RV Erfgoedbeleid - Bijlage 9 Erfgoed uitgediept - Bijlage 1 Catalogus Cultuurhistorische Inventarisatie gemeente Nuenen

12.19.3.001 Oude Vaarlese Hoef, hoek Vaarle en Schoutse Vennen Ter plaatse slechts een bosje. 12.19.3.002 Nieuwe Vaarlese Hoef, aan de weg genaamd Vaarle Thans weiland. 19. 4 Klooster 77

Typisch kloostergebouw als centrum van het landgoed. 19.5 Laan Met bomen beplante meestal kaarsrechte weg. Soms aan iedere zijde twee of zelfs drie rijen bomen. Rond 1700 werden ook dennen als laanboom gebruikt. 12.19.5.001 Mierlose Dijk Twee kruisende dreven in het landgoed Vaarle, aangelegd bij de ontginning van het noordelijke stuk en de bouw van de Nieuw Vaarlese Hoef in de late achttiende eeuw. Dit is tevens de nieuwe ontsluitingsweg vanaf de voorde (later brugje) over de Vaarlese Loop in de grote weg Eindhoven – Helmond. Bestaat nog, fraaie laan. 12.19.5.002 Vaarle Twee kruisende dreven in het landgoed Vaarle, aangelegd bij de ontginning van het noordelijke stuk en de bouw van de Nieuw Vaarlese Hoef in de late achttiende eeuw. Dit is naar het zuidwesten de verbinding tussen de Nieuwe en de Oude Hoeve. Naar het noordoosten geeft het kadaster de weg expliciet aan als “dreef”. Deze dreef liep helemaal door tot de Tasterschootse Dijk en was bijna 1,5 kilometer lang. Bestaat nog als laan, deels als bospad (Scheerrijtenweg) , maar onderbroken door de A270. 19.6 Landgoedgebied Het totale landgoedgebied, inclusief boerenland en bossen. 12.19.6.001 Buitenplaats Soeterbeek Soeterbeek 8. Bestaat sinds 1800 en ligt op een plaats waar voorheen een klooster lag.

De buitenplaats bestaat uit een landhuis dat ligt in een landschappelijk park met glooiingen, gazons met doorkijkjes en waterpartijen. De waterpartijen worden gevormd door de slingerende loop van de Dommel en uitlopers daarvan. Het huis is in 1938 gebouwd naar een ontwerp van F.A. Eschauzier. Het verving een ouder huis dat uit 1815 of 1835 stamde maar in 1936 afbrandde. In de jaren dertig werd ook het park enigszins gewijzigd, naar ontwerp van tuinarchitect D.F. Tersteeg. Op de plaats van de buitenplaats werd in 1462 een Augustinessenklooster door Henricus Sanders van Someren gesticht. Hij was van 1436-1469 pastoor van Nederwetten. De bouw van het klooster was zo ver gevordered in 1467 dat het kloosterslot door twee leden der Windesheimse kloostervereniging kon worden ingevoerd. Omstreeks 1485 liet het klooster zich inlijven bij de vereniging van vrouwenkloosters, het kapittel van Venlo geheten, een aftakking van het Windesheimse kapittel. In tegenstelling van de Windesheimse kloosters waren die van het kapittel van Venlo niet exempt, het klooster Soeterbeek stond dus onder bisschoppelijke jurisdictie. Het klooster bezat tenminste vijf hoeven waarvan de jaarlijkse pacht nogal wat opleverde. In 1539 werden twee hoeven na de de brand van 20 maart van dat jaar verkocht wat tot een halvering van de inkomsten leidde.

De zusters moesten het convent onderhouden met datgenen dat zij zelf verdienden. Zij bewerkten het rondom Soeterbeek gelegen bouw en grasland, ongeveer 8,5 ha, en hielden daarop in 1634' twee paarden en zes koeien. Doch het voornaamste dagelijkse handarbeid der zusters bestond in het spinnen, weven, wassen en bleken, ook voor mensen buiten het klooster. Ook hadden zij, zeker in de eerste helft van de 17e eeuw maar waarschijnlijk reeds lang daarvoor een meisjes kostschool. Ondanks de verschillende inkomen genererende activiteiten hadden de zusters slechts een armmoedig bestaan zodat het convent bij het volk algemeen als `het arm clooster van Soeterbeek` bekend stond.86 Het klooster werd in 1716 opgeheven en te koop aangeboden. De definitieve verkoop vond pas plaats in 1732, nadat de laatste nonnen waren vertrokken. De zusters vestigde zich in Deursen waar zij een nieuw klooster genaamd nieuw Soeterbeek vestigde en dat tot de twintigste eeuw als klooster heeft voortbestaan. Het klooster verkochten ze aan Aart Habraken, onder voorwaarde dat de gebouwen tijdens zijn leven niet gesloopt mochten worden. Het werd in 1769 omschreven als.:`het gewesen klooster van Soeterbeek met huysinge, schuure, stallinge en timmeragien, mitsgaders driessen, hoven, bleekvelden, plantagien en beemd,mitsgaders het hyopvelt, zooals alle hetselve binnen de 86

Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, 2013: Cultuurhistorische beschrijving Kasteel Hortus Soeterbeek. 78

gragten gelegen is, groot samen 20 lopensen` ( 20 lopensen is gelijk aan 3,33 ha). Na zijn overlijden werden de ondertussen vervallen gebouwen gesloopt, waarna de gronden verdeeld raakten over verschillende eigenaren. Josephus Smits van Oyen kocht de percelen op en liet op de ruïnes van het klooster in 1835 een landhuis bouwen. Het landgoed werd in 1905 openbaar verkocht aan E. de Kuijper, die het in 1921 verkocht aan een Haags weduwen- en wezenfonds. Het huis werd een café-restaurant, dat in 1936 afbrandde. Het werd gekocht door Johannes Theodorus Maria Smits van Oyen. Deze liet een nieuw landhuis bouwen door architect Frits Eschauzier.

Afbeelding: Buitenplaats Soeterbeek met landhuis en waterpartijen (foto Heemkundekring De Drijehornick). 12.19.6.002 Buitenplaats Den Bergh Nuenen87 Papenvoort 15 Nuenen Het landhuis (zie 12.19.14.001) werd in 1930 gebouwd voor de familie Van Hardenbroek. Het bestond uit een villa, koetshuis, een park, siertuin, vijver, boomgaard, wandelbos en enkele stenen gebouwtjes. In 1952 werd de villa door de gemeente Nuenen gekocht en op 5 december 1953 in gebruik genomen als gemeentehuis. 12.19.6.003 Vaarle Vaarle was oorspronkelijk een boerderij met ongeveer 35 hectare grond die te leen gehouden werd van het leenhof van Oud-Herlaar bij Vught. Het oudst bekende leenboek van Herlaar noemt: 't goet tot Vairlair (Nunen) van Roever van Vairlair. Vermoedelijk bestond deze leenband al voor 1315. Mogelijk behoorden het goed ‘Te Colle’ (nr. 6) en het goed ‘Vaerlaer’ (nr. 8) in Nuenen oorspronkelijk tot het bezit van de familie De Rover. De naam Vairlaersvoert werd al in 1292 vermeld zodat de oorsprong van dit bezit in de 13e eeuw of eerder moet liggen. De hoeve stond aan een hoge dekzandkop waarop de voornaamste akker aangelegd was. In de nabijheid lagen langs de Vaarlese Loop beemden. In later tijd werd Vaarle verworven door de heer van Mierlo die eind 18e eeuw een stuk heide ten noordoosten van de hoeve liet ontginnen, meest tot dennenbos en deels tot landbouwgrond voor een tweede boerderij.

Dat nieuwe gedeelte (Nieuwe 87

Monumentenhuis Brabant, 2008: Redengevende beschrijving Nuenen, Papenvoort 15; De Dreijehornickels, Jaargang 16, nr.2, augustus 2007. 79

Erven op de kadasterkaart) werd doorsneden door dreven, waarvan een naar de oude Hoeve gelegd werd en een naar de grote weg Eindhoven – Helmond. Tot de bouw van een landhuis kwam het niet.

Reconstructie van het goed Vaarle. TEKENING K. LEENDERS, 2023. 80

19.7 Landhuis Het centrale landhuis, dat alle mogelijke bouwstijlen kan vertonen. Het landhuis kan in gebruik (geweest) zijn als klooster. 12.19.7.001 Kasteel Opwetten of Slotje van Nuenen Rutger van Berckel kocht in 1558 voor 1200 gulden de zg Heerlijke rechten Nuenen, Gerwen, Nederwetten en Tonglere van Koning Philps II van Spanje. Hij liet langs de Vorsterdijk te Opwetten een kasteeltje of hooghuis langs de Vorsterdijk nabij Opwetten aan de Dommel ten noorden van de weg naar Tongelre bouwen. Een hooghuis was een groot stenen huis van enkele verdiepingen. Het had veel weg van het kasteel van Geldrop dat in 1616 gebouwd werd en van het oude huis Emmerik te Heeze. Het waren buitenplaatsen: periodiek door rijke stedelingen bewoonde landhuizen. In 1682 wordt het kasteel den adelijcken huijsen van Nuenen genoemd. De familie van Eyck werd later eigenaar van heerlijkheid en kasteel, verloor de heerlijkheid in 1658 en de familie verarmde. Het kasteel kon niet goed meer onderhouden worden. Omstreeks 1800 is dit kasteeltje bouwvallig, in 1825 is het kasteel verdwenen. In de nabije boerderij genaamd ’t Slot bevindt zich nog een moerbalk met een versierd sleutelstuk, waarvan vermoed wordt dat deze afkomstig is uit de afbraak van het kasteel. Tijdens vrij recente werkzaamheden om de loop van de Dommel aan te passen is de omgrachting van het huis aangetroffen.88

Afbeelding: Prent van het kasteel Opwetten in de 18e eeuw (bron: Coenen 2000).. 12.19.7.002 Huis Soeterbeek Rijksmonument 511864 Soeterbeek 8 In 1815 of 1835 werd het oude huis Soeterbeek gebouwd in classicistische trant, volgens Loosjes 'met een zwaarmoedig neo-klassiek front.' Het stond op dezelfde plek als het huidige huis en was ongeveer even groot. In 1936 brandde het af, waarna in 1938 het huidige huis werd gebouwd naar ontwerp van architect F.A. Eschauzier uit 's-Graveland. Het is een blokvormig huis bestaande uit souterrain, twee bouwlagen en een kap. Het huis is opgetrokken in baksteen en wit geschilderd. Het huis is voorzien van vlakke pilasters en uitkragend metselwerk rond de vensters. Het schilddak is gedekt met gesmoorde Hollandse pannen en voorzien van dakkapellen met klauwstukken en frontons. Er zijn twee schoorstenen. 88

Alma 2014. 81

De voorgevel (zuidgevel) heeft een klassieke opbouw vanwege de symmetrische indeling met fronton en telt zeven traveeën. Het middenrisaliet telt drie traveeën en wordt afgesloten met een driehoekig fronton waarvan de onderste kroonlijst ter plaatse van een wapenschild is doorbroken. De zijgevels tellen twee traveeën, de oostgevel is voorzien van een lage uitbouw. De achtergevel (noordgevel met hoofdingang) is asymmetrisch ingedeeld. Links bevindt zich een risalerend gedeelte met entree, rechts een teruggelegen bouwdeel. De gevelpartij met entree heeft een middenrisaliet met ingang bestaande uit een glasdeur met siersmeedwerk en wordt afgesloten met een gemetselde balustrade. Het rechterdeel van de noordgevel heeft op de verdieping drie vensters. Het pand is voorzien van draairamen en samengestelde vensters met houten roeden. Het interieur heeft nog de oude structuur met onder andere een grote hal, een monumentaal trappenhuis en een kapel.

Afbeelding: Landhuis Soeterbeek (foto Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed). Waardering Het in 1938 gebouwde huis Soeterbeek, ontworpen door F.A. Eschauzier, is van algemeen belang vanwege: - bouwtype en -stijl vanwege de combinatie van een landhuis met neoclassicistische voorgevel enerzijds en robuust metselwerk en een asymmetrische achtergevel anderzijds; - ensemblewaarden vanwege de samenhang met het park; - de gaafheid van hoofdvorm, detaillering en inwendige structuur; - zeldzaamheid van zulke jonge huizen in neoclassicistische trant.

19.8 Omgrachte hoeve Sommigen groeiden uit tot kasteeltje, de meesten ‘degradeerden’ tot boerderij (veelal zijn de grachten helemaal of gedeeltelijk gedempt). 19.9 Ontginningsstructuur Meestal rechthoekige landinrichting die gevormd werd bij ontginning, waarin toen direct al of later een landgoed gevormd is.

82

19.10 Zichtlijn Lijn waarlangs men in de verte uitziet op een bijzonder object: een beeld, kapel, kerktoren, molen. Deze lijn valt vaak samen met een laan. 12.19.10.001 Zichtlijn vanaf Nederwetten op de Oude Toren bij Kerkhoef.

Afbeelding: Zicht vanuit Nederwetten op de Oude Toren (bron Google streetview 2021). 12.19.10.002 Zichtlijn vanaf Achter de Hegge naar Clemenskerk, Nuenen Vanuit het wandelpad "Achter de Hegge" dat naast de NH Pastorietuin loopt is via een gat in de heg de tuin en de vijver te zien inclusief het uitzicht op de H. Clemenskerk. Dit punt wordt zeer bewonderd en gewaardeerd in wandelingen met gids omdat het de locatie is waar Vincent van Gogh zijn tekening "De ijsvogel" maakte.

83

Afbeelding: Zicht vanuit Achter de Hegge op de Clemenskerk (foto R. van Luttervelt). 12.19.10.003 Zichtlijn vanaf Soeterbeekseweg-Wagendonken naar Nuenens Broek 12.19.10.004 Zichtlijn vanaf Soeterbeekseweg-Blekerdijk naar Nuenens Broek 12.19.10.005 Zichtlijn vanaf Soeterbeekseweg op Dommeldal

Afbeelding: Zicht vanuit Soeterbeekseweg bij Blekerdijk op het Dommeldal (bron Google streetview 2022). 12.19.10.006 Zichtlijn Rietmussen - Nuenen Zicht vanaf de Rietmussen (Dommeldal, Nederwetten) over de velden op de Heilige Clemenskerk (Nuenen centrum).

84

Afbeelding: Zicht vanuit De Rietmussen op de kerk van Nuenen (foto M. Galama). 12.19.10.007 Zichtlijn Rietmussen - Nuenen Zicht vanaf Rietmussen (Dommeldal, Nederwetten) over de velden op Heilige Lambertuskerk, Nederwetten.

85

Afbeelding: Zicht vanuit De Rietmussen op de kerk van Nederwetten (foto M. Galama). 12.19.10.008 Zichtlijn Langlaar – Molen de Roosdonck 12.19.10.009 Zichtlijn Collse Hoefdijk - Dommeldal Zichtlijn vanaf de Geldropse weg bij de brug de Heikrekel naar het westen met het zicht op het Dommeldal en de skyline van Eindhoven daarachter.

19.11 Park Gebied met bomen en struiken, doorsneden met paden. In het park kun je follies aantreffen. Veelal speciaal vormgegeven. Soms zijn sporen van meerdere stijlen herkenbaar, want het park werd af en toe aan de nieuwste mode aangepast. 12.19.11.001 Park Soeterbeek89 Rijksmonument 511866 Soeterbeek bij 8 De buitenplaats Soeterbeek had gezien de top. kaart van 1838-1857 oorspronkelijk een veel opener karakter dat in hoge mate werd bepaald door zichtlijnen naar het boerenland en de Dommel. Tegenwoordig is het park veel geslotener, wat mede komt door een toename van de bebossing langs de Dommel. Die bebossing is zichtbaar op de top. kaart van 1921, deels herzien in 1928 (uitgave 1943) en pas in het begin van deze eeuw ontstaan. Op eerdere kaarten is het land onbebost. Het park had, blijkens de genoemde kaart, een landschappelijke aanleg, wellicht uit de bouwtijd van het vorige huis (1815/1835). Het park had aan de zuidzijde een eiland met tuinhuis, dat blijkens kaartmateriaal omstreeks 1920 niet meer bestond. Ook was er vanuit het zuiden een dubbele toegangsweg, waarvan alleen het westelijke deel nu nog bestaat in de vorm van het zuidelijke gedeelte van de oprijlaan. Tuinarchitect Tersteeg voegde elementen aan het park toe, vermoedelijk onder andere de rozentuin, het pad van het huis naar de dienstwoning en het plein ten noorden van 89

Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, 2013: Cultuurhistorische beschrijving Kasteel Hortus Soeterbeek. 86

het huis met keermuren. (Tersteegs activiteiten zijn niet gedocumenteerd. Hij werkte ook op de tegenover Soeterbeek gelegen buitenplaats Eckart, die door familiebanden met Soeterbeek verbonden was).

Afbeelding: Park Landgoed Soeterbeek (foto Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed). De entree van de buitenplaats Soeterbeek wordt gevormd door een dam met duiker, waarop zich hekpijlers bevinden (5). De oprijlaan is met klinkers verhard. De laan slingert door het licht glooiende park naar het huis, waarbij drie maal een waterpartij wordt gepasseerd door middel van een boogbrug (6). De waterpartijen bestaan uit al dan niet verlegde, verbrede of uitgebreide waterlopen van de Dommel. De weg voert afwisselend door open en gesloten gebied met zichten op onder andere het huis. Het eerste gedeelte van het park bestaat in hoofdzaak uit bos met smalle slingerpaden. Daarin bevinden zich schuren en een tuinmuur (4). Bij de laatste bevond zich vroeger een rozen- en een moestuin. De moestuin stamt uit de tweede helft van de negentiende eeuw (zie de top. kaart van 1897/1906, waar de moestuin op staat). De rozentuin (die niet op de kaart van 1897/1906 staat) is wellicht ontworpen door tuinachitect Tersteeg. Nu staat daar nog een tuinvaas (10). De voormalige rozentuin is zichtbaar vanaf de oprijlaan via een smal, recht doorzicht tussen de bomen. Vervolgens een dienstwoning met garage (3), van waar een zandpad naar het huis voert. Hier begint het tweede, veel opener gedeelte van het park.

De oprijlaan maakt tenslotte een scherpe bocht, zodat men zich plotseling op het plein achter het huis bevindt. Het plein was vroeger waarschijnlijk voorzien van een parterre. Het is gedeeltelijk omgeven door een lage muur. Tot omstreeks 1928 (zie de top. kaarten van 1897/1906 en 1921/1928) was dit nog bos, nu is er zicht naar het noorden op het gebied Stralingen. Dat is een open akker- en weidenlandschap met houtwallen die een getrapt vergezicht mogelijk maken. Aan het plein staat de - onbeschermde - garage, er middenop een grote bloembak in de vorm van een kapiteel (9). Vanaf het plein loopt een gebogen laan in de richting van een niet beschermd bijgebouw, waarbij zich een zonnewijzer (11) bevindt. Onderweg erheen passeert men de 'achteringang' van het park, bestaande uit een dam met hek (7). Rond het huis loopt een pad. Vanaf dat pad en vanuit de oostzijde van het huis kijkt men tussen bomen door naar oostelijk gelegen bouwland. Het terras aan de voorzijde van het huis biedt zicht op het open parkgedeelte richting Dommel en dienstwoning. Op het terras bevinden zich twee loden tuinvazen (8). Westelijk staat een grote groep rode beuken. Vanaf het pad rond het huis loopt een smal zandpad naar de dienstwoning. 87

Het noordelijkste deel van de buitenplaats bestaat uit open boerenland met kleine kampen en houtwallen. De westelijke begrenzing wordt gevormd door de Dommel, de noordelijke door de houtwallen van het gebied genaamd Stralingen. De oostelijke grens bestaat uit het zandpad De Rietmussen en het zuidelijke verlengde daarvan, beplant met eiken aan de ene, knotwilgen aan de andere zijde. De zuidelijke grens wordt gevormd door de straat Soeterbeek, aan de buitenplaatszijde met eiken beplant. Monumentaal groen buitenplaats Soeterbeek: Indrukwekkend zijn de boompartijen in het park. In het grote assortiment vinden we onder andere: de gewone beuk, acacia, rododendron, bruine beuk, zomereik, Amerikaanse eik, tamme kastanje, herfstpaardenkastanje, wilgbladige peer, douglas, abeel, spaethii els, moerascipres, vleugelnoot, robinia, plataan, moerbei en taxus. De meeste bomen vallen op door hun hoogte en dikte van de stam. Vele bomen hebben een stamomtrek van meer dan drie meter. De zeer omvangrijke stam van enkele bomen wijst op een plantdatum omstreeks het midden van de 19e eeuw. Opvallende verschijningen zijn de witte moerbei en de meerstammige plataan langs de oprijlaan.

90 Waardering: De parkaanleg van de buitenplaats Soeterbeek, sinds omstreeks 1800 ontstaan op een oudere bewoningsplaats en omstreeks 1938 gereorganiseerd, is van algemeen belang vanwege: - het landschappelijke park, opgebouwd uit verschillende open en gesloten parkgedeelten (gazons, bosschages met slingerpaadjes, boomgroepen), glooiend, gewoven rond waterlopen die zijn gevormd door de Dommel en uitlopers daarvan; het park heeft diverse zichtlijnen op de Dommel, het omringende boerenland en verschillende objecten; - gaafheid van park en van de verschillende gebouwde onderdelen en tuinsieraden. 12.19.11.002 Park Nuenen91 Het huidige park is gelegen op een driehoekig terrein dat tot omstreeks 1885 heeft gefunctioneerd als grasvlakte met drenkkuil en toen bekend stond onder de naam Heieind. Vanaf 1886 werd het gebied gebruikt als bleekweide voor het aan Park 3 gelegen zusterklooster. Na de bebouwing van de randen van het gebied (nieuwe Clemsnekerk, klooster, school en woonhuizen) besloot men in 1920 de bleekweide om te vormen tot een openbaar park in Engelse landschapstijl, waarbij op de plaats van de drenkkuil een vijver met bruggetje werd aangelegd. Slingerende paden leiden langs gazons, afgewisseld met borders. Verschillende bomen zijn inmiddels tot volle wasdom gekomen, waaronder valse christusdoorn, linde, beuk, ceder, plataan, Spaanse aak en kastanje.

Tot de oorspronkelijke aanleg behoort ook de muziekkiosk.Deze stond vanaf 1904 op de kop van het Heieind en is later verplaatst naar het zuidwesten.

Afbeelding: Park Nuenen (foto gemeente Nuenen). 19.12 Tuin 90 91

Bottema 2012. Croonen Adviseurs 2011; Welmers Burg Stedenbouw 2012. 88

Meest open gebied met gras, lage struiken, bloemen, kruidentuin, paden. Veelal speciaal vormgegeven. Soms zijn sporen van meerdere stijlen herkenbaar, want de tuin werd af en toe aan de nieuwste mode aangepast. Hieronder vallen ook de stadtuinen die behoorden bij de deftige woningen in een dorp. 12.19.12.001 Park Houtrijk Voormalige tuin behorende bij de villa “Houtrijk”. Gebouwd in opdracht van Lucas Buijsman. Wegens bouwvallige toestand werd de villa in 1973 gesloopt. De tuin werd eigendom van de gemeente die deze voor het publiek openstelde.

Afbeelding: Park Houtrijk in Nuenen (foto gemeente Nuenen). 12.19.12.002 De Walburg Tuinen Boord 64 Nuenen. Vanaf 1960 aangelegde tuin met kwekerij. In 1958 werd de woning gebouwd. Hetty Cox (1921-2001) was een Brabantse tuinarchitect, die meer dan regionale bekendheid genoten heeft. Het belangrijkste werk dat zij als tuinarchitect en plantenliefhebber heeft nagelaten, is haar tuin en kwekerij rond haar woonhuis in Nuenen, bekend als de Walburg Tuinen. 92 De aanleg is van belang voor de geschiedenis van de tuinarchitectuur. In gaafheid is de oorspronkelijke aanlegstructuur, die gedragen zich wordt door bomen hagen en paden, nog goed aanwezig. Het tuinontwerp is door de tijd heen nauwelijks gewijzigd waardoor de tuinen een herkenbare uitdrukking zijn van de gehele oorspronkelijke aanleg. De interne ensemblewaarde uit zich door bewust ontworpen zichtrelaties tussen huis en de direct aangrenzende tuingedeelten. De externe ensemblewaarde is afleesbaar aan de ligging van de tuinen grenzend aan het Dommeldal en de zichtrelaties met het landschap aan de oostzijde van de tuinen. De naam Walburg is terug te voeren tot in de 16e eeuw, het betrof een aarden verdedigingswal. Gezien vanuit de gebruikshistorie is de aanleg van belang vanwege de persoon Hetty Cox en haar motief om een kwekerij met proeftuin op te zetten.

Huis en tuin kunnen gezien worden als een herinnering aan een landelijk bekende kweker met een wat eigenzinnige persoonlijkheid. Zeldzaam zijn de Walburgtuinen als modeltuin/collectietuin op landelijk niveau niet. Er zijn meerdere soortgelijke 92 Buro Simplex 2014. 89

tuinen uit die tijd verspreid in Nederland maar op regionaal niveau, het niveau van oost-NoordBrabant, heeft de Walburg een bijzondere tuinhistorische betekenis. 93

Afbeelding: Impressie van de Walburg tuinen (foto De Walburg). 12.19.12.003 Beekstraat 4-8 Nuenen94 Op Beekstraat 4-8 bouwde secretaris Johan Draack in 1707 een luxe villa met koetshuis en paardenstal. In de tuin waren een vijver en ijskelder. Na 1890 werd het huis opgedeeld in meerdere woningen. In 1962 kocht en sloopte tuinder Ad Smeulders huis en tuin en vestigde hier tuindersbedrijf Nympheia. In 1991 werd De Hovernier gebouwd. 19.13 Vijver Siervijver in de tuin of het park, soms speciale visvijvers. Dus als onderdeel van landgoedaanleg! 12.19.13.001 Vijver Beekstraat 4-8 Nuenen95 Vijver op buitenplaats Den Bergh in Nuenen. 12.19.13.002 Vijver Pastorie Park 55 Nuenen 12.19.13.003 Vijver Ned. Herv. Pastorie Berg 26 Nuenen Deze vijver in de pastorietuin is er al in het begin van de 19e eeuw.

93 W. Verhoeven, 2022: De Walburg in post 65 (Nederlandse Tuinenstichting). 94 https://drijehornick.nl/projecten/terugbeeld/ 95 https://drijehornick.nl/projecten/terugbeeld/ 90

Afbeelding: de vijver achter de pastorie van Van Gogh (foto Marjolein van den Berg via https://vincentvangogheindhoven.nl/sub/atelier-pastorie-nuenen/). 12.19.13.004 Vijver Den Bergh In het Baron van Hardenbroekpark

19.14 Villa Groot huis of klein landhuis uit de 19e of 20e eeuw, centrum van rijke tuin, maar zonder verdere landgoedstructuren van betekenis: minilandgoed. 12.19.14.001 Villa Buitenplaats Den Bergh Nuenen96 Gemeentelijk monument. Papenvoort 15 Nuenen Het landhuis werd in 1930 gebouwd voor de familie Van Hardenbroek. Het bestond uit een villa, koetshuis, een park, siertuin, boomgaard, wandelbos en enkele stenen gebouwtjes. In 1952 werd de villa door de gemeente Nuenen gekocht en op 5 december 1953 in gebruik genomen als gemeentehuis. Als vroegere woning van het adellijke geslacht Van Hardenbroek (fabrikanten), omringd door woningen van andere welgestelden, is dit gebouw van cultuurhistorische waarde. 12.19.14.002 Villa Beekstraat 4-8 Nuenen97 96

Monumentenhuis Brabant, 2008: Redengevende beschrijving Nuenen, Papenvoort 15; De Dreijehornickels, Jaargang 16, nr.2, augustus 2007. 91

Op Beekstraat 4-8 bouwde secretaris Johan Draack in 1707 een luxe villa met koetshuis en paardenstal. In de tuin waren een vijver en ijskelder. In 1734 werd tegenover de villa het raadhuis gebouwd. Na 1890 werd het huis opgedeeld in meerdere woningen. In 1962 kocht en sloopte tuinder Ad Smeulders huis en tuin en vestigde hier tuindersbedrijf Nympheia. In 1991 werd De Hovernier gebouwd. 19.15 Wal Aarden wal vaak met gracht als omgrenzing van het landgoed. Als het landgoed ooit uitgebreid is, kan zo’n wal ook binnen het landgoed voorkomen! 19.16 Overigen Landgoederen zijn bijzonder rijk aan allerlei bijzondere elementen. In de groep “overig” zitten objecten van uiteenlopende aard, die hieronder opgesomd worden: arbeidershuis: woning voor een van de landarbeiders van het landgoed. beeld: beeld van klassieke goden, koningen of koninginnen, andere helden of symbolen; heiligenbeeld, kruiswegstatie, calvarieberg, Lourdesgrot. bijgebouw: niet nader gespecificeerd bijgebouw van het centrale landhuis of klooster. bomengroep: bijzondere groep bomen, soms ook van bijzondere bomen, als element van het vormgegeven landschap. boom: bijzondere boom, hetzij eenvoudig als solitaire boom in het vormgegeven landschap, hetzij als bijzondere boom in tuin of park: dat is dan eigenlijk een follie. Soms is aan een boom niets te zien, maar is het toch een herinneringsboom, bijv.

geplant bij de kroning van Wilhelmina of de geboorte van Beatrix. familiegraf: vlakgraf of grafheuvel waarin leden van de landgoedfamilie begraven zijn. Soms moeilijk te onderscheiden van ijskelder! ijskelder: holle heuvel waarin men het ijs bewaarde dat in de winter uit de vijver gehakt werd. Lijkt soms erg op een familiegrafheuvel. jachthuis: speciaal huis of huisje waar men samen kwam voorafgaand en na afloop van de jacht. Hier werden bijv. de jachttrofeeën bewaard. kapel: privé-kapel, kapelletje kerkhof: op kloosterlandgoederen komen begraafplaatsen voor de kloosterlingen voor. koetshuis: bijgebouw waarin de koetsen gestald werden. Meestal met grote poortdeuren. opzichtershuis: woning voor de opzichter van het landgoed, vooral op landgoederen waar de eigenaar zelden aanwezig was. orangerie: bijgebouw voor het kweken van allerlei planten, voorloper van de moderne kassen. theehuis: losstaand gebouwtje om thee in te drinken, vaak op een heuveltje, met fraai uitzicht. toegangshek: deftig toegangshek aan de oprijlaan, met gemetselde elementen en of veel smeedijzer. tuinhuis: losstaand gebouwtje aan de rand van tuin of park, met fraai uitzicht. visvijver: vijver(tje) om vis in te houden, soms reeks vijvers om vis in te kweken.

12.19.16.001 Tuinmanswoning Soeterbeek 698 Rijksmonument 511867 De dienstwoning (blijkens bouwvergunning uit 1938 oorspronkelijk tuinmanswoning) werd ontworpen door architect F.A. Eschauzier en uitgevoerd in dezelfde historiserende classisistische trant als het hoofdgebouw. De rechts halverwege de toegangslaan naar het huis gelegen witgesausde bakstenen dienstwoning annex garage heeft een langwerpig rechthoekige grondslag onder een flauw hellend met gesmoorde Hollandse pannen gedekt zadeldak. Aan de voorzijde links de dubbele getoogde garage deur met aan de linkerzijde een haaks er op aansluitende lage rechte kwartcirkelvormig eindigende keermuur. Aansluitend rechts het woonhuisgedeelte met centraal de in een uitgebouwde middenrisaliet gesitueerde meerruits toegangsdeur met op de verdieping een oeuil de boeuf-venster onder een gebroken fronton. Aan weerszijden van de entree twee dubbele meerruits vensters met 97 98

https://drijehornick.nl/projecten/terugbeeld/ Bureau Vlaardingerbroek, 2014: Soeterbeek 5 te Nuenen. Dienstwoning met bijgebouw (Bouwhistorische notitie), Utrecht. 92

luiken. De achterzijde van het huis vertoont een identieke uitgebouwde risaliet. In de linker-, rechteren achtergevel deels enkele en deels dubbele meeruitsvensters, al dan niet voorzien van luiken. In de rechtergevel aan de linkerzijde een dubbele meerruits terrasdeur, van luiken voorzien. De venster en deurpartijen zijn voor het merendeel van staal. Aan de achterzijde een witgesausde bakstenen schuur met werkruimte onder met gesmoorde Hollandse pannen gedekt zadeldak op rechthoekige grondslag daterend uit de bouwtijd van de dienstwoning. In de woning een dubbele toegangsdeur en enkele meerruits vensters met luiken in de trant van de dienstwoning. Waardering De in 1938 naar ontwerp van F.A. Eschauzier gebouwde dienstwoning annex garage, met schuur, aan de rechterzijde van de toegangslaan naar het huis Soeterbeek is van algemeen belang vanwege: - bouwtype en -stijl; als zeldzaam voorbeeld van in historiserend classisistische stijl uitgevoerde dienstwoning met bijbehoren uit 1938; - ensemblewaarde vanwege de samenhang met het park; - schoonheid; - gaafheid.

Afbeelding: Soeterbeek 6 (bron: Alex P. Kok via Wikimedia Commons via Monumenten.nl). 12.19.16.002 Schuren en tuinsmuur Soeterbeek Rijksmonument 511868 Soeterbeek bij 8 In het zuidelijke parkgedeelte gelegen opstallen, namelijk: - bakstenen muur tussen voormalige rozen- en moestuin, met poort en hek, overgaand in lange lage schuur, uitgevoerd in baksteen en voorzien van een lessenaarsdak gedekt met gesmoorde kruispannen; - bakstenen schuur (houthok) onder lessenaarsdak, aan de voorzijde voorzien van een opening met segmentboog. De objecten stammen uit omstreeks 1900.

93

Afbeelding: Zicht op de monumentale tuinmuur en schuur van Soeterbeek (foto Klement Rentmeesters en rechts wikimedia Commons). Waardering Omstreeks 1900 gebouwd schuren en tuinmuur, van algemeen belang vanwege: - bouwtypes tuinschuur, moestuinmuur en houthok, vanwege hun functie nadrukkelijk onderdeel van de buitenplaats; - gaafheid van de onderdelen. 12.19.16.003 Dam met hekpijlers en duiker Soeterbeek Rijksmonument 511869 Soeterbeek bij 8 Dam met halfronde gemetselde keermuren, voorzien van natuurstenen afdekplaten. Op de dam staan hekpijlers met het opschrift 'SOETERBEEK'. De dam is voorzien van een duiker. Het geheel stamt waarschijnlijk uit omstreeks 1938. Waardering Dam met hekpijlers en duiker, de toegang tot de buitenplaats Soeterbeek, van belang vanwege: - ensemblewaarden, vanwege de functionele en visuele samenhang met de buitenplaats, mede vanwege de met de bruggen vergelijkbare detaillering; - gaafheid.

94

Afbeelding: Een van de pijlers met opschrift Soeterbeek (foto Klement Rentmeesters). 12.19.16.004 Bruggen Soeterbeek Rijksmonument 511870 Soeterbeek bij 8 Drie korfboogvormige bruggen, bestaande uit een betonnen boogconstructie met bakstenen bekleding en borstweringen. De eerste en tweede brug (gerekend vanaf de ingang) hebben ijzeren paaltjes met kettingen. De bruggen stammen uit omstreeks 1938 en zijn gedetailleerd zoals de dam met hekpijlers (6). De derde brug, vlakbij het huis, heeft een subtiel asymmetrisch gevormde borstwering en is voorzien van twee plaquettes. De zuidelijke heeft als opschrift 'SOETERBEEK JOSEPHUS SMITS VAN OYEN 193[?]'. De tweede en derde brug zijn zeker ontworpen door F.A. Eschauzier en worden op het eerste blad van de bouwvergunning van 1938 respectievelijk de 'kleine' en de 'groote' brug genoemd.

Afbeelding: Een van de bruggen op landgoed Soeterbeek (foto Marco Bruijnes Architecten).

95

Waardering Drie bruggen, waarvan tenminste twee in 1938 gebouwd naar ontwerp van F.A. Eschauzier, onderdeel van Soeterbeek en van algemeen belang vanwege: - schoonheid; - ensemblewaarden vanwege de samenhang met de parkaanleg van de buitenplaats en de andere onderdelen; dit mede gezien de detaillering die vergelijkbaar is met die van de dam met hekpijlers; - gaafheid." 12.19.16.005 Achteringang Soeterbeek Rijksmonument 511871 Soeterbeek bij 8 De achteringang van Soeterbeek, gevormd door twee halfronde bakstenen keermuren met hardstenen hoekblokken. Op de dam bevindt zich een grotendeels gietijzeren hek. Waardering Omstreeks 1900 gebouwde ingangspartij bestaande uit dam met keermuren en hekwerk, van algemeen belang vanwege: - ensemblewaarden vanwege de samenhang met de parkaanleg en visuele en functionele samenhang met de andere onderdelen van de buitenplaats.

Afbeelding: De achteringang van landgoed Soeterbeek (foto Marco Bruijnes Architecten). 12.19.16.006 Loden tuinvazen Soeterbeek Rijksmonument 511872 Soeterbeek bij 8 Twee vroeg achttiende-eeuwse loden tuinvazen in Marôt-stijl in het park aan de voorzijde van het huis. De ronde vazen, waarvan het kegelvormige middenstuk omhoog naar buiten uitzwenkt, staan op rechthoekige monumentale kunststenen sokkels in neo-Lodewijk XV-stijl uit de jaren '30 van deze eeuw, waarschijnlijk gemaakt ten behoeve van het plaatsen van de vazen op Soeterbeek. Het middenstuk van de vazen vertoont allegorische voorstellingen in reliëf. Hals, voet en bovenstuk zijn versierd met kettingschalmen, voluten en bladranken. Waardering De vazen op sokkels zijn van algemeen belang vanwege: - hoge zeldzaamheidswaarde; - schoonheid; - gaafheid; - ensemblewaarde vanwege de samenhang met het park; - hoedanigheid van authentieke vroeg achttiende-eeuwse decoratieve tuinsieraden in het historiserend concept van romantisch landschapspark met classicistisch hoofdgebouw uit 1938.

96