AP 6f. Bijlage Woodstock rapportage 2021
Tekst van het document
Ontwikkelingen in het bos van de gemeente Nunspeet Resultaten Woodstock 1997/1999-2008-2020
H. Schoonderwoerd J.P.G. de Klein Silve Wageningen
2021
Rapport 21-01
On t w ikk el in gen in h et b os v an d e ge meen t e Nu n sp eet Resu lt at en W o od st o ck 1 9 9 7 /1 9 9 9 -2 0 0 8 -2 0 1 9
INHOUD Samenvatting ............................................................................................................ v 1.
De inventarisatie van het bos van de gemeente Nunspeet ................................
1
2.
Ontwikkelingen in het multifunctionele bos .......................................................... 3
2.1
Bodemgeschiktheid .................................................................................................... 3
2.2
Boomsoortensamenstelling en verjonging ................................................................ 5
2.2.1
Boomsoortensamenstelling ........................................................................................ 5
2.2.2
Verjongingsvoortgang ................................................................................................ 13
2.3
Staande voorraad, lopende bijgroei en houtoogst ......................................................16
2.3.1
Voorraad en bijgroei ...................................................................................................16
2.3.2
Dichtheid ‘ouder’ bos ................................................................................................ 18
2.3.3
Diameterverdeling van de voorraad ...........................................................................19
2.3.4
Oogst ..........................................................................................................................23
2.3.5
Kwaliteit van de onderstam ........................................................................................23
2.4
Bosstructuur................................................................................................................27
2.4.1
Menging ......................................................................................................................27
2.4.2
Aandeel open plekken en struweel (het bosmozaïek)................................................29
2.4.3
Aandeel gelaagd bos ................................................................................................ 30
2.4.4
Dood hout ...................................................................................................................35
2.4.5
Bos met dikke bomen ................................................................................................ 39
2.5
Beheer ........................................................................................................................41
3.
Ontwikkelingen in het natuurbos ............................................................................43
3.1
Boomsoortensamenstelling en verjonging ................................................................ 43
3.1.1
Boomsoortensamenstelling ........................................................................................44
3.1.2
Verjonging ...................................................................................................................44
3.2
Voorraad en bijgroei ...................................................................................................47
3.2.1
Voorraad en bijgroei ...................................................................................................47
3.2.2
Dichtheid ‘ouder’ bos ................................................................................................ 49
3.3
Bosstructuur................................................................................................................50
3.3.1
Menging ......................................................................................................................50
3.3.2
Aandeel open/jong bos en struweel ...........................................................................51
3.3.3
Aandeel gelaagd bos ................................................................................................ 52
3.3.4
Dood hout ...................................................................................................................55
3.3.5
Aandeel bos met dikke bomen ...................................................................................57
3.4
Beheer ........................................................................................................................57
Si lv e 2 1- 0 1 | i
In h ou d
TABELLEN 1.
De inventarisatie van het bos van de gemeente Nunspeet
1.1
Aantal bemonsterde plots en bosareaal per deelgebied .............................................. 1
2.
Ontwikkelingen in het multifunctionele bos
2.1
Verdeling van de oppervlakte multifunctioneel bos over bodemgeschiktheidsklasse (ALBOS)............................................................................................................. 3
2.2
Boomsoortensamenstelling van het multifunctionele bos ............................................. 6
2.3
Het aandeel loofboomsoorten in het multifunctionele bos ............................................ 8
2.4
Recent gerealiseerde en wenselijk geachte toekomstige boomsoortensamenstelling ...........................................................................................11
2.5
Aandeel plots met recente verjonging per deelgebied..................................................12
2.6
Soortensamenstelling van de recente verjonging .........................................................14
2.7
Intensiteit van topvraat aan jonge bomen .....................................................................15
2.8
Voorraad, bijgroei en bijgroeipercentage in multifunctioneel bos per deelgebied ........16
2.9
Verdeling van de plots over dichtheidsklassen .............................................................18
2.10
Diameterverdeling van de voorraad in multifunctioneel bos .........................................20
2.11
Diameterverdeling van de voorraad versus de normale verdeling ...............................22
2.12
Houtoogstprognose voor het multifunctionele bos ........................................................22
2.13
Verdeling van aselect gekozen bomen over de verschillende kwaliteitsklassen ..........24
2.14
Geschat aandeel bomen met veegschade ...................................................................25
2.15
Menging in de opstanden ..............................................................................................26
2.16
Gemiddeld aantal soorten per plot ................................................................................26
2.17
Verdeling van bosontwikkelingsfasen, aangetroffen rond de steekproefpunten ..........28
2.18
Aandeel gelaagd bos ....................................................................................................31
2.19
Verdeling van de plots over het aandeel van de onderétage .......................................32
2.20
Verdeling van de plots over de bedekkingsklassen van de struiklaag .........................33
2.21
Soortensamenstelling van de struiklaag .......................................................................34
2.22
Aantal dikke dode stammen per ha ..............................................................................35
2.23
Totale voorraad dood hout ............................................................................................36
2.24
Ontwikkeling van de voorraad staand dood hout ..........................................................37
2.25
Ontwikkeling van de voorraad liggend dood hout .........................................................38
2.26
Aandeel bos met dikke bomen ......................................................................................40
3.
Ontwikkelingen in het natuurbos
3.1
Ontwikkeling van de boomsoortensamenstelling ..........................................................44
3.2
Aandeel plots met recente verjonging ..........................................................................45
3.3
Soortensamenstelling van de recente verjonging ........................................................46
3.4
Voorraad, bijgroei en bijgroeipercentage .....................................................................47
3.5
Diameterverdeling van de voorraad .............................................................................48
3.6
Verdeling van de plots over de dichtheidsklassen ........................................................49
3.7
Menging in de opstanden ..............................................................................................50
ii | Si lv e 2 1 -0 1
On t w ikk el in gen in h et b os v an d e ge meen t e Nu n sp eet Resu lt at en W o od st o ck 1 9 9 7 /1 9 9 9 -2 0 0 8 -2 0 1 9
TABELLEN (vervolg) 3.8
Gemiddeld aantal soorten per plot ................................................................................51
3.9
Verdeling van bosontwikkelingsfasen aangetroffen rond de steekproefpunten ...........51
3.10
Aandeel gelaagd bos ....................................................................................................52
3.11
Verdeling van de plots over het aandeel van de onderétage .......................................52
3.12
Bedekking van de struiklaag .........................................................................................53
3.13
Soortensamenstelling van de struiklaag .......................................................................54
3.14
Aantal dikke dode stammen per ha ..............................................................................55
3.15
Totale hoeveelheid dood hout .......................................................................................55
3.16
Staand dood hout ..........................................................................................................56
3.17
Liggend dood hout ........................................................................................................56
3.18
Aandeel bos met dikke bomen ......................................................................................57
BIJLAGEN Bijlage 1
De ALBOS classificering .......................................................................................59
FIGUREN 2.1
Ruimtelijke verdeling van de ALBOS-typen over het multifunctionele bos ..................... 4
2.2
Ontwikkeling van de boomsoortensamenstelling ............................................................ 7
2.3
Soortensamenstelling van het bos versus die van de verjonging ...................................15
2.4a Verschuiving door de tijd van de staande voorraad naar diameterklasse .......................21 2.4b Verschuiving door de tijd van de diameterklasseverdeling .............................................21 3.1
Verschuiving door de tijd van de staande voorraad naar diameterklasse .......................48
Si lv e 2 1- 0 1 | iii
Sa men v at t in g
iv | S ilv e 21 - 01
On t w ikk el in gen in h et b os v an d e ge meen t e Nu n sp eet Resu lt at en W o od st o ck 1 9 9 7 /1 9 9 9 -2 0 0 8 -2 0 1 9
SAMENVATTING Het bos van de gemeente Nunspeet beslaat ruim 2.000 ha en is te verdelen in multifunctioneel bos (1.600 ha) en natuurbos (460 ha). Om de ontwikkelingen in het bos te volgen wordt periodiek een bosinventarisatie uitgevoerd. Zo’n inventarisatie bestaat uit metingen op een set van steekproefpunten die systematisch over het bosareaal zijn verspreid. De veldwaarnemingen worden verwerkt tot kwantitatieve schatters van bepaalde boseigenschappen, waarmee het bos cijfermatig wordt gekarakteriseerd. Omdat de inventarisaties op een gestandaardiseerde wijze wordt uitgevoerd (met het bosinventarisatiesysteem ‘Woodstock’) zijn de resultaten die op verschillende tijdstippen worden gemeten vergelijkbaar met elkaar en zo ontstaat een beeld van de ontwikkeling die het bos heeft doorgemaakt. Het bos van Nunspeet is inmiddels 3 keer met Woodstock geïnventariseerd, namelijk in 1997/1999, 2008 en recent in 2020. In dit rapport worden de resultaten van deze bosinventarisaties gepresenteerd.
Multifunctioneel bos Multifunctioneel bos wordt zo genoemd omdat het bos verschillende functies vervult, die min of meer gelijkelijk worden gewaardeerd door de boseigenaar. In het multifunctionele bos van Nunspeet wordt hout geoogst, gerecreëerd door bewoners en toeristen en vindt een scala aan planten, dieren en schimmels een plek. Het multifunctionele bos van Nunspeet is ongeveer 1.600 ha groot en wordt in dit rapport opgedeeld in een aantal complexen, te weten het Provinciebos, de Grote en Kleine Kolonie, het Renteloos Voorschotbos, de Stakenberg, de Dorpsbossen, het Zuiderbos en Middelhart en tenslotte de Schotkamp. De resultaten van de inventarisaties worden in dit rapport zowel voor de verschillende complexen als voor het totale multifunctionele bos gepresenteerd. In tabel S1 wordt een en ander samengevat. De onderscheiden complexen betreffen alle heidebebossingen uit de vorige eeuw.
Soortensamenstelling en verjongingsvoortgang Het bos is indertijd aangelegd met vooral grove den, de boomsoort die kon opgroeien in het toenmalige open terrein van de arme droge zandgronden. Het aandeel van de grove den in de bossamenstelling neemt geleidelijk af. In de laatste 20 jaar van 53% tot 47% in het geheel . Er wordt nu vaker voorkeur gegeven aan inheemse loofboomsoorten, het aandeel daarvan is toegenomen van 11% tot 18%. Het aandeel van de productieve douglas nam heel licht toe tot 20% van het bos. Overigens is niet in alle deelobjecten de trend hetzelfde. In een aantal objecten blijft het aandeel grove den min of meer constant. Dit hangt onder meer samen met de groeiplaatskwaliteit. De kwaliteit van de bodems waarop het multifunctionele bos staat is slechts voor een deel geschikt voor de meer-eisende boomsoorten zoals douglas, lariks en de verschillende loofboomsoorten van de rijkere bossen. In toenemende mate is er in het multifunctionele bos natuurlijke verjonging aanwezig, vooral van de boomsoorten berk (28%), lijsterbes (17%), grove den (24%) en douglas (11%). Deze 4 soorten vormen samen 80% van de aanwezige jonge boompjes.
Si lv e 2 1- 0 1 | v
Sa men v at t in g
Door de hoge wildstand hebben veel van de jonge boompjes te leiden van vraat. Op 46% van de plots is topvraat waargenomen aan meer dan 50% van de aanwezige jonge boompjes, dat betekent een intensieve begrazing. Op 10% van de meetpunten is de topvraat matig intensief (vraat aan 10-50% van de boompjes) en op 28% van de plots is er een geringe vraat (minder dan 10% van de boompjes hebben topvraat). Op 21% van de plots tenslotte zijn geen jonge boompjes aanwezig. Dit kan trouwens ook een effect van de wildstand zijn (alle kiemplanten weggevreten), maar dat kunnen we aan de hand van deze inventarisatie niet vaststellen. Dat er in bijna de helft van het bos zo’n intensieve begrazing van jonge bomen is, heeft een sterk negatief effect op de bosontwikkeling. Per deelgebied verschilt de vraat wel. In de Dorpsbossen is geen intensieve begrazing waargenomen op de steekproefcirkels. Van de overige deelgebieden komt het Provinciebos er dan nog het genadigst van af met 35% intensieve begrazing. De overige deelgebieden hebben alle op meer dan de helft van het areaal een intensieve begrazing, met als koploper de Grote en Kleine Kolonie (64% van de plots zijn intensief begraasd).
Aspecten van de houtvoorraad De gemiddelde staande houtvoorraad is ongeveer vergelijkbaar met die in 2008, ca. 200 m3 per ha. In de periode daarvóór was deze juist toegenomen. Alleen in het Zuiderbos is de houtvoorraad afgenomen, door een storm in 2018. De gemiddelde bijgroei in het bos is afgenomen. Dit komt enerzijds door het dunningsregime, dat niet gericht is op de maximalisatie van volumebijgroei maar op het veelzijdig functioneren van het bos, en anderzijds door de droge zomers van de laatste jaren. Voor multifunctionele bossen op groeiplaatsen zoals in Nunspeet is het normaal geachte voorraadniveau ongeveer 175 – 180 m3/ha en het bijbehorende normale bijgroeiniveau ligt tussen de 7 en de 7,5 m3/ha/j. De huidige voorraad van 199 m3/ha. wijkt hiervan weinig af. Er is, vanuit het duurzaam functioneren van dit bos geen noodzaak om dit voorraadniveau verder te laten toenemen. De lopende bijgroei is wel minder dan mag worden verwacht in dit bos. Een groeiend aandeel van de staande houtvoorraad bevindt zich aan bomen dikker dan 50 cm. Men hoeft in het beheer in de komende jaren niet terughoudend te zijn in het oogsten van bomen die dikker zijn dan de doeldiameter.
Bosstructuur De structuur van het bos wordt bepaald door de ruimtelijke verdeling van bomen en struiken in het terrein en wordt vastgesteld aan het aandeel gemengd bos, het voorkomen van open plekken en struweel, de gelaagdheid van het bos, de hoeveelheden dood hout en dikke bomen in het bos. Het komt erop neer dat hoe gevarieerder het bos is, hoe veelzijdiger het functioneert en hoe hoger het gewaardeerd wordt. Het bos van de gemeente Nunspeet wordt steeds meer gemengd: het aandeel gemengd bos is opgelopen van 35% in 1999 tot 50% in 2020. Dat komt vooral omdat steeds meer loofboomsoor-
v i | S ilv e 21 - 01
On t w ikk el in gen in h et b os v an d e ge meen t e Nu n sp eet Resu lt at en W o od st o ck 1 9 9 7 /1 9 9 9 -2 0 0 8 -2 0 1 9
ten zich uitzaaien en door het beheer de kans krijgen om door te groeien tot in het kronendak. De toename van het aandeel gemengd bos is een gunstige ontwikkeling, omdat gemengd bos weerbaarder is tegen ziektes en plagen en omdat het bijdraagt aan een grotere biodiversiteit. De open ruimtes in het bos nemen af, het aandeel bos met open plekken en struweel daalt geleidelijk van 17% in 1999 tot 7% nu in 2020. In multifunctioneel bos is een permanent (maar variabel in locatie) aandeel open plekken noodzakelijk voor de verjonging. Afhankelijk van de beheerstrategie spreken we dan over 5% tot 10% van de bosoppervlakte. Een groter aandeel open plekken, zoals de 17% in 1997/1999, is ongewenst omdat dat ten koste gaat van de groei van het bos (houtproductie, CO2-vastlegging). Open plekken in het bos hebben een specifiek microklimaat en dat geeft mogelijkheden voor de soorten planten en dieren die zich in dat milieu thuis voelen. Ongeveer een derde van het bos kent meerdere kroonlagen, het aandeel van dit type bos neemt geleidelijk toe. Het aandeel van bos met dikke bomen neemt toe, de bomen groeien door en niet alle dikke bomen worden gekapt. De verticale structuur wordt positief geacht voor de bosbiodiversiteit.
De hoeveelheid dikke dode bomen, die ook van groot belang zijn voor de biodiversiteit van het bos, is sinds 2008 ongeveer gelijk gebleven, terwijl deze hoeveelheid in de periode daarvóór stevig was toegenomen.
Vooruitzichten voor het beheer van het multifunctionele bos Het beheer van het bos is toekomstgericht, maar gaat uit van het bestaande bos, waarvan de eigenschappen in deze inventarisatie zijn vastgesteld. Door de herhaalde metingen ontstaat inzicht in de ontwikkeling van het bos. Op grond hiervan kunnen, in combinatie met de in het beheerplan gestelde doelen, aandachtspunten voor de komende beheerperiode worden geschetst. Altijd zijn er ‘nieuwe’ inzichten en is er discussie over aspecten van het bos en het bosbeheer die actueel zijn. Op dit moment staat de duurzame functievervulling van het bos onder druk onder invloed van verzuring, verdroging en vermesting. De nutriëntenbalans in de bosbodem is en wordt verder verstoord en steeds meer effecten daarvan worden manifest. De verandering in het klimaat brachten in de periode 2018-2020 opeenvolgende droge zomers met substantiële neerslagtekorten en extreem hoge temperaturen waaronder het bos te lijden had. Tegelijkertijd ontstond er meer aandacht voor de opslag van koolstof in het bossysteem (bovengronds en in de bodem). Dit alles leidt er toe dat in het beheer van het multifunctionele bos deze aspecten aandacht dienen te krijgen. Op basis van de groeiplaatskwaliteit kan op ca. 75% van de oppervlakte van het multifunctionele bos een matige tot redelijke houtproductie plaats vinden.
De productieboomsoorten zullen vooral grove den en douglas zijn, maar er zal een verschuiving plaats vinden naar loofboomsoorten. Ter wille van de andere functies van het bos en de continuïteit daarin, is het opportuun om te streven naar een meer gemengde bossamenstelling. Bepaalde loofboomsoorten hebben strooisel dat redelijk makkelijk verteert, een gunstige C/N verhouding heeft en weinig of geen
Si lv e 2 1- 0 1 | v i i
Sa men v at t in g
Tabel S1 | Overzicht van eigenschappen van het multifunctionele bos van Nunspeet
1.600 ha
Soortensamenstelling Aandeel grove den Aandeel douglas Aandeel overig naald Aandeel eik Aandeel berk Aandeel beuk Aandeel Amerikaanse eik Aandeel overig loof Verjonging Aandeel recente verjonging > 5.000 Aandeel topvraat > 50% Houtvoorraad Voorraadniveau Bijgroeiniveau Verdeling ruim/goed/dicht: Aandeel ruim Aandeel goed Aandeel zeer dicht Aandeel voorraad > 50 cm Oogstniveau Bosstructuur Aandeel gemengd bos Aandeel open plekken en struweel Aandeel gelaagd bos Totale voorraad dood hout Aantal dikke dode stammen per ha Aandeel bos met dikke bomen
v iii | S ilv e 21 - 01
Waarde ‘97/’99
Waarde 2008
Waarde 2019
Gewenst/verwacht op middellange termijn
53% 17% 13% 4% 5% 3% 6% nihil
51% 19% 10% 5% 6% 4% 6% nihil
47% 19% 9% 7% 7% 5% 7% nihil
40% 20% 4% 10% 12% 4% 4% 6%
? ?
8% ?
13% 46%
> 10% < 10%
183 m3/ha 7,4 m3/ha/j
201 m3/ha 7,1 m3/ha/j
199 m3/ha 5,8 m3/ha/j
180-200 m3/ha 7 m3/ha/j*
29% 41% 30% 3%
43% 54% 34% 32% 23% 14% 10% 17% 6.100 m3 werkhout
30% 50% 20% 14% 5.500 m3 werkhout
37% 17% ? 4,0 m3/ha 0,5
43% 9% 30% 12,6 m3/ha 3,2
50% 7% 37% 10,8 m3/ha 3,4
> 60% 5%-10% > 40% 10 m3/ha >6
12%
24%
38%
> 40%
On t w ikk el in gen in h et b os v an d e ge meen t e Nu n sp eet Resu lt at en W o od st o ck 1 9 9 7 /1 9 9 9 -2 0 0 8 -2 0 1 9
bijdrage levert aan de verzuring van de bodem. Soorten met gunstig strooisel zijn onder meer linde, es, esdoorn, els, berk, ratelpopulier, boswilg, lijsterbes, hazelaar en wellicht nog andere. Deze soorten dragen misschien in mindere mate bij aan de directe productiefunctie van het bos, maar zijn van groot belang voor een gunstiger strooiselvertering. Dit leidt tot een gunstiger mineralenopbouw in de bodem, een hoger organische stof gehalte en een beter bodemleven. Dit levert niet alleen een groter vochthoudend vermogen van de bodem, maar draagt eveneens bij aan de vastlegging van koolstof in het bos. Een groter vochthoudend vermogen is van belang vanwege de droogte in de zomers. Behalve berk spelen deze soorten geen rol in het bos van Nunspeet omdat deze bezwijken onder de vraat van het wild. De inbreng van rijk-strooisel soorten kan enerzijds door het aanplant van deze soorten en anderzijds door de beperking van de invloed van het wild, door verlaging van de stand en/of het lokaal toepassen van wildafweer. Op de arme en matige groeiplaatsen kunnen vooral berk en lijsterbes een rol spelen en wellicht ook ratelpopulier en boswilg. De laatste twee zijn echter pure pionier soorten, die veel licht nodig hebben en daarom wellicht minder goed passen in het kleinschalige bosbeheer.
Uit de inventarisatie blijkt dat berk, esdoorn en ook lijsterbes in de verjonging een groter aandeel hebben dan in het opgaande bos. Door het beheer te richten op het laten in- en doorgroeien van deze verjonging in het bossysteem, kan het vergroten van het aandeel van deze gewenste soorten betrekkelijk eenvoudig gerealiseerd worden. Op de wat betere gronden is de extra inbreng (planten) van esdoorn aan te bevelen. Door de klimatologische veranderingen blijken de droge groeiplaatsen op de Veluwe minder geschikt te worden voor boomsoorten als fijnspar en lariks. Ook de beuk kan op droge groeiplaatsen in het gedrang raken. Het ligt niet voor de hand om deze soorten nog aan te planten. De douglas lijkt vooralsnog minder gevoelig voor de droogte, en zal zich door natuurlijke verjonging nog wel wat kunnen uitbreiden. Wat betreft de houtoogst en de dunning stellen we vast dat het regulier dunnen van het al ruim staande deel van het bos niet aan de orde is. In deze opstanden dient kap gericht te zijn op verjonging van het bos. Het aandeel bos in de jongste fase blijft enigszins achter dus het stimuleren van de verjonging en de doorgroei daarvan is een van de opdrachten voor de komende periode. Dit kan het best gebeuren door het kappen van de bomen die de vastgestelde doeldiameter bereikt hebben.
Door dit bij wijze van uitkap te doen wordt de productiecapaciteit van de groeiplaats beter benut en wordt voorkomen dat in de toekomst kaalkap nodig is voor het tot stand brengen van een volgende bosgeneratie. In de dichter staande bossen kan de dunning wel doorgang vinden. Hierbij kunnen loofboomsoorten stringent vrijgesteld worden. De hoeveelheid dood hout in het bos vraagt aandacht van het beheer. In de periode 1999-2008 is er actief gewerkt aan de verhoging van het aandeel dode hout in het bos. Nu zien we weer een geleidelijke afname. De biodiversiteit van het bos is gebaat bij de aanwezigheid van dood hout in verschillende verteringsstadia. Het is dus zaak om bij de ingrepen in het bos ook steeds bewust dood hout te realiseren, bijvoorbeeld door kwijnende bomen niet weg te dunnen maar op stam te laten sterven of door het ringen van bomen of het laten liggen van gevelde stammen.
Si lv e 2 1- 0 1 | ix
Sa men v at t in g
Tabel S2 | Overzicht van eigenschappen van het natuurbos van Nunspeet
460 ha
Waarde 2008
Waarde 2020
Soortensamenstelling Aandeel grove den Aandeel eik Aandeel berk Aandeel overige soorten
67% 25% 4% 4%
69% 24% 4% 2%
Verjonging Aandeel recente verjonging > 5.000
1%
3%
193 m3/ha 5,7 m3/ha/j
220 m3/ha 5,6 m3/ha/j
31% 29% 40% 4%
28% 21% 52% 5%
30% 13% 16% 19,7 m3/ha 5,8
33% 6% 18% 18,9 m3/ha 2,4
Houtvoorraad Voorraadniveau Bijgroeiniveau Verdeling ruim/goed/dicht: Aandeel ruim Aandeel goed Aandeel zeer dicht Aandeel voorraad > 50 cm Bosstructuur Aandeel gemengd bos Aandeel open plekken en struweel Aandeel gelaagd bos Totale voorraad dood hout Aantal dikke dode stammen per ha Aandeel bos met dikke bomen
x | S ilv e 21 - 01
21%
29%
On t w ikk el in gen in h et b os v an d e ge meen t e Nu n sp eet Resu lt at en W o od st o ck 1 9 9 7 /1 9 9 9 -2 0 0 8 -2 0 1 9
Natuurbos In het natuurbos van de gemeente Nunspeet vinden geen menselijke beheersingrepen plaats. Er wordt dus geen houtoogst gepleegd en de ontwikkelingen worden alleen door de natuur gestuurd. Het natuurbos is 460 ha groot en is in dit rapport ingedeeld in een vijftal complexen: de Elspeter Struiken, de Broodberg, Noord Riezen/de Kril/Kuilhegge, de Westeindse Heide en de Elspeter Heide. De resultaten van de inventarisaties van 2008 en 2020 worden samengevat in tabel S2. De onderscheiden complexen verschillen in hun bosgeschiedenis: het bos van de Elspeter Struiken en de Westeindse Heide is nog relatief jong. Het betreft voormalige heideterreinen die spontaan zijn volgelopen met hoofdzakelijk grove den. Het bos van de Broodberg, direct grenzend aan de Elspeter Struiken, is onlangs omgevormd naar een inheems bos door de uitheemse soorten te verwijderen. De bossen van Noord Riezen, de Kril en Kuilhegge zijn ook heidebebossingen, maar deze kennen al een wat langere ontwikkeling. Het bos op de Elspeter Heide tenslotte omvatten enkele clusters van oude eikenstrubben.
Soortensamenstelling en verjonging Het natuurbos van de gemeente Nunspeet wordt gedomineerd door de grove den (bijna 70%) en de inlandse eik (bijna 25%). Er is ook een aandeel berk (bijna 5%). Sporadisch komen nog andere soorten voor, bijvoorbeeld beuk. Het bos bestaat dus volledig uit inheemse soorten. In de verdeling van deze soorten is sinds 2008 weinig veranderd. Dit is in lijn met de verwachtingen in een bos waarin menselijke ingrepen achterwege blijven. Omdat er geen dunningen in het bos plaatsvinden is het kronendak op veel plaatsen zeer dicht (zie dichtheidsverdeling ouder bos). Door deze dichte stand is er weinig licht op de bosbodem en kunnen eventuele kiemplanten zich niet ontwikkelen. Het aandeel bos met recente verjonging in een dichtheid van meer dan 5.000 stuks per ha (3%) is dan ook veel kleiner dan in het multifunctionele bos (13%). Wel is dit aandeel in het natuurbos iets toegenomen sinds 2008, maar dat is gerealiseerd in het bos van de Broodberg, waar omvormingen hebben plaatsgevonden. Hierbij zijn oude opstanden van uitheemse soorten verwijderd en ter plekke zijn jonge bomen opgeslagen die wel de kans hebben om op te groeien. Met het voortschrijden van de tijd zal het dichte bos zich verder ontwikkelen en op termijn zal het kronendak fragmenteren waardoor de condities voor verjonging zullen verbeteren.
Aspecten van de houtvoorraad Het voorraadniveau nam toe van 193 m3/ha naar 220 m3/ha en het bijgroeiniveau stabiliseerde zich op ongeveer 5,5 m3/ha/j. Het aandeel van het ‘oudere’ bos in zeer dichte stand is toegenomen van 40% in 2008 naar 52% in 2020, een gevolg van het niets-doen-beheer. Het contrast met het multifunctionele bos, waar wel gedund wordt, is groot, daar is het aandeel zeer dicht bos namelijk 14%.
Si lv e 2 1- 0 1 | x i
Sa men v at t in g
De verdeling van de voorraad over de diameterklassen schuift op naar een groter aandeel van de dikkere bomen. Zo is het voorraadaandeel van bomen in de klasse 40-50 cm toegenomen van 9% in 2008 naar 17% in 2020. De voorraad van bomen dikker dan 50 cm is mondjesmaat toegenomen van 4% in 2008 naar 5% in 2020. Bosstructuur Het aandeel gemengd bos nam iets toe van 30% in 2008 naar 33% in 2020. Zonder directe sturing van de mens verandert de mengingsstatus van het bos slechts langzaam. Het aandeel open plekken en struweel nam af van 13% in 2008 naar 6% in 2020. Een teken dat het bos steeds verder dichtgroeit. In spontaan bos zonder menselijke ingrepen ontstaan open plekken alleen door natuurlijke calamiteiten, zoals storm of brand. Die hebben zich in de afgelopen periode dus niet of nauwelijks voorgedaan. Het aandeel gelaagd bos nam iets toe, van 16% in 2008 naar 18% in 2020. Dit aandeel is nog laag vergeleken met het multifunctionele bos (37%). Met name het bos van de nog niet zo lang geleden volgelopen heides (Elspeter Struiken, Westeindse Heide) kent nog weinig verticale structuur. De totale voorraad dood hout nam iets af van gemiddeld 19,7 m3/ha naar 18,9 m3/ha. De verandering in de voorraad dood hout is de resultante van sterfte (geeft toename) en vertering (geeft afname). Er is dus meer dood hout verteerd dan dat er door sterfte is bijgekomen.
Hoe groot de sterfte en de vertering is geweest is op basis van de inventarisaties niet te zeggen. Het aantal dikke dode stammen (dikker dan 30 cm) nam af van gemiddeld 5,8 stuks per ha in 2008 tot 2,4 stuks per ha in 2020. Het aandeel bos met dikke bomen (dikker dan 50 cm) nam toe van 21% in 2008 naar 29% in 2020. De grens (wanneer wordt een boom dik genoemd?) van 50 cm is overgenomen van de SNL. Voor grove den en eik, de belangrijkste soorten in het natuurbos, duurt het lang voordat exemplaren de grens van 50 cm bereiken en het is daarom te verklaren dat een behoorlijk deel van het natuurbos (zo’n 70% dus) nog geen dikke bomen heeft. Veel natuurbos in Nunspeet is nog te jong.
Vooruitzichten voor het beheer van het natuurbos Door het niets-doen-beheer zal het bos in de nabije toekomst verder dicht groeien. Pas op de langere termijn zal de bosstructuur zich verrijken. Het is daarbij wachten op een natuurlijke calamiteit als storm of brand waardoor de hoeveelheid dood hout verhoogd wordt en het kronendak open breekt zodat er licht op de bodem valt voor natuurlijke verjonging en de ontwikkeling van een onderétage. Daarnaast zal de reducering van wildstand gunstig zijn voor de bosverjonging. Evenals de intreding van de wolf in het gebied met de permanente verstoring op het grofwild.
xii | S ilv e 21 - 01
On t w ikk el in gen in h et b os v an d e ge meen t e Nu n sp eet Resu lt at en W o od st o ck 1 9 9 7 /1 9 9 9 -2 0 0 8 -2 0 2 0
1. DE INVENTARISATIE VAN HET BOS VAN DE GEMEENTE NUNSPEET In dit rapport worden de resultaten gepresenteerd van een Woodstock bosinventarisatie, die in 2020 is uitgevoerd in de bossen van de gemeente Nunspeet. Een Woodstock bosinventarisatie bestaat uit metingen op steekproefpunten in het bos. Deze steekproefpunten liggen systematisch verspreid over de bosoppervlakte en rond deze punten worden in een cirkel alle bomen gemeten. De locaties van de steekproefpunten liggen vast. De inventarisatie wordt periodiek herhaald (bijvoorbeeld eens in de 10 jaar) waardoor een kwantitatief beeld ontstaat van de bosontwikkeling. In de uitwerking van de inventarisatie van het bos van de gemeente Nunspeet wordt onderscheid gemaakt in multifunctioneel bos en natuurbos. Het multifunctionele bos betreft het bos met SNLbeheertype N16.03 ‘Droog bos met productie’ en het natuurbos heeft beheertype N15.02 ‘Dennen-, eiken- en beukenbos’. De inventarisatie in het multifunctionele bos betreft een herhaling van twee eerder uitgevoerde inventarisaties, namelijk de eerste die is uitgevoerd in twee delen, in 1997 en 1999, en de tweede van 2008. Het natuurbos is voor de eerste maal in 2008 geïnventariseerd; de huidige opname van 2020 is dus de tweede.
Tabel 1.1 | Aantal bemonsterde plots en bosareaal per deelgebied
Deelgebied
Aantal plots
Bosoppervlak (ha)
Plotdichtheid (1 per x ha)
Multifunctioneel bos Provinciebos Grote en Kleine Kolonie Renteloos Voorschot Stakenberg Dorpsbossen Zuiderbos / Middelhart Schotkamp
132 57 109 81 67 128 71
355,4 142,6 298,0 192,3 177,7 257,6 175,4
2,7 2,5 2,7 2,4 2,7 2,0 2,5
Totaal
645
1.599,0
2,5
Natuurbos Elspeter Struiken Broodberg Noord Riezen/De Kril/Kuilhegge Westeindse Heide
78 22 55 36
252,0 50,5 85,4 59,1
3,2 2,3 1,6 1,6
Elspeter Heide
10
16,9
1,7
Totaal
201
463,9
2,3
S ilv e 21 - 01 | 1
De in ven t a ri s at ie v an h e t b os v an de g em een t e Nu n speet
We hanteren voor het geïnventariseerde multifunctionele bos een indeling in zeven deelgebieden (tabel 1.1). In totaal zijn in het multifunctionele bos 645 steekproefpunten bezocht en gemeten. Deze zijn zowel in 1997/1999, 2008 als in 2020 bemonsterd. Het natuurbos is in deze rapportage onderverdeeld in vijf deelgebieden. In totaal zijn in het natuurbos 201 steekproefpunten opgenomen. Deelgebied Elspeter Heide is ondanks de beperkte oppervlakte onderscheiden van de overige natuurbossen vanwege het specifieke karakter. In sommige deelgebieden, met name de Elspeter Heide en de Broodberg, zijn weinig steekproefcirkels gemeten en dientengevolge is de betrouwbaarheid van de resultaten voor deze deelgebieden niet groot. De ontwikkelingen in het multifunctionele bos worden gepresenteerd in hoofdstuk 2, waarna hoofdstuk 3 ingaat op de resultaten van de metingen in het natuurbos.
2 | Si lv e 2 0- 1 5
On t w ikk el in gen in h et b os v an d e ge meen t e Nu n sp eet Resu lt at en W o od st o ck 1 9 9 7 /1 9 9 9 -2 0 0 8 -2 0 2 0
2. ONTWIKKELINGEN IN HET MULTIFUNCTIONELE BOS 2.1
Bodemgeschiktheid Voordat we ingaan op de ontwikkelingen van het multifunctionele bos in de afgelopen 20 jaar is het goed om een indruk te krijgen van de groeiplaatsen (bodems) waarop dit bos zich bevindt. In tabel 2.1 is een overzicht gegeven van de bodemgeschiktheid voor bosboomsoorten voor het multifunctionele bos op basis van de ALBOS-classificatie van boomsoorten (zie bijlage 1). Het areaal multifunctioneel bos bestaat voor 27% uit bodems die te karakteriseren zijn als leemarm droog zand, waarop een beperkt soortenpalet kan groeien (grove den, eik en berk). Op 60% van het areaal hebben meer-eisende soorten als douglas, lariks en beuk een redelijke groeiverwachting. Op 13% van de oppervlakte is de bodem zo goed dat er in feite geen beperkingen zijn voor te gebruiken boomsoorten. Zie ook figuur 2.1. De individuele deelgebieden verschillen in bodemrijkdom. Het grootste aandeel leemarme en droge zandgronden vinden we in de Stakenberg (77%), gevolgd door de Grote en Kleine Kolonie (49%) en Zuiderbos/Middelhart (ook 49%). De deelgebieden zijn geen van alle gezegend met een overmaat aan goede bosgrond waar alle soorten goed groeien. De hoogste aandelen goede bodems worden gevonden in de Koloniën (25%), het Provinciebos (21%) en de Schotkamp (20%).
Deelgebieden die sterk worden gedomineerd door bodems met wat meer mogelijkheden (zeg maar de bodems op de overgang van arm naar rijke zandgronden) zijn de Dorpsbossen (94%), het Renteloos Voorschotbos (92%) en het Provinciebos (73%).
Tabel 2.1 | Verdeling van de oppervlakte multifunctioneel bos over bodemgeschiktheidsklasse (ALBOS)
Deelgebied
Provinciebos Grote en Kleine Kolonie Renteloos Voorschotbos Stakenberg Dorpsbossen Zuiderbos / Middelhart Schotkamp* Totaal
Oppervlakte
Bostype gd/ei/be
Meer mogelijkheden
Geen beperkingen voor soorten
(ha)
(%)
(%)
(%)
355 143 298 192 178 258 175
6 49 0 77 5 49 10
73 26 92 11 94 40 70*
21 25 8 12 1 11 20
1.599
27
60
13
* De categorie A/BC in de ALBOS-classificatie is gedefinieerd als een type waarin A (leemarm droog zand met grove dennen en berk) wordt afgewisseld met lokaal BC (leemhoudend droog zand, geschikt voor beuk/douglas). De verhouding tussen A en BC wordt niet gegeven door ALBOS. We hebben hier verondersteld dat het aandeel BC hier substantieel is (anders is het zinloos om dit type te onderscheiden). Echter, kennis van de omstandigheden van de
S ilv e 21 - 01 | 3
On t w ikk el in gen in h et mu lt ifu n ct ion e le b os
beheerder leert ons dat in de Schotkamp het aandeel BC in de oppervlakte met A/BC klein is en dat de groeiplaats dus voor een belangrijk deel tot A gerekend dient te worden. Figuur 2.1 | Ruimtelijke verdeling van de ALBOS-typen over het multifunctionele bos
4 | Si lv e 2 0- 1 5
On t w ikk el in gen in h et b os v an d e ge meen t e Nu n sp eet Resu lt at en W o od st o ck 1 9 9 7 /1 9 9 9 -2 0 0 8 -2 0 2 0
2.2
Boomsoortensamenstelling en verjonging
2.2.1
Boomsoortensamenstelling Bossen zijn in eerste instantie te karakteriseren door de boomsoorten die er groeien. Op de schaal van beheerseenheden (in dit rapport hanteren we veelal de term deelgebieden) is het daarom van belang eerst de boomsoortensamenstelling in kaart te brengen. Om de soortensamenstelling van het bos te kwantificeren zou het ideaal zijn om de loodrechte projectie van de kronen te meten en die bedekking te verdelen over de verschillende soorten. Dit is echter in de praktijk niet te realiseren en daarom is hier een benadering gevolgd via het grondvlakaandeel van de soorten. Het grondvlak van een boom (de oppervlakte van de stamdoorsnede op 1,3 meter) is namelijk goed gecorreleerd met de kroonprojectie en wel eenvoudig te meten. NB: De precieze relatie tussen dbh en kroonprojectie-oppervlak is niet bekend. Het grondvlak is daarom op te vatten als een benadering van de kroonprojectie. Ondanks het feit dat er wel iets op het gebruik van het grondvlak is aan te merken is het van de beschikbare alternatieven wel veruit de beste optie. Van het gebruik van de andere alternatieven, stamtal en voorraad, is veel meer af te dingen. Zo zou bij het gebruik van het stamtal als indicator van de soortensamenstelling het aandeel van de soorten met een overmaat aan jonge bomen sterk worden overschat. En voor de voorraadverdeling geldt dan juist het tegenovergestelde.
Het grondvlak kan in principe het kroonprojectie-aandeel van een soort enigszins te groot of te klein vertegenwoordigen indien die soort bij een bepaald grondvlak per ha een groter/kleiner projectieoppervlak zou hebben. Ter illustratie: stel dat de bomen van een puur grove dennenbos met een grondvlak van 28 m2/ha altijd dezelfde gezamenlijke verticale kroonprojectie-oppervlakte hebben als de bomen van een douglasbos met grondvlak van 32 m2/ha dan zouden we het kroonprojectieaandeel van de grove den onderschatten bij gebruik van het grondvlak als soortensamenstelling. Het ligt echter voor de hand te veronderstellen dat de grove dennen opstand in dit voorbeeld minder kroonprojectie-oppervlakte heeft dan de opstand met douglas. Maar, zoals gezegd, hoe dit precies zit is eigenlijk niet bekend.
Voor een goed begrip, en wellicht ten overvloede: het gaat hier dus om een benadering van de totale som van kroonprojectie-oppervlaktes van alle bomen van een bepaalde soort. Deze benadering gaat dus niet over de bosoppervlakte waaraan een bepaalde hoofdboomsoort is toegekend.
S ilv e 21 - 01 | 5
On t w ikk el in gen in h et mu lt ifu n ct ion e le b os
Tabel 2.2 | Boomsoortensamenstelling van het multifunctionele bos
Aandeel in grondvlak Deelgebied
Jaar
Grove den (%)
Dou- Lariks Overig glas naald (%) (%) (%)
Eik
Berk
Beuk
(%)
(%)
(%)
Am.- Overig Grondeik loof vlak (%) (%) (m2/ha)
Provinciebos
1999 2008 2020
39,9 36,5 35,6
19,5 18,6 20,3
8,0 9,2 8,0
7,3 5,2 3,9
4,4 6,2 7,3
4,7 6,0 5,5
6,5 7,2 8,0
8,6 10,4 10,6
1,0 0,8 0,8
24,7 22,5 23,3
Grote en Kleine Kolonie
1999 2008 2020
51,7 43,7 40,3
12,1 13,2 12,8
1,7 1,0 1,2
0,8 0,3 0,3
11,1 15,5 16,4
7,5 8,9 9,4
5,7 6,6 9,1
8,9 10,1 10,1
0,6 0,5 0,5
23,0 22,9 23,7
Renteloos Voorschot bos
1999 2008 2020
56,9 59,3 56,2
14,3 15,0 15,0
11,7 10,0 9,7
3,0 0,7 0,6
0,7 1,4 1,9
4,8 4,8 5,2
0,7 1,0 1,8
7,7 7,7 9,4
0,2 0,1 0,1
22,8 23,8 19,9
Stakenberg
1997 2008 2020
49,1 42,6 39,1
25,4 23,5 22,6
3,7 3,6 2,8
1,7 1,3 1,3
4,4 6,1 7,9
5,2 9,7 12,8
3,2 5,7 6,6
7,4 7,2 6,5
0 0,2 0,5
22,8 23,6 22,4
Dorpsbossen
1999 2008 2020
62,2 61,7 59,8
4,9 8,1 8,0
1,2 1,0 1,1
19,2* 13,3* 10,5*
2,7 4,1 6,1
3,3 4,0 4,5
1,3 1,3 1,8
4,2 5,3 6,5
1,0 1,2 1,9
26,4 26,8 24,7
Zuiderbos / Middelhart
1997 2008 2020
57,5 54,0 45,6
16,9 19,9 25,4
6,3 5,9 5,2
10,3 8,5 7,6
2,8 3,2 4,3
1,9 2,7 4,5
2,4 3,2 4,5
1,9 2,6 2,8
0,1
27,9 25,6 21,4
Schotkamp
1999 2008 2020
56,1 56,4 57,4
28,7 30,1 26,6
3,6 2,3 2,7
3,4 1,1 0,8
2,1 3,5 4,8
5,8 5,9 6,7
0,2 0,4 0,7
0,1 0,2 0,1
0,1 0,1
20,0 26,4 23,4
Totaal
’97-‘99 2008 2020
52,5 50,6 46,7
17,4 18,5 19,1
6,2 5,8 5,3
7,0 4,5 3,5
3,7 4,9 6,7
4,5 5,8 6,7
2,9 3,7 4,9
5,8 6,2 7,1
0,4 0,4 0,4
24,2 24,3 22,5
* Voornamelijk zwarte den
6 | Si lv e 2 0- 1 5
On t w ikk el in gen in h et b os v an d e ge meen t e Nu n sp eet Resu lt at en W o od st o ck 1 9 9 7 /1 9 9 9 -2 0 0 8 -2 0 2 0
Ontwikkelingen 1997/1999 - 2020 Voor het multifunctionele bos als geheel zien we de volgende trend (tabel 2.2, figuur 2.2): -
Een groot deel van het bos is aangelegd als heide- en stuifzandbebossing en de soort waarmee dat gebeurde was de grove den. Inmiddels, 100 tot 100+ jaren later is er een aandeel andere soorten aanwezig, maar is de grove den met 47% nog steeds veruit de meest voorkomende soort. Het aandeel grove den is de afgelopen 20 jaar afgenomen van 53% in 1997/1999 naar 47% in 2020.
-
Het aandeel douglas is licht toegenomen en bedraagt nu net geen 20%.
-
Het aandeel lariks is vrij gering, zo’n 5%, en is iets afgenomen.
-
Andere naaldboomsoorten hadden in 1997/1999 een aandeel van 7% en dat is nu gehalveerd.
-
Het aandeel loofboomsoorten neemt toe: de drie belangrijkste inheemse loofboomsoorten hebben weliswaar ieder een vrij gering aandeel, maar die aandelen nemen wel toe. Samen is het aandeel inheemse loofboomsoorten toegenomen van 11% in 1997/1999 naar 18% in 2020. Zie ook tabel 2.3.
-
Het aandeel Amerikaanse eik is in dezelfde orde van grootte als die van eik en berk (7%). Het
-
Andere loofboomsoorten dan de hier genoemde hebben een gering aandeel van minder dan
aandeel is licht gestegen. 1%. Dat aandeel is de afgelopen 20 jaar niet veranderd.
Figuur 2.2 | Ontwikkeling van de boomsoortensamenstelling
60 ’97-‘99 2008
50
Aandeel grondvlak (%)
2020 40
30
20
10
0 Groveden Douglas
Lariks
Overig naald
Eik
Berk
Beuk
Am. eik Overig loof
S ilv e 21 - 01 | 7
On t w ikk el in gen in h et mu lt ifu n ct ion e le b os
Tabel 2.3 | Het aandeel loofboomsoorten in het multifunctionele bos
Deelgebied
Provinciebos
Grote en Kleine Kolonie
Renteloos Voorschot bos Stakenberg
Dorpsbossen
Zuiderbos / Middelhart
Schotkamp
Totaal
8 | Si lv e 2 0- 1 5
Jaar
Eik
Berk
Beuk
Totaal ei/be/bu
Am. eik Overig loof
Totaal loof
(%)
(%)
(%)
(%)
(%)
(%)
(%)
1999 2008
4,4 6,2
4,7 6,0
6,5 7,2
15,6 19,4
8,6 10,4
1,0 0,8
25,2 30,6
2020
7,3
5,5
8,0
20,8
10,6
0,8
32,2
1999 2008
11,1 15,5
7,5 8,9
5,7 6,6
24,3 31,0
8,9 10,1
0,6 0,5
33,8 41,6
2020
16,4
9,4
9,1
34,9
10,1
0,5
45,5
1999 2008
0,7 1,4
4,8 4,8
0,7 1,0
6,2 7,2
7,7 7,7
0,2 0,1
14,1 15,0
2020
1,9
5,2
1,8
8,9
9,4
0,1
18,4
1997 2008
4,4 6,1
5,2 9,7
3,2 5,7
12,8 21,5
7,4 7,2
0 0,2
20,2 28,9
2020
7,9
12,8
6,6
27,3
6,5
0,5
34,3
1999 2008
2,7 4,1
3,3 4,0
1,3 1,3
7,3 9,4
4,2 5,3
1,0 1,2
12,5 15,9
2020
6,1
4,5
1,8
12,4
6,5
1,9
20,8
1997 2008
2,8 3,2
1,9 2,7
2,4 3,2
7,1 9,1
1,9 2,6
-
9,0 11,7
2020
4,3
4,5
4,5
13,3
2,8
0,1
16,2
1999 2008
2,1 3,5
5,8 5,9
0,2 0,4
8,1 9,8
0,1 0,2
0,1
8,2 10,1
2020
4,8
6,7
0,7
12,2
0,1
0,1
12,4
’97-‘99 2008
3,7 4,9
4,5 5,8
2,9 3,7
11,1 14,4
5,8 6,2
0,4 0,4
17,3 21,0
2020
6,7
6,7
4,9
18,3
7,1
0,4
25,8
On t w ikk el in gen in h et b os v an d e ge meen t e Nu n sp eet Resu lt at en W o od st o ck 1 9 9 7 /1 9 9 9 -2 0 0 8 -2 0 2 0
De hier geschetste trend geldt niet voor alle deelgebieden (zie ook tabel 2.2): -
-
-
-
-
-
-
In het Provinciebos en Versterbos is de soortensamenstelling redelijk conform de algemene trend veranderd, zij het in iets afgezwakte mate: een afname van de aandelen grove den (van 40% naar 36%) en ‘overig naald’ (van 7% naar 4%) en een toename van het aandeel inheemse loofboomsoorten (van 16% naar 19%). De Grote en Kleine Kolonie is het deelgebied met het grootste aandeel inheemse loofboomsoorten, namelijk 35% in 2020. In 1999 was dat nog 24%. Een behoorlijke toename dus. Het aandeel grove den daalde ook flink, van 52% in 1999 naar 40% in 2020. In het Renteloos Voorschotbos zijn de aandelen grove den en douglas op gelijk niveau gebleven. De aandelen lariks en ‘overig naald’ zijn wel afgenomen. Het aandeel van eik, berk en beuk samen nam toe van 6% in 1999 naar 9% in 2020. Er is hier weinig eik. De belangrijkste loofboomsoort is de Amerikaanse eik met een aandeel van 9%. In het bos van de Stakenberg is het aandeel grove den fors gedaald, van 49% in 1997 naar 39% in 2020. Ook het aandeel douglas nam af, maar niet zo sterk als bij de grove den. De aandelen van de inheemse loofboomsoorten eik, berk en beuk namen toe: het aandeel eik van 4% naar 8%, het aandeel berk van 5% naar 13% en het aandeel beuk van 3% naar 7%. Het gezamenlijke aandeel van deze soorten nam toe van 13% in 1997 naar 27% in 2020.
Het bos van het deelgebied Dorpsbossen heeft anno 2020 met 60% het grootste aandeel grove den van alle deelgebieden. Dit aandeel is slechts licht afgenomen in de afgelopen 2 decennia: in 1999 bedroeg het aandeel grove den 62%. De groep ‘overig naald’, in dit bosareaal voornamelijk bestaand uit zwarte den, heeft in 2020 een aandeel van 10%. Dit aandeel is wel fors afgenomen, het was in 1999 19%. De soorten eik, berk en beuk zagen hun gezamenlijke aandeel stijgen van 7% in 1999 naar 12% in 2020. Het aandeel grove den is in het deelgebied Zuiderbos/Middelhart is, net als in het aangrenzende bos van de Stakenberg, flink afgenomen: van 58% in 1997 naar 46% in 2020. Het aandeel douglas nam behoorlijk toe, van 17% in 1997 naar 25% in 2020. Andere winnaars zijn de inheemse loofboomsoorten eik, berk en beuk, die hun gezamenlijke aandeel toe zagen nemen van 7% in 1997 naar 13% in 2020. In het bos van de Schotkamp is het aandeel grove den min of meer gelijk gebleven. Er is een lichte toename van douglas waarneembaar. De groep ‘overig naald’ nam af. Het gezamenlijke aandeel van eik, berk en beuk nam toe van 8% in 1999 naar 12% in 2020.
S ilv e 21 - 01 | 9
On t w ikk el in gen in h et mu lt ifu n ct ion e le b os
Toekomstige ontwikkelingen Over de boomsoortensamenstelling is veel te zeggen. Allereerst is er de mate waarin soorten zijn aangepast aan de groeiomstandigheden. Die omstandigheden betreffen de bodemkwaliteit en het klimaat. De kwaliteit van de bodems waarop het multifunctionele bos staat is slechts deels geschikt voor de meer-eisende boomsoorten zoals douglas, lariks en de verschillende loofboomsoorten van de rijke bossen. De categorie ‘meer mogelijkheden’ betreft bodems die weliswaar geschikt zijn voor bijvoorbeeld douglas, maar de te verwachten groei is daar niet beter dan redelijk. Gezien de klimatologische omstandigheden (droogte van de laatste jaren) is het de vraag of het verstandig is om op die bodems veelvuldig gebruik te maken van de meer-eisende soorten. De droge zomers van de laatste jaren hebben veel bomen verzwakt en deze vallen ten prooi aan met name bastkevers. Dit geldt voor fijnspar (Ips typographus) en lariks (Ips cembrae). Fijnspar en lariks hebben een beperkt aandeel in het multifunctionele bos en er lijkt op dit moment geen aanleiding om hun aandeel blijvend aan te houden. Het aandeel douglas kan voorlopig aangehouden worden, het is nog ongewis hoe de soort zich op de bodems van Nunspeet zal houden in de toekomst. We gaan daarom in dit rapport niet uit van een significante uitbreiding van het aandeel douglas.
Bij een gunstige ontwikkeling van de vitaliteit van de douglas is een uitbreiding echter wel wenselijk, met name vanwege economische overwegingen. Naast de relatie tussen groeiplaats en boomsoorten is er veel aandacht voor de kwaliteit van het strooisel van soorten. De voortgaande (externe) verstoring van de nutriëntenbalansen in de bosbodem wordt manifest en leidt tot twijfels en zorgen over de duurzaamheid van het bos. Dit fenomeen wordt versterkt doordat het strooisel van boomsoorten als lariks, beuk en eik slecht verteert en verzurend werkt. Dit leidt tot het verdwijnen van bodemleven en het uitspoelen van nuttige (bufferende) nutriënten waardoor het bossysteem verarmt. Het substantieel verhogen van het aandeel boomsoorten met gunstige strooiseleigenschappen lijkt een (gedeeltelijke) remedie voor dit probleem. Bepaalde (loof)boomsoorten hebben strooisel dat redelijk makkelijk verteert, een gunstige C/N verhouding heeft en weinig of geen bijdrage levert aan de verzuring van de bodem. Soorten met gunstig strooisel zijn linde, es, esdoorn, els, berk, ratelpopulier, boswilg, lijsterbes, hazelaar en wellicht nog andere. Behalve berk spelen deze soorten geen rol in het bos van Nunspeet en lijken ook qua groeiplaatseisen en/of ecologische eigenschappen niet te passen in het bos van Nunspeet.
Experimenten (op kleine schaal) zullen uitwijzen of sommige soorten toch in de toekomst iets kunnen bijdragen aan een goede ontwikkeling van de bosbodem. We moeten ons wel bedenken dat er pas een effect van het strooisel op het bosecosysteem merkbaar kan zijn indien de betreffende soorten echt een significant aandeel gaan krijgen. Van de genoemde soorten is alleen de berk een volwaardige partner is het huidige Nunspeetse bos. Soorten met sterk verzurend strooisel zijn eik, beuk, Amerikaanse eik en tamme kastanje. De belangrijkste naaldboomsoorten van het multifunctionele bos van Nunspeet, de grove den en de douglas, hebben beide relatief gunstig strooisel. Een derde aspect van de boomsoorten betreft de biodiversiteit die gebonden is aan bepaalde soorten. Koploper in dit opzicht is de eik met alleen al 300 soorten insecten. Andere soorten die veel biodiversiteit met zich meebrengen zijn wilg, berk, grove den en fijnspar.
10 | S ilv e 20 - 15
On t w ikk el in gen in h et b os v an d e ge meen t e Nu n sp eet Resu lt at en W o od st o ck 1 9 9 7 /1 9 9 9 -2 0 0 8 -2 0 2 0
Een vierde aspect betreft de economische waarde van het hout van de verschillende soorten. De economische waarde is afhankelijk van de houtmarkt enerzijds en de groeisnelheid en stamvorm en -kwaliteit anderzijds. Op 73% van de oppervlakte van het multifunctionele bos is matige tot redelijke groei van soorten als grove den, lariks en douglas te verwachten. Slechts op een beperkt deel van dit bos is het mogelijk beuk of esdoorn te laten groeien. Op dit moment zijn op de houtmarkt douglas en lariks meer gevraagd dan grove den en de hier beschikbare loofsoorten. Voor de lange termijn is niet precies te voorspellen welke eisen de houtmarkt aan de te leveren producten stelt. Onafhankelijk van de soort speelt in alle gevallen de stamkwaliteit een rol bij de marktwaarde. Rechte, noestvrije stammen, die evenwichtig zijn gegroeid, zijn beter bruikbaar dan andere stammen. Het is niet ondenkbaar dat bij de verdere ontwikkeling van de bio-based economie andere eisen gesteld gaan worden, dat de cellen uit de boom belangrijker worden en gevraagd zullen zijn.
Dit neemt niet weg dat voor verschillende toepassingen zoals de bouw en constructie de traditionele eisen een rol blijven spelen, al vinden hierin, door ontwikkeling van de verlijmtechniek en dergelijke, ook veranderingen plaats Conclusie: Met het oog op de biodiversiteit van het bos is een zo groot mogelijke variatie van boom- en struiksoorten gewenst. Niet alle boomsoorten echter zijn even goed aangepast aan de beschikbare bodems en ook niet alle soorten hebben een gunstig effect op de ontwikkeling van de groeiplaats. En tenslotte is er niet voor alle houtsoorten een relevante marktvraag. Op dit moment is het daarom, uitgaande van de nu aanwezige boomsoortensamenstelling (zie tabel 2.2), te verdedigen om in het multifunctionele bos de aandelen spar en lariks af te bouwen, het aandeel eik, vanwege biodiversiteits-overwegingen iets te laten toenemen, het aandeel beuk en Amerikaanse eik beperkt te houden en het aandeel berk alsmede het aandeel overige loofboomsoorten (fors) te laten toenemen. De indicatieve wenselijke ontwikkeling van de boomsoortensamenstelling is gegeven in tabel 2.4.
Tabel 2.4 | Recent gerealiseerde en wenselijk geachte toekomstige boomsoortensamenstelling
Aandeel in grondvlak (%) Jaar
Grove den
Douglas
Lariks
Overig naald
Eik
Berk
Beuk
Am. eik
Overig loof
’97-‘99
53
17
6
7
4
5
3
6
<1
2008
51
19
5
5
5
6
4
6
<1
2020
47
19
5
4
7
7
5
7
<1
2050
40
20
2
2
10
12
4
4
6
S ilv e 21 - 01 | 1 1
On t w ikk el in gen in h et mu lt ifu n ct ion e le b os
Tabel 2.5 | Aandeel plots met recente verjonging per deelgebied
Deelgebied Provinciebos
2008
2020
Stamtal (per ha)
Aandeel plots (%)
Aandeel plots (%) 38
0-500
46
500-2000
37
35
2000-5000
14
19
> 5000
3
8
1.254
1.688 17
Gemiddelde dichtheid Grote en Kleine Kolonie
0-500
14
500-2000
35
28
2000-5000
30
39
> 5000
21
16
3.925
2.828 33
Gemiddelde dichtheid Renteloos Voorschotbos
0-500
56
500-2000
28
32
2000-5000
10
25
> 5000
6
10
1.243
2.035
Gemiddelde dichtheid Stakenberg
0-500
37
31
500-2000
25
26
2000-5000
27
33
> 5000
11
10
2.161
2.085
Gemiddelde dichtheid Dorpsbossen
0-500
9
6
500-2000
55
21
2000-5000
27
46
> 5000
9
27
2.360
3.758
36
14
Gemiddelde dichtheid Zuiderbos / Middelhart
0-500 500-2000
39
27
2000-5000
18
37
> 5000
7
22
1.676
3.312
Gemiddelde dichtheid Schotkamp
0-500
53
34
500-2000
23
38
2000-5000
20
25
> 5000
4
3
1.292
1.540
Gemiddelde dichtheid Totaal multifunctioneel bos
Gemiddelde dichtheid
12 | S ilv e 20 - 15
0-500
38
26
500-2000
35
30
2000-5000
19
31
> 5000
8
13
1.805
2.418
On t w ikk el in gen in h et b os v an d e ge meen t e Nu n sp eet Resu lt at en W o od st o ck 1 9 9 7 /1 9 9 9 -2 0 0 8 -2 0 2 0
2.2.2
Verjongingsvoortgang Op elk steekproefpunt is het aantal jonge boompjes geteld in een cirkel met straal 8 meter (2 are plots). Alleen jonge bomen hoger dan 50 cm zijn geteld. Jonge bomen met een dbh groter dan 5 cm zijn meegenomen in de reguliere opname en worden dus niet meer onder de verjonging meegenomen. In 1997/1999 is deze opname niet uitgevoerd.
Ontwikkelingen 2008 - 2020 Voor het multifunctionele bos als geheel geldt dat de dichtheid van de recente verjonging is toegenomen sinds 2008. Zie tabel 2.5. Het aandeel plots met een aantal jonge boompjes dat groter is dan 5.000 stuks per ha is toegenomen van 8% in 2008 naar 13% in 2020. Ook het aandeel plots met een dichtheid van jonge boompjes van 2.000 - 5.000 stuks per ha nam toe van 19% in 2008 naar 31% in 2020. In totaal is dus op 44% van de plots een redelijk tot goede hoeveelheid verjonging geteld. Dat was in 2008 nog 27%. Gemiddeld vinden we in 2020 op een plot een dichtheid aan jonge boompjes van 2.400 stuks per ha. Dat waren er in 2008 nog 1.800 per ha. Niet in alle deelgebieden nam de dichtheid van jonge bomen toe. In de Grote en Kleine Kolonie nam de dichtheid af, maar de dichtheid is in 2020 nog steeds op niveau. In de Stakenberg bleef de dichtheid gelijk en in de Schotkamp nam de dichtheid slechts heel licht toe. In de andere deelgebieden is een duidelijke toename in de dichtheid van jonge bomen waar te nemen. Als we kijken naar de boomsoortenverdeling van de jonge bomen dan zijn er 4 soorten die de boventoon voeren: berk (28%), lijsterbes (17%), grove den (24%) en douglas (11%). Deze 4 soorten hebben samen een aandeel van 80% in de aantallen jonge boompjes.
S ilv e 21 - 01 | 1 3
On t w ikk el in gen in h et mu lt ifu n ct ion e le b os
Berk
Beuk
Eik
Lijsterbes
Am. eik
Am. vogelkers
Loof overig
Grove den
Douglas
Lariks
Naald overig
Deelgebied
Jaar
Tabel 2.6 | Soortensamenstelling (percentage per soort binnen deelgebied) van de recente verjonging (dbh < 5 cm en hoogte > 0,5 m)
(%)
(%)
(%)
(%)
(%)
(%)
(%)
(%)
(%)
(%)
(%)
Provinciebos
2008 2020
16 32
3 2
9 2
26 13
7 6
2 1
0 0
20 28
15 10
2 3
0 3
Grote en Kleine Kolonie
2008 2020
31 25
1 2
7 2
29 32
14 19
0 1
0 0
9 8
8 10
0 0
0 0
Renteloos Voorschotbos
2008 2020
12 12
0 0
2 0
19 26
0 0
6 6
0 0
27 36
31 10
1 8
1 1
Stakenberg
2008 2020
56 34
1 1
4 1
21 10
3 7
1 1
0 0
6 23
7 20
1 4
0 0
Dorpsbossen
2008 2020
23 19
0 1
18 7
35 38
15 22
4 6
0 1
2 5
2 1
0 0
0 0
Zuiderbos/ Middelhart
2008 2020
26 36
4 5
0 0
8 4
0 1
1 1
0 0
27 31
26 13
5 8
1 2
Schotkamp
2008 2020
40 40
1 1
1 0
2 3
0 0
0 0
0 0
31 25
19 22
4 3
0 4
Totaal multifunctioneel bos
2008 2020
29 28
2 2
6 2
21 17
6 7
2 2
0 0
16 24
15 11
2 4
1 2
De samenstelling van de verjonging wijkt af van het bestaande bos. In de verjonging hebben de soorten berk en lijsterbes een veel groter aandeel dan in het ‘oude’ bos terwijl vooral het aandeel grove den, en in mindere mate het aandeel douglas, substantieel kleiner zijn in de verjonging (zie figuur 2.3). Afhankelijk van het te voeren beheer én de invloed van de wilddruk kan dit leiden tot een verandering in de soortensamenstelling van het toekomstige bos. Door de hoge wildstand heeft een groot aandeel van de jonge boompjes te lijden van vraat. Om dit effect in kaart te brengen is op elk Woodstock steekproefpunt het aandeel jonge bomen met topvraat genoteerd. Onder jonge bomen verstaan we hier boompjes met een hoogte van 50 cm tot 2 meter. De resultaten hiervan zijn samengevat in tabel 2.7. Op 46% van de plots zien we dat er topvraat wordt waargenomen aan meer dan 50% van de aanwezige jonge boompjes. Op 46% is er dus een intensieve begrazing van de jonge bomen. Op 10% is de topvraat matig intensief (vraat aan 10-50% van de boompjes) en op 28% van de plots is er een geringe vraat (minder dan 10% van de boompjes hebben topvraat). Op 21% van de plots tenslotte zijn geen jonge boompjes aanwezig. Dit kan trouwens ook een effect van de wildstand zijn, maar dat is zo niet vast te stellen.
14 | S ilv e 20 - 15
On t w ikk el in gen in h et b os v an d e ge meen t e Nu n sp eet Resu lt at en W o od st o ck 1 9 9 7 /1 9 9 9 -2 0 0 8 -2 0 2 0
Figuur 2.3 | Soortensamenstelling van het bos versus die van de verjonging 60
Aandeel boomsoort (%)
50 40 30 20 10 0 grove den douglas opgaand bos '97-'99
lariks
overig eik naald opgaand bos 2008
berk
beuk
Am. eik lijsterbes overig loof opgaand bos 2020 verjonging 2020
Dat er in bijna de helft van het bos zo’n intensieve begrazing van jonge bomen is heeft een sterk negatief effect op de bosontwikkeling. Als we kijken naar de deelgebieden dan zien we dat de vraat in de Dorpsbossen veruit het minst is. Er is daar geen intensieve begrazing waargenomen op de steekproefcirkels. Van de overige deelgebieden komt het Provinciebos er dan nog het genadigst van af met 35% intensieve begrazing. De overige deelgebieden hebben alle op meer dan de helft van het areaal een intensieve begrazing, met als koploper de Grote en Kleine Kolonie (64% van de plots zijn intensief begraasd).
Tabel 2.7 | Intensiteit van topvraat aan jonge bomen (hoogte 50-200 cm)
Deelgebied
Geen jonge boompjes
Topvraat < 10%
10-50%
> 50%
(%)
(%)
(%)
(%)
Provinciebos Grote en Kleine Kolonie Renteloos Voorschotbos Stakenberg Dorpsbossen Zuiderbos/Middelhart
18 3 24 22 9 9
34 17 19 14 87 23
13 16 4 5 4 13
35 64 53 59 0 56
Schotkamp
21
6
18
55
Totaal
16
28
10
46
S ilv e 21 - 01 | 1 5
On t w ikk el in gen in h et mu lt ifu n ct ion e le b os
2.3
Staande voorraad, lopende bijgroei en houtoogst
2.3.1
Voorraad en bijgroei Ontwikkelingen 1997/1999 - 2020 In tabel 2.8 wordt inzichtelijk gemaakt hoe de staande (levende) voorraad en de lopende bijgroei van het multifunctionele bos zich hebben ontwikkeld gedurende de afgelopen 20 jaar.
Tabel 2.8 | Voorraad, bijgroei en bijgroeipercentage in multifunctioneel bos per deelgebied
Deelgebied
Provinciebos
Grote en Kleine Kolonie
Renteloos Voorschotbos
Stakenberg
Dorpsbossen
Zuiderbos/Middelhart
Schotkamp
Totaal multifunctioneel bos
Jaar
Levende voorraad
Lopende bijgroei
Bijgroeipercentage