Erfgoedbeleid - Erfgoed uitgediept
Tekst van het document
ERFGOED UITGEDIEPT
TOELICHTING OP DE ERFGOEDKAART VAN DE GEMEENTE NUENEN
Foto’s voorzijde: -
Protestants kerkje Nuenen (gemeente Nuenen)
-
Molen de Roosdonck (gemeente Nuenen)
-
Dubbestraat 46 in Nuenen (beeldbank Heemkundekring de Drijehornick)
-
Ruine van klooster Hooidonk (beeldbank Heemkundekring de Drijehornick)
-
La Tene armband uit de Late IJzertijd (Noordbrabants Museum)
-
Laatmiddeleeuws aardewerk van Hooidonk (beeldbank Heemkundekring de Drijehornick)
-
Paardentuig uit de Romeinse tijd (Portable Antiqueties of the Netherlands)
-
Soeterbeekseweg in de jaren 70 (beeldbank Heemkundekring de Drijehornick)
2
ERFGOED UITGEDIEPT TOELICHTING OP DE ERFGOEDKAART VAN DE GEMEENTE NUENEN
In opdracht van
Gemeente Nuenen
Opgesteld door
Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant Postbus 8035 5601 KA Eindhoven
Auteurs
Ria Berkvens, Karel Leenders & Erik Drenth
Controle
Janneke Bosman
Datum
Mei 2023
Status
Versie 2.0
3
Inhoudsopgave 1
2
Inleiding ......................................................................................................................................................................... 7 1.1
Aanleiding ........................................................................................................................... 7
1.2
Doelstelling ......................................................................................................................... 7
1.3
Toelichting op de kaarten .................................................................................................... 8
Beschrijving van de bewoningsgeschiedenis .............................................................................................. 10 2.1
Ontstaanswijze van het natuurlijke landschap .................................................................... 10 2.1.1 Fysieke landschap ..................................................................................................... 10 2.1.2 Vegetatieontwikkeling ............................................................................................... 13
2.2
Paleolithicum of Oude Steentijd (ca. 300.000 – 9.000 voor Chr.) en Mesolithicum of Midden-
Steentijd (ca. 9.000 – 4.200 voor Chr.): de oudste bewoners ...................................................... 15 2.3
Neolithicum of Nieuwe Steentijd (ca. 4.200 – 1.900 voor Chr.): de eerste boeren ................ 20
2.4
Bronstijd en IJzertijd (ca. 1.900 - 12 voor Chr.): een periode van grafheuvels, urnenvelden en
metaalbewerking ........................................................................................................................ 25 2.4.1 Bronstijd ................................................................................................................... 26 2.4.2 IJzertijd..................................................................................................................... 29 2.5
Romeinse tijd (12 voor Chr. – 450 na Chr.): een periode van groei en vooruitgang .............. 33 2.5.1 Continuïteit van late ijzertijd naar vroeg-Romeinse tijd? ............................................. 33 2.5.2 Vroeg Romeinse tijd .................................................................................................. 34 2.5.3 Romeinse overheersing ............................................................................................. 36 2.5.4 Erf en nederzetting in de Romeinse tijd ..................................................................... 37 2.5.5 Grafritueel ................................................................................................................ 42 2.5.6 Infrastructuur ........................................................................................................... 44
2.6
De Laat-Romeinse tijd en de vroeg Merovingische tijd (c. 300- 575): een duistere periode ... 44
2.7
Volop beweging in de Middeleeuwen (575 – 1500 na Chr.) ................................................. 47 2.7.1 Vroege Middeleeuwen (575-1000 na Chr) .................................................................. 47 2.7.2 Aard en dynamiek van erf en nederzetting in de middeleeuwen ................................. 49 2.7.3 Verplaatsing van bewoning ....................................................................................... 51 2.7.4 Aristocratische bewoningsplaatsen, grafvelden en kerken .......................................... 54 2.7.5 Middeleeuwse vindplaatsen in Nuenen ...................................................................... 55 2.7.6 Historische bronnen over Nuenen ............................................................................. 59
2.8
Tot de Tachtigjarige Oorlog (1250 – 1570 n.Chr.)............................................................... 63 2.8.1 De middeleeuwse reorganisatie ................................................................................. 63 2.8.2 Verdere uitbouw van de dorpen en hun cultuurland ................................................... 66 2.8.3 Brabants Gouden Eeuw.............................................................................................. 67 2.8.4 Het wegennet ........................................................................................................... 68 2.8.5 Brandstofvoorziening ................................................................................................ 70 4
2.8.6 De oorlogen van Brabant met Gelre (1356-1543) ....................................................... 71 2.9
De Tachtigjarige oorlog en zijn naweeën ............................................................................ 72 2.9.1 De oorlog ................................................................................................................. 73 2.9.2 Vindplaatsen uit de Nieuwe tijd in Nuenen................................................................. 75 2.9.3 Generaliteitsland ....................................................................................................... 76 2.9.4 Herbouw ................................................................................................................... 77
2.10 De periode 1800 – 2000 .................................................................................................... 78
3
4
5
2.10.1
Bestuurlijke ontwikkelingen in de 19e eeuw.......................................................... 78
2.10.2
De kerken ............................................................................................................ 79
2.10.3
Sociaaleconomische ontwikkelingen in de 19e eeuw ............................................. 80
2.10.4
Structuur van het huidige landschap ..................................................................... 82
2.10.5
Historisch stedenbouwkundige ontwikkeling ........................................................ 86
Werkwijze Erfgoedkaart ....................................................................................................................................... 93 3.1
Inventarisatie fysieke landschap ......................................................................................... 95
3.2
Inventarisatie historisch landschap ..................................................................................... 95
3.3
Inventarisatie archeologisch landschap .............................................................................. 96
3.4
De basis voor de erfgoedkaart ........................................................................................... 98
Actualisatie archeologie ..................................................................................................................................... 100 4.1
Inleiding .......................................................................................................................... 100
4.2
Verwachtingsmodel ......................................................................................................... 100
4.3
Verfijning verwachtingen op basis van het fysieke landschap ............................................ 101
4.4
Verfijning verwachtingen op basis van de archeologische inventarisatie ............................ 104
4.5
Verfijning verwachting op basis van de cultuurhistorische inventarisatie ........................... 113
4.6
Inventarisatie verstoringen ............................................................................................... 116
4.7
Archeologische waarden .................................................................................................. 118
4.8
Opbouw van de archeologische verwachtingen- en waardenkaart ...................................... 121
4.9
Beperkingen van de archeologische verwachtingen- en waardenkaart................................ 124
Cultuurhistorische waarden ............................................................................................................................. 125 5.1
De waardering van cultuurhistorische elementen en structuren ........................................ 125 1.
Beleefde kwaliteit .................................................................................................... 126
2.
Fysieke kwaliteit ..................................................................................................... 126
3.
Inhoudelijke kwaliteit .............................................................................................. 126
5.2
Onderscheiden cultuurhistorische waarden ...................................................................... 128
5.3
De opbouw van de cultuurhistorische waardenkaart ......................................................... 131 5.3.1 Historische bouwkunst ............................................................................................ 131 5.3.2 Historische stedenbouw .......................................................................................... 135 5.3.3 Historische zichtrelaties .......................................................................................... 139 5
5.3.4 Historisch groen ..................................................................................................... 141 5.3.5 Historische geografie .............................................................................................. 142 5.3.6 Cultuurhistorische ensembles ................................................................................. 145 5.3.7 Aardkundige waarden ............................................................................................. 148 5.4
Beperkingen van de cultuurhistoriekaart .......................................................................... 151
6
Literatuur ................................................................................................................................................................. 152
I.
Verwachtingsmodel Regio Zuidoost-Brabant ............................................................................................. 166
II.
Overzicht archeologische onderzoeken 2009-2021, per plangebied gegroepeerd .................... 182
Losse Bijlagen Bijlage 1: Catalogus Cultuurhistorische Inventarisatie Erfgoedkaart gemeente Nuenen Bijlage 2: Overzicht van waardevol cultureel erfgoed en aardkundige waarden in de gemeente Nuenen Kaartbijlage 3: Bronnen Verstoringenkaart Kaartbijlage 4: Erfgoedkaart Fysiek en Archeologisch Landschap Kaartbijlage 5: Erfgoedkaart thema’s historische bouwkunst, landgoed, kerkelijk, molens en diversen Kaartbijlage 6: Erfgoedkaart thema’s infrastructuur, gehuchten, akker, ontginning en beemd Kaartbijlage 7: Erfgoedkaart thema’s bos en heide Kaartbijlage 8: Archeologische verwachtingen- en waardenkaart Kaartbijlage 9: Cultuurhistorische waardenkaart
6
1
Inleiding
1.1
Aanleiding
De gemeente Nuenen is voornemens haar erfgoedbeleid te herijken in aanloop naar de invoering van de Omgevingswet, zoals voorzien is voor 2023. Daartoe heeft zij de Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant (ODZOB) opdracht gegeven haar te adviseren. In het proces heeft heemkundekring De Drijehornick een belangrijke rol gekregen als ondersteuner bij het onderzoek en kritisch meelezer. Tijdens het proces is herhaaldelijk plenair en in kleinere groepen met vertegenwoordigers van de heemkundekring overlegd. Daarnaast vervulden inwoners van Nuenen en belangenorganisaties een belangrijke ‘klankbordrol’ tijdens de klanbordgroep bijeenkomsten op 24 mei en 4 oktober 2022. In 2010 heeft de gemeente Nuenen de eerste versie van de archeologische verwachtingen- en waardenkaart vastgesteld.1 De archeologische verwachtingen- en waardenkaart heeft echter een beperkte houdbaarheid als gevolg van nieuwe inzichten die worden verkregen uit nieuw archeologisch onderzoek. Het geregeld actualiseren (minimaal eens in de tien jaar) van de kaarten leidt dan ook tot voordelen: meer actuele gegevens leiden tot betere keuzes en kostenbesparing, maar ook tot doeltreffender onderzoek. Tien jaar na vaststelling is het dan ook tijd om de archeologische verwachtingen- en waardenkaart te actualiseren aan de hand van de meest recente inzichten en de diverse uitgevoerde onderzoeken binnen de gemeente Nuenen.
Omdat de gemeente sinds 2012 ook verplicht is om in een bestemmingsplan een afweging ten aanzien van cultuurhistorische waarden te maken2 en dit versterkt wordt door een stevige verankering van het brede erfgoedveld in de toekomstige Omgevingswet, heeft de gemeente gevraagd om niet alleen een archeologische kaart op te stellen, maar dit uit te breiden tot een erfgoedkaart, waarin ook het cultuurlandschap en de gebouwde monumenten zijn opgenomen. Onder de Omgevingswet zal de omgang met erfgoedwaarden worden geborgd door regels op te nemen in het omgevingsplan, die de huidige regels in de bestemmingsplannen en erfgoedverordening vervangen. De erfgoedkaart betreft een brede inventarisatie van cultuurhistorische relicten in de fysieke leefomgeving en zal digitaal worden ontsloten via https://odzob.nl/kaarten-erfgoed-archeologie. In ruime zin worden hieronder naast de disciplines archeologie en historische geografie (historisch cultuurlandschap) ook historische bouwkunde en stedenbouw, aardkunde, historische ecologie en volksverhalen begrepen. Uit de waardering van de al deze cultuurhistorische relicten volgen enerzijds de archeologische verwachtingen- en waardenkaart en anderzijds de cultuurhistorische waardenkaart.
De cultuurhistorische waardenkaart en de geactualiseerde archeologische verwachtingen- en waardenkaart met bijbehorend rapport en catalogus kunnen vervolgens als ruimtelijk instrument op het gebied van archeologie en cultuurhistorie gebruikt worden in het omgevingsplan en bij de beoordeling van beide aspecten in omgevingsvergunningen.
1.2
Doelstelling
Het doel van de erfgoedkaart is om een actueel overzicht te krijgen van de bekende archeologische en cultuurhistorische waarden én in de te verwachten archeologische resten en cultuurhistorische waarden die binnen de gemeente (in de ondergrond) aanwezig kunnen zijn. Deze archeologische en 1 Berkvens 2009. 2 Besluit ruimtelijke ordening 2012.
7
cultuurhistorische waarden en verwachtingen worden als puntlocaties en als omgrensde zones aangegeven op de archeologische waarden- en verwachtingenkaart en de cultuurhistorische waardenkaart. De archeologische en cultuurhistorische kaarten maken verder inzichtelijk welke locaties en gebieden in aanmerking komen voor planologische maatregelen gericht op behoud, inpassing en eventueel toekomstig onderzoek in het kader van verdere planontwikkeling. De beleidskaarten vormen samen met het erfgoedbeleid de basis van de door het gemeentebestuur te maken keuzes inzake onderzoek en selectie bij ruimtelijke ingrepen.
1.3
Toelichting op de kaarten
De erfgoedkaart bestaat uit meerdere kaartlagen, gekoppeld aan een geografisch informatiesysteem (GIS met databases) met exacte gegevens over de geografische ligging en aard van de diverse waarden, die een overzicht geven van de bestaande kennis over het erfgoed in de gemeente Nuenen. De erfgoedkaart bestaat uit drie delen: •
de inventarisatiekaarten van het fysieke, archeologische en historische landschap.
•
de archeologische verwachtingen- en waardenkaart.
•
de cultuurhistorische waardenkaart.
1. Inventarisatiekaarten van het fysieke, archeologische en historische landschap: Op de inventarisatiekaarten zijn de fysieke kenmerken van het landschap, de bekende archeologische vindplaatsen en onderzoeken alsmede de cultuurhistorische objecten en gebieden aangegeven, ingedeeld naar thema. Binnen deze hoofdindeling zijn de geïnventariseerde gegevens verder onderverdeeld naar subthema. Elk object of gebied bezit een eigen “uniek nummer” dat opgebouwd is uit themanummer.subthemanummer.volgnummer (bijv. 14.4.002). In de bijbehorende catalogus (bijlage 1) wordt elk uniek element of gebied zo mogelijk nader beschreven en toegelicht. Het historische landschap laat zien hoe het landschap onder invloed van de mens tot stand kwam. Diverse (sub)thema’s kunnen in de toekomst nog verder uitgewerkt worden, waaronder bijvoorbeeld de industrie en woonwijken. Er kunnen zich echter ook nieuwe thema’s voordoen of thema’s die nu nog niet aan de orde zijn gekomen, waaronder het immateriële erfgoed zoals tradities en voorwerpen. De catalogus is dan ook zo opgezet dat het systeem gemakkelijk aan te vullen is, mocht dat nodig zijn. 2. Archeologische verwachtingen- en waardenkaart: Hierop zijn de zones aangegeven waar een kans is op het aantreffen van archeologische vindplaatsen, evenals de gebieden met een al aangetoonde archeologische waarde. 3.
Cultuurhistorische waardenkaart: Hierop zijn de punten, lijnen en vlakken aangegeven die een cultuurhistorische waarde bezitten, alsook de wettelijk beschermde rijks- en gemeentelijke monumenten. In deze rapportage zal de gevolgde werkwijze voor het samenstellen van de kaarten worden toegelicht waarna wordt ingegaan op de waardering van de diverse objecten en elementen en de verschillende zoneringen op de verwachtingen- en waardenkaarten. Eerst wordt echter ingegaan op de regionale bewoningsontwikkeling waarbij zo mogelijk wordt ingezoomd op vindplaatsen in de gemeente Nuenen.
8
Het bodemarchief is het resultaat van opbouw en vooral ook heel veel afbraak. Van alles wat de bewoners van een gebied ooit hebben gebouwd, gegraven, verloren, weggegooid en begraven is maar een klein deel overgebleven in de grond. Het hangt erg van de aard van de resten en van de plaatselijke omstandigheden af, hoe goed resten zijn geconserveerd.
9
2
Beschrijving van de bewoningsgeschiedenis3
Hieronder volgt een beknopt overzicht van de bewoningsgeschiedenis van Nuenen. Teneinde de archeologische resten uit dit gebied beter te kunnen begrijpen, zijn zij in een bovenregionaal perspectief geplaatst. Per periode4 worden bijzonderheden gegeven over bewoning, begraving en voedseleconomie. Eerst wordt echter ingegaan op de ontstaangeschiedenis van het landschap dat bepalend is geweest voor de later bewoningsgeschiedenis.
2.1 2.1.1
Ontstaanswijze van het natuurlijke landschap Fysieke landschap5
De geologisch-landschappelijke structuur van oostelijk zand-Brabant is gevormd in het tijdvak dat Carboon wordt genoemd, circa 350 tot 285 miljoen jaren geleden. In dat tijdvak ontstonden diepe scheuren in de aardkorst van een groot gebied waartoe ook Oost-Brabant hoorde. Door die scheuren of breuken werd Oost-Brabant verdeeld in noordwest-zuidoost gerichte landdelen, ook wel schollen genoemd. Eén van die schollen draagt de naam Centrale Slenk, een andere de naam Peelhorst. In de Centrale Slenk ligt ook het grondgebied van Laarbeek. Vanaf de periode in de geologische geschiedenis die het Elsterien heet, maakte de Peelhorst een stijgende beweging, terwijl de Centrale Slenk een dalende beweging maakte. Ondanks deze tegengestelde beweging is het hoogteverschil tussen beide landdelen miniem gebleven. Dat kwam doordat de Centrale Slenk altijd een opvulbekken is geweest, te vergelijken met een grote zandbak die voortdurend vol raakt met materiaal. Die opvulling liep gelijk op met de daling van de Slenk. De huidige daalsnelheid van de Slenk is ongeveer 0,8 millimeter per jaar.6 De oostelijke breuklijn, de Peelrandbreuk, levert af en toe nog aardbevingen op. Het gedaalde gebied tussen beide breuken werd geleidelijk opgevuld met zand-, leem- en kleilagen: materiaal dat van de hogere omgeving weggeërodeerd was.
De grove Maasafzettingen zitten daar dus diep weggestopt onder die opvullagen. Toch tekent de Roerdalslenk zich nog af als een gebied dat wat lager ligt dan de wijdere omgeving. De laatste laag materiaal die in de Centrale Slenk terechtkwam, wordt dekzand genoemd. Dekzand, omdat dit zand oudere lagen afdekte. Dit gebeurde in meerdere fasen; men spreekt dan ook van oud en jong dekzand. Oud dekzand is lemiger en vertoont meer afzetlagen dan jong dekzand. Het dekzand werd afgezet door de wind onder winterse omstandigheden bij een bevroren bodem tijdens de laatste fase van de laatste ijstijd, het zogenaamde Weichselien (tot 10.000 jaar geleden). De wind kwam toen vooral uit het zuidwesten, uit het gebied van de Noordzee, die toen droog stond. Het dekzand werd afgezet in verschillende vormen. Onder meer ontstonden toen langgerekte ruggen, grote afgeronde zandlichamen maar ook kleine steile koppen. Omdat de bodem permanent bevroren was, ontstonden er tussen de dalen ook dooimeren waarin leem en loess tot bezinking kwam. Deels is dit zand door de werking van rivieren verder verplaatst. Op de hoogste plateaus is de oudste “fluvio-periglaciale” dekzandlaag dun, maar in de dalen kan de dikte ervan oplopen tot meerdere meters. Vrijwel overal, met uitzondering van de diepste dalen, werd hierna een leemlaag afgezet.7 De dekzandafzetting kwam
3 Zie ook catalogus erfgoedkaart, bijlage 1. Naar Berkvens, Leenders e.a., 2011: Toelichting op de Erfgoedkaart van de Kempen en Berkvens 2010. 4 De periodisering die in dit overzicht wordt gebruikt, is gestoeld op de diverse overzichten van 14C-dateringen m.b.t. de Nederlandse prehistorie door Lanting & Van der Plicht (1995/1996; 1997/1998; 1999/2000; 2000/2001; 2005/2006). 5 Berkvens & Leenders e.a. 2012; Berkvens & Huijbers 2021. 6 Geluk e.a. 1994; Van den Berg e.a., 1994. 7 Van Oosten 1967, 140.
10
ten einde vanaf ca. 10.000 jaar geleden. Vanaf dat moment nam de temperatuur toe als gevolg waarvan de zeespiegel begon te stijgen en de plantengroei toenam. Die plantengroei belemmerde langzaam maar zeker het verstuiven van zand, waardoor de dekzandafzettingen hun definitieve plaats en vorm kregen.
Deze geologische kaart van Noord-Brabant toont de geologische afzettingen die direct onder het oppervlak liggen of onder een laag dekzand van hooguit twee meter dik. De kaart geeft met een oranje kleur de duidelijk begrensde, van zuidoost naar noordwest lopende, Roerdalslenk aan, die in de laatste honderdduizend jaar is opgevuld met beekafzettingen en dekzanden. Zowel in het westen als in het oosten komen deze afzettingen slechts plaatselijk en veel minder dik voor. De Peelrandbreuk vormt hier de opmerkelijk rechte grens tussen de Roerdalslenk en de Peelhorst (bron:
http://www.aardkundigewaarden.nl/aardkundigemonumenten ). Naast deze algemene afdekking met zand en leem, werden er in deze periode ook grote zandruggen gevormd die tientallen kilometers lang waren. De Midden-Brabantse dekzandrug is er zo een. Deze loopt bij de noordelijke grens van Nuenen helemaal richting het midden van Brabant. Daar belemmert deze rug als een barrière de afvoer van het water, zodat ten zuiden daarvan een hele reeks grote vennen ontstond en de beekdalen er tot meren en moerassige vlakten werden. In de middeleeuwen heeft men hier gebruik van gemaakt om in de “poorten” door de Midden-Brabantse dekzandrug watermolens te bouwen. Op veel plaatsen is de Midden-Brabantse dekzandrug nu een merendeels bebost gebied met landduinen. De Mariahoutse Heide is daar een voorbeeld van. De Midden-Brabantse dekzandrug heeft ook vanaf haar ontstaan de Dommel in haar loop naar het noorden belemmerd. Daardoor was de Dommel net als de Aa gedwongen naar het oosten af te buigen. Deze oostelijke afbuiging veroorzaakte, samen met de samenkomst van Dommel met Kleine Dommel en de Hooidonkse beek, een grote waterstagnatie. Die stagnatie was jaarlijks zo groot dat de hoeveelheid water niet meer kon worden verwerkt.
Omdat het Breugels Broek, de Breugelse Beemden, het Nuenens en het Gerwens Broek ten zuiden van de langgerekte zandrug zowat even laag lagen als het beekdal van de Dommel was een periodiek terugkerende overstroming daarvan onvermijdelijk. 11
Toen rond 9.500 v. Chr. de definitieve klimaatverbetering inzette (Holoceen), werd het water niet meer door een stelsel ondiepe geulen en beken afgevoerd, maar ontstonden de huidige dieper ingesneden beken en lopen. Doordat deze beken in het begin nog van tijd tot tijd droogvielen en er in deze drooggevallen dalen geen planten groeiden die het zand vasthielden, kon de wind vat op dit zand krijgen. Zo ontstonden, bijvoorbeeld aan de oostzijde van de Dommel plaatselijk zandophopingen. Hier kon namelijk het uit het dal gewaaide zand weer door planten worden vastgehouden. In de beekdalen en aansluitende lage terreinen werd bij hoge grondwaterstand beekzand en leem afgezet, terwijl in deze dalen door plantengroei tevens veenvorming plaatsvond. Ook in drooggevallen bochten van de beken kon zich veen vormen.
Overzicht van het fysieke landschap van de gemeente Nuenen.
12
2.1.2
Vegetatieontwikkeling8
Op basis van eco-archeologisch onderzoek aan een 4 meter dikke veenlaag in een oude meander van de Dommel aan de Boutenslaan in Eindhoven9 blijkt dat veenvorming in de meander vrijwel direct na de laatste ijstijd is gestart, in de vroegste fase van het Holoceen: het Preboreaal. Hoewel de aanwezigheid van hiaten niet uitgesloten kan worden, lijkt sprake te zijn van een (vrijwel) complete veensequentie die het gehele Holoceen omvat. Dit heeft de mogelijkheid geboden om een unieke vegetatiereconstructie van de omgeving van Eindhoven te maken van het begin van het Holoceen tot en met de (Late) Middeleeuwen. In het Preboreaal (10.000-9.000 jaar BP) werd het landschap gekenmerkt door de aanwezigheid van berken-dennenbossen (zie figuur). In de berken-dennenbossen waren ook hazelaar, lijster besgroep, Gelderse roostype en wegendoorn aanwezig. Kenmerkend voor pollendiagrammen van het Preboreaal in Nederland is de overgang van een door berk en den gedomineerd landschap naar een landschap waarin den het meeste voorkomt. Tot circa 9.660 jaar BP was de afgesloten meander duidelijk watervoerend en waren in het water waterlelie, fonteinkruid, kransvederkruid, plomp, kroos en diverse algen aanwezig. In de periode na 9.660 jaar BP is de meander verland. Er is dan sprake van een veenmoeras waarin geen plaats meer is voor een watervoerende restgeul. In het natte beekdal komen vooral wilgen voor.
In het Boreaal (9.000-8.000 jaar BP) was er sprake van een dekzandlandschap waarin berken grotendeels waren verdwenen en dennenbossen domineerden. In het Boreaal speelde hazelaar een belangrijke rol in de ondergroei van de dennenbossen. Omdat hazelaar lichtminnend is, geeft dit aan dat de dennenbossen waarschijnlijk een vrij open karakter hadden. Vanaf het Boreaal neemt ook het percentage pollen van eik en iep toe en in de laatste fase van deze zone nemen de percentages pollen van linde en met name els ook sterk toe. In de loop van het Boreaal verschenen warmteminnende soorten loofbomen, die in die tijd vanuit Zuid-Europa naar Nederland migreerden, in de dennenbossen op de dekzandruggen rond het Dommeldal. De moerasoevervegetatie in de afgesneden meander bestond waarschijnlijk uit cypergrassen en varens. Wilg was nog duidelijk aanwezig in de nabijheid van de monsterlocatie, maar er is wel een opvallende verschuiving in het pollen van wilg naar dat van els op te merken. In het Atlanticum (8.000-5.000 jaar BP) nam het belang van den af en waren de dekzandruggen rond het dal van de Dommel bedekt met gemengde loofbossen met daarin berk, eik, gewone es, hazelaar, iep, linde en een enkele den. Naast bomen waren in de bossen in het Atlanticum diverse boskruiden te vinden (zoals de slingerplant hop) en diverse varens, zoals adelaarsvaren, niervaren-type en eikvaren.
In de moerassige laagte van de afgesneden meander van de Dommel maakten de wilgen van het Boreaal plaats voor een Atlantisch elzenbroekbos. In het Subboreaal (5.000-2.800 jaar BP), de periode die volgt op het Atlanticum, bleef de moerassige laagte van het beekdal grotendeels bedekt met elzenbroekbos en waren op de dekzandruggen eikenbossen aanwezig, waarin hazelaar voorkwam. Linde, iep, den en berk namen verder af en beuk vestigde zich in de bossen gedurende het Subboreaal. De veenvorming lijkt gedurende het Subboreaal sterk af te nemen. Ook de afzetting van de kleilaag in de veensequentie van de Boutenslaan duidt hierop en is waarschijnlijk zelfs toe te schrijven aan een opnieuw toegenomen beekactiviteit van de Dommel, waarbij de klei als overstromingspakket in de afgesneden meander is afgezet.
8 Sprengers & Roymans 2013. 9 Verbruggen & Kooistra 2012. 13
Tijdens de late fase van het Subboreaal, dat globaal overeenkomt met de Bronstijd, is een verdere toename merkbaar in pollen van struikhei en grassen, terwijl een afname in het percentage pollen van els en eik is te zien. Waarschijnlijk is dit te wijten aan de sterkere invloed van de mens op het landschap, waarbij op grotere schaal stukken bos worden gekapt om akkers aan te leggen en weiland te creëren. Hierbij lijken de open plekken in bossen op droge ondergrond ingenomen te worden door struikhei, terwijl de open plekken in de elzenbroekbossen met name worden ingenomen door grassen. In de pollenmonsters zijn geen sporen van mestschimmels aangetroffen, waardoor niet bewezen kan worden dat deze graslanden door grote herbivoren begraasd zijn. Toch duidt de vondst van pollen van het smalle weegbreetype er wel op dat de graslanden betreden werden. Ook het voorkomen van de eerste sporen van granen en zogenaamde cultuuropvolgers wijzen op het nieuwe belang van de akkerbouw en de impact hiervan op het landschap. In het Subatlanticum (2.800 jaar BP-heden) neemt het percentage pollen van indicatoren van menselijke invloed licht toe. Uit het jongste pollenmonster, dat op basis van het pollenspectrum dateert in of na de 11e eeuw na Chr., blijkt dat sprake is van een ruimer akkerlandschap waarin granen, zoals rogge, verbouwd werden.
Percentages antropogene indicatoren blijven echter ook voor deze middeleeuwse periode ongebruikelijk laag. Dit duidt erop dat de akkers waar graan op werd verbouwd niet in de nabijheid van de monsterlocatie lagen. Het beekdal zelf is nog steeds begroeid met elzenbroekbos, hoewel het percentage elzenpollen afneemt. Over het algemeen is de vegetatie in en om de afgesneden meander relatief stabiel vanaf het Laat Boreaal. Dit alles wijst erop dat de omstandigheden in het beekdal te nat waren voor intensief gebruik door de mens.
Els vestigt zich tijdens het Atlanticum in het beekdal op de vochtige tot natte veengronden die een uitstekende ondergrond voor deze boom vormen (Foto F. Verbruggen).
14
2.2
Paleolithicum of Oude Steentijd (ca. 300.000 – 9.000 voor Chr.) en Mesolithicum of Midden-Steentijd (ca. 9.000 – 4.200 voor Chr.): de oudste bewoners
Erik Drenth De oudste menselijke sporen in Zuidoost-Brabant dateren uit het Midden-Paleolithicum (ca. 300.00035.000 v.Chr.). Het gaat om stenen artefacten ofwel door mensenhanden bewerkte stenen, waarbij vooral vuursteen als grondstof diende. Deze vroegste archeologische vondsten moeten in verband gebracht worden met de welbekende Neanderthalers en mogelijk andere hominiden ofwel mensachtigen (Homo Heidelbergensis en/of Homo erectus). 10 Uit de regio kennen we vooral vindplaatsen met losse vondsten zoals vuistbijlen. Zo is bij Nederwetten een bewerkte vuurstenen afslag gevonden uit deze periode. De afslag was aan het oppervlak bedekt met “windlak”, een vettige glans die is ontstaan onder invloed van chemische en mechanische processen in een koud milieu. 11 De meest spectaculaire vindplaats is evenwel recent ontdekt te Esbeek-Diessen.12 Daar zijn op akkers over een oppervlak van 1600 x 400 m honderden vuurstenen en andersoortige stenen artefacten, waaronder vuistbijlen en Keilmesser, opgeraapt. Op typologische gronden moeten deze vondsten dateren uit het Midden-Pleniglaciaal (ca. 60.000-40.000 jaar geleden). De vondsten uit Esbeek-Diessen worden gezien als artefacten van late Neanderthalers. Lange tijd was de overheersende gedachte dat de midden-paleolithische hominiden aaseters waren.
Maar recente vondsten geven aan dat jacht (op groot wild zoals bosolifanten en paarden) een belangrijke rol in de voedseleconomie speelde. Houten speren uit Duitsland en Engeland spreken voor deze theorie.13
Reconstructietekening van een kampement in de late fase van de ijstijd, het Weichselien (naar Van Ginkel en Theunissen 2009) De bewoning ten tijde van het Paleolithicum in Noordwest-Europa en daarmee van Zuidoos-Brabant is onlosmakelijk verbonden met het klimaat. Soms was het zo koud dat menselijke bewoning simpelweg geen optie was. Aan het einde van de laatste ijstijd tijdens het Pleistoceen, het Weichselien, heersten
10 Zie in dit verband Stringer en Andrews 2017. 11 Cornelissen ea 1987, 15. 12 Rensink en Van Gisbergen 2017; Rensink en De Kort 2020. 13 Thieme 2007.
15
tussen ca. 23.000-14.000/13.000 v.Chr. slechte woonomstandigheden en sporen van menselijke aanwezigheid zijn dienovereenkomstig schaars.14 Daarna zette een klimaatsverbetering in en werd de Noordwest-Europese Laagvlakte opnieuw gekoloniseerd door Homo sapiens sapiens ofwel de hedendaagse mens. Van de oudste fase van deze herbewoning kennen we geen overblijfselen in het onderzoeksgebied. Ze behoren tot het Magdalénien, een cultuur die primair leefde van rendieren. Vanwege het jaarlijkse trekgedrag van deze dieren langs de Maas verbleven de mensen in het Magdalénien voornamelijk in tenten in het Maasdal en de directe omgeving. Dit verklaart waarom resten van deze cultuur in de regio ontbreken. De dichtsbijzijnde Magdalénien-vindplaats zou gevonden zijn in Griendtsveen.15 De oudste bekende laatpaleolithische sporen uit Zuidoost-Brabant zijn nederzettingsresten en losse vondsten van de Federmesser-cultuur.16 De Federmesser-cultuur lijkt in tijd vooral gebonden te zijn aan de chronozone die wordt aangeduid als het Allerød (ca. 11.900-10.900 v.Chr.), maar lijkt al aanwezig te zijn aan het einde van Dryas 2 (in zijn geheel ca. 12.200-11.900 v.Chr.) en door te lopen tot in het begin van Dryas 3 (ca. 10.900-9.500 v.Chr.).17 In deze relatief warme periode werd voornamelijk jacht gemaakt op standwild, zoals eland, wild zwijn en edelhert.
Binnen de gemeente Nuenen zijn er tijdens een afgraving te Boord vuurstenen werktuigen uit deze periode gevonden. De Ahrensburg-cultuur is de jongste van de laatpaleolithische culturen in Zuid-Nederland, met Vessem-Rouwven en Geldrop-Aalst A2 als de meest bekende sites in de regio.18 Deze cultuur bestond tussen grofweg 11.000-9.000 v.Chr. tijdens de laatste koude fase van de ijstijd, de zogenoemde Jongste Dryas (Dryas 3), en het begin van het Holoceen, toen met het begin van het Preboreaal (ca. 9700 v.Chr.) het klimaat warmer werd. Deze klimatologische veranderingen komen ook tot uitdrukking in wat vooral op grond van buitenlandse bronnen bekend is over de bestaanseconomie. Aanvankelijk lag bij het dierlijke voedsel de nadruk op koudeminnende, aan toendra-achtige omstandigheden gebonden soorten, zoals rendieren, sneeuwhaas en sneeuwhoen. De uit het Preboreaal overgeleverde faunaresten laten een ander beeld zien. Onder de zoogdieren domineren ree, oerrund en edelhert. Zij wijzen op een warmer bebost milieu. Bij de jacht zal zeker gebruik gemaakt zijn van pijl en boog, zoals blijkt uit de ontdekking van houten pijlen te Stellmoor nabij Hamburg.
Links een pijlspits en rechts een sllijpsteen opgegraven op de Ahrensburg-vindplaats Vessem – Rouwven. De slijpsteen is gebruikt voor het slijpen van dunne priemen en naalden (foto Rijksmuseun van Oudheden en Museon Den Haag). 14 Deeben en Rensink 2005, 171-172. 15 Wouters 1983. Het probleem is evenwel dat terecht getwijfeld wordt aan de echtheid en juistheid van verscheidene archeologische ontdekkingen waarmee de heer A. Wouters op de een of andere wijze verbonden is (Niekus et al. 2018). 16 Deze cultuur wordt ook wel als Tjonger-cultuur aangeduid. De Creswell-cultuur die door sommigen wel als een aparte archeologische cultuur wordt gezien, wordt hier gemakshalve als een variant binnen de Federmesser-cultuur beschouwd (zie voor meer informatie Arts 1988; Deeben en Rensink 2005, 179-180). 17 De Bie en Caspar 2000, 20; Deeben en Rensink 2005, 181-183; Lanting en Van der Plicht 1995/1996, speciaal 109-110. 18 Arts en Deeben 1981; Tump et al. 2014.
16
De zoölogische data van de Ahrensburg-cultuur getuigt van een nauw verband tussen bewoning en klimaat. Dit komt ook naar voren in het gegeven dat de oorsprong van deze cultuur gezocht moet worden in Scandinavië. Vanwege een drastische klimaatverslechtering tijdens Dryas 3 trok men naar zuidelijker streken en vestigde zich in onder meer Zuid-Nederland.19 De samenhang tussen bewoning en klimaat zal ongetwijfeld ook zijn weerslag gevonden hebben in het mobiliteitspatroon en het nederzettingssysteem van de Ahrensburg-cultuur. Aan het begin van de jaren 80 van de vorige eeuw is hier een model voor opgesteld.20 Een van de uitgangspunten is dat de Ahrensburg-cultuur voornamelijk afhankelijk was van rendieren, een diersoort die in het voor- en najaar migreert in kuddes van aanzienlijke omvang. Dienovereenkomstig zou deze cultuur tijdens de winter verbleven hebben in de Ardennen en in de zomer op Zuid-Nederlands gebied. Inmiddels is duidelijk dat dit beeld op verschillende punten, zoals met betrekking tot de voedseleconomie (zie boven), bijgesteld moet worden.21 Maar het lijdt weinig twijfel dat de Ahrensburg-cultuur hoogst mobiel was in de periode dat binnen de voedselvoorziening het accent op het rendier lag. Tot op heden zijn eenduidige resten van laatpaleolithische behuizingen in Zuidoost-Brabant nog niet ontdekt.
Wel is onlangs voor de site Geldrop/Mie Peels/1985 beweerd dat de okervlekken die hier zijn opgegraven de resten zijn van een windscherm gemaakt van huiden – bij de bewerking en preparatie ervan zou oker zijn gebruikt, vandaar de okervlekken.22 Dit scherm zou de nederzetting opgesplitst hebben in een slaapgedeelte en een (afval)dump aan de noordzijde. De Ahrensburg-cultuur staat aan de wieg van het Mesolithicum, de periode die in Brabant tussen ca. 9.000-4.200 v.Chr. geplaatst moet worden. Zoals ook voor het Paleolithicum geldt, werd het Mesolithische leven sterk bepaald door het natuurlijke landschap. De definitieve opwarming van het klimaat met het Preboreaal en daarmee het begin van het Holoceen betekende dat de schaars beboste toendra van het einde van de laatste ijstijd plaatsmaakte voor een steeds dichter begroeid boslandschap. Aanvankelijk domineerden berken en dennen de boomvegetatie. Onder invloed van de klimaatswijziging veranderde vanzelfsprekend ook de dierenwereld. De mens zag zich genoodzaakt deze nieuwe voedselbronnen aan te spreken, wilde hij overleven. Voortaan was hij aangewezen op dieren die verspreid of in groepjes het woudlandschap en de open plekken daarbinnen en daartussen bevolkten.
Naast jacht en visvangst was het verzamelen van wilde planten (bijvoorbeeld wortels van lisdodde en mannetjesvaren), noten (vooral hazelnoot) en vruchten van allerlei bomen (o.a. appel en kers) belangrijk. Het laat zich raden dat de voedseleconomie in vergaande mate de aard en duur van de bewoning bepaalde. Maar om verschillende redenen is het nederzettingssysteem binnen het ZuidNederlandse Mesolithicum nog niet ontrafeld.23 Zo zijn van de Brabantse zandgronden nagenoeg uitsluitend anorganische vondsten bekend en blijkt frequent dat dezelfde locaties gedurende verschillende perioden bewoond zijn geweest. Kenmerkend voor het Mesolithicum zijn werktuigen die vanwege hun kleine afmetingen microlieten worden genoemd. Ze worden vaak als onderdelen van pijlbewapening gezien. Bovendien heten ze chronologische indicatoren te zijn.24 De samenstelling van microlietassemblages is reden om binnen
19 Lanting en Van der Plicht 1995/1996, special 117-118. 20 Arts en Deeben 1981. 21 Deeben en Rensink 2005, 194. 22 Deeben en Schreurs 2012. 23 Verhart en Arts 2005, 240-241; Verhart en Groenendijk 2005, 170-171. 24 Zie laatstelijk Drenth 2018, met een typologische en chronologische studie naar microlieten van ongeveer 30 vindplaatsen uit Zuid-Nederland, België en Duitsland.
17
het Mesolithicum drie fasen te onderscheiden. De vroege fase is tussen ca. 9.000-7.800 v.Chr. te dateren, de midden-fase tussen ca. 7.800-6.400 v.Chr en de late fase van ca. 6400-4900/4200 v.Chr.25
Impressie van een mesolithische nederzetting in Nederland. Tijdens vooral het Midden- en Laat-Mesolithicum werd behalve vuursteen voor het maken van werktuigen Wommersom-kwartsiet gebruikt. De laatstgenoemde grondstof komt van nature voor bij Tienen (België) en zal daarom in Zuidoost-Brabant geïmporteerd zijn. Mogelijk werd ook ftaniet ingevoerd, waaruit bijvoorbeeld artefacten gevonden te Netersel, zijn gemaakt. 26In het Belgische Ottignies bevindt zich een kolenkalkontsluiting waar dit materiaal in primaire context voorkomt; hemelsbreed ligt deze locatie op ca. 32 km van Tienen. Ftaniet komt echter van nature in secundaire geologische positie voor in Maasafzettingen in Zuid-Nederland. Belangrijke Mesolithische vondsten zijn gedaan op de Oirschotse Heide (het huidige defensieterrein), op de Midden-Brabantse dekzandrug. Op de Oirschotse Heide zijn in 1957-58 en in 1983-84 delen van kampementen uit het Midden- en Laat-Mesolithicum opgegraven. Deze vindplaats, Oirschot V geheten, bevat tientallen vuursteenconcentraties en haardplaatsen die met jachtkampjes in verband worden gebracht. In de jaren ’80 van de vorige eeuw werd binnen deze bekende vindplaats bovendien een crematiegraf ontdekt. C14-dateringen maken duidelijk dat het graf ergens in het Boreaal (ca.
8.0007.000 v.Chr.) moet zijn aangelegd.27 Crematiegraven zijn overigens in Europa niet de norm voor het Mesolithicum; meestal gaat het om lijkbegravingen.28 Rond het stroomgebied van de Dommel hebben op verschillende plaatsen mensen rondgezworven/gebivakkeerd, waarvan in Nuenen op drie locaties aanwijzingen zijn gevonden. Het gaat om het al eerder genoemde Boord, een plek op de Refelingse Heide en nabij Vaarle. De laatste twee vindplaatsen werden ontdekt bij de aanleg van de snelweg van 25 Zie in dit verband Deeben en Niekus 2016; Drenth 2018; Woltinge et al. 2019; Verhart en Arts 2005. 26 Arts en Deeben 1977. 27 Archis-waarnemingsnr. 37327: Aerts-Bijma et alii 1999; Arts en Hoogland 1987; Lanting en Van der Plicht 1997/1998, 148. 28 Grünberg 2000.
18
Helmond naar Eindhoven. Bij de aanleg van een nieuwe brug over de snelweg tussen Eindhoven en Helmond in 1973 zijn ook skeletdelen van een oerrund, waaronder de vrijwel complete schedel en een geweitak van edelhert, gevonden. De schedel is C14 gedateerd op 4835 +- 35 BP (GrA-44674). Op precies dezelfde vindplaats zijn waarschijnlijk eveneens in 1973 de rechter onderkaak van een rund (Bos taurus) en het fragment van een oerrund (Bos primigenius) gevonden.29 Bij Vaarle werden deze werktuigen gevonden in een oorspronkelijke bodemlaag (dus niet verstoord) bovenop een bodemlaag uit de Oude Steentijd, de zogeheten Allerödlaag. In 2012 werden bij een archeologische begeleiding van de aanleg van een ecologische verbindingszone in het stroomgebied van de Hooidonksche Beek vier vuursteenconcentraties aangetroffen, waaronder een kling van Wommersom kwartsiet. Alle vindplaatsen liggen op de overgang van een dalvormige laagte naar de aangrenzende hoger liggende gronden. De vuursteenconcentraties in het plangebied wijzen op het voorkomen van tijdelijke kampementen van jager-verzamelaars.30 Op verschillende plaatsen in Nederland, zo is de claim, zijn mesolithische huisplattegronden of, beter, hutresten aangetroffen, zoals te Baarn-De Drie Eiken, Kampen-Reevediep en Soest-Staringlaan.31 De vorm van het grondplan varieert van min of meer afgerond-rechthoekig tot min of meer rond en ovaal.
Daarbij zijn de afmetingen bij benadering respectievelijk 4,8 x 3,25 m, 5 x 4 m en 5,5 m. In het geval van Baarn-De Drie Eiken en Soest-Staringlaan heet de woonvloer verdiept te zijn. Kortgeleden is een verslag verschenen van opgravingen te Westelbeers, waarin drie (vermeende) woonstructuren worden gepresenteerd.32 Een ervan, nr. I, is incompleet, maar het grondplan lijkt min of meer of bijna rond te zijn geweest, zoals in het geval van de woonstructuur II, dat ca. 5,6 x 4,8 m meet. De derde woonstructuur (nr. III) heeft een afgerond-rechthoekige vorm en meet ca. 8,9 x 5,4 m. De grootte van voornoemde structuren doet een beperkt aantal bewoners vermoeden, bijvoorbeeld een gezin.
Het herstelde Vossenbergven in Mariahout: 10.000 jaar geleden waren dit aantrekkelijke woongebieden voor jagers en verzamelaars.
29 De Jong 2012. 30 Vansweevelt 2013. 31 Geerts et al. 2018; Peeters en Niekus 2005; Woltinge et alii 2019. 32 Bijdrage van Dijkstra et alii, in: Snijders & Broertjes 2016.
19
Hoe zien vindplaatsen uit het Paleolithicum en het Mesolithicum er uit? In de regel betreft het een strooiing van (vuur)stenen werktuigen en afval. De doorsnede van zulke vindplaatsen is meestal minder dan 20 m. Het merendeel van de vindplaatsen uit het Paleolithicum en Mesolithicum in het oosten van Noord-Brabant en Midden-Limburg is gelegen op ruggen en terrasranden met een goed drainerende ondergrond van dekzanden in de nabijheid van een waterbron (ven, meer, rivier of afgesneden meander). In deze zogenoemde gradiëntzones, de overgangen tussen de hogere en drogere delen en de lagere en nattere delen, had de mens de verschillende natuurlijke bestaansbronnen op een zo kort mogelijke afstand binnen bereik. De iets hogere delen rondom beken, vennen en plassen waren daarom waarschijnlijk de landschappelijk meest gunstige bewoningsplaatsen. Bij de locatiekeuze nabij open water lijkt er een voorkeur te zijn geweest voor de (zuid)oostelijke flank van dekzandruggen in verband met de overheersende (noord)westelijke winden. Waarschijnlijk waren er ook in en nabij rivieren beekdalen nederzettingen die later zijn geërodeerd of afgedekt met sedimenten.33 Het betreft vermoedelijk steeds tijdelijke kampementen die enkele dagen tot enkele weken bewoond zullen zijn geweest.
De opgraving te Milheeze-Stippelberg laat zien dat de vondstniveaus uit het LaatPaleolithicum en Mesolithicum kunnen verschillen.34 De materiële resten van de laatpaleolithische Federmesser-groep worden aangetroffen onder, in en juist boven de Usselo-bodem, een vuilgrijze laag met kleine stukjes houtskool, die door de inwerking van planten ontstond gedurende een relatief warme periode tijdens de laatste ijstijd. Zowel Ahrensburg- als de vroeg-mesolithische vondstniveaus bevinden zich in het dekzand (Jong Dekzand II) boven de Usselo-bodem. De afdekking van laatstgenoemde sites wijst er ook op dat nog gedurende het Preboreaal dekzand is afgezet.35 In natuurgebied de Liereman bij oud Turnhout (o.a. vindplaats Bergstraat) werden vindplaatsen uit het Laat-Paleolithicum aangetroffen in de Usselobodem, terwijl vindplaatsen uit het Mesolihicum werden aangetroffen in de podzol. Steentijdresten in het pleistocene gebied zijn het best bewaard gebleven onder deze lokaal voorkomende deklagen, zoals onder stuifzanden maar ook onder esdekken. Evenals de esdekken hebben de stuifzandgronden de oorspronkelijke pleistocene ondergrond afgedekt, waardoor eventuele, waardevolle steentijdsporen bewaard kunnen zijn gebleven.36
2.3
Neolithicum of Nieuwe Steentijd (ca. 4.200 – 1.900 voor Chr.): de eerste boeren
Erik Drenth Een van de slechtst gekende perioden uit de Noord-Brabantse voorgeschiedenis is het Neolithicum. Dit betekent onder meer dat het begin ervan niet vaststaat. Hier wordt gemakshalve uitgegaan van 4.200 v.Chr., terwijl als einddatum 1.900 v.Chr. wordt aangehouden. Lang is verondersteld dat aan het begin van het Neolithicum de leefwijze van jagen, vissen en verzamelen (de Midden-Steentijd) plaats had gemaakt voor die van een op akkerbouw en veeteelt gebaseerd bestaan. Deze overgang zou snel zijn geweest en is daarom als de 'Neolithische revolutie' aangemerkt. Het is nog maar de vraag of op de Brabantse zandgronden zo’n abrupte transformatie heeft plaatsgevonden. Het is mogelijk dat in de loop van de tijd verschillende elementen die karakteristiek zijn voor Neolithische samenlevingen, zoals aardewerk, geslepen stenen werktuigen met een snede, akkerbouw en veeteelt, geleidelijk werden overgenomen. Hoe het ook zij, de neolithische bestaanswijze, zoals die aan het einde van het 6e millennium v.Chr. (5.200-5.000 v.Chr.) met de Lineair-bandkeramische cultuur bekend is van de ZuidLimburgse lössgronden, verspreidde zich aansluitend opvallend genoeg niet over de rest van Nederland. In plaats daarvan (b)lijken in het 5e millennium v.Chr. diverse neolithische elementen in
33 Deeben en Rensink 2005, 186-187. 34 Arts 2012. 35 Deeben en Arts 2005, 142 en fig. 7.3; Deeben et alii 2006, 12-13; Berkvens en Arts 2003, 14-17. 36 Vos en Kiden, 2005, 14-15.
20
Holoceen Nederland stapsgewijs en over een langere periode te zijn geïntroduceerd.37 De huidige data uit Nederland wijzen erop dat handgevormd aardewerk en vaatwerk daarbij de oudste noviteit was. Van ca. 5.000-4.700 v.Chr. lijkt er een keramisch Mesolithicum te zijn geweest, dat wil zeggen dat landbouw in deze periode nog niet werd beoefend, maar dat er al wel aardewerk werd geproduceerd. Rond 4.300 v.Chr. werd het neolithische ‘pakket’ gecompleteerd met de introductie van akkerbouw, hetgeen overigens niet wil zeggen dat mesolithische elementen, zoals jacht, in de voedseleconomie volledig verdwenen waren. Het is pas rond 3.500 v.Chr. dat in het westelijke kustgebied gesproken kan worden van een ‘echt’ Neolithicum of ‘Volneolithicum’, waarin akkerbouw en veeteelt de voedselvoorziening domineren. Min of meer in lijn met deze ontwikkeling is de rol die de Michelsbergcultuur (ca. 4.200-3.800 v.Chr. in Nederland) wordt toegedicht in de neolithisatie van Zuid-Nederland. Deze cultuur, waarvan de wortels in Duitsland of, eerder, Frankrijk liggen, zou volgens sommige archeologen via acculturatie voor de definitieve overgang naar landbouw hebben gezorgd.
38 Het lijdt geen twijfel dat de Michelsberg-cultuur invloed heeft gehad op dit proces, maar zeer recente ontdekkingen te Well-Aijen in het Maasdal van Noord-Limburg doen toch twijfel opkomen of die rol inderdaad zo cruciaal was.39 Daar is een ‘volneolithische’ site van rond 4.300 v.Chr. met sporen van onder meer graanverbouw opgegraven. De keramische vondsten getuigen van invloeden van de late Rössen-cultuur of de Bischheim-groep. Beide culturele complexen zijn goed bekend uit het Rijnland, waar ze aan de Michelsberg-cultuur voorafgingen. Chemische analyse van een selectie uit het handgevormde aardewerk uit Well-Aijen sluit niet uit dat een deel van de potten uit dit Duitse gebied afkomstig is. Het vaatwerk zou in onze streken via ruil of handel beland kunnen zijn, maar een andere mogelijkheid is dat de potten met immigranten meekwamen. Hoe het ook zij, de opgravingen te WellAijen leren dat de Rössen-cultuur en de Bischheim-groep welllicht belangrijker waren voor de neolithisatie van Zuid-Nederland dan tot dusver gedacht. Verder is bij Breda een site palynologisch onderzocht en de resultaten corresponderen slecht met bovenstaande hypotheses.40 Daarbij is stuifmeel van gerst en/of tarwe gevonden, dat dankzij C14-onderzoek toewijsbaar is aan het tweede kwart van het 5e millennium v.Chr.
Deze twee voorbeelden Illustreren dat de overgang naar landbouw in Zuid-Nederland nog met vele vraagtekens omgeven is. Overeenkomstig het zojuist geschetste beeld zijn in Zuidoost-Brabant tot dusver nauwelijks neolithische vondsten gedaan die uit het 5e millennium v.Chr. dateren. Hetzelfde geldt overigens voor het Mesolithicum. Tot de uitzonderingen behoren in elk geval de ‘neolithische’ Rössener Keile – simpel gesteld, een doorboorde bijl die vermoedelijk als wig diende bij houtbewerking ̶ , waarvan onder meer in de gemeente Eersel een exemplaar tevoorschijn is gekomen. 41 Daarbij rijst de vraag of deze vondst en vergelijkbare ontdekkingen in Zuid-Nederland getuigen van contacten tussen landbouwers en jagervisser-verzamelaars, zoals dikwijls wordt verondersteld, of van de komst van landbouwers. Of moeten de Rössener Keile nog anders worden gezien, bijvoorbeeld als objecten die door jagers-visserverzamelaars van landbouwers zijn gestolen? De algemene idee is dat met de komst van landbouw het leven meer sedentair werd, hetgeen zijn weerslag had in de bouw van duurzamere en steviger houten huizen. Deze gedachte vindt tot dusver nauwelijks bevestiging in het aantal neolithische huisplattegronden die in het zuidoosten van NoordBrabant zijn ontdekt.
Tot op heden is slechts één site met duidelijke woonstructuren bekend: Veldhoven-Habraken.42 Daar zijn de resten van vijf huizen ontdekt met een lay-out die goed bekend is voor grote delen van continentaal Europa tussen ca. 4.000-2.000 v.Chr.: een min of meer rechthoekig 37 Deze schets van de ontwikkeling is ontleend aan Raemaekers 2019 (met verdere verwijzingen). 38 Bijv. Verhart 2000; vgl. Berkvens en Arts 2003, 19. 39 Müller et alii 2018, in het bijzonder het hoofdstuk door Drenth et alii over het Neolithicum. 40 Kooistra et alii 2008. 41 Van der Waals 1972, 176. Zie over dit soort artefacten Raemaekers et alii 2010. 42 Van Kampen & Van den Brink 2013; zie ook Arts 2010, 193 en afb. 8.
21
grondplan en een rij palen op de centrale lengteas van het gebouw, die waarschijnlijk goeddeels de daklast droeg.43 Veldhoven-Habraken is een nederzetting die tot de Stein-Vlaardingen-groep behoort, die blijkens uitvoerig 14C-onderzoek tussen ca. 2800-2600 v.Chr. is bewoond. Daarmee sluit deze site naadloos aan op het algemene beeld. Weliswaar moet de Stein-Vlaardingen-groep als geheel tussen ca. 3400-2650/2550 v.Chr. worden geplaatst, maar van de 14C-gedateerde sites van dit culturele complex valt een onevenredig groot deel in de eerste helft van het derde millennium v.Chr. Daaruit is voorzichtig bevolkingsgroei geconcludeerd, ook omdat er aanwijzingen zijn voor intensievere contacten met de noordelijke buurcultuur, de Westgroep van de Trechterbekercultuur vanaf 3100/3000 v.Chr.44 Wat de reden was van deze bevolkingsaanwas, is vooralsnog onduidelijk. Het zou bijvoorbeeld een ontwikkeling binnen de inheems populatie kunnen zijn, maar een andere mogelijkheid is de instroom van een uitheemse bevolking.
Reconstructietekening van de neolithische boerderij die ontdekt werd bij Veldhoven-Habraken (bron: M. Kriek). Dat er al eerder boeren in Zuidoost-Brabant moeten zijn geweest, wordt duidelijk uit pollenkorrels van graan die afkomstig zijn uit de venige opvulling van het Dommeldal aan de Boutenslaan in Eindhoven. 45 De waarnemingen zijn gedaan op niveaus kort na 5009 ± 29 BP. Calibratie van deze datering levert een kalenderouderdom op van 4106-3942 v.Chr., ver voor de tot nu toe oudste boerderij in Veldhoven. Hoewel directe aanwijzingen ontbreken, mag op basis van ontdekkingen elders worden aangenomen dat vanaf ca. 3400 v.Chr. het wiel en daarmee wagens en karren reeds bekend waren en dat akkerbouw met behulp van een eergetouw geschiedde. 46 Deze primitieve ploeg keerde de zode niet, maar scheurde slechts de bodem. Voorheen zal de bodem met een stenen of geweien hak bewerkt zijn, 43 Zie voor een recent overzicht van de midden- en laat-neolithische huisplattegrond in Nederland Drenth et alii 2014; vgl. Peeters et alii 2017, paragraaf 4.3.3 . 44 Drenth 2019. 45 Van Haaster 2018, 110. 46 Drenth en Lanting 1997.
22
zoals aangegeven door het tussen 4300-4000 v.Chr. bewerkte akkerland dat onlangs bij Swifterbant in de provincie Flevoland is opgegraven.47 Tot de belangrijkste cultuurgewassen in het Neolithicum op de Noord-Brabantse zandgronden behoorden, zo is de veronderstelling, tarwesoorten (emmer en eenkoorn) en gerst.48 Omdat bot in de zure zandgronden snel vergaat, is onze kennis over de Neolithische veestapel en het aandeel van wild in de voedselvoorziening verwaarloosbaar. Te oordelen naar vondsten uit gebieden met betere conserveringsomstandigheden speelden rund, varken, schaap/geit een belangrijke rol onder de gedomesticeerde dieren, terwijl, algemeen gesteld, wild in de loop van de tijd geleidelijk aan belang inboette.49 Vuursteen werd in deze periode vaak aangevoerd vanuit de Zuidlimburgse kalksteengebieden, waarin veel goede vuursteen voorkomt. Maar ook uit gebieden als Frankrijk en Oost-Duistland. Zowel de ruwe grondstof als gereed zijnde werktuigen, waaronder gepolijste bijlen werden verhandeld. Vaak zijn de stenen messen en bijlen ware kunstwerkjes. Vermoedt wordt dat sommige bijlen en messen niet eens zijn gebruikt, maar geofferd werden aan de (natuur)goden. Er worden in deze regio nogal eens prachtige ongebruikte bijlen ontdekt in natte moerassige gebieden, zoals het Nuenens Broek en nabij de Dommel.
In 1915 werd langs de Prinsche Weyer (Vaarle) een dergelijke bijl gevonden, samen met een vuurstenen mes. Ook in 1915 werd in het Broek een stenen bijl gevonden; en op de Heuvelakkers te Nederwetten is in het verleden ook een bijl gevonden. In 1997 werd bij de aanleg van een nieuwe hoofdwaterleiding op zo'n drie meter diepte in de Dommel ook nog een vuurstenen bijl uit het Neolithicum gevonden. Resten van bewoning ontbreken tot op heden in Nuenen, maar zijn wel aangetroffen in bijvoorbeeld Nijnsel en Zandoerle. Daarnaast zijn nog een viertal locaties bekend waar werktuigen werden gevonden.
Vuurstenen bijl uit Nuenen die zich bevindt in de collectie van het Noordbrabants Museum (object nr. 00608).50 Over de grafgebruiken in het Neolithicum, tussen ca. 4.200/4000-2.650/2.550 v.Chr., zijn wij bijzonder slecht geïnformeerd, simpelweg omdat bijzettingen uit die periode in Zuidoost-Brabant ontbreken. Er is slechts één mogelijke uitzondering bekend. In Meerhoven werd een pot van de Steingroep opgegraven, die vanwege de min of meer complete toestand gezien wordt als wellicht een grafgift uit een grafkuil, die door bodemvorming voor het archeologische oog onzichtbaar is
47 Huisman en Raemaekers 2014. 48 Zie in dit verband Kooistra et alii 2008 en de bijdrage van Kubiak-Martens et alii, in: Van Kampen en Van den Brink 2013. 49 Zie in dit verband Brinkkemper et alii 2010; Drenth et alii 2008; Lauwerier et alii 2005. 50 http://collectie.hetnoordbrabantsmuseum.nl/Details/collect/2062
23
geworden.51 Met de kennis over het grafritueel in de tweede helft van Neolithicum is het iets beter gesteld. Vanaf ca. 2.650/2.550 v.Chr. werden door de Enkelgrafcultuur grafheuvels aangelegd, dat wil zeggen dat over het graf een min of meer ronde heuvel werd geworpen. Daarbij werden soms dolken van Frans vuursteen, dat onder meer gewonnen dan wel verzameld werd in de Midden-Franse regio Le Grand-Pressigny, aan de dode meegegeven, zoals in het geval van twee grafheuvels te Luyksgestel en Witrijt. Beide grafheuvels maken deel uit van een concentratie relicten van de Enkelgrafcultuur in de Kempen.52 Naar analogie van ontdekkingen elders in Nederland zijn in het zuidoosten van NoordBrabant ook vlakgraven, dat wil zeggen grafkuilen waarover geen heuvel is opgeworpen, te verwachten, hoewel tot op heden geen duidelijke voorbeelden aangetroffen zijn. Voor de daaropvolgende Klokbekercultuur (ca. 2.400-1.900 v.Chr.), een verdere ontwikkeling van de Enkelgrafcultuur, ontbreekt tot op heden nagenoeg elk spoor van een begraving (grafheuvels en vlakgraven). 53 Waarom tot dusver zo weinig sporen van begraving zijn ontdekt, is de vraag. Dit kan het gevolg zijn van zogenoemde postdepositionele processen, zoals recente ontginningen die geleid hebben tot de vernieling van graven.
Een andere mogelijkheid is dat het vondstarme beeld een geringe bevolkingsdichtheid ten tijde van de Klokbekercultuur weerspiegelt. Te meer daar nederzettingen van de Klokbekercultuur nauwelijks bekend zijn54, iets dat eveneens opgaat voor de Enkelgrafcultuur.55