

houtige gewassen / laan- en perkbomen

Openbaar groen

Christusdoorn

Gleditsia triacanthos

Gewas

Soort / species

Familie / Genus

Bloeitijd

Nectar

Pollen

Suiker-conc

Ref

(%) in nectar Gouden regen

Laburnum anagyroides

Fabacaea

V - VI

2, 4, 6

Gewasgroep /

Teeltgroep /

toepassingsgebied

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Honingboom

Styphnolobium japonicum Fabaceae

VIII

3(9)

2(9)

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Iep

Ulmus

Ulmaceae

III - IV

2, 5, 6, 9

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Kastanje (tamme

Castanea sativa

Fagaceae

VI - VII

1, 2, 3, 4, 6, 8

kastanje)

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen

Kornoelje (gele kornoelje) Cornus mas

Cornaceae

III - IV

2, 3(9)

2, 6, 9

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Linde (Hollandse linde)

Tilia vulgaris

Tiliaceae

VI - VII

4, 3(9)

29 - 47

3, 4, 5, 6, 9

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Linde (winterlinde)

Tilia cordata

Tiliaceae

VI - VII

26 - 47

2, 6

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Linde (Zilverlinde)

Tilia tomentosa

Tiliaceae

VII_ VII

28 - 47

4, 6, 9

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Linde (Zomerlinde)

Tilia platyphyllos

Tiliaceae

VI - VII

4, 3(9)

1, 4(4)

27 - 47

2, 4, 6, 9

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Paardenkastanje

Aesculus hippocastanum

Hippocastanaceae

IV - VI

3, 4(9), 4(4)

3, 2(9), 4(4)

40 - 76

2, 4, 5, 6, 9

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Plataan

Platanus hispanica

Platanaceae

2, 5

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Populier

Populus

Salicaceae

III - IV

2, 6, 9

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Robinia

Robinia pseudoacacia

V - VI

34 - 67

3, 4, 6, 9

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Sierappel

Malus floribunda

Rosaceae

IV - V

5, 4, 6, 8

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Stink es / bijenboom

Tetradium daniellii

Rutaceae

VII - IX

4(4)

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Taxus

Taxus baccata

Taxaceae

III - IV

4, 6

houtige gewassen / laan- en perkbomen

Openbaar groen

Gewas

Soort / species

Familie / Genus

Bloeitijd

Nectar

Pollen

Suiker-conc

Ref

(%) in nectar Tulpenboom

Liriodendron tulipifera

Magnoliaceae

VI - VII

(4)

Gewasgroep /

Teeltgroep /

toepassingsgebied

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Vogelkers

Prunus padus

Rosaceae

IV - V

1, 2(9)

2, 4, 6, 9

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Wilg (schietwilg)

Salix alba

Salicaceae

IV - V

3, 4(9)

20 - 60

2, 4, 6, 9

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen Wilgpeer

Pyrus salicifolia

Rosaceae

IV - V

1(4)

houtige gewassen / laan- en

Openbaar groen

perkbomen

Sierteeltgewassen Tabel VI.

SIERTEELTGEWASSEN

Gewas

Soort / species

Familie / Genus

Bloeitijd

Nectar

Pollen

Suiker-conc

Ref

(%) in nectar Amaryllis Anemooon Aster Berberis Blazenstruik Boerenjasmijn Chrysant Cosmos Dahlia Deutzia Dwergmispel Gamander Gladiool Goudsbloem Haagbeuk Hulst Hyacint Iris / lis Krokus Laurierkers Lavatera Lavendel Lelie Lenteklokje Liguster (gewone

Amaryllis belladonna Anemone Aster Berberis thunbergii Colutea arborescens Philadelphus Chrysanthemum Cosmos bipinnatus Dahlia Deutzia Cotoneaster horizontalis Teucrium montanum Gladiolus Calendula officinalis Carpinus betulus Ilex aquifolium Hyacinthus orientalis Iris germanica Crocus Prunus laurocerasus nnl Lavatera Lavendula angustifolia Lilium Leucojum vernum Ligustrum vulgare

Amaryllideae Ranunculaceae Asteraceae Berberidaceae Fabaceae Hydrangeaceae Asteraceae Asteraceae Asteraceae Hydrangeaceae Rosaceae Lamiaceae Iridaceae Asteraceae Betulaceae Aquifoliaceae Liliaceae Iridaceae Iridaceae Rosaceae Malvaceae Lamiaceae Liliaceae Liliaceae Oleaceae

Gewasgroep /

Teeltgroep /

toepassingsgebied

1, 2, 3

Bloembol- en bloemknolgewassenSierteeltgewassen

III - IX

2(9)

Bloemisterijgewassen

VIII - IX

Bloemisterijgewassen

Sierteeltgewassen

V - VI

Boomkwekerijgewassen

Sierteeltgewassen

VI - VIII

2, 6

Boomkwekerijgewassen

Sierteeltgewassen

VI - VIII

2, 6

Boomkwekerijgewassen

Sierteeltgewassen

VIII - IX

Bloemisterijgewassen

Sierteeltgewassen

VII - IX

2, 6

Bloemisterijgewassen

Sierteeltgewassen

VII - IX

1, 2, 3

Bloembol- en bloemknolgewassenSierteeltgewassen

VI - VIII

2, 6

Boomkwekerijgewassen

Sierteeltgewassen

V - VI

2, 6

Boomkwekerijgewassen

Sierteeltgewassen

VII - VIII

2, 6, 9

Bloemisterijgewassen

Sierteeltgewassen

VII - VIII

1, 2, 3

Bloembol- en bloemknolgewassenSierteeltgewassen

VI - IX

2, 6

Bloemisterijgewassen

IV - V

2, 6

Boomkwekerijgewassen

Sierteeltgewassen

V - VI

2, 6

Boomkwekerijgewassen

Sierteeltgewassen

IV - V

1, 2, 3, 6

Bloembol- en bloemknolgewassenSierteeltgewassen

V - VII

1, 2, 3

Bloembol- en bloemknolgewassenSierteeltgewassen

II - IV

1, 2, 3, 6

Bloembol- en bloemknolgewassenSierteeltgewassen

V - VI

Boomkwekerijgewassen

Sierteeltgewassen

VI - IX

12-18%

Bloemisterijgewassen

Sierteeltgewassen

VII - VIII

2, 3(8)

21- 48

Sierteeltgewassen

VIII - IX

II - IV

2(9)

VI - VII

2, 1

(9)

34 - 40

Sierteeltgewassen

6, 8

Bloemisterijgewassen

1, 2, 3, 6

Bloembol- en bloemknolgewassenSierteeltgewassen

2, 9

Bloemisterijgewassen

Sierteeltgewassen

2, 6, 9

Boomkwekerijgewassen

Sierteeltgewassen Sierteeltgewassen

liguster) Maagdenpalm Narcis

Vinca minor Apocynaceae Narcissus pseudonarcissusLiliaceae

V - VIII

2, 6

Bloemisterijgewassen

III - V

1, 2, 3, 6

Bloembol- en bloemknolgewassenSierteeltgewassen

Gewas

Soort / species

Familie / Genus

Bloeitijd

Nectar

Pollen

Suiker-conc

Ref

(%) in nectar Olijfwilg (smalle olijfwilg) Elaeagnis angustifolia

Buxus sempervirens Peperboompje Daphne mezereum Rhododendron Rhododendron Rozen Rosa Rozen Rosa Sering (gewone sering) Syringa vulgaris Sierkwee Chaenomeles japonica Sneeuwbes Symphorcarpus albus Sneeuwklokje Galanthus nivalis Stokroos Alcea rosea Tamarisk (Franse Tamarisk gallica Palmboomje

Gewasgroep /

Teeltgroep /

toepassingsgebied

Elaeagnaceae Buxaceae Thymelaceae Ericaceae Rosaceae Rosaceae Oleaceae Rosaceae Caprifoliaceae Liliaceae Malvaceae Tammaricaceae

V - VI

2, 6

Boomkwekerijgewassen

Sierteeltgewassen

← Vorig deel Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/16551349/1