AP 5b. Programma van Eisen Tongerenseweg 1-1a Vierhouten Geanonimiseerd

Tongerenseweg 1-1a, Vierhouten (gemeente Nunspeet) Archeologisch Programma van Eisen (PvE) Proefsleuvenonderzoek (IVO-P) incl. variant Archeologische Begeleiding

Rubicon Erfgoed Rapport 163

CONCEPT

Rubicon Erfgoed // Adviesbureau voor archeologie en cultuurhistorie

Programma van Eisen (PvE) Tongerenseweg 1-1a, Vierhouten, gemeente Nunspeet, provincie Gelderland Projectnaam Proefsleuvenonderzoek Tongerenseweg 1-1a, Vierhouten Plaats binnen archeologisch proces X IVO – Proefsleuven (IVO-P) 0 IVO – Overig (IVO-O) 0 Opgraven Landbodems 0 IVO-P – variant Archeologische Begeleiding 0 Opgraven Landbodems – variant Archeologische Begeleiding 0 IVO-Opwater 0 IVO - Onderwater – Verkennend 0 IVO - Onderwater – Waarderend 0 Opgraven Waterbodems 0 Archeologische Begeleiding Waterbodems Opsteller Contactgegevens Datum Paraaf Locatie

5.1.2e

Rubicon Erfgoed 5.1.2e 5.1.2e

Rheden

5.1.2e

5.1.2e

5.1.2e

@gmail.com

Actor-registratienr. 23021110 Auteur

23-02-2025 5.1.2e

5.1.2e

Rubicon Erfgoed 5.1.2e 5.1.2e

Rheden

5.1.2e 5.1.2e

@gmail.com

Actor-registratienr. 21197224 5.1.2e

Hamaland Advies 5.1.2e

Senior KNA-archeoloog (controle)

5.1.2e

Zelhem

5.1.2e

info@hamaland-advies.nl Actor-registratienr. 28953116

5.1.2e

13-03-2025

Opdrachtgever Contactgegevens Hotel Vierhouten

Datum

Paraaf

Datum

Paraaf

5.1.2e

Tongerenseweg 1 5.1.2e Vierhouten 5.1.2e

info@hotelvierhouten.nl Bevoegde overheid (goedkeuring) Contactgegevens 5.1.2e X Gemeente Gemeente 5.1.2e 0 Provincie Markt 1 0 Rijk 8071 GJ Nunspeet 5.1.2e 5.1.2e

@nunspeet.nl

Adviseur archeologie 0 Overig

5.1.2e

Regioarcheoloog Noord-Veluwe (Elburg, Ermelo, Harderwijk, Nunspeet, Oldebroek en Putten)

5.1.2e

24-3-2026

5.1.2e

@putten.nl Depothouder/eigenaar (kennisgeving) Contactgegevens 5.1.2e

5.1.2e

Archeologisch Depot Gelderland Keizer Karelplein 33 6511 NH Nijmegen Tel: 5.1.2e 5.1.2e @valkhofmuseum.nl

Datum

Paraaf

Inhoudsopgave 1. Administratieve gegevens onderzoeksgebied ............................................................................... 1 2. Aanleiding en motivering van het onderzoek ............................................................................... 3 2.1. Aanleiding .................................................................................................................................................. 3 2.2. Motivering .................................................................................................................................................. 3 4. Archeologische verwachting ....................................................................................................... 6 4.1. Regionale archeologische en cultuurlandschappelijke context........................................................... 6 4.2. Begrenzing en oppervlakte vindplaats(en) .......................................................................................... 20 4.3. Structuren en sporen .............................................................................................................................. 20 4.4. Anorganische artefacten ........................................................................................................................ 20 4.8.

Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen ..................................................................... 21 4.9. Gaafheid en conservering ...................................................................................................................... 21 5. Doelstelling en vraagstelling ......................................................................................................22 5.1. Doelstelling .............................................................................................................................................. 22 5.2. Relatie met NOaA en/of andere onderzoekskaders ........................................................................... 22 5.3. Vraagstelling ............................................................................................................................................ 22 5.4. Onderzoeksvragen .................................................................................................................................. 22 6. Methoden en technieken ...........................................................................................................24 6.1. Methoden en technieken ....................................................................................................................... 24 6.2.

Strategie ................................................................................................................................................... 24 6.3. Omgang kwetsbare vondsten en monsters ........................................................................................ 28 6.4. Structuren en sporen, scheepswrak of vliegtuig ................................................................................ 28 6.5. Lichten (bij waterbodems) ..................................................................................................................... 30 6.6. Aardwetenschappelijk onderzoek ......................................................................................................... 30 6.8. Organische artefacten ............................................................................................................................ 30 6.9. Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch-antropologische resten ..................................... 30 6.10. Overige resten ....................................................................................................................................... 31 6.11. Dateringstechnieken ............................................................................................................................. 31 6.12.

Beperkingen ........................................................................................................................................... 31 7. Uitwerking en conservering .......................................................................................................32 7.1. Structuren, grondsporen, scheepwrak of vliegtuig, vondstspreidingen .......................................... 32 7.2. Analyse aardewetenschappelijke gegevens ........................................................................................ 32 7.3. Anorganische artefacten ........................................................................................................................ 32 7.4. Organische artefacten ............................................................................................................................ 32 7.5. Archeozoölogische en archeobotanische resten ................................................................................. 33 7.6. (Beeld)rapportage ................................................................................................................................... 33 8. (De)selectie en conservering .....................................................................................................34 8.1.

Selectie materiaal voor uitwerking ....................................................................................................... 34 8.2. Selectie materiaal voor deponering en verwijdering ......................................................................... 34 8.3. Selectie materiaal voor conservering ................................................................................................... 34 9. Deponering ..............................................................................................................................36 9.1. Eisen betreffende depot ......................................................................................................................... 36 9.2. Te leveren product ................................................................................................................................. 36 10. Randvoorwaarden en aanvullende eisen ...................................................................................37

10.1. Personele randvoorwaarden ............................................................................................................... 37 10.2. Overlegmomenten ................................................................................................................................ 37 10.3. Kwaliteitsbewaking, toezicht, overleg en evaluatie ......................................................................... 37 11. Wijzigingen ten opzichte van het vastgestelde PvE....................................................................39 11.1. Wijzigingen tijdens het veldwerk ........................................................................................................ 39 11.2. Belangrijke wijzigingen ........................................................................................................................ 39 11.3. Procedure van wijziging na de evaluatiefase van het veldwerk .................................................... 39 11.4. Procedure van wijziging tijdens uitwerking en conservering ......................................................... 39 12. Literatuur ...............................................................................................................................40 12.1.

Documenten .......................................................................................................................................... 40 12.2. Overig ..................................................................................................................................................... 40

1. Administratieve gegevens onderzoeksgebied Projectnaam Provincie Gemeente Plaats Toponiem Kaartbladnummer

CMA/AMK-status

Proefsleuvenonderzoek Tongerenseweg 1-1a, Vierhouten Gelderland Nunspeet Vierhouten Tongerenseweg 1-1a 40A MIN: 180.488/443.308 MAX: 180.586/443.400 CNT: 180.537/443.354 n.v.t.

Monumentnummer (ARCHIS3)

n.v.t.

Rijksmonumentnummer (ARCHIS3)

n.v.t.

Waarnemingsnummer (ARCHIS3) Onderzoeksmeldingsnummer (ARCHIS3) Oppervlakte plangebied Oppervlakte onderzoeksgebied Huidig grondgebruik

n.v.t. In te vullen door archeologisch uitvoerder Circa 5753 m2 Circa 150 m2 Infrastructuur, groen, bebouwing

X/Y-coördinaten (bounding box)

Het plangebied betreft twee percelen aan de Tongerenseweg 1-1a te Vierhouten, kadastraal bekend als Nunspeet E 2976 en 2877. Ter plaatse bevinden zich Hotel Vierhouten (Tongerenseweg 1), een schuur en een woning (Tongerenseweg 1a). Verder is sprake van oppervlakte(half)verharding ten behoeve van ontsluiting en parkeergelegenheid, alsook enkele groenstroken. De ligging van het plan- en onderzoeksgebied is weergegeven in figuren 1-2.

Figuur 1: De ligging van het plangebied op de topografische kaart (bron: PDOK) + uitsnede rechtsonder.

1

Figuur 2: De ligging van het plangebied op de luchtfoto (bron: PDOK) + uitsnede rechtsonder.

2

2. Aanleiding en motivering van het onderzoek

2.1. Aanleiding In het plangebied bestaat het voornemen om het terrein te herontwikkelen ten behoeve van de nieuwbouw van woningen. Het plan voorziet in de sloop van de bestaande opstallen en het bouwen van negen woningen, waarvan twee levensloopbestendige woningen en zes seniorenwoningen (figuur 3). Daarvan worden er vier aangeboden in het betaalbare koop-/huursegment. Daarnaast wordt de bestaande bedrijfswoning gewijzigd naar zelfstandige burgerwoning. Per saldo worden er met dit plan planologisch gezien acht woningen toegevoegd. Naar verwachting gaan met de bouw van de voornoemde woningen bodemingrepen plaats van minimaal 80 cm -Mv ten behoeve van vorstvrije aanleg van de fundering. Daarnaast zijn sloopwerkzaamheden benodigd, alsook mogelijk een bodemsanering (zie 2.2). 2.2. Motivering Uit het archeologisch adviesdocument van 5.1.2e , regio-archeoloog Noord-Veluwe, aan de gemeente Nunspeet blijkt dat sprake is van een hoge archeologische verwachting, op basis van de IKAW, het grondgebruik in de 19 e eeuw (kadastraal minuutplan) en het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN). In de periode 1811-1832 was het plangebied overwegend in gebruik als tuin, gelegen achter een bebouwd erf aan de huidige Tongerenseweg en Waskolkweg. Het hedendaagse agrarische land achter de bebouwing aan deze wegen was destijds in gebruik als weiland.

Op het AHN is duidelijk te zien dat die gronden lager liggen dan de gronden dichter langs de wegen, waaronder ook het plangebied. Het adviesdocument spreekt van een mogelijk erosiedal, waar zand is verstoven. De locatie van het plangebied aan de rand van deze laagte maakt deze archeologisch interessant. Op basis hiervan werd geadviseerd om twee proefsleuven van 15 x 4 m aan te leggen, ter plaatse van de twee bouwblokken in het zuiden en oosten van het plangebied, welke nu nog onbebouwd zijn en daarmee de grootste kans bieden op een intacte bodem alsook de grootste bedreiging vormen voor eventueel daarin aanwezige archeologische resten.1 Om dit onderzoek uit te kunnen voeren is onderhavig PvE opgesteld. Op het moment van schrijven is het hotel nog in gebruik en de sleuven kunnen pas worden aangelegd nadat het hotel definitief is gesloten. Daarnaast is, naast de wetenschap dat er zich een ondergrondse tank heeft bevonden die is afgevuld met zand in 1989, sprake van bodemverontreiniging met een nog onbekende omvang, op basis van een in 2024 uitgevoerd milieukundig onderzoek:

“Op basis van de onderzoeksresultaten wordt geconcludeerd dat sprake is van een bodemverontreiniging waarvan de omvang nog niet in beeld is. In de grond zijn overschrijdingen van de interventiewaarden met asbest en PAK aangetoond. In overleg met de opdrachtgever is besloten om de omvang van de aangetoonde verontreinigingen niet verder in beeld te brengen. Op het moment van schrijven is ter plaatse van het plangebied een lopend hotel aanwezig. Verder bodemonderzoek zou tot significante overlast voor hotelgasten leiden. Om overlast te beperken wordt nader onderzoek uitgesteld tot na de definitieve sluiting van het hotel. In verband met het vroegtijdig afbreken van onderhavig onderzoek, zijn de verontreinigingen onvolledig en onvoldoende in kaart gebracht. Derhalve ge lden beperkingen voor bodemverstorende werkzaamheden. De omvang van de aanwezige verontreinigingen

1

Wispelwey, 2025.

3

dienen nader onderzocht te worden alvorens enige bodemingrepen ten behoeve van de herontwikkeling van de locatie plaatsvinden.” 2 Bovenstaande heeft tot gevolg dat de archeologische proefsleuven mogelijk onder milieukundige begeleiding gegraven moeten worden, dan wel dat eventuele bodemsanering onder archeologische begeleiding uitgevoerd moet worden, afhankelijk van de volgtijdelijkheid van onderzoeken. Dit PvE voorziet in een basis voor deze scenario’s.

2

Kluiters, 2024.

4

3. Eerder uitgevoerd onderzoek Bureauonderzoek Uitvoerder Uitvoeringsperiode Rapportage

n.v.t. n.v.t. n.v.t.

Veldonderzoek Uitvoerder Uitvoeringsperiode Uitvoeringsmethode Rapportage Vondsten/monsters/documentatie

n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t.

Specialistisch onderzoek Archeobotanie Archeozoölogie Fysische antropologie Fysische geografie Geofysisch onderzoek Archeologisch materiaal Vondsten/documentatie

n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t.

Geraadpleegde bronnen en partijen Overige literatuur Amateurarcheologen

Zie ‘Literatuur en bijlagen’ achterin dit PvE n.v.t.

Er is geen eerder archeologisch onderzoek uitgevoerd op deze locatie.

5

4. Archeologische verwachting

4.1. Regionale archeologische en cultuurlandschappelijke context Het landschap waar het plangebied deel van uitmaakt is in hoge mate het resultaat van de invloed van de voorlaatste ijstijd, het Saalien of Saaleglaciaal (circa 238.000–126.000 jaren geleden). Het Saalien is een geologisch tijdvak binnen de etage van het Midden-Pleistoceen en is de laatste periode waarin het landijs van Scandinavië tot in Nederland reikte. Onder de enorme fysieke druk van dit landijs werdenhele delen van Nederland als het ware opgestuwd, waarbij de kenmerkende hoge wallen – stuwwallen – ontstonden die tegenwoordig nog enkele van de hoogste landschapsvormen van Nederland zijn. Op het Saalien volgde het Eemien, een interglaciaal (een periode tussen twee glacialen in) , waarin de temperatuur leek op die van de huidige periode – het Holoceen – of zelfs nog wat warmer. Het Eemien eindigde rond 116.000 jaren geleden met de intrede van de laatste ijstijd, het Weichselien of Weichselglaciaal. Hoewel het landijs ditmaal niet tot in Nederland geraakte en het relatief minder koud was dan in het voorgaande Saalien, veranderde ons land wel in een bevroren poolwoestijn waar vooral de invloed van de wind voor nieuwe landschappelijke veranderingen zorgde.

Omdat het merendeel van de vegetatie verdween door de ijzige kou werd het zand uit drooggevallen beken en rivieren niet meer ‘vastgehouden’, met als resultaat dat de wind dit opstoof en soms over grote afstanden elders in Nederland als een deken deponeerde, soms met grote zandruggen tot gevolg. De bewegingen van dit zogenaamde dekzand (Formatie van Boxtel, Laagpakket van Wierden) werden pas aan banden gelegd toen het klimaat wederom verbeterde, toen rond 11.700 jaren geleden onze huidige geologische periode begon: het Holoceen. Hiermee kwam het Pleistoceen tot een einde en begon het Kwartair. Door nieuwe vegetatie kon het dekzand niet meer verstuiven en werd de basis gelegd voor ons huidige landschap. In het Holoceen waren het rond het plangebied niet zozeer natuurlijke factoren die het landschap verder vormgaven, maar de toenemende invloed van de mens. De flanken van de stuwwallen, die door hun hogere en drogere ligging én relatief korte afstand tot stromend water al in de prehistorie zeer goede bewoningslocaties vormden, werden vanaf de Middeleeuwen naast andere middelhoge zandgronden vruchtbaarder gemaakt door ze op te hogen met plaggen en mest.

De resulterende bouwlanden, die ook bekend staan als plaggendekken, esdekken, essen en enken, hebben sinds hun aanleg onbedoeld vaak als buffer gefungeerd voor onderliggende archeologische resten omdat de ploeg veelal niet tot zo diep reikte. Deze combinatie van hoge en droge landschapsvormen en een beschermend plaggendek zorgt voor de hoge archeologische verwachting van dergelijke zones.

Paleogeografie Op de paleogeografische kaarten in figuren 3-43 is in grote lijnen de landschappelijke ontwikkeling te volgen van het plangebied en haar omgeving, over een periode van 11.000 jaren. De pleistocene situatie laat zien dat het plangebied op de westelijke flank van de Oost-Veluwestuwwal ligt. Op de navolgende kaartbeelden verandert het beeld ter plaatse van het plangebied niet: de landschappelijke setting is dan ook sinds het Pleistoceen nauwelijks veranderd.

3

Dataset nationaalgeoregister.nl, op basis van kaarten ontleend aan Vos e.a., 2018.

6

Geologie Volgens de geologische kaart van 2021 (figuur 5) ligt het plangebied geheel op gestuwde pleistocene afzettingen, veelal rivierzand en -grind (code G1), oftewel op de (flank van de) stuwwal.4 Vervolgens is in het DINOloket gekeken naar geologische boringen in of nabij het plangebied om dit te bevestigen, ontkrachten of te nuanceren. Deze zijn helaas niet aanwezig. Daarom is ook gekeken naar een geschikt ondergrondmodel om alsnog een uitspraak te doen over de vermoedelijke opbouw van bodem en diepere ondergrond ter plaatse tot 10 m -Mv. Centraal in het plangebied is dan ook middels een digitale appelboor middels BRO DGM v2.2.1 de volgende bodemopbouw gemodelleerd tot 10 m -Mv: Diepte (NAP)

Diepte (-Mv)

Lithostratigrafie

Lithologie

Zand, zeer fijn tot zeer grof, lokaal kleiig, grindig of humeus; leem, lokaal 23,50 – 16,02 m 0 – 748 cm zandig; klei, siltig tot zandig, humeus; veen, kleiig Zand, zeer fijn tot uiterst grof, lokaal Formatie van kleiig tot grindig; leem, kleiig tot 16,02 – 13,50 m 748 – 1000 cm Drente grindig; klei, lokaal siltig tot zandig; grind; stenen; keien; blokken Tabel 1: Gegevens digitale appelboring BRO DGM v2.2.1.5 Formatie van Boxtel

Ouderdom Midden-Pleistoceen – Holoceen

Laat MiddenPleistoceen

De geologische boring toont aan dat het pleistocene niveau effectief vanaf maaiveld aangetroffen kan worden. De Formatie van Boxtel betreft in dit geval waarschijnlijk fluvio(peri)glaciale, eolische en/of kleinschalig fluviatiele (beek)afzettingen uit het Weichselien (het Laagpakket van Wierden en het Laagpakket van Singraven binnen deze formatie, oftewel respectievelijk dekzand en beekafzettingen, zijn in dit model niet expliciet benoemd), terwijl zich daaronder de glaciale afzettingen uit het Saalien bevinden behorende tot de Formatie van Drente. De top van het pleistocene oppervlak (figuur 6) ligt tegenwoordig in het bereik van 20 tot 50 m NAP, wat overeenkomt met de verwachting vanuit de digitale appelboring. 6

Geomorfologie Op de geomorfologische kaart van 2025 (figuur 7)7 ligt het plangebied op een grondmoreneglooiing of smeltwaterglooiing met resten van grondmorene, bedekt met dekzand (code H13d), met aan weerszijden daarvan – in het noordwesten en zuidoosten van het plangebied – een droog dal, bedekt of opgevuld met dekzand en/of met (zandige) löss (R21dl). Vormsubgroep H13 kan zowel in het door het landijs getransporteerde materiaal, de grondmorene, als in het door het smeltwater van het landijs getransporteerde materiaal, de smeltwaterafzettingen, ontwikkeld zijn. Er zijn in het geval van een smeltwaterafzetting omgewerkte resten van grondmorene aanwezig. Deze eenheid komt o.a. voor op de flank van de stuwwal van de Noord-Veluwe bij Nunspeet (ergo, bij het plangebied). Droge dalen zijn dalen in bijvoorbeeld de flanken van stuwwallen, maar ook in de dalwanden van het Zuid-Limburgse heuvelland waarin nu geen beek of rivier meer stroomt. Deze dalen zijn ontstaan tijdens 4

dinoloket.nl/ondergrondmodellen. Idem, boring B38G1013 (coördinaten 127.206/430.690, maaiveldhoogte -0,40 m NAP). 6 nationaalgeoregister.nl. 7 dinoloket.nl/ondergrondmodellen. 5

7

de laatste ijstijd (Weichselien) de tijd dat de ondergrond permanent bevroren was. Tijdens het ontdooien van de sneeuw en de bovenlaag van de bodem in het voorjaar sleten deze dalen uit door erosie van sneeuwsmeltwater en aardverschuivingen van hellingen over een bevroren ondergrond. Op veel van de dalbodems ligt een laag dekzand (d) of (zandige) löss (l), hetgeen betekent dat na de afzetting van dit materiaal de dalen vrijwel niet meer door erosie zijn aangetast. In een aantal droogdalen, in met name de stuwwallen van Midden-Nederland, zijn door de mens sprengenbeken aangelegd, voor de opwekking van energie en de voorziening van drink-/gebruikswater voor o.a. de papierindustrie. Opgemerkt kan worden dat de Tongerenseweg en Waskolkweg in Vierhouten voor een goed deel de lagere en vlakkere droogdalen volgen. Het verschil in reliëf in het plan- en onderzoeksgebied is te zien op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN).8 In figuur 8 zijn de droogdalen die al op de geomorfologische kaart stonden afgebeeld goed te zien, waaronder de ‘kolk’ direct naast het plangebied, wat invloed heeft op het reliëfverval ter plaatse. De maaiveldhoogte in het plangebied varieert dan ook ongeveer een meter van zuidoost naar noordwest, van 22,80-23,80 m NAP.

Bodem Op de bodemkaart van 2025 (figuur 9)9 ligt het plangebied volledig deels ter plaatse van een zone met hoge zwarte enkeerdgronden in leemarm en zwak lemig fijn zand (kaartcode zEZ21). Dit zijn dikke eerdgronden met een esdek bestaande uit zand, een hoge ligging ten opzichte van het grondwater (Gt IV en hoger) en een zwarte minerale eerdlaag. De bovengrond bestaat uit leemarm of zwak lemig fijn zand. Zoals al besproken in de beknopte landschapsontwikkeling zijn deze gronden ontstaan door het ophogen van de bestaande zandgronden, bij de zwarte variant (er zijn ook bruine) voornamelijk met heideplaggen. Er wordt gesproken van een hoge enkeerdgrond als het plaggendek minimaal 50 cm dik is.10

Grondwater De grondwaterstand en de fluctuaties daarin hebben effect op zowel de aantrekkelijkheid van bodems voor bewoning/gebruik, alsook op de conservering van archeologische resten in die bodems. De grondwaterstand wordt in twee uitersten ten opzichte van maaiveld gemeten: de Gemiddeld Hoogste Grondwaterstand (GHG) en Gemiddeld Laagste Grondwaterstand (GLG). Boven de GHG blijven onverbrande organische resten, zoals begraven botmateriaal, hout, leer of textiel, in het zandgebied meestal niet tot nauwelijks bewaard – uitzonderingen zijn in waterputten en onderin diep ingegraven sporen. Boven de GHG resteren vrijwel alleen verbrande organische resten (bijvoorbeeld crematieresten en houtskool) en anorganische resten, zoals aardewerk en vuur-/natuursteen (in het rivierengebied gaat deze redenering echter minder goed tot niet op, afhankelijk van de situatie ter plaatse ). Op de grondwaterspiegeldieptekaart van 2025 is binnen het plangebied sprake van grondwatertrappen VIIo (GHG 80-140 cm -Mv, GLG 120-180 cm -Mv), VIId (GHG 80-140 cm -Mv, GLG >180 cm -Mv) en VIIId (GHG >140 cm -Mv, GLG >180 cm -Mv).11 Zoals te verwachten is, is binnen het plangebied sprake van successievelijke hogere grondwatertrappen (d.w.z. drogere gronden) in lijn met toenemende maaiveldhoogte.

8

pdok.nl. dinoloket.nl/ondergrondmodellen. 10 De Bakker, 1966; legenda-bodemkaart.bodemdata.nl. 11 dinoloket.nl/ondergrondmodellen. 9

8

Figuur 3: De ligging van het plangebied op de paleogeografische kaarten voor Chr. (bron: 5.1.2e e.a., 2018).

9

Figuur 4: De situering van het plangebied binnen het rode kader op de paleogeografische kaarten na Chr. (bron: 5.1.2e e.a., 2018).

10

Figuur 5: De ligging van het plangebied op de geologische kaart.

Figuur 6: De ligging van het plangebied op de Top Pleistoceenkaart.

11

Figuur 7: De ligging van het plangebied op de geomorfologische kaart.

Figuur 8: De ligging van het plangebied op het AHN.

12

Figuur 9: De ligging van het plangebied op de bodemkaart.

Provinciaal en gemeentelijk archeologiebeleid De provincie Gelderland beschikt in haar digitaal raadpleegbare kaartenatlas over een kaart voor historisch landschap, historische stedenbouw en archeologie, waarop o.a. de provinciale aandachtsgebieden – de zogenaamde ‘parels’ (provinciaal belang) en ‘diamanten’ (potentieel provinciaal belang) – aangegeven staan, waarvoor specifiek archeologisch beleid geldt of (al dan niet in de toekomst) wordt overwogen. Het plangebied ligt niet binnen een dergelijk aandachtsgebied.12 Het plangebied ligt op de archeologische beleidskaart van de gemeente Nunspeet (figuur 10) in een zone met aanduiding ‘Waarde – Archeologie 2’. In deze zone is een omgevingsvergunning nodig voor bouwwerken groter dan 120 m2 en dieper dan 50 cm -Mv, alsook voor de uitvoering van werken (niet zijnde bouwwerken) groter dan 2500 m2 en dieper dan 50 cm -Mv. Omdat de herontwikkeling binnen het plangebied deze vrijstellingsgrenzen overschrijden, geldt een archeologische onderzoeksplicht.

Archeologische monumenten Binnen het onderzoeksgebied staan in ARCHIS3 geen archeologische monumenten geregistreerd (figuur 11). Buiten het onderzoeksgebied, op circa 675 m NO van het plangebied, liggen twee rijksmonumentaal beschermde grafheuvels uit de periode Neolithicum-Bronstijd. Deze liggen langs de Tongerenseweg, zoals enkele andere grafheuvels verderop evenzeer. Grafheuvels zijn op de Veluwe de meest voorkomende archeologische monumenten, al dan niet van rijkswege beschermd.

12

geoportaal.gelderland.nl; Bruning, 2012.

13

Archeologische vondstmeldingen Binnen het onderzoeksgebied staan in ARCHIS3 geen archeologische vondstmeldingen (vondsten gedaan buiten formele onderzoeksmeldingen, uitgezonderd ouder onderzoek dat met terugwerkende kracht is aangemeld) geregistreerd (figuur 11). De twee dichtstbijzijnde vondstmeldingen zijn de twee grafheuvels die ook bij de archeologische monumenten werden genoemd.

Archeologische onderzoeksmeldingen Binnen het onderzoeksgebied staan in ARCHIS3 vijf onderzoeksmeldingen geregistreerd (figuur 11). ZaakID

Toponiem

Verwerving

Jaar

4801318100

Het Frusselt

archeologisch: boring

2020

4944405100

Elspeterbosweg 7-9

archeologisch: boring

2021

5657198100

Elspeterbosweg 26

archeologisch: boring

2024

5678339100

Erfgoed Gezocht veldkarteringen

archeologisch: boring

2025

5843805001

Vierhouterbos

archeologisch: boring

2025

Tabel 2: Onderzoeksmeldingen in het plangebied.

Binnen het onderzoeksgebied is een aantal archeologische onderzoeken uitgevoerd, allemaal in het afgelopen decennium. De veldkarteringen in het kader van het project Erfgoed Gezocht, uitgevoerd door Erfgoed Gelderland en de Universiteit Leiden, hadden tot doel om van de middels citizen science aangemerkte mogelijke grafheuvels een steekproef te valideren middels boringen. De uitkomsten hiervan zijn niet in ARCHIS verwerkt, maar zullen uiteindelijk een plaats krijgen in nieuwe beleidskaarten. Het booronderzoek aan de Elspeterbosweg 26 kent enkel de eerste bevindingen: in het oostelijke deel is een plaggendek aanwezig van circa 50 cm dik, in het westelijke deel zijn alleen fluvioperiglaciale afzettingen vastgesteld. Iets dichterbij, aan de Elspeterbosweg 7-9, werd een tot in de C-horizont verstoorde bodem aangetroffen. De bodemopbouw hier bestond uit bouwvoor op een geroerde/verstoorde zandlaag op hoofdzakelijk dekzandafzettingen. 13 Ook in het Vierhouterbos is sprake van eerste bevindingen: hier een intacte bodemopbouw, maar geen verdere informatie. Ter plaatse van ’t Frusselt bestond de natuurlijke ondergrond van het plangebied uit dekzand, bestaande uit een (licht-)geel matig fijn zand. Onder invloed van de nabijgelegen stuwwal heeft deze een lichte bijmenging van grind. In het laagste deel van het terrein bestond de C-horizont uit grijs zand met humusvlekken.

Het bovenste deel van het bodemprofiel bestond uit een plaggendek. In het overgrote deel van het terrein werd hieronder, op een diepte van 30-80 cm –Mv, een (deels) intacte podzolbodem aangetroffen, bestaande uit een bruine homogene B-horizont. Alleen in het lage deel van het terrein lag het plaggendek direct op de C-horizont van het dekzand. Ondanks een verdichting met karterende boringen ter plaatse van de zone met bodemvorming werd geen aanwijzing gevonden voor een vindplaats.14

13 14

Schamp, 2021. Vosselman, 2020.

14

Op basis van de in dit hoofdstuk verzamelde gegevens kan worden gesteld dat het plangebied in principe in een archeologisch rijke regio ligt, met sporen van bewoning en begraving vanaf het Laat-Neolithicum. Desondanks hebben de paar recent uitgevoerde booronderzoeken in de nabijheid of wel geen sporen uit het verleden aangetoond, dan wel was sprake van een verstoorde bodem.

Figuur 10: Het plangebied op de archeologische beleidskaart van de gemeente Nunspeet.

15

Figuur 11: Het plangebied op de kaart met ARCHIS-meldingen.

Beknopte lokale en regionale geschiedenis Vierhouten dankt haar naam aan het toponiem 'holt', voor bos. Daarmee refereert het aan de bossen waardoor het enkdorp is omsloten dat hier ontstond aan een kruising van wegen. Zoals veelal het geval was op de Veluwe bedroop men zich van oudsher met kleine boerderijen op intensief gebruikte en met plaggen verrijkte akkers (enken) en schaapsherderij op de heide, aangevuld met seizoensmatige bijverdiensten als eekschillen (schors van eiken verwijderen t.b.v. de leerlooierij). Menselijk ingrijpen in de vegetatie zorgde met name vanaf de Middeleeuwen voor zandverstuivingen die dorpen als Vierhouten soms in hun voortbestaan bedreigden, totdat dit aan banden werd gelegd door herbebossing.

Historisch kaartmateriaal De ontwikkeling van een plan- en onderzoeksgebied is te volgen op historisch kaartmateriaal, zoals kadastrale minuutplannen en topografische (militaire) kaarten, maar soms ook oudere bronnen, zeker daar waar het om historische stadskernen gaat. Uit het begin van de 19e eeuw (1811-1832) hebben we de kadastrale verzamelplannen, alsook de meer gedetailleerde minuutplannen en hun bijbehorende Oorspronkelijk Aanwijzende Tafel (OAT), die een gedetailleerd beeld van bebouwing en eigendomssituatie van percelen geeft. Op het minuutplan Nunspeet, Gelderland, sectie E, blad 03 (MIN05124E03) staat het plangebied weergegeven (figuur 12, via HISGIS WMTS). Het plangebied was hier voor het overgrote deel in gebruik als tuin, behorende bij een erf langs de Tongerenseweg/Waskolkweg. Duidelijk te zien ook hier is het komvormige deel van het droogdal, dat als laagte op het AHN te zien was, en wat in de 19e eeuw in gebruik was als weiland.

16

In de decennia die volgen ontwikkelde de omgeving van het plangebied zich tot het begin van de 21 e eeuw geleidelijk (figuren 13-16). In het plangebied is een kleine opstal te ontwaren op het kaartbeeld van 1950, wat vermoedelijk het deel van het huidige hotel is dat uit 1915 dateert volgens de BAG viewer van het Kadaster. De achterliggende gebouwdelen dateren uit 1969, 1970 en 2010 (dit is de overkapping). De bedrijfswoning achter het hotel dateert uit 2010. Wat betreft de oorlogsgeschiedenis kunnen in en rond het plangebied resten worden verwacht van kleinere objecten en structuren zoals crashlocaties, veldgraven en onderduikholen. Deze verwachting geldt voor heel Nederland, daar waar geen sprake is van bijzondere locaties. Er zijn geen inslaglocaties van V1- of V2-raketten bekend in of direct nabij het plangebied. 15

Figuur 12: Het plangebied op het kadastrale minuutplan van 1811-1832.

15

ikme.nl; vergeltungswaffen.nl.

17

Figuur 13: Het plangebied op de topografische kaart van 1850.

Figuur 14: Het plangebied op de topografische kaart van 1900.

18

Figuur 15: Het plangebied op de topografische kaart van 1950.

Figuur 16: Het plangebied op de topografische kaart van 2000.

19

4.2. Begrenzing en oppervlakte vindplaats(en) Er is nog geen vindplaats aangetroffen in het onderzoeksgebied zelf, maar gelet op de middelhoge tot hoge archeologische verwachting en bekende archeologische waarden kunnen er sporen worden verwacht van nederzettingen van <50 m2 (zeer kleine Steentijdsites) tot 500-2000 m2 (huisplaatsen), alsook begravingen (van kleine vlakgraven tot (restanten van) een grafheuvel), alsmede losse sporen en vondsten (puntlocaties). 4.3. Structuren en sporen In het plangebied worden resten van nederzetting, begraving en/of landgebruik verwacht uit de periode Laat-Neolithicum – Nieuwe Tijd. Nederzettingen uit het Laat-Neolithicum manifesteren zich voornamelijk als vondstconcentraties en -strooiingen van vuursteen, grondsporen en/of concentraties aardewerk. Nederzettingen uit de Bronstijd – Romeinse Tijd kenmerken zich veelal door sporen en concentraties aardewerk, alhoewel ook nog in latere periodes vuursteen werd gebruikt. Grondsporen van (uit hout of steen opgetrokken) bebouwing alsmede erfgerelateerde structuren (bijv. waterputten) uit de Middeleeuwen en/of Nieuwe Tijd, kunnen wellicht nog aangetroffen worden gelet op het gebruik als tuin in de 19e eeuw. Uit alle perioden kunnen losse vondsten of sporen worden aangetroffen, die verband houden met tijdelijk landgebruik of eenmalige activiteiten.

Sporen van tijdelijk landgebruik kunnen in de vorm van o.a. kuilen, paalgaten, en greppels (bijv. ten behoeve van percelering en ontginning) worden aangetroffen. 4.4. Anorganische artefacten •

In het plangebied kunnen anorganische artefacten uit verschillende materiaalcategorieën aangetroffen worden. Houd tijdens het onderzoek rekening met alle mogelijke materiaalcategorieën, zoals aardewerk, bouwkeramiek, natuursteen, slakmateriaal, metaal en glas.

4.5. Organische artefacten •

In het plangebied kunnen organische artefacten uit verschillende materiaalcategorieën aangetroffen worden. Houd tijdens het onderzoek rekening met alle mogelijke materiaalcategorieën, zoals leer, (bewerkt) hout, constructiehout, (bewerkt) bot, en textiel. Dergelijke artefacten worden, gelet op de landschappelijke situatie, met name in verbrande context verwacht (onverbrand hooguit in bijv. tot onder de grondwaterspiegel ingegraven sporen, zoals water- of beerputten).

4.6. Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch-antropologische resten •

•

In het plangebied kunnen organische artefacten uit verschillende materiaalcategorieën aangetroffen worden. Houd tijdens het onderzoek rekening met alle mogelijke archeozoölogische en botanische resten, zoals (dierlijk) botmateriaal en macrobotanische resten (zaden en pitten) specifiek in dieper gelegen sporen die tot onder de grondwaterspiegel reiken; Bij het aantreffen van menselijke begravingen (inhumatie of crematie) dient z.s.m. een fysischantropoloog te worden geraadpleegd, alsmede contact te worden opgenomen met de opdrachtgever en bevoegde overheid. Indien het om recente (d.w.z. 20 e-eeuwse of latere) begravingen gaat/lijkt te gaan dient allereerst onmiddellijk de politie te worden ingeschakeld.

20

4.7. Motivatie In het plangebied is sprake van een (middel)hoge verwachting op het aantreffen van archeologische resten de periode Laat-Neolithicum – Nieuwe Tijd. Deze verwachting is gebaseerd op de bewonings- en gebruiks(on)mogelijkheden die het landschap in verschillende perioden bood, alsook de bekende archeologische en historische gegevens. 4.8. Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen Op basis van een geologische modellering binnen het plangebied wordt verwacht dat de eerste 7+ meter van bodem en ondergrond bestaan uit pleistoceen dekzand. De tijdens het milieukundig onderzoek gezette boringen zijn tot circa 1 m diepte gezet en laten een bouwvoor/antropogene laag zien tot circa 50 cm -Mv, met daaronder zwak siltig, matig fijn zand dat als dekzand kan worden geïnterpreteerd. Hoewel er ook sprake was van matig humeuze elementen in het zand lijkt het om vermenging in verstoorde lagen te gaan en zijn er nog geen intacte lagen met bodemvorming te onderscheiden. Het proefsleuvenonderzoek moet uitwijzen of deze aanwezig zijn. 4.9.

Gaafheid en conservering In hoeverre organisch materiaal (bot) en anorganisch materiaal (aardewerk, metaal, glas, natuursteen) bewaard is gebleven, al dan niet in onverbrande staat daar waar het organisch materiaal betreft, is afhankelijk van met name de grondwaterstand, bodemchemische processen en de gevolgen van bodemverstoring in het verleden. Gelet op de grondwatertrappen VIIo, VIId en VIIId is sprake van relatief droge gronden in het overgrote deel van het plangebied (het lager liggende deel zal natter zijn) , met een bijbehorende diepere grondwaterstand en daarmee gepaard gaande relatief slechte conservering van onverbrand organisch vondstmateriaal. Daarbij dient rekening gehouden te worden met het feit dat in de periode Middeleeuwen – Nieuwe Tijd de grens tussen ‘verstoord’ en ‘archeologisch relevant’ in een bodemtraject soms niet zo makkelijk te maken is.

21

5. Doelstelling en vraagstelling

5.1. Doelstelling Het doel van het onderzoek is het waarderen, ex situ documenteren en veiligstellen van archeologische vondsten en sporen in het plangebied, waar mogelijk in hun originele context. 5.2. Relatie met NOaA en/of andere onderzoekskaders De voor dit onderzoek (mogelijk) relevante NOaA 2.0-onderzoeksthema’s zijn vastgesteld aan de hand van de ligging van het plangebied in de archeoregio Utrechts-Gelders zandgebied. Deze zijn als volgt: • • • • • • • • • • •

2. De dynamiek van het Nederlandse landschap; 5. Sociale en economische differentiatie; 6. Emigratie, immigratie, acculturatie; 7. De archeologie van het rituele; 9. Dodenbestel en grafmonumenten; 12. Neolithisatieproces (‘Neolithisering’); 13. De verankering van het boerenbestaan; 18. Dorpsvorming; 21. De dynamiek van het landgebruik; 22. Mens – materiële cultuurrelaties; 23. Netwerken en infrastructuur.

Daarnaast dient er gebruik gemaakt te worden van de (integrale) Provinciale Kennisagenda Gelderland, met betrekking tot bijpassende thema’s m.b.t. de periode Laat-Neolithicum – Nieuwe Tijd.16 Alle genoemde thema’s en de daaronder hangende relevante vragen uit de NOaA 2.0 worden beschouwd in het onderzoek, o.b.v. onderzoeksvraag 12 (zie 5.4). 5.3. Vraagstelling De beantwoording van de onderzoeksvragen (zie 5.4) is leidend in de uitvoering van het onderzoek (inclusief eventuele selectie van vondstmateriaal) en leidt tot beantwoording van de volgende hoofdvraag in de synthese van het rapport: Zijn er in het plangebied behoudenswaardige archeologische resten aanwezig en, zo ja, hoe kunnen deze het meest duurzaam in situ of ex situ worden behouden? 5.4. Onderzoeksvragen Onderstaande onderzoeksvragen worden in het rapport beargumenteerd beantwoord, voor zover mogelijk. Indien geen antwoord mogelijk is, dan wordt dat beargumenteerd toegelicht. 1. Wat is de stratigrafische en ruimtelijke positie en spreiding van de aangetroffen archeologische resten (d.w.z. diepteligging, begrenzing en omvang)?

16

Bruning, 2012.

22

2. Wat is de datering van de archeologische resten op basis van (chrono-)stratigrafie en typochronologie (inclusief eventuele bouwhistorie) en in hoeverre is er sprake van continuïteit in gebruik/bewoning? 3. Welke categorieën van vondstmateriaal zijn aanwezig en in welke mate (ook in relatie tot elkaar)? Wat zegt de aard en mate van voorkomen van het vondstmateriaal over het gebruik van het onderzoeksgebied in het verleden? 4. Welke archeologische resten (d.w.z. complextypen, sporen, structuren en vondsten) kunnen worden onderscheiden in het onderzoeksgebied? Is er sprake van een of meerdere archeologische vindplaatsen in het plangebied en hoe zijn deze te definiëren? Maak een onderscheid in complextypen en (hoofd)periode. 5. Hoe verhouden zich de in het onderzoeksgebied aangetroffen resten tot reeds onderzochte vindplaatsen in de directe omgeving? Is er sprake van complementariteit, overlap of afwijking (bijv. qua periodisering of complextypes)? 6. Welke lithogenetische eenheden en niveaus kunnen worden onderscheiden in het onderzoeksgebied? a. Wat is hun aard, genese en datering? b. Is er sprake van (antropogene) verstoring? c. Zijn er (antropogene) ophogingen aanwezig? 7. Aan welke landschappelijke eenheden kunnen de aangetroffen archeologische resten worden gekoppeld? 8. Welke depositionele processen hebben tot de aangetroffen archeologische resten geleid? 9.

Welke (post-)depositionele processen zijn in het onderzoeksgebied te onderscheiden en in hoeverre hebben deze invloed gehad op de archeologische resten? 10. Wat zegt de aangetroffen materiële cultuur over de bewoningsgeschiedenis van het plangebied (status van bewoners, activiteiten, handelsrelaties etc.)? 11. Is er in het onderzoeksgebied sprake geweest van ambachtelijke activiteiten? Zo ja, wat is hiervan de aard en datering? 12. Aan de beantwoording van welke NOaA 2.0-onderzoeksvragen kan dit onderzoek een bijdrage leveren? Wat is deze bijdrage, per onderzoeksthema of kennislacune (zie op één na vorige paragraaf)? 13. Wat is per onderscheiden vindplaats de fysieke en inhoudelijke kwaliteit van de archeologische resten? Geef per vindplaats aan of deze al dan niet behoudenswaardig zijn conform de waarderingssystematiek uit de KNA. 14. Is er in het plangebied sprake van vindplaatsen die behoudenswaardig zijn volgens de KNAwaarderingssystematiek? a. Zo ja, kunnen deze vindplaatsen duurzaam in situ worden behouden en op welke manier (ophoging, archeologieduurzaam bouwen, etc.)? b. Indien behoud in situ (ten dele) niet mogelijk is, op welke manier kan er het beste behoud ex situ plaatsvinden? 15.

Indien er geen sporen en/of vondsten aanwezig zijn, wat is hiervan de (vermoedelijke) reden? Het is mogelijk dat op basis van de veldresultaten aanvullende en/of specifiekere vragen worden gesteld middels een Nota van Wijziging op dit PvE, bijvoorbeeld ten gevolge van de opschaling naar een Opgraving of een variant Archeologische Begeleiding (in het geval van te begeleiden saneringswerkzaamheden). Hierbij raadpleegt de archeologische uitvoerder waar nodig relevante (materiaal)specialisten (zie Bijlage 1).

23

6. Methoden en technieken

6.1. Methoden en technieken Het onderzoek wordt uitgevoerd conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie, versie 4. 2 (Stichting Infrastructuur Kwaliteitsboring Bodembeheer; SIKB). Het onderzoek wordt in uitgangspunt uitgevoerd als een proefsleuvenonderzoek conform KNA Protocol 4003 – Inventariserend Veldonderzoek. Afhankelijk van de aanwezigheid van te saneren bodemverontreinigingen en de volgtijdelijkheid van de sanering kan sprake zijn van een variant Archeologische Begeleiding. Bij het aantreffen van behoudenswaardige archeologische resten kan, na overleg met en een besluit van de bevoegde overheid, opgeschaald worden naar een opgraving conform KNA Protocol 4004 – Opgraven (al dan niet in de variant Archeologische Begeleiding). De volgende protocollen en bijbehorende specificaties van de KNA 4.2 zijn op het onderzoek van toepassing: • Protocol 4001 – Programma van Eisen; • Protocol 4003 – Inventariserend Veldonderzoek; • Protocol 4004 – Opgraven; • Protocol 4006 – Specialistisch Onderzoek; • Protocol 4010 – Depotbeheer.

Daarnaast zijn op dit onderzoek de volgende standaarden, bijlagen, specificaties, leidraden en richtlijnen van toepassing: • Beoordelingsrichtlijn BRL 4000 Archeologie en bijlagen; • KNA 4.2; • Specificaties PvE PS06 en PS07; • Specificaties Opgraven OS01 t/m OS14, OS16 en OS17; • KNA-Leidraad Veldhandleiding Archeologie; • KNA-Leidraad Archeologische Standaard Boorbeschrijving (ASB); • KNA Leidraad anorganisch vondstmateriaal, Deel B leidraad 1 – Handgevormd aardewerk; • KNA Leidraad anorganisch vondstmateriaal, Deel B leidraad 2 – Natuursteen (prehistorie); • KNA Leidraad anorganisch vondstmateriaal, Deel B leidraad 3 – Vuursteen (alle perioden); • KNA Leidraad anorganisch vondstmateriaal, Deel B leidraad 4 – Aardewerk Romeinse tijd; • KNA Leidraad anorganisch vondstmateriaal, Deel B leidraad 5 – Aardewerk Middeleeuwen, Nieuwe Tijd; • KNA Leidraad anorganisch vondstmateriaal, Deel B leidraad 6 – Metaal; • KNA Leidraad Archeobotanie; • KNA Leidraad Archeozoölogie; • KNA-Leidraad Eerste Hulp bij Kwetsbaar Vondstmateriaal. 6.2. Strategie

Algemene uitgangspunten •

Voorafgaand aan het proefsleuvenonderzoek dient eerst eventuele oppervlakteverharding verwijderd te worden, alvorens met de aanleg van vlakken begonnen kan worden.

24

•

•

• •

•

•

In het plangebied worden twee proefsleuven aangelegd van 15 x 4 m (60 m2, samen 120 m2). Zie Bijlage 1 en 2 voor het voorlopig puttenplan. Teneinde eventuele structuren die buiten een putwand doorlopen afdoende te kunnen begrenzen, wordt 30 m 2 aanvullend op de proefsleuven gereserveerd, met derhalve 150 m 2 grondwerk in totaal (op het niveau van het eerste vlak). Dit is 2,6% van het totale plangebied, maar een aanzienlijk deel van het plangebied is reeds bebouwd ter plaatse van de voorgenomen bodemingrepen: de proefsleuven richten zich, conform de eis van de regio-archeoloog, op het thans onbebouwde deel van het plangebied waar nieuwbouw is voorzien; Alle archeologische sporen worden geadministreerd. Er dienen daarnaast voldoende sporen gecoupeerd te worden om een goed onderbouwde waardering van eventuele archeologische vindplaatsen te kunnen waarborgen. Uitzondering geldt voor sporen die duidelijk van archeologische aard zijn en/of onderdeel vormen van grotere archeologische complexen zoals huisplattegronden, erven, waterputten etc. Deze sporen worden pas verder onderzocht in de fase van een opgraving (indien behoud in situ niet mogelijk is). De afweging of sporen wel of niet gecoupeerd worden tijdens de proefsleuvenfase, wordt in het veld gemaakt door de aanwezige senior KNA-archeoloog.

Bij twijfel wordt contact opgenomen met het bevoegd gezag; In geval van meerdere vlakken dienen alle relevante sporen wel eerst gecoupeerd en afgewerkt te worden, voordat het volgende vlak aangelegd kan worden; Eventuele civieltechnische of milieukundige graafwerkzaamheden (sloopwerkzaamheden, saneringswerkzaamheden, etc.) binnen het plangebied die verstorend kunnen zijn voor eventueel aanwezige archeologische resten worden, na overleg met en besluit van de bevoegde overheid, passief archeologisch begeleid. Hierbij zijn in eerste instantie de civieltechnische of milieukundige werkzaamheden leidend en richt de archeologische uitvoerder zich naar de planning en uitvoeringswijze daarvan. Wel heeft de civieltechnische of milieukundige uitvoerder de taak om bij het vermoeden van archeologische resten de archeologische uitvoerder direct hiervan op de hoogte te stellen, als deze op dat moment niet op het werk aanwezig is; Voorafgaand aan de civieltechnische, milieukundige en archeologische werkzaamheden wordt er een toolboxmeeting gehouden met in elk geval de civieltechnische, milieukundige en archeologische uitvoerder. Tijdens dit overleg wordt door de civieltechnische en/of milieukundige uitvoerder uiteenzet hoe, waar en wanneer diens werkzaamheden zullen plaatsvinden.

De archeologische uitvoerder legt vervolgens uit hoe de civieltechnische en milieukundige uitvoerders bij afwezigheid van eerstgenoemde archeologische resten kunnen herkennen, zodat foto’s genomen kunnen worden tijdens een dergelijke gebeurtenis die dan door de Senior KNA Archeoloog van de archeologische uitvoerder worden beoordeeld. Bij twijfel, of bij het daadwerkelijk aantreffen van archeologische resten, wordt door de archeologische uitvoerder direct contact gezocht met de opdrachtgever en bevoegde overheid en wordt overleg gepleegd of er opgeschaald moet worden naar een actieve begeleiding conform protocol Opgraving; Idealiter worden vaste momenten gekozen voor de passieve begeleiding (bijvoorbeeld tijdens pauzes van de civieltechnische of milieukundige uitvoerder), zodat de civieltechnische of milieukundige uitvoerder daar rekening mee kan houden en er makkelijker door de archeologische uitvoerder opgeschaald kan worden naar een actieve begeleiding (conform protocol Opgraving) in overleg met de bevoegd overheid op het moment dat er behoudenswaardig geachte sporen en/of vondsten aangetroffen worden. Deze momenten worden tussen de civieltechnische, milieukundige en archeologische uitvoerders afgestemd tijdens de toolboxmeeting ;

25

•

•

•

•

•

•

Indien de proefsleuven gegraven moeten worden onder milieukundige begeleiding, dan worden de eisen hiertoe door de opdrachtgever en de milieukundige uitvoerder waar mogelijk tijdens de offertefase van het archeologisch onderzoek overlegd, ten behoeve van de contractvorming. Tijdens de toolboxmeeting wordt het werkprotocol hiervoor doorgenomen en toegelicht door de milieukundige uitvoerder; Indien er wordt opgeschaald naar een actieve begeleiding (conform protocol Opgraving) worden de betreffende civieltechnische of milieukundige graafwerkzaamheden onder regie van de archeologische uitvoerder uitgevoerd, dat wil zeggen dat wordt ontgraven op aanwijzing van de archeologen te velde, in goed overleg met de civieltechnische of milieukundige uitvoerder daar waar het gaat om de (on)mogelijkheden van diens werkwijze.

Dit totdat de maximale ontgravingsdiepte wordt bereikt, of totdat verdere archeologische begeleiding naar oordeel en expertise van de archeologische uitvoerder niet langer noodzakelijk is en dit als zodanig in een besluit is vastgelegd door de bevoegde overheid; In alle gevallen geldt dat de resultaten van de begeleidingswerkzaamheden, een besluit van de bevoegde overheid en/of de noodzakelijke toepassing van een civieltechnische of milieukundige werkwijze met minimale archeologische waarnemingsmogelijkheden tot gevolg kunnen hebben dat niet alle civieltechnische of milieukundige ontgravingen begeleid hoeven te worden; Indien er eerder gestopt wordt met de begeleidingswerkzaamheden dan het einde van het civieltechnische of milieukundige werk dient een kort opleveringsverslag te worden vervaardigd door de archeologische uitvoerder, waarin onderbouwd wordt waarom er geen verdere archeologische resten worden vermoed dan wel waarom verdere begeleiding niet noodzakelijk is; De kosten die een civieltechnische of milieukundige uitvoerder maakt in het kader van de archeologische begeleidingswerkzaamheden komen voor rekening van de opdrachtgever (bijv. stilstanduren). In het bestek of de offerte van de civieltechnische of milieukundige werkzaamheden wordt vastgelegd hoe hiermee om wordt gegaan.

In geen geval kunnen deze kosten worden doorberekend aan of verlegd naar de archeologische uitvoerder. In het bestek dienen posten opgenomen te worden voor stilstanduren. Onderhavig PvE dient onderdeel te zijn van het bestek of de offerte en daarmee van de civieltechnische of milieukundige contractvorming; Verdere concretisering van bovenstaande eisen vindt plaats in het PvA van de archeologische uitvoerder en in het bestek of de offerte van de civieltechnische of milieukundige uitvoerder. Dit dient voorafgaand aan de werkzaamheden duidelijk geregeld te worden in het bestek en niet achteraf of tijdens het werk.

Ontgraving en omgang met vlakken •

•

• •

Voorafgaand aan de werkzaamheden stelt de archeologische uitvoerder zich op de hoogte van de recente ondergrondse situatie, door een KLIC-graafmelding uit te voeren en navraag te doen bij de opdrachtgever over eventuele kabels/leidingen die bij weten van de opdrachtgever niet op de KLIC vermeld staan; Om te zorgen dat eventuele resten in het vlak herkenbaar zijn bij het uitgraven moet een graafmachine voorzien zijn van een dichte bak met een vlak en ‘scherp’ snijvlak. Gelet op de vermoedelijke bodemgesteldheid en de wens om druk op de bodem zoveel mogelijk te verdelen is een rupskraan benodigd; De bodem wordt machinaal verdiept in lagen van maximaal 10 cm, voor zover dit mogelijk is; Het eerste archeologisch niveau waarop eventuele sporen zichtbaar zullen zijn bevindt zich naar verwachting in de top van het dekzand. Indien zich op een hoger niveau al sporen aftekenen

26

• • • •

•

(bijvoorbeeld crematiegraven) dan worden deze plaatselijk niet verder verdiept en uitgespaard door het laten staan van een klein eiland van grond. Indien er aanwijzingen zijn voor meerdere archeologische niveaus, bijvoorbeeld door de aanwezigheid van stuifzandafzettingen, dan wordt per relevant niveau een vlak aangelegd. Nadat tot op het eerste vlak is verdiept word dit vlak gedocumenteerd en geïnspecteerd op archeologische vondsten en grondsporen, zowel door het met de hand op te schaven alsook met behulp van metaaldetectie (geen discriminatie nonferro). Indien crematiegraven worden aangetroffen met grafstructuren zoals kringgreppels en evt. bijzettingen, dan dienen deze niet als eilanden van grond in het vlak achter te blijven; De aanwezigheid van overstoven niveaus dient te worden gecontroleerd middels boringen; Archeologische niveaus en vlakken worden altijd gefotografeerd, getekend (digitaal of analoog op schaal 1:50) en ingemeten in RD; Van alle archeologische vlakken wordt de hoogte bepaald t.o.v. NAP. De hoogtemetingen worden om de 5 meter genomen; In het geval van opschaling naar actieve begeleiding wordt machinaal verdiept. Om te zorgen dat eventuele resten in het vlak herkenbaar zijn bij het uitgraven moet een graafmachine voorzien zijn van een dichte bak met een vlak en ‘scherp’ snijvlak.

Nadat tot op het eerste vlak is verdiept word het vlak gedocumenteerd en geïnspecteerd op archeologische vondsten en grondsporen, zowel door het met de hand op te schaven alsook met behulp van metaaldetectie (geen discriminatie non-ferro). Daar waar een archeologische registratie nodig is, wordt het vlak of het profiel ‘leesbaar’ gemaakt; Het is het aan het bevoegd gezag om te bepalen of, in geval van meerdere verwachte vlakken, het eerste vlak al relevant genoeg is om in of ex situ te behouden indien sprake is van een behoudenswaardige vindplaats. Om te bepalen waar het tweede vlak zich aandient, als daar sprake van is, kan in dat geval een kijkgat worden gemaakt of boring worden gezet in de hoek van een werkput. Deze stappen worden herhaald totdat er geen archeologisch relevante vlakken meer aan te wijzen zijn, dan wel totdat de begeleiding weer wordt afgeschaald of gestopt.

Documentatie van putten, profielen, sporen en vondsten • •

•

Verspreid over elke werkdag worden enkele overzichtsfoto’s gemaakt van het werk in uitvoering; Eventuele vondsten worden, indien ze niet toegewezen kunnen worden aan een spoor, verzameld in vakken van maximaal 6 x 5 m aan het oppervlak (bij getrapte ontgraving) of 4 x 5 m op vlakdiepte. Alle grondsporen en structuren worden gedocumenteerd. Metaalvondsten en andere belangrijke vondsten, zoals complete potten, grote scherven, maalstenen, e.d. worden als puntlocaties ingemeten. Dit geldt ook voor vondstconcentraties. Indien vondsten aan een laag kunnen worden toegewezen dient dit vermeld te worden; Indien bij het laagsgewijs verdiepen naar het sporenvlak sprake is van meer dan 5 vuursteenvondsten binnen een oppervlakte van 6 x 5 m aan het oppervlak (bij getrapte ontgraving) of 4 x 5 m op vlakdiepte, dan wordt in eerste instantie schavend met een schep vastgesteld of het hier een vuursteenconcentratie kan betreffen. Indien dit het geval lijkt, wordt in overleg met de toezichthouder van de gemeente gekozen voor de meest geëigende techniek om de omvang en fysieke kwaliteit van de concentratie vast te stellen. De eerste stap hierin kan zijn het plaatsen van Edelmanboringen (diameter 15 cm) in een boorgrid van 2,5 x 2,5 meter over de vermoede concentratie, waarbij de boorkernen worden uitgezeefd over een zeef met een maaswijdte van 3 mm.

De boringen gaan minstens 50 cm diep (ten opzichte van het vlak, circa 2 boorkernen per boring). Op basis van een eerste inzicht in de spreiding van vuursteen, wordt vervolgens bepaald wat de nadere strategie zal zijn. Het vlak wordt bij het

27

•

vermoeden van een vuursteensite niet verder verdiept. Indien wenselijk kan besloten worden om ter hoogte van de concentratie vuursteen enkele zeefvakjes tegen de profielwand van de opgravingsput aan te leggen. De te volgen strategie wordt nader afgestemd met de bevoegde overheid en opdrachtgever; Van elke aan te leggen werkput wordt in elk geval een doorlopend lengteprofiel gedocumenteerd en ingemeten in RD, waarbij relaties met sporen die in het vlak zichtbaar zijn worden vastgelegd. Indien de profielwand een grote mate van uniformiteit kent, of bij andere ontsluitingen (bijv. tijdens begeleidingswerkzaamheden) kan naar bevind van zaken worden volstaan met profielkolommen (1-2 m breed) om de 10 meter, in plaats van het profiel volledig te documenteren. Bij twijfel of andere inzichten dient contact opgenomen te worden met de bevoegde overheid. De keuze voor de werkwijze wordt verantwoord in het onderzoeksrapport.

6.3. Omgang kwetsbare vondsten en monsters Omgang met kwetsbaar vondstmateriaal vindt plaats conform specificatie OS11 en de KNA-Leidraad ‘Eerste hulp bij kwetsbaar vondstmateriaal’. Kwetsbare vondsten worden in het veld gestabiliseerd, voordat ze worden geborgen. Zo nodig worden complete voorwerpen of bijzondere graven middels een blokberging geborgen en onder laboratoriumomstandigheden verder uitgeprepareerd en geanalyseerd door erkende specialisten. Voor de omgang met monsters geldt vooral dat er in het veld goed gekeken moet worden naar de kwaliteit en kansrijkheid van eventueel te nemen monsters. Dit is vooral van belang om een monsterprogramma op te kunnen stellen. Monstername heeft in dit geval feitelijk pas zin als sprake is een duidelijke context, zoals een sporencluster of een structuur. Een geïsoleerd spoor bemonsteren heeft niet zo heel veel zin, tenzij het om een heel bijzonder spoor gaat. Indien monstername meer passend is voor een eventuele opgraving (bijv. wegens het niet couperen van verwachte kansrijke sporen tijdens het proefsleuvenonderzoek), dan kan dit achterwege gelaten worden tijdens deze fase van het vooronderzoek. 6.4. Structuren en sporen, scheepswrak of vliegtuig •

•

•

•

Alle sporen, muurresten en andersoortige archeologisch relevante structuren worden (in elk geval tijdens actieve begeleidingswerkzaamheden en waar mogelijk tijdens passieve begeleidingswerkzaamheden) in het vlak gefotografeerd en getekend (coupes en details: schaal 1:20, vlakken: schaal 1:50). Het vondstmateriaal uit de sporen wordt per laag/vulling verzameld. Een representatieve selectie van de sporen wordt gecoupeerd, teneinde inzicht te krijgen in de aard, ouderdom en conservering van de sporen, alsook onderzocht op aanwezigheid van vondstmateriaal; Van alle sporen en structuren worden detailtekeningen gemaakt (coupes: 1:20 of nauwkeuriger). De vulling uit gecoupeerde sporen wordt nader onderzocht met de metaaldetector. Bijzondere sporen en vondsten worden in het veld gefotografeerd; Alle sporen worden gecoupeerd, bemonsterd (voor zover relevant) en afgewerkt.