AP 6b. Bijlage Onderzoek bosrandontwikkeling Elspeterbos
Tekst van het document
Dit bloemrijk grasland is zeer waardevol voor insecten en daarmee ook voor vogels. Het kan op droge plaatsen, zoals langs het Elspeterbos, zeer laat gemaaid worden, namelijk vanaf ongeveer half september, of beweid met zoogkoeien, ouderjongvee of droogstaand vee, of met schapen (1 GVE/ha). Voor de instandhouding is een mestgift nodig van 50-75 kg N/ha/2 jr, bij voorkeur in de vorm van vaste mest (10-15 ton/ha).
5.3.3 Exotenbeheer Een kort punt is verder het beheer van de exoten Japanse duizendknoop (rand 7), lijsterbesspirea (rand 10) en Amerikaanse vogelkers (vrijwel alle randen). Alle drie verhinderen ze de ontwikkeling van een soortenrijke bosrand en Japanse duizendknoop kan zich gemakkelijk verspreiden door wortelfragmenten, bijvoorbeeld door wroetende zwijnen. Vooral deze soort dient te worden bestreden, waarvoor een gespecialiseerd bedrijf in de arm genomen kan worden. Amerikaanse vogelkers kan, als ze in hogere dichtheden gaat optreden in de randen, ook problemen gaan veroorzaken in de (eiken)bossen. De soort heeft grote (negatieve) invloed op de bodemfauna, en bestrijding is om die reden wenselijk. De bestrijding van lijsterbesspirea is lastig, aangezien de soort zich via wortelstokken uitbreidt vanuit een belendende tuin. Verdere uitbreiding dient echter voorkomen te worden; waarschijnlijk is maaibeheer in de rand hiervoor de beste maatregel.
6 Literatuur Bäuerle H, Theiiing C (1996) Plätze in Bremen — Platz haben und Platz lassen. Notizbuch der Kasseler Schule 44: 1-134. Bijlsma RJ (2002) Bosrelicten op de Veluwe. Een historisch-ecologische beschrijving. Alterra, Wageningen Bijlsma RJ, Haveman R, Reutelingsperger L, Zandlandschap/VBNE OD (2023) Bramenland Nederland. Soortenrijkdom en natuurwaarde. OBN-deskundigenteam Droog Zandlandschap/VBNE, Driebergen Available from: https://www.natuurkennis.nl/Uploaded_files/Publicaties/obn-bramenland-nl-soortenrijkdom-en-natuurwaarde.pdf. Bremer P (2020) De ontwikkeling van bosranden. Provincie Overijssel, Zwolle Available from: https://admi n .geoportaalove rijssel.nl/attachment/2b73c41f-0bb9-41a0-b 172b73b84a26efb/161_2020_De_ontwikkeling_van_bosranden. pdf. Bremer P (2021) Planten als indicatoren voor oude en jonge houtwallen. Een nadere analyse voorTwente. Hypericum 21: 1-16. Coch T (1995) Waldrandpflege. Grundlagen und Konzepte. Eugen Ulmer Verlag, Stuttgart, 240 pp. Van Delft SPJ, Maas GJ (2022) De Landschappelijke Bodemkaart van Nederland; versie 2022. 1-3. Available from: https://bodemdata.nl/themakaarten. Dierschke H, Hülbusch KH, Tüxen R (1973) Eschen-Erlen-Quellwälder am Südwestrand der Bückeberge bei Bad Eilsen, zugleich ein Beitrag zur örtlichen pflanzensoziologischen Arbeitsweise. Mitt. flor.-soz. Arbeitsgem. NF 15: 153-164.
Flückiger PF (1999) Philosophisch-Naturwissenschaftlichen Fakultät Der Beitrag von Waldrarìdstrukturen zur regionalen Biodiversität. Flückiger PF, Bienz H, Glünkin R, lseli K, Duelli P (2002) Vom Krautsaum bis ins Kronendach— Erfor-schung und Aufwertung der Waldränder im Kanton Solothurn. Mitteilungen der Naturforschenden Gesellschaft des Kantons Solothurn 39: 9-39. Fuhrer B, Babbi M, Krüsi BO (2017) Ökologische Bewertung von Waldrändern: ein Methodenvergleich. Schweizerische Zeitschrift fur Forstwesen 168: 313-320. Gehlken B (2000) Beitrag zur Kenntnis des Veronico-Hieracietum murorum Klauck 1992. Notitzbuch der Kasseler Schule 55: 38-52. Gehlken B (2014) Der ,,ideale Waldrand —Vorbild, Leitbild oder Trugbild? Auf der Suche nach der Herkunft eines Phantoms. Algemeine Forst- und Jagdzeitung 185: 128-140. Available from: http://www.researchgate.net/profile/Bernd_Gehlken/publication/271132041_Der_ideale_Waldrand_-_Vorbild_Leitbild_oder_TrugbildAufderSuchenachder_Herkunft_eines_Phantoms/links/54be317c0cf218da9391dd52.pdf. Gehlken B (2021) Vom Kopf auf die Füße lnduktive Waldrandtypisierung. Notizbuch der Kasseler Schule 92: 159-170. Gehlken B (2022) Vom Kopf auf die Füße. lnduktive Waldrandtypisierung. Notizbuch der Kasseler Schule 92: 159-170. Gehlken B, Granda Alonso E, Kurz P (2000) Versäumungen und Säume in Bockholmwik. Notitzbuch der Kasseler Schule 55: 216-231.
Haveman R, De Ronde l (2018) Dwergviltkruid-Langbaardgraslanden op defensieterreinen — een bijdrage tot de kennis over het Thero-Airion in Nederland. Stratiotes 53: 5-22. Haveman R, De Ronde l (2024) Preadvies Bosranden. Zetten Haveman R, Schaminée JHJ, Weeda EJ (1998) Stellarietea mediae. ln: Schaminée JHJ, Weeda EJ, Westhoff V (Eds), De Vegetatie van Nederland. Deel 4. Plantengemeenschappen van de kust en varì binnenlandse pioniermilieus. Opulus Press, Uppsala, Leiden, 199-246.
Haveman R, Schaminée JHJ, Stortelder AHF (1999) Lonicero-Rubetea plicati. ln: Stortelder AHF, Schaminée JHJ, Hommel PWFM (Eds), De vegetatie van Nederland. Deel 5. Plantengemeenschappen van ruigten, struwelen en bossen. Opulus Press, Uppsala, Leiden, 89-104. Haveman R, De Ronde l, Filius M, Van Heusden T (2023) Van mythes, mantels en plantensociologisch realisme. Stratiotes 59: 18-36. Den Held JJ, Den Held AJ (1973) Beknopte handleiding voor vegetatiekundig onderzoek. Wetenschappelijke Mededelingen van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging 97: 40. Joachim HF Waldrand. Hinweise zur Biotop- und Landschaftspflege. Kadaster (2023) Topotijdreis. Available from: www.topotijdreis.nl. Klauck EJ (1992) Hieracium murorum L. in helio-thermophil-azidoklinen Säumen und Staudenfluren. Tuexenia 12: 147-173. Krüsi BO, Schutz M, Tidow S (1996) Wie bringt man Vielfalt in den Waldrand? lnfoblatt Forschungsbereich Landschaftsökologie 31: 3-6. Landesamt für Forsten und Großschutzgebiete (2000) Waldrandgestaltung. Ministerium für Ernährung, Landwirtschaft, Forsten und Fischerei, Schwerin Möller T, Gehlken B (2013) Master Fakultät für Forstwissenschaften und Waldökologie Typisierung von Waldrändern anhand struktureller Merkmale. Oates M (1995) The demise of butterflies in the New Forest. British Wildlife 7: 205-216.
Reif A, Hetzel G (1994) Die Vegetation der Waldaußenränder des Großen Kappeler Tales bei Freiburg, Südschwarzwald. Mitteilungen des Badischen Landesvereins für Naturkunde und Naturschutz N.F. 16: 1-34. De Ronde l, Haveman R (2017) Lonicero-Rubetea. Stratiotes 50/51: 98-107. Von Salisch H (1911) Forstästhetik. 3., vermehrte Auflage. Verlag von Julius Springer, Berlin, 444 pp. Sauerwein B (2007) Säume in der Landnutzungsgeschichte. Der Wandel der Säume und deren Bedeutung als Bienenweide. LEBBIMUK. Abhandlungen und Berichte aus dem Lebendigen Bienenmuseum Knüllwald 4: 5-20. Sauerwein B, Gehlken B (2022) Booklet: Vegetationskunde unplugged. Notizbuch der Kasseler Schule 92: 5-12. Schippers W, Bax l, Gardenier M (2023) Ontwikkelen van kruidenrijk grasland. Zevende, herziene druk. AardewerkAdvies/Part-Ner, lngen/De Klomp, 138 pp. Stortelder AHF, Van Dort KW, Schaminée JHJ, Smits NAC (1999) Beheer van bosranden. Van scherpe grens naar soortenrijke gradiënt. Stichting Uitgeverij KNNV, Utrecht, 88 pp. Tüxen R (1952) Hecken und Gebüsche. Mitteilungen der Geographischen Gesellschaft in Hamburg 50: 85-117. Veen P, Maes B, Van den Dool E (2017) Het Elspeterbos. Verleden, heden en toekomst van een historisch malenbos. Veen Ecology & Ecologisch Adviesbureau Maes, Nunspeet/Utrecht, 14] pp. Veling K, Smit J, Siebering V (2004) Bosrandbeheer voor vlinders en andere ongewervelden.
KNNV Uitgeverij, De Vlinderstichting en EIS Nederland, Utrecht, Wageningen, Leiden, 96 pp. Verbeek P, Prins U, Ketelaar R, Eichhorn K, Brouwer E (2021) Het Akkerboek. Ontwikkeling en beheer van kruidenrijke akkers. KNNV Uitgeverij, Zeist, 285 pp. Weeda EJ, Haveman R (2017) Melampyro pratensis-Holcetea mollis. Stratiotes 50/51: 46-71. Weeda EJ, Doing H, Schaminée JHJ (1996) Koelerio-Corynephoretea. ln: Schaminée JHJ, Stortelder AHF, Weeda EJ (Eds), De Vegetatie van Nederland. Deel 3. Plantengemeenschappen van graslanden, zomen en droge heiden. Opulus Press, Uppsala, Leiden, 61-144.
Weeda EJ, Schaminée JHJ, Stortelder AHF (1999) Galio-Urticetea. ln: Stortelder AHF, Schaminée JHJ, Hommel PWFM (Eds), De vegetatie van Nederland. Deel 5. Plantengemeenschappen van ruigten, struwelen en bossen. Opulus Press, Uppsala, Leiden, 41-72. Wellhäuser J (2020) Master Forstwissenschaftliche Fakultät, Abteilung Waldnaturschutz Überregionale Typisierung und Analyse von Waldrändern anhand struktureller Merkmale. Geraadpleegde website: https://www.elspeethistorie.nl/luchtfotos/topografische-kaarten/els p eet-minuutpl a n-1832
Bijlagen 1. Veldformulier bosrandopnamen 2. voliedige gestructureerde tabel bosranden Elspeterbos 3. Ligging bosrandtypen Elspeterbos
BIJLAGE 1: OPNAMEFORMULIER BOSRANDSTRUCTUUR
Expositie: Substraat: Lengte:
Nr. en opnemer: Datum: Loc: Opm:
Randbomen
Soorten (dom/ondergeschìkt):
Leeftijd: Vertakking: Ver!oop:
stakenfase hol afhangend bochtig
volwassen diep vertakt naar buiten gekarteld
stamiot naar binnen gekarteld
Pruno-Rubion Salicetea purpureae
Lonicero-Rubion
Salicion cinereae
juveniel hol recht
Mantel
Soorten (dom/ondergeschikt):
Vegetatie: Ca rpino- Pru nio n Cytisetea Anders, nl.:
Positie: Verloop: Hoogte: Breedte: Bijzonderheden: Vorm:
voor kroon recht <1,5m <1,5m spontaan doorgaand
onder afsluitend bochtig 1,5-3m 1,5-3m geplant partieel %
onder teruggepl. naar buiten gekarteld
rond stam naar binnen gekarteld
achter stam
rond stam naar binnen gekarteld 1,5 — 2,5 m
achter stam
>3m >3m hergroei
Manchet
Soorten (dom/ondergeschikt): Vegetatie: Pruno-Rubion Anders, nl.:
Positie: Ver!oop: Hoogte: Breedte: Vorm:
Lonicero-Rubion
voor kroon recht <0,5 m <1,5m doorgaand
onder afsluitend bochtig 0,5 - 1 m 1,5-3m partieel %
Athyrio-Rubion
onder teruggepl. naar buiten gekarteld 1 -1,5 m >3m
> 2,5 m
Zoom Vegetatie: Melampyro-Holcetea Anders, nl.: Positie: Verloop: Breedte: Vorm: He!ling: Aard he!ling:
Trifolio-Geranietea
voor kroon recht 0,3m doorgaand vlak natuurlijk
Artemisietea
Galio-Urticetea Dominante srt.:
onder afsluitend bochtig 0,3-lm partieel % helling 10 wal
onder teruggepl. naar buiten gekarteld >lm
rond stam naar binnen gekarteld
achter stam
heliing 10 - 30
helling 30-60
helling > 60
Overige structuren Sloot Helling ri. bos Tuinafval Voetpad Anders, nl.:
Beek Helling ri. open veld Takkenrillen Verhard pad
Aangrenzende wegen en paden: Trottoir Verha rde straat/fietspad Halfverharde veldweg/pad Onverharde veldweg/pad
Liggend dood hout Wal Snippers
Staand dood hout Zwerfkeihoop
Draad/hek
Materiaal:
Contactgemeenschappen Aangrenzend gebruik: Akker Weiland Graslandbraak Anders, nl:
Akkerrand Hooiland Bebouwing
Bosbestand: Soorten (dom/ondergesch.):
Struik!aag: Leeftijd: juveniel
Notities
sta kenfase
volwassen
BIJLAGE 2: GESTRUCTUREERDE TABEL BOSRANDEN ELSPETERBOS
B
A 2
1 a
b
___ 1
l
2
l
Algemeen nummer zonexpositie minuutplan 1932 l minuutplan 1932 11 Dlfferentlërende elementen en kenmerken Mantel aanwezig Vertakking randbomen hol
u,°c
coco
N
c,
•
—
O
iS
b
¡
i
2
i
l
z
w H A
z H A
zw H A
z H A
w H A
w A A
z H A
w O A
w H A
w A A
w H A
z H H
z H H
W W A
w w n B Hei B EIB H/A E/B
nw B/H A
n A A
w H H/A
n B B
x x
x x
x x
x x
x x
x x
x x
x x
x x
x x
x x
x x
x x
x x
x x
x x
x •
.
.
.
•
• •
. x
x x
x o
x o
x o
x x
X
• x x
• x x
x x
x
x
x
x
Vertakking randbomen hol afhangend Randbomen donker
o
Mantel doorgaand Mantel breed (>3 m) Mantel gedeeltelijk Mantel matig breed (1,5-3 m)
o
x x
x x
x x
x x
x x
x x
x
x
x
x
x
x
x
xl
l x •
x •
x •
x .
. x
• x
xl
x o
x .
x .
• x
x .
x .
x
x
x
x
.
x
x
x
• x
x .
x
x x
o n B B E/BE/B
x
x
x
x
x
Manchet aanwezig Zoom aanwezig Zoom doorgaand (>75) Zoom onderbroken Zoomklassa Melampyro-Holcetea Galio-Urticetea Graszoom Molinio-Arrhenatheretea Positla mantel Mantel voor de kroon Mantel onder kroon teruggeplaatst Mantel rond de stam Mantel achter stam Mantel onder kroon aansluitend Contactgebruik Akker Weiland Grasland braak
x
x x
x
x
x
x
x
• x
. x
. •
x
x
x
x
A 2
1
b
a
b
___
jjjjjj
1
i
l
2
i
l
2
l
Algemeen nummer overlge kenmerken Randbomen randbomen volwassen randbomen dominant loofilicht verloop randbomen recht verloop randbomen bochtig verloop randbomen naar buiten gekarteld verloop randbomen naar binnen gekarteld Mantel Mantel bladverliezende bomen Mantel wintergroene bomen Mantel met ongestekelde struiken Mantel met gestekelde struiken Mantel dode struiken Mantel Quercion Mantel recht Mantel bochtig Mantel naar buiten gekarteld Mantel naar binnen gekarteld Mantel hoog (>3m) Mantel vlak (15-3m) Mantel laag (-1,5 m) Mantel spontaan Mantel geplant Manchet Lonicero-Rubion manchet Lijsterbesspirea-manchet Manchet matig breed (1,5-3 m) Manchet onder kroon teruggeplaatst Manchet recht Manchet bochtig Manchet naar binnen gekarteld Manchet laag (1-1,5 m) Manchet vlak (1,5-2,5m) Manchet vrij laag (0,5-1m) Manchet heel laag (<0,5m) Manchet smal (-1,5 m)
N r—
x x x
x x x
x x x
x x .
x x x
x o . x
x x
X o
•
x o o o
X
X
X
.
X
O
X
X
o o
. •
. .
x .
• .
x o
o o
o
x x
x
x
x x .....x
x
X
X
X
X
•
x
•
x X
x
X
X
.
X
X
.
X
X
•
X
.
x
.
.
x
x
X
X
X
X
X
X
:
X
x
x • o •
x
! !
X
x
X
i
c
—
.— —
O —
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
x
.
.
X
X
X
.
X
.
.
x X
x •
.
•
x
x • x •
.
O
O
X
X
X
x . .
O
O
o o
o
• x
o .
o o
x
x •
x x
x
x
X
•
.
x .
x x
X
X
•
•
.
•
.
.
X
X
.
x
x
.
x
o
•
X
• x
o
•
X
X
•
o
X
X
x .
x .
x x
x
x
X
•
•
•
X
x
x
x
x
o
x
o
.
x
.
x
.
x
•
•
.
x
•
•
.
.
X
•
X
x
? •
o o
x o
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
-
x
•
X
X
X
x
x
X
X
x
x
X
X
X
X
X
•
.
x
.
.
.
.
X
•
x
x
X
X
X
•
.
.
X
.
.
.
•
X
•
X
.
.
.
•
•
•
x
.
x
X
•
X
X
.
•
.
•
.
x
X
•
.
X • X
x
X
B
A 1
__
b
o 1
2
i
l
2
l
l
Algemeen nummer Manchet doorgaand Manchet 50-80% lengte Manchet 1-50% Zoom Zoom onder kroon teruggeplaatst Zoom naar binnen gekarteld Zoom matig breed (0,3-lm) Zoom vlak Agrostietalia Zoom rond stam randbomen Zoom hellend -10 % Zoom recht Zoom bochtig Zoom naar buiten gekarteid vlek(kerig) Zoom breed (>1 m) Zoom smal (<0,3 m) Zoom hellend 30-60% Helling natuurlijk Helling wal Overige structuren Wal Draad of heining Tuinafval Takkenril Helling richting bos Helling richting open veld grasdumpplek perceelsingang dwarsweg mierennest Aangrenzende elementen Halfverharde weg Bosbestand Loof donker Naald donker Loof licht
u,
x
x
x x x x • •
x x x x •
x x x x
......
s,
x x x x
x x x x
•
•
.
.
x x x x
x
x
.
x
x x x . •
x .
x x x x
•
X
•
.
•
•
•
x
•
•
x
X
•
X
X
•
.
•
•
X
.
.
X
•
•
X
.
X
X
X
.
.
X
X
X
X
X
•
.
.
X
.
.
•
•
X
•
•
X
X
•
X
.
.
X
X
X
•
X
X
•
.
X
•
.
.
o
x
.
x
x
x
X
X
X
•
X
•
•
x
x
x
•
.
.
o •
. x
x .
• •
. x
X
X
.
•
•
X
•
•
•
X
•
•
.
•
X
.
• x
• .
x .
. .
• •
x
.
X
•
.
.
. .
.
• • • •
o x o .
.
.
•
•
x
.
• •
•
•
• • x • • •
•
.
•
.
•
x
x
•
X
X
.
•
•
x x
X
•
X
.
.
X
X
.
x
x
x
•
x
-
-
X
•
.......x x
x
X
•
• •
.
O
.
x
.
.
.
X
x X
.....x
x i
x
X
2x
•
x x
x o
X
x
•
x
X
X
X
X
•
X
X
X
X
X
X
X
X
x
x
X
X
x
•
o
x
X
•
X
.
.
•
•
•
o
.
o
X
B
A
l
1
2
Iiiiiil
1
Algemeen nummer NJaald Iicht Struiklaag aanwezig Struiklaag afwezig Soorten struiklaag als in mantel Soorten struiklaag niet als mantel Bos volwassen Zoomtypen Elspeterbos RG Holcus lanatus RG Holcus mollis RG Urtica RG Pteridium RG Galeobdolon (Gal-Urt) RG Potentilla indica RG Alliaria RG Geranium robertianum RG Glechoma Polygonatum multiflorum Oxalis acetosella Ornithogalum umbellatum Rubus foliosus Rubus geniculatus Polypodium vulgare
• x
x x
x x
. x
x x
b
1
2
c, . .
•
-
l
O
z
o .
x
•
.
2
i
l
a
b
al
Bosrelictsoorten Exoten in mantel of zoom
I
X
X
o X
X
X
.
•
•
X
.
x
X
X
X
.
X
x
x
.
X
X
•
X
.
.
.
o o o
• •
x . o
x . .
• •
.
.
.
X
•
.
X
x x
x
x
x
X
X
X
x
x
x
x
x
x
x
•
X
X
.
X
X
X
X X
•
.
X
X
X
.
X
X
X
X
X
X
•
.
o
•
•
o
X
X X
•
X X
X
-
:
x
.
.
.
.
X
X
X
.
X
.
.
•
o X
.
x
X
X
X :
x
x
x
x
•
•
X
X
X
•
•
.
Fj
()
()
.
X
.
Ga
()
Ss
•
.
x
.
•
•
x
()
x
()
.
.
.
•
.
Pi
X
X
BIJLAGE 3: LIGGING BOSRANDTYPEN ELSPETERBOS
,,r
erkenhorst
\
l
::-
•
.\
.. a•
L
•
•
7
L
_______
•-
•
•
J)
J
\-
-
.
A
\
• Grafheuvels _______
. •
i•
/,
•
j
j
•
TL. :
Bosrandtypen Elspeterbos Randen met doorgaande mantel A1a:rnanchetaanwezig A1b1: rnanchetafwezig zoom doorgaand A1b1
manchet afwezig zoom gecieeltelijk
A1b2: mancheten zoom afwezig
•-.
lLl
(
1t
Elspeeter
__
__j ---I Elsneet _I
J
-J;=!.-1 -
,_-
jd
A2a2: manchet aanwezig, zoom gedeeltelijk A2h nìanchet en zoom afwezig
/
:l
L
•
--.!J
Randen zonder mantel _!B1:manchetaanwezlg,zoomcioorgaand
•
j
.
•
-
\ . J
-
.
r
n
!•
n ,,
n
•
.
• rS
rS
\/
_
,
/ /
- - -.
s
•ll
h
.•.••
-—=
:
:
Rariden met gedeeltelijke mantel
B2: manchet aanwezig, zoonì gedeeltelijk
. i[
niol
De-
A2a1: manchet aanwezig, zoorn doorgaand
*
x/
••
.
.
•
.
.•
.\
Zornervreugd \
:
\
\
;\ p/
.
______
,
,
n
)
•.___
hr)c.h