Biodiversiteit - Biodiversiteitsplan Nuenen 2025-2035

BIODIVERSITEITSPLAN 2025-2035 GEMEENTE NUENEN

COLOFON DATUM UITGAVE: OPGESTELD DOOR: RAPPORTNUMMER: OPDRACHTGEVER: CONTACTPERSOON:

December 2024 NLadviseurs 342.01.22 Gemeente Nuenen Sabine Fagel

Fotoverantwoording: John Geven (omslag, 7, 27) Erwin Roze (15, 16) Igor Vermeer (18) Paul IJsendoorn (20)

Schelmseweg 93 6816 SJ Arnhem 026-7851440 www.nladviseurs.nl info@nladviseurs.nl

VOORWOORD Kent u het spel Jenga? Als je bij dit spel het verkeerde blokje weghaalt stort de hele toren in. De laatste tijd is duidelijk geworden dat het blokje van de insecten steeds verder uit de toren dreigt te verdwijnen. Het aantal insecten is in de afgelopen 25 jaar met 75% afgenomen. Mooi dat u de autoruit minder hoeft te poetsen maar de planten die voor hun voortbestaan bestoven moeten worden door insecten dreigen te verdwijnen. Daarnaast zijn insecten vaak het basisvoedsel voor veel kleine vogels en dieren, zoals egels en kikkers. Als die afnemen hebben ook de grotere zoogdieren en roofvogels problemen om hun jongen groot te brengen. Maar ook onze landbouw is afhankelijk van het bestuiven door insecten, want een appel of een tomaat groeit niet vanzelf. Planten en dieren maken ook gebruik van onze leefomgeving. Gierzwaluwen hebben hun natuurlijke rotsen verruild voor onze woningen als nestgelegenheid, onze aangelegde hagen worden gebruikt als schuilplaats door egels. Als we in onze tuinen hiermee rekening houden met de beplanting, kunnen we zelfs nog meer soorten huisvesten. U woont als inwoner graag in een mooi dorp in een groene omgeving. Om dit zo te houden en om ons aan te passen aan klimaatverandering moeten we ons inzetten voor het beschermen, behouden, herstellen en ontwikkelen van de groene natuur in onze leefomgeving.

Een groene omgeving draagt bij aan een gezond en gelukkig leven, en zorgt ervoor dat bedrijven zich graag vestigen in onze regio. Het groen zorgt voor rust en ontspanning voor u als bewoner en daarmee dus ook voor de werknemers van onze bedrijven. Laten we er samen voor gaan zorgen dat we het blokje biodiversiteit in het Jenga spel van Nuenen versterken en verstevigen zodat onze groene leefomgeving niet instort. Sandor Löwik Wethouder Duurzaamheid en Maatschappelijk Vastgoed

SAMENVATTING Het biodiversiteitsplan van de gemeente Nuenen, Gerwen en Nederwetten (vanaf hier gemeente Nuenen) heeft als doel de biodiversiteit in de gemeente te verhogen en een gezonde, veerkrachtige leefomgeving te creëren voor haar inwoners. Dit plan vloeit voort uit het Groenbeheerplan 2020-2026, waarin biodiversiteit een centrale pijler is. Daarnaast legt de Omgevingsvisie van Nuenen de nadruk op het behouden en versterken van de rijke natuur, waarbij aandacht wordt besteed aan biodiversiteit, klimaatadaptatie, cultuurhistorie en recreatie. Dit plan biedt een gedetailleerde uitwerking van deze visie voor de komende tien jaar, met concrete doelen en stappen. WAAROM BIODIVERSITEIT BELANGRIJK IS

De noodzaak van dit plan wordt gedreven door de snelle afname van biodiversiteit, een mondiaal en nationaal fenomeen dat ook in Nuenen duidelijk zichtbaar is. Factoren als verstedelijking, verdroging en de opkomst van invasieve soorten hebben de diversiteit van planten, dieren en ecosystemen ernstig onder druk gezet. Dit heeft niet alleen gevolgen voor de natuur, maar ook voor de gezondheid, veiligheid en leefbaarheid van de gemeente.

Met dit plan geeft Nuenen vorm aan een toekomst waarin biodiversiteit een integraal onderdeel is van de leefomgeving. Het plan richt zich op het beschermen, herstellen en versterken van vijf kenmerkende landschapstypen: beekdal, broekontginning, jonge ontginning, hoeven en kampen, en dorpen en kernen (tevens bedrijventerreinen). Elk landschapstype krijgt specifieke aandacht om zowel ecologisch waardevolle gebieden te behouden als deze toegankelijk te maken voor (kleinschalige) recreatie en inwoners. VISIE

1. Biodiversiteit is belangrijk als waarde in zichzelf en is belangrijk voor mensen: - voor ecosysteemdiensten en economische ontwikkeling, - voor gezondheid, welzijn, leefklimaat en recreatie. 2. Biodiversiteit gaat achteruit en moet daarom beschermd, hersteld en versterkt worden. 3. Nuenen wil het dorpse en groene karakter behouden en fungeert als groene long in de stedelijke regio.

AMBITIE

De ambitie van gemeente Nuenen is om biodiversiteit een centrale pijler van het gemeentelijk beleid te maken. Dit betekent: 1. Het herstellen en versterken van bestaande natuurgebieden en deze met elkaar verbinden. 2. Het creëren van een veerkrachtig ecosysteem in zowel stedelijk als landelijk gebied. 3. Het stimuleren van bewustwording onder inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties en de gemeentelijke organisatie over het belang van biodiversiteit. 4. Aan biodiversiteit werken bij de inrichting en het beheer van de openbare ruimte, waarbij klimaatbestendigheid en ecologische veerkracht gebundeld worden.

MAATREGELEN

Het biodiversiteitsplan biedt concrete maatregelen die gefaseerd zullen worden uitgevoerd. Deze omvatten onder andere: ▪ Ecologisch beheer van openbaar groen. ▪ Herstel natuurlijke watersysteem van vochtig hooiland en broekbossen. ▪ Aanleg en beheer van ecologische verbindingszones om de verspreiding van soorten mogelijk te maken. ▪ Omvorming van naaldbossen naar gemengde bossen. ▪ Stimuleren van natuurinclusief bouwen en het vergroenen van dorpen en kernen door zowel interne als externe partijen.

SAMENWERKING EN MONITORING

Een belangrijk onderdeel van het plan is de samenwerking met inwoners, agrariërs, vrijwilligers, bedrijven en terreinbeherende organisaties. Het plan zet in op actieve participatie en biedt ruimte voor initiatieven vanuit de samenleving. Bovendien wordt de voortgang van het plan periodiek gemonitord, zodat de effectiviteit van maatregelen tijdig in beeld komt en kan worden bijgestuurd waar nodig.

INHOUDSOPGAVE HOOFDSTUK 1: INLEIDING 1.1 Het belang van biodiversiteit 1.2 Nu of nooit 1.3 Basis voor het biodiversiteitsplan 1.4 Visie op biodiversiteit 1.5 Hoe dit biodiversiteitsplan moet worden gebruikt HOOFDSTUK 2: VISIE EN DOELEN OP HOOFDLIJNEN 2.1 Samen groeien in een groen en leefbaar Nuenen 2.2 Beleidskader 2.3 Ambities, strategie en maatregelen 2.4 Doelen voor 2035 2.5 Doelsoorten HOOFDSTUK 3: UITVOERINGSPROGRAMMA 3.1 Gemeentebreed 3.2 Wat we al doen en blijven doen 3.3 Wat we nog meer gaan doen 3.4 Beekdal 3.5 Broekontginning 3.6 Jonge ontginning 3.7 Hoeven en kampen 3.8 Dorpen en kernen

10 11 11 12 13 13

14 15 16 18 19 21

22 23 25 26 28 30 31 32 33

HOOFDSTUK 4: SAMENWERKING 4.1 Inwoners 4.2 Agrarische bedrijven 4.3 Kleine en grote ondernemingen 4.4 Groene groepen 4.5 Partners

36 37 38 38 39 39

42

HOOFDSTUK 5: MONITORING EN EVALUATIE 5.1 Monitoring van de voortgang 5.2 Evaluatie en bijstelling

43 44

BRONNEN

46

BIJLAGE

50

INLEIDING HOOFDSTUK 1:

10

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

1.1 HET BELANG VAN BIODIVERSITEIT Biodiversiteit is een onderwerp dat steeds meer aandacht krijgt, ook in gemeente Nuenen. Het begrip verwijst naar de variatie aan soorten, genetisch materiaal en ecosystemen op aarde. Wereldwijd zijn er naar schatting tien miljoen soorten, waarvan er in Nederland ongeveer veertigduizend voorkomen, variërend van schimmels en planten tot zoogdieren, waaronder de mens. Binnen elke soort is de genetische variatie essentieel voor het vermogen om zich aan te passen aan veranderende omstandigheden. Verschillende soorten leven in samenhang met hun omgeving, en de verzameling van soorten in een gebied met vergelijkbare kenmerken noemen we een ecosysteem. Biodiversiteit is essentieel voor het vormen en in stand houden van stabiele, veerkrachtige ecosystemen en daarmee voor een gezonde leefomgeving. Stabiele ecosystemen zijn beter in staat om waardevolle ecosysteemdiensten te leveren zoals vruchtbare bodems, bestuiving van gewassen en plaagonderdrukking. Daarnaast dragen ze bij aan het opvangen van gevolgen van klimaatverandering, waaronder

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

hittestress, droogte of wateroverlast. Een biodiverse leefomgeving draagt bij aan de mentale en fysieke gezondheid van onze inwoners, bijvoorbeeld door het filteren van fijnstof uit de lucht. Daarbij heeft een hoge biodiversiteit een positieve invloed op de belevingswaarde van natuur en landschap. Het nodigt hierdoor uit om naar buiten te gaan, te bewegen en elkaar te ontmoeten, waardoor biodiversiteit ook een belangrijke bijdrage levert aan recreatie en het overkoepelende thema gezondheid uit de Omgevingsvisie.

1.2 NU OF NOOIT De biodiversiteit neemt in rap tempo af, een ontwikkeling die al decennia geleden begon. De toestand van vele soorten is nu kritiek; ze verdwijnen uit het landschap of zelfs definitief van onze planeet. Het is dan ook nu of nooit om deze ontwikkeling te keren. We kunnen dit doen door ons gedrag te veranderen en de natuur actief te beschermen en herstellen. Het biodiversiteitsplan is opgesteld vanuit dit gevoel van urgentie en geldt als bouwsteen voor nog op te stellen programma’s in het kader van de

Omgevingswet. Hiermee heeft het resultaat van biodiversiteitsbeleid een blijvend effect zodat de natuur de tijd krijgt om zich te herstellen en ontwikkelen. Net als op wereldwijde schaal en elders in Nederland staat ook in Nuenen de biodiversiteit onder druk. Factoren als klimaatverandering, verdroging, vermesting en verstedelijking bedreigen een groot aantal soorten en ecosystemen en daarmee de veerkracht van de natuur. De gevolgen zijn niet alleen desastreus voor de flora en fauna in de regio, maar vormen ook een directe bedreiging voor de mens zelf. Wanneer ecosystemen falen, door bijvoorbeeld het uitdrogen van vochtige gebieden of het verlies van inheemse planten, vermindert hun capaciteit om bijvoorbeeld de hiervoor genoemde ecosysteemdiensten te leveren. Dit kan leiden tot voedseltekorten, water(kwaliteit) problemen en zelfs gezondheidsrisico’s door verontreiniging en de verspreiding van ziektes.

11

Ruimtelijke ontwikkelingen, zoals verstedelijking en daarbij behorende infrastructuur, versnipperen leefgebieden waardoor soorten moeilijker kunnen migreren en genetische uitwisseling beperkt wordt. Dit verhoogt het risico op het lokaal uitsterven van soorten. De urgentie om in te grijpen kan niet worden overschat: als we de biodiversiteit niet beschermen en herstellen, staan niet alleen de natuurgebieden van Nuenen, maar ook het welzijn van onze eigen gemeenschap op het spel. Door biodiversiteit stevig te verankeren in het gemeentelijk beleid, zet Nuenen zich in om de unieke natuur in onze gemeente te behouden en te versterken. Dit biodiversiteitsplan vormt een essentiële stap in het realiseren van deze ambitie.

1.3 BASIS VOOR HET BIODIVERSITEITSPLAN De Omgevingsvisie Nuenen legt de nadruk op het behouden en versterken van de natuur en het landschap, met speciale aandacht voor het vergroten van biodiversiteit, klimaatadaptatie, cultuurhistorie en recreatie. In het Groenbeheerplan 2020-2026 beschrijft de gemeente haar visie op groenbeheer, waarbij biodiversiteit één van de centrale pijlers vormt.

12

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

Het doel is om, onder andere met een transitie van intensief naar extensief beheer, biodiversiteit te stimuleren en daarmee opnieuw balans in het ecosysteem te brengen. De gemeenteraad heeft opdracht gegeven om een specifiek biodiversiteitsplan op te stellen zodat er een strategie is voor het verhogen van de biodiversiteit voor de komende tien jaar en daarvoor financiële middelen gereserveerd kunnen worden. Dit voorliggende plan biedt een uitvoeringsprogramma en ruimte voor aanvullende ideeën van inwoners, groene groepen en andere betrokkenen.

1.4 VISIE OP BIODIVERSITEIT Zoals beschreven, wil gemeente Nuenen de rijke natuur behouden en versterken met aandacht voor biodiversiteit, klimaatadaptatie, cultuurhistorie en recreatie. Deze thema’s dragen bij aan de Nuenense kernkwaliteiten ‘groen’ en ‘dorps’ en zijn in de Omgevingsvisie vertaald naar vier hoofdopgaven: 1. 2. 3. 4.

Hoogwaardige woon- en leefomgeving Vitale samenleving Robuust landschap Nuenen in Brainport

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

Gezondheid vormt hierbij de verbindende factor voor alle opgaven in het fysieke domein. In de Omgevingsvisie wordt de kwaliteit van groen boven kwantitatieve uitbreiding gesteld. Kwaliteitsverbetering moet gerealiseerd worden door in te zetten op biodiversiteit en verbinding van het groen in kernen en met het omliggende landschap. Onder het thema natuurontwikkeling vertaalt zich dat concreet in de volgende doelen: ▪ Natuur beschermen en versterken. ▪ Vergroten biodiversiteit. ▪ Natuur inzetten voor klimaatadaptatie en recreatie. ▪ Versterken extensieve recreatie en beleving van cultuurhistorie. De verscheidenheid aan landschapstypen in gemeente Nuenen wordt gekoesterd en samen met verschillende partners is het doel om het Natuurnetwerk Brabant in de gemeente verder in te vullen. Het is van belang om in landelijk en bebouwd gebied, dus ook buiten natuurgebieden, de Basiskwaliteit Natuur (BKN) op orde te brengen. Met dit instrument wordt een stappenplan uitgewerkt om in beeld te krijgen welke condities en waarden nu aanwezig zijn en hoe herstel en versterking van

natuur en biodiversiteit gerealiseerd kunnen worden. Met dit biodiversiteitsplan wordt een stap richting ons toekomstbeeld voor Nuenen gezet. In 2035 willen we een gemeente zijn waar een overvloed aan inheemse planten en dieren normaal is, met alles wat zij nodig hebben om te gedijen.

1.5 HOE DIT BIODIVERSITEITSPLAN MOET WORDEN GEBRUIKT Dit biodiversiteitsplan is een thematisch omgevingsprogramma. Dit betekent dat hiermee invulling gegeven wordt aan de lijn vanuit de Omgevingsvisie op het gebied van natuur en landschap. Bij het opstellen van omgevingsprogramma’s of ander ruimtelijk beleid zal gemeente Nuenen terugvallen op de doelstellingen die in dit biodiversiteitsplan worden beschreven. In veel gevallen is het daarvoor belangrijk om te beoordelen in welk landschapstype een ontwikkeling plaatsvindt en welke doelsoorten en landschapselementen daarmee een grote rol moeten krijgen.

13

VISIE EN DOELEN OP HOOFDLIJNEN HOOFDSTUK 2:

14

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

2.1 SAMEN GROEIEN IN EEN GROEN EN LEEFBAAR NUENEN Gemeente Nuenen beschouwt biodiversiteit als een belangrijke waarde in zichzelf en van groot belang voor mensen. Het draagt bij aan verschillende ecosysteemdiensten, gezondheid, welzijn, leefklimaat, economische ontwikkeling en recreatie. Tegelijkertijd gaat de biodiversiteit achteruit en moet daarom beschermd, hersteld en versterkt worden. Zoals ook in de Omgevingsvisie verwoord, willen we het dorpse en groene karakter behouden en fungeert Nuenen als groene long in de stedelijke regio. Vanuit deze visie is voor een landschapsgerichte strategie gekozen; maatregelen en acties worden gekoppeld aan de verschillende landschapstypen in Nuenen. HOOGWAARDIGE WOON- EN LEEFOMGEVING

Nuenen behoudt haar dorpse en groene karakter: dit heeft te maken met het waarderen van de gezelligheid in het dorp, het mooie verenigingsleven en het appreciëren van het agrarisch landschap zoals beschreven in de Omgevingsvisie. Om invulling te geven aan een hoogwaardige leefomgeving, houden we bij projecten in de openbare ruimte rekening

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

met klimaatadaptatie en natuurinclusiviteit. Daarnaast zetten we actief in op het beschermen, versterken en herstellen van onze natuur, zodat de waardevolle landschappen en groenstructuren behouden blijven. VITALE SAMENLEVING

In Nuenen voelen inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties zich onder andere verbonden door een gedeelde verantwoordelijkheid voor het behoud en de versterking van biodiversiteit. We werken samen aan een toekomst waarin mens en natuur in balans zijn en we bijdragen aan een vitale en gezonde leefomgeving. Initiatieven uit de samenleving die hier een concrete invulling aan geven worden ondersteund en gestimuleerd. ROBUUST LANDSCHAP

We kiezen voor natuurontwikkeling door natuur te beschermen en versterken en de biodiversiteit te vergroten. Dit gebeurt concreet door te werken aan het Natuurnetwerk Brabant binnen het samenwerkingsverband ‘Dommeldal uit de Verf 2.0’. Hierbij wordt het

15

beekdal van de Kleine Dommel en Dommel een belangrijke schakel binnen zowel het vergroten en verbinden van leefgebieden als het opvangen van water in natte perioden. Wat betreft de landbouwsector gaan we voor een ontwikkeling naar duurzame, natuurinclusieve en kringlooplandbouw. Met name in het lichtgroene hart, het middengebied van Nuenen, speelt deze omschakeling een belangrijke rol om de kwaliteit van het landschap te verbeteren. Hier wordt ook gestreefd naar uitbreiding van vochtig bos en moerasgebied rondom het Nuenens en Wettens Broek. Door te werken aan een groenblauwe dooradering van ons buitengebied versterken we verplaatsingsmogelijkheden van soorten via groenelementen en water. NUENEN IN BRAINPORT

Onze gemeente geeft mede vorm aan de groene ruimte van de Brainportregio. Om deze ruimte te versterken zetten we in op behoud van het buitengebied als groene buffer en het versterken van natuurgebieden. Het Dommeldal aan de westzijde en de Stiphoutse Bossen en Landgoed Gulbergen aan de oostzijde vormen een belangrijke regionale groene zone met

16

recreatieve functies. Ook in dit kader speelt biodiversiteit een belangrijke rol gezien de eerder beschreven sterke samenhang met ecosysteemdiensten die essentieel zijn voor onze gezondheid, welbevinden en economische ontwikkeling.

2.2

BELEIDSKADER

Het bestaande beleid en de plannen die relevant zijn voor biodiversiteit in Nuenen omvatten verschillende lagen van wetgeving en lokale regelgeving. EUROPESE EN NATIONALE WETGEVING

▪ Vogel- en Habitatrichtlijn: Europese wetgeving ter bescherming van wilde vogels en natuurlijke habitats. ▪ Omgevingswet: richt zich op het beschermen van natuurgebieden, planten en dieren in Nederland. ▪ Klimaatwet: hierin zijn Nederlandse klimaatdoelen vastgelegd, waaronder klimaatadaptatie als opgave. PROVINCIAAL BELEID

▪ Beleidskader Natuur 2030: beschrijft wat de provincie wil bereiken op het gebied van

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

natuur met als ambitie een biodivers en natuurinclusief Noord-Brabant. ▪ Uitvoeringsagenda Natuur 2023-2027: beschrijft projecten en activiteiten om ambities en doelstellingen voor 2030 te realiseren. LOKALE REGELGEVING, VISIES EN PLANNEN

▪ Algemene Plaatselijke Verordening (APV): bevat bepalingen over groenbeheer en natuurbehoud. ▪ Omgevingsvisie: langetermijnvisie voor o.a. behoud en versterking van natuur, landschap, biodiversiteit, klimaatadaptatie, cultuurhistorie en recreatie. ▪ Omgevingsplannen: bevatten richtlijnen voor ruimtelijke ontwikkelingen. ▪ Groenstructuurplan Nuenen: vaststelling van structuur- en beeldbepalende delen van het openbaar groen binnen de bebouwde kommen. ▪ Bomenbeleidsplan: richtlijnen voor het beheer en behoud van bomen in de gemeente. ▪ Groenbeheerplan 2020-2026: bevat specifieke doelen en acties voor het groenbeheer in Nuenen met biodiversiteit als één van de pijlers.

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

▪ Beheerplan bos- en natuurterreinen 20232028 Gemeente Nuenen, Gerwen en Nederwetten: beschrijft het natuurvolgend beheer en de doelstellingen voor de natuurgebieden in de gemeente, waaronder omvorming van productie- naar natuurbos. ▪ Landschapsstudie buitengebied gemeente Nuenen (2020): gedetailleerde kwalitatieve beschrijving van het landschap met een ‘toolbox’ met landschappelijke inrichtingselementen. ▪ Natuurwaardenkaart (2019): deze kaart is ontsloten via www.nuenen.nl en geeft informatie over soorten die voorkomen per gebiedstype binnen de gemeente. Daarnaast geeft de kaart informatie over aandachtspunten bij het uitvoeren van werkzaamheden en/of activiteiten binnen de gebiedstypen. ▪ Bouwen in het buitengebied van Nuenen (2022): visie op Ruimte voor Ruimteontwikkelingen (RvR) met ruimtelijke uitgangspunten om aanvragen te toetsen met oog op behoud en versterken van de kwaliteit van kernen en landschap. Evenals het voorliggende biodiversiteitsplan volgt deze visie een landschapstype-gerichte

benadering. De vier landschapstypen in het buitengebied vormen de basis voor een zonering die gebruikt wordt om RvRontwikkelingen te beoordelen.

Onder andere vanwege de hoge ecologische en recreatieve waarden vormen het beekdal en de broekontginning in deze visie zones waar in beginsel geen RvR-ontwikkelingen toegestaan zijn. ▪ Intergemeentelijke Structuurvisie Rijk van Dommel en Aa (2011): visie op de ontwikkeling van het groene gebied tussen de steden Eindhoven en Helmond. ▪ Masterplan Van Gogh Nationaal Park (2020): Nuenen is partner van het Van Gogh Nationaal Park. In het Masterplan worden vier ontwikkellijnen uiteengezet waarlangs gewerkt wordt aan het landschap van de toekomst. Deze ontwikkellijnen zijn ‘Natuur, Landschap en Erfgoed als kans’, ‘Perspectief voor boeren en duurzame (voedsel) productie’, ‘Natuur en Landschap tot in het hart van de stad’, en ‘Ontwikkeling van duurzaam (cultuur)toerisme’.

17

2.3 AMBITIES, STRATEGIE EN MAATREGELEN In het kader van biodiversiteit hebben we de volgende ambities geformuleerd: 1. Het herstellen, versterken en verbinden van bestaande natuurgebieden. 2. Het creëren van een veerkrachtig ecosysteem in zowel stedelijk als landelijk gebied. 3. Het stimuleren van bewustwording onder inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties en de gemeentelijke organisatie over het belang van biodiversiteit. 4. Werken aan biodiversiteit bij inrichting en beheer van de openbare ruimte, waarbij klimaatbestendigheid en ecologische veerkracht gebundeld worden. In de Omgevingsvisie van gemeente Nuenen worden vijf landschapstypen onderscheiden. Elk type heeft zijn eigen unieke kenmerken, uitdagingen en potentieel voor biodiversiteit. Daarom kiezen we voor een strategie die zich richt op een landschapstype-gericht beheer. Dit betekent dat we per type landschap specifieke doelen en maatregelen formuleren.

18

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

2.4 DOELEN VOOR 2035 Deze aanpak zorgt ervoor dat de ecologische waarden van elk gebied behouden en versterkt worden. Daarnaast zorgen we dat de maatregelen aansluiten bij de specifieke kenmerken van het landschapstype. Door te werken met doelsoorten en specifieke landschapselementen, creëren we een gedetailleerd en effectief beheerplan dat de biodiversiteit in elk gebied op maat ondersteunt. Om de ambities op gemeentebreed niveau te verwezenlijken worden de volgende concrete maatregelen uitgevoerd: ▪ Ecologisch beheer van openbaar groen. ▪ Stimuleren van natuurinclusief bouwen en het vergroenen van dorpen en kernen door zowel interne als externe partijen. ▪ Herstel natuurlijke watersysteem van vochtig hooiland en broekbossen. ▪ Aanleg en beheer van ecologische verbindingszones om de verspreiding van soorten mogelijk te maken. ▪ Omvorming van naaldbossen naar gemengde bossen.

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

Het voorkomen van verdere achteruitgang van biodiversiteit is een cruciale eerste stap. De focus ligt op het direct aanpakken van factoren die bijdragen aan de afname van biodiversiteit waaronder verdroging, vermesting, versnippering en habitatverlies. Voor het realiseren van een veerkrachtig ecosysteem is het essentieel dat de basiskwaliteit van bodem, water en lucht op orde is. Dit betekent dat we investeren in het verbeteren van de bodem- en waterkwaliteit en het herstellen van de ecologische balans in de aanwezige landschapstypen. Het opstellen van concrete beheerplannen voor verschillende gebieden, toepassen van duurzaam peilbeheer en bevorderen en verbinden van gevarieerd en structuurrijk groen zijn enkele voorbeelden van maatregelen die hieraan bijdragen. Daarnaast gaan we ook werken aan onze Basiskwaliteit Natuur (BKN). Hierbij worden de leefgebieden van algemeen voorkomende soorten versterkt. Als de leefgebieden van deze soorten op orde zijn vergroot dit ook de kansen voor de wat meer bijzondere soorten, waaronder de doelsoorten genoemd in paragraaf 2.5.

Voor 2035 zet gemeente Nuenen zich in om een sterke basis voor biodiversiteit te creëren door aanwezige waarden te beschermen en te behouden. Om niet alleen een sterke maar ook brede basis voor biodiversiteit te geven vinden aanvullend herstel- en versterkingsmaatregelen plaats. De doelen voor biodiversiteit in 2035 zijn daarmee onder te brengen in twee categoriën: A. beschermen en behouden en B. herstellen en versterken. A. BESCHERMEN EN BEHOUDEN: DE BASIS VOOR BIODIVERSITEIT Een robuust en evenwichtig ecosysteem vormt de basis voor biodiversiteit. Onze doelen zijn gericht op het beschermen van belangrijke landschapselementen en het creëren van veerkrachtige habitats voor flora en fauna. Dit vereist een integrale aanpak waarin de vier V’s centraal staan: Voedsel, Veiligheid, Voortplanting en Verplaatsing. REALISEREN VAN EEN SAMENHANGEND NATUURNETWERK

We beschermen de bestaande natuurgebieden binnen en buiten het Natuurnetwerk Brabant. Daarnaast zetten we ons in om de nog niet als natuur ingerichte percelen binnen het

19

Natuurnetwerk Brabant beschikbaar te krijgen voor natuurrealisatie. Dit netwerk, in aansluiting op het Natuurnetwerk Nederland (NNN), zorgt ervoor dat soorten zich kunnen verplaatsen en dat genetische uitwisseling plaatsvindt, wat cruciaal is voor het behoud van gezonde populaties. BESCHERMING EN AANLEG VAN GROENE EN BLAUWE LANDSCHAPSELEMENTEN

We zetten ons in voor het behoud en de aanleg van landschapselementen zoals houtsingels, poelen en natuurlijke oevers. Deze elementen zijn onmisbaar voor de biodiversiteit in zowel stedelijke als agrarische gebieden. B. HERSTELLEN EN VERSTERKEN: DE NATUUR EEN DUURZAME TOEKOMST GEVEN Naast het beschermen van bestaande natuur, is het herstel van beschadigde ecosystemen en het versterken van groene en blauwe structuren van groot belang om deze toekomstbestendig te maken. HERSTEL VAN GROENE EN BLAUWE LANDSCHAPSELEMENTEN

We richten ons op het herstel van aangetaste landschapselementen, zoals poelen en sloten,

20

die door verdroging, vermesting of verstening onder druk staan. Met duurzaam peil- en ecologisch beheer willen we de bodem- en waterkwaliteit verbeteren. VERSTERKEN VAN ECOSYSTEMEN IN RUIMTELIJKE ONTWIKKELINGEN

Bij ruimtelijke ontwikkelingen hanteren we natuurinclusief bouwen en ontwerpen als standaard. Dit betekent dat nieuwe projecten altijd bijdragen aan biodiversiteit, bijvoorbeeld door het integreren van groene daken, nestkasten en inheemse beplanting. VERGROTEN VAN KENNIS EN BEWUSTWORDING

Biodiversiteit kan alleen succesvol worden beschermd en versterkt als inwoners en ondernemers zich bewust zijn van het belang ervan en de middelen krijgen om zelf een bijdrage te leveren. Zo werken we samen aan een groene toekomst. Hieraan geven we invulling door inwoners en ondernemers te informeren over het belang van biodiversiteit en bieden handelingsperspectieven aan, zoals educatieve programma’s en workshops, zodat iedereen een actieve rol kan spelen in de bescherming van de natuur.

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

ONDERSTEUNEN VAN GEMEENSCHAPSINITIATIEVEN

Lokale initiatieven krijgen steun van de gemeente. Denk hierbij aan buurtprojecten gericht op vergroening, zoals het aanleggen van vlindertuinen en het vervangen van tegels door groen. Samenwerking tussen inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties staat hierbij centraal.

2.5 DOELSOORTEN Per landschaptype zijn tot slot doelsoorten aangewezen. Dit zijn soorten waarvan het behoud, herstel of de terugkeer als een doelstelling van het natuurbehoud wordt gezien. Vaak gaat het hierbij om bedreigde, in aantal afnemende en/of zeldzame soorten. De voor Nuenen geselecteerde soorten zijn in de periode 2021-2024 in of nabij het specifieke landschapstype in de gemeente waargenomen (zie Figuur 1 en Bijlage). Monitoring van deze soorten wordt ingezet om resultaten van genomen maatregelen en acties in beeld te krijgen en op basis daarvan te beoordelen of de aanpak succesvol is.

DOELSOORTEN VOOR BIODIVERSITEITSMAATREGELEN IN GEMEENTE NUENEN Maatregelen zijn gericht op ondersteuning van specifieke soort(groep)en per landschapstype. In de bijlage is een overzicht met karakteristieke soorten en voor hen belangrijke landschapselementen per landschapstype opgenomen. Met zogeheten doelsoorten wordt aandacht gegeven aan het bijbehorende biotoop door gerichte aanleg, herstel en beheer van groene en blauwe landschapselementen:

HOEVEN EN KAMPEN

BEEKDAL Kamsalamander, bosbeekjuffer, kleine

OVERKOEPELEND

ijsvogelvlinder, rivierdonderpad, ijsvogel, watervleermuis, wezel, slanke sleutelbloem, dalkruid.

Naast deze specifieke soorten, richten de maatregelen zich ook op algemeen geldende principes in relatie tot biodiversiteit. Zo is er aandacht voor: • het vergroten van de structuurrijkdom in bossen. ▪ het bevorderen van een diversiteit aan boomsoorten en leeftijdsopbouw in bossen. ▪ het stimuleren van biodiverse bermen. ▪ terugdringen van invasieve exoten die een bedreiging vormen voor inheemse soorten.

BROEKONTGINNING Alpenwatersalamander, kleine

ijsvogelvlinder, watersnip, ooievaar, steenuil, wezel, bosanemoon, slanke sleutelbloem. JONGE ONTGINNING Heikikker, levendbarende

hagedis, heideblauwtje, zwarte specht, patrijs, geelgors, eekhoorn, das, kleine zonnedauw, struikhei.

Iepenpage, boerenzwaluw, ooievaar, patrijs, steenuil, das, eekhoorn, korenbloem, eenstijlige meidoorn. DORPEN EN KERNEN

Kleine watersalamander, dagpauwoog, huismus, gierzwaluw, dwergvleermuis sp., eekhoorn, egel, klimop, wilde lijsterbes.

Figuur 1: Doelsoorten voor biodiversiteitsmaatregelen in Gemeente Nuenen BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

21

UITVOERINGSPROGRAMMA HOOFDSTUK 3:

22

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

3.1 GEMEENTEBREED De dorpen en kernen van Nuenen worden gekenmerkt door goed onderhouden en gevarieerde groenstructuren zoals tuinen, parken en historische bomenlanen. Daarnaast herbergt de gemeente een rijke diversiteit aan landschappen met natuurgebieden die samen een belangrijke bijdrage leveren aan de biodiversiteit in de regio. Deze gebieden vormen cruciale leefomgevingen voor diverse plantenen diersoorten die in de meer versteende delen van de gemeente minder voorkomen. Door gericht groene en blauwe elementen toe te voegen kunnen de leefgebieden in natuur- en bebouwde gebieden onderling met elkaar verbonden worden. GROENSTRUCTUREN IN DE KERNEN

De groene uitstraling van de dorpen en kernen van Nuenen komt voort uit de stedenbouwkundige en historische structuur. De variëteit aan wijken, elk met hun eigen opzet en groene invulling, zorgt voor een gevarieerde groenstructuur binnen de kernen. Historisch groen, zoals in het oude centrum van Nuenen en buurtschap Eeneind, versterkt het karakter van de bebouwing en de monumentale elementen.

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

Deze groene structuren bieden niet alleen esthetische waarde, maar ook leefruimte voor vogels en insecten die zich goed kunnen aanpassen aan de bebouwde omgeving. LANDSCHAP EN NATUURGEBIEDEN

Buiten de dorpen en kernen bevinden zich de natuurgebieden die deel uitmaken van het Natuurnetwerk Brabant. Deze beschermde gebieden, zoals het Dommeldal, de Stiphoutse Bossen, de Gerwense Heide en het Nuenens Broek, zijn van onschatbare waarde. Ze bieden habitat aan een breed scala aan flora en fauna, waaronder soorten die afhankelijk zijn van vochtige omgevingen zoals de rabatbossen in het Nuenens Broek en de vennen in de Stiphoutse Bossen. De kleinschalige landschapselementen, zoals houtwallen en singels, spelen een belangrijke rol in het verbinden van leefgebieden door het bieden van schuilplaatsen en corridors voor dieren die zich door het landschap bewegen.

In de gemeente Nuenen worden vijf landschapstypen onderscheiden, elk met hun unieke karakteristieken en kwaliteiten die kansen bieden voor biodiversiteit en het vergroten daarvan. Op de kaart in figuur 2 is de ligging van de diverse landschapstypen binnen de gemeentegrenzen weergegeven. Aanvullend is in de bijlage een uitgebreid overzicht opgenomen van karakteristieke soorten en landschapselementen per landschapstype met maatregelen voor beheer en herstel.

23

Figuur 2: Landschapstypen in gemeente Nuenen

24

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

3.2 WAT WE AL DOEN EN BLIJVEN DOEN Gemeente Nuenen voert momenteel al verschillende acties en programma’s uit om de biodiversiteit te beschermen en versterken. Deze initiatieven zijn gericht op zowel ecologische, sociale als educatieve aspecten en omvatten onder andere:

dieren, groene plekken en klimplanten op gevels worden aangelegd om flora en fauna te ondersteunen. Daarnaast hebben we subsidies beschikbaar voor het vergroenen van daken en het onttegelen van tuinen. NATUURNETWERK BRABANT

ECOLOGISCH BERMBEHEER

Ongeveer 300 hectare berm wordt ecologisch beheerd onder het keurmerk Kleurkeur. Dit beheer, uitgevoerd volgens een specifiek bermbeheerplan, bevordert de biodiversiteit door bijvoorbeeld gefaseerd maaien en het bevorderen van het aandeel bloeiende kruiden. GECERTIFICEERD BOSBEHEER (FSC)

In de bos- en natuurgebieden, zoals de Collse en Refelingse heide, wordt gewerkt volgens FSC-richtlijnen en de Gedragscode soortbescherming. Dit bevordert een structuurrijk, divers en natuurlijk bos met speciale aandacht voor bosbodemontwikkeling. NATUURINCLUSIEF BOUWEN

In Nuenen-West wordt natuurinclusief bouwen gestimuleerd, waarbij inbouwkasten voor

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

Aan de verdere vorming van dit netwerk wordt door gemeente Nuenen onder andere gewerkt binnen het samenwerkingsverband ‘Dommeldal uit de Verf 2.0’. Naast het Dommeldal behoren ook verschillende gebieden in de broekontginning, bijvoorbeeld de Hooidonksche Beek en het Nuenens Broek, en de jonge ontginning, zoals de Stiphoutse Bossen, tot het natuurnetwerk. De focus ligt hierbij op het behouden, herstellen en ontwikkelen van natuurwaarden, waaronder het aanleggen van ecologische verbindingszones en dassentunnels.

LANDSCHAPPELIJKE INPASSING

Voor ondernemers en burgers in het buitengebied zijn er twee subsidies aan te vragen voor het vesterken van de biodiversiteit. Voor aanleg, inrichting en beheer van kleine landschapselementen is er de Stimuleringsregeling Landschap en voor het aanpassen van erven de Erven Plus Regeling, beide uitgevoerd door het Brabants Landschap. PLAAGBESTRIJDING

De gemeente bestrijdt invasieve soorten zoals Japanse duizendknoop, reuzenberenklauw en Amerikaanse vogelkers volgens een vastgestelde aanpak. Daarnaast worden alternatieve methoden voor het bestrijden van de eikenprocessierups verkend door natuurlijke vijanden te versterken en het maaibeleid aan te passen.

AANLEG EN BEHEER VAN FAUNAPASSAGES

BIODIVERSITEIT IN DORPEN EN KERNEN

Binnen gemeente Nuenen liggen, op de kruisingen van infrastructuren en natuurgebieden, faunapassages. Onderhoud hiervan neemt de gemeente op in het Groenbeheerplan.

Projecten zoals ‘Natuur in het Dorp’ en het aanleggen van vlindertuinen in samenwerking met het IVN dragen bij aan het behoud van lokale soorten. Dit bevordert niet alleen de biodiversiteit maar ook de betrokkenheid van inwoners daarbij.

25

BOMENBELEIDSPLAN

De gemeente heeft in 2023 een nieuw bomenbeleidsplan vastgesteld waarin beschreven staat hoe het groene karakter behouden blijft en welke keuzes daarvoor nodig zijn. Het plan benoemt onder andere klimaat- en toekomstbestendig beheer in aansluiting op het natuurlijke habitat van bomen.

3.3 WAT WE NOG MEER GAAN DOEN Hoewel er al veel gedaan wordt, zijn er aanvullende maatregelen nodig om de biodiversiteit verder te versterken en de betrokkenheid van inwoners en andere belanghebbenden en partners te vergroten. Dit betreft daarom maatregelen op het gebied van beleid, beheer, monitoring en bewustwording.

BEHEER

▪ Uitwerken van een ecologisch beheerplan met o.a. extensiever maaibeheer gericht op biodiverser maken van bermen, gazons, groenstroken en (riet)oevers. ▪ Herstellen van natuurlijk watersysteem, met name van vochtig hooiland en broekbossen. ▪ Omvormen van naaldbossen naar gemengde bossen. ▪ Aanleg en beheer van ecologische verbindingszones. ▪ Planmatige aanpak voor beheersen, en bij voorkeur bestrijden, van de invasieve exoten Japanse duizendknoop en reuzenberenklauw. ▪ Herinrichten van parken. ▪ Verbeteren en toevoegen van faunapassages. MONITORING

BELEID

▪ Ontwikkelen en implementeren van een natuurkansenkaart. ▪ Opstellen van een bijzondere laanbomenkaart. ▪ Integreren van natuurinclusief bouwen en renoveren waaronder het vaststellen van natuurinclusieve renovatie- en bouweisen.

26

▪ Opstellen en toepassen van een monitoringsplan conform kennisdocument Basiskwaliteit Natuur om de huidige kwaliteit van de natuur in Nuenen in beeld te krijgen en te volgen. ▪ Evalueren van de resultaten en op basis daarvan aanpassen van beheers- en bestrijdingsmethoden voor invasieve exoten en eikenprocessierups.

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

BEWUSTWORDING

▪ Organiseren van informatie- en inspiratiebijeenkomsten over belang van biodiversiteit en hoe je als inwoner bij kan dragen aan het versterken daarvan. ▪ Delen van handige tips en links naar informatie om (samen) de natuur te versterken, o.a. via de gemeentewebsite en sociale mediakanalen. ▪ Regelmatig informeren van inwoners over lopende projecten en succesverhalen. ▪ Investeren in educatieve programma’s waaronder het ontwikkelen van lesmateriaal voor scholen. MAATREGELEN

Biodiversiteitsherstel is afhankelijk van (gebieds)gerichte ingrepen. Bij het opstellen van de verschillende omgevingsplannen wordt beoordeeld welke van de in Nuenen aanwezige landschapstypen onderdeel uitmaken van het plangebied. Op basis daarvan wordt uit de hierna volgende maatregelen per landschapstype opgenomen welke hiervan invulling gaan krijgen in het plangebied.

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

27

3.4 BEEKDAL Het beekdal van de Dommel, dat de westgrens van Nuenen vormt, is een dynamisch en waardevol gebied met een breed scala aan habitats. Deze omvatten natuurlijke oevers, natte hooilanden en bossen zoals elzenbroekbos en vogelkers-essenbos. Dit landschap biedt een belangrijke leefomgeving voor soorten als kamsalamander, watervleermuis, ijsvogel en grote zilverreiger.

verminderen van zowel drainage als afvoer van kwelwater. Herstelmaatregelen omvatten ook het dichten van ontwateringsgreppels en het beschermen van steilranden tegen erosie. Daarnaast is het belangrijk om het beheer te richten op inheemse soorten, zoals gewone dotterbloem en gele lis in vochtige gebieden, en om ecologische corridors te creëren die het migreren van soorten als kamsalamander en ijsvogel bevorderen.

BEDREIGINGEN

DOELSOORTEN

De grootste bedreigingen voor dit gebied zijn verdroging, door wateronttrekking en drainage, en een te hoge concentratie meststoffen en zouten in het water. Deze factoren leiden tot de aantasting van vochtige habitats die cruciaal zijn voor de instandhouding van een bijzondere en diverse beekdalflora en fauna.

Kamsalamander, bosbeekjuffer, kleine ijsvogelvlinder, rivierdonderpad, ijsvogel, watervleermuis, wezel, slanke sleutelbloem en dalkruid.

HUIDIGE SITUATIE

GEWENSTE SITUATIE

Om de biodiversiteit in het beekdal te behouden en versterken is het essentieel om de natuurlijke waterhuishouding te herstellen. Dit kan door het verhogen van de grondwaterstand en het

28

MAATREGELEN HYDROLOGISCHE AANPASSINGEN

Bevorderen en herstellen van de lokale hydrologische dynamiek, natuurlijke stromingspatronen en bijbehorende vochtige habitats door: ▪ Dichten van ontwateringsgreppels.

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

▪ Behouden en, waar mogelijk, herstellen van meanderende beeklopen en oude beekarmen. ▪ Realiseren van traag stromende beken door herstel van meandering, ontdiepen en/of inbrengen van dood hout. ▪ Tegengaan van erosie door zorgvuldig beheer van oeverbegroeiing. BEHEER VAN RIETOEVERS EN OEVERBEGROEIING

Rietoevers en natuurlijke oeverbegroeiing zijn essentieel voor de biodiversiteit in beekdalen. Beheer richt zich op: ▪ Aanleggen van natuurlijke oevers en eventueel beplanten met streekgebonden plantmateriaal. ▪ Uitvoeren gefaseerd maaibeheer.

daarmee bij aan een veerkrachtiger ecosysteem: ▪ Creëren van nieuwe steilranden en behouden van bestaande. ▪ Tegengaan van erosie, o.a. door bestrijden van exotische rivierkreeften en muskusratten. HERSTEL EN BEHEER VAN BROEKBOSSEN EN BEEKBEGELEIDENDE BOSSEN

▪ Dichten van sloten en greppels. ▪ Verlagen van rabatten. ▪ Kleinschalige houtoogst mogelijk maken.

VOCHTIG HOOILANDBEHEER

▪ Extensief beheren van vochtige hooilanden om natuurlijke vegetatie te versterken. ▪ Hooilanden één tot twee keer per jaar, afhankelijk van lokale voedselrijkdom, maaien en afvoeren. CREËREN EN BEHOUDEN VAN STEILRANDEN

Steilranden bieden waardevolle habitats voor soorten als ijsvogel en diverse libellen en dragen

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

29

3.5 BROEKONTGINNING HUIDIGE SITUATIE

GEWENSTE SITUATIE

De broekontginning in Nuenen is een cultuurrijk gebied met een mix van vochtige weilanden, rabattenbossen en kleinschalige agrarische percelen. Dit landschap wordt gekenmerkt door natuurlijke haagbeplanting en historische sloten, die belangrijke verbindingen vormen, en vormt een belangrijk onderdeel van het leefgebied van soorten zoals bosanemoon, slanke sleutelbloem, veldleeuwerik en watersnip.

Het herstellen van de natuurlijke waterhuishouding door het verhogen van de grondwaterstand en het sluiten van ontwateringssystemen is van groot belang. Door het implementeren van ecologisch beheer van graslanden, zoals gefaseerd maaien en begrazing, kan het oorspronkelijke karakter van het landschap worden hersteld. Dit zal gunstig zijn voor soorten als watersnip en slanke sleutelbloem, die afhankelijk zijn van vochtige (plas-dras) omstandigheden.

BEDREIGINGEN

De grootste bedreigingen voor dit landschapstype zijn verdroging door ontwatering en de intensivering van landbouwactiviteiten die leiden tot vermesting van de bodem. Dit heeft direct invloed op de vegetatie, waarbij vochtminnende soorten verdrongen worden door droogtetolerante plantensoorten van verstoorde en voedselrijkere bodems. Vaak zijn dit planten die minder bijdragen aan de diversiteit dan andere soorten. Dit heeft groot effect op de hogere trofische niveaus vanwege onderlinge afhankelijkheden in de hele voedselketen.

30

DOELSOORTEN

Alpenwatersalamander, kleine ijsvogelvlinder, watersnip, ooievaar, steenuil, wezel, bosanemoon en slanke sleutelbloem. MAATREGELEN AANLEG EN BEHEER VAN FAUNAPASSAGES

Langs de Hooidonksche Beek ligt een aantal faunapassages. ▪ Opnemen onderhoud van passages in het Groenbeheerplan.

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

3.6 JONGE ONTGINNING ▪ Monitoren effectiviteit van deze faunapassages en waar nodig doorvoeren van verbeteringen. Ook gaan we faunapassages toevoegen. BEHEER VAN RIETOEVERS EN OEVERBEGROEIING

Rietoevers en natuurlijke oeverbegroeiing zijn essentieel voor de biodiversiteit in beekdalen. Beheer richt zich op: ▪ Aanleggen van natuurlijke oevers en eventueel beplanten met streekgebonden plantmateriaal. ▪ Uitvoeren gefaseerd maaibeheer. AANPASSINGEN GERICHT OP HERSTEL VAN HET NATUURLIJKE WATERSYSTEEM

▪ Omvormen van rechte waterlopen naar meanderende patronen om de natuurlijke, historische dynamiek te bevorderen. ▪ Deels dempen van sloten. ▪ Lokaal aanleggen van poelen. STIMULEREN VAN BIODIVERSITEIT OP BOERENERVEN

▪ Realiseren van diverse, inheemse beplanting en rommelhoekjes. ▪ Plaatsen van nestkasten en aanleggen van poelen.

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

HUIDIGE SITUATIE

Dit landschapstype, gelegen aan de oostkant van Nuenen, bestaat uit voormalige heidegronden die zijn ontgonnen tot akkers, vennetjes en (productie)naaldbossen. De focus ligt op een structuurrijk, divers en natuurlijk bos met aandacht voor de invloed van bomen en struiken op bodem- en bosontwikkeling. Dit gevarieerde landschap is een belangrijk habitat voor soorten als heikikker, gevlekte witsnuitlibel, nachtzwaluw en moeraswolfsklauw. BEDREIGINGEN

De belangrijkste bedreigingen zijn verdroging en, door stikstofdepositie, verrijking en verzuring van de bodem. Dit leidt tot de achteruitgang, bijvoorbeeld door vergrassing, van vochtige heidegebieden en een afname van de biodiversiteit. Daarnaast zorgen monoculturen van naaldbossen voor een lage ecologische waarde. GEWENSTE SITUATIE

Het is belangrijk om naaldbossen geleidelijk om te vormen naar gemengde loofbossen en de resterende heiderelicten en vennetjes te beschermen en te herstellen.

Dit kan door gericht beheer, zoals het handmatig verwijderen van opslag, begrazing en het reguleren van het waterpeil in vennen. Het creëren van nieuwe heidegebieden en het herstellen van oude heide, bijvoorbeeld door plaggen, zal bijdragen aan het behoud van karakteristieke soorten als nachtzwaluw en heideblauwtje. DOELSOORTEN

Heikikker, levendbarende hagedis, heideblauwtje, zwarte specht, patrijs, geelgors, eekhoorn, das, kleine zonnedauw, struikhei. MAATREGELEN BOSBEHEER EN -OMVORMING

▪ Gecertificeerd bosbeheer: in de bos- en natuurgebieden wordt gewerkt volgens de richtlijnen van FSC®, Gedragscode soortenbescherming en Gedragscode natuurbeheer. ▪ Omvormen van op houtproductie gericht naaldbos naar gemengd bos om biodiversiteit en hydrologische situatie te verbeteren. Aanplanten van loofbomen op plekken waar voldoende lichtinval is en behouden van naaldbomen als horstbomen.

31

BEHEER VAN HEIDE EN VENNEN

▪ Behoud en herstel van de kwaliteit van heide(relicten) en vennen. ▪ Verbossing van heide tegengaan door gericht beheer, bijvoorbeeld begrazen en verwijderen van zaailingen. ▪ Voorkomen van uitdroging en verlanding van vennen. STIMULEREN VAN BIODIVERSE AKKER- EN WEIDECOMPLEXEN

▪ Aanleggen van bloemrijke akkerranden door spontaan opkomende vegetatie ruimte te geven of in te zaaien met inheems plant- en zaaigoed, zoals gele ganzerik, bolderik en korenbloem.

3.7 HOEVEN EN KAMPEN HUIDIGE SITUATIE

Rondom de kernen Nuenen, Gerwen en Nederwetten ligt een kleinschalig, onregelmatig verkaveld cultuurlandschap met kenmerkende bolvormige akkers, houtsingels, geriefbosjes en natte weilanden. Dit landschap biedt onderdak aan een breed scala aan soorten, waaronder patrijs, veldleeuwerik, korenbloem en das.

32

BEDREIGINGEN

Verlies van landschapselementen door schaalvergroting en intensiever landgebruik vormt een bedreiging voor de biodiversiteit in dit landschap. Vermesting en het verdwijnen van natuurlijke structuren, zoals houtsingels en akkerranden, kunnen leiden tot een afname van soortenrijkdom. GEWENSTE SITUATIE

Behoud en herstel van cultuurhistorische elementen als houtsingels, bolvormige akkers en geriefbosjes is essentieel voor de biodiversiteit in dit landschapstype. Door akkerranden aan te leggen met inheemse planten kan een gunstige leefomgeving gecreëerd worden voor vogelsoorten zoals veldleeuwerik en patrijs. Verder is het bevorderen van biodiverse boerenerven een belangrijke maatregel om de ecologische waarde van het gebied te verhogen. DOELSOORTEN

Iepenpage, boerenzwaluw, ooievaar, patrijs, steenuil, das, eekhoorn, korenbloem en eenstijlige meidoorn.

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

MAATREGELEN HERSTEL VAN BLOK- EN MOZAÏEKVERKAVELING

Het herstellen en versterken van de kleinschalige agrarische structuur met weides en karakteristieke bolle akkers. ▪ Aanleggen en herstellen van houtwallen en hagen met streekgebonden plantensoorten. ▪ Verschralen door beweiden en hooien van weides. ▪ Aanleggen van bloemrijke akkerranden. STIMULEREN VAN BIODIVERSITEIT OP BOERENERVEN

▪ Realiseren van diverse, inheemse beplanting en rommelhoekjes. ▪ Plaatsen van nestkasten en aanleggen van poelen.

3.8 DORPEN EN KERNEN HUIDIGE SITUATIE

Binnen de kernen en bedrijventerreinen van Nuenen, Gerwen en Nederwetten zorgen tuinen, bermen, (laan)bomen en parken voor een groen karakter. In de groenstructuren is de verschillende ontstaansgeschiedenis van de dorpen terug te zien. Onder andere door laanbeplanting aan historische wegen worden verbindingen met het landschap in het buitengebied gevormd.

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

BEDREIGINGEN

Verlies van groen door verstening van o.a. tuinen, bouwen in kernrandzones waardoor verbinding met het omliggende landschap (deels) verloren gaat en afname van voortplantings- en verblijfplaatsen door isoleren van gebouwen. GEWENSTE SITUATIE

In de bebouwde omgeving is échte natuur te vinden die insecten, vogels en zoogdieren voedsel, veiligheid en voortplantingsplekken biedt. Deze natuur staat in verbinding met het omliggende landschap en de daar aanwezige natuurgebieden. Daarnaast draagt het groen bij aan het klimaatbestendig worden van de dorpen, doordat het onder andere schaduw biedt tijdens warme dagen en bijdraagt aan het vasthouden van water. Deze groene woon- en leefomgeving zorgt ervoor dat mensen meer in beweging en in contact met andere mensen komen en zich mede daardoor fysiek en mentaal beter voelen. Tevens leveren de bewoners een bijdrage aan het bevorderen van biodiversiteit in hun eigen leefomgeving.

33

DOELSOORTEN

Kleine watersalamander, dagpauwoog, huismus, gierzwaluw, dwergvleermuis sp., eekhoorn, egel, klimop en wilde lijsterbes. MAATREGELEN AANLEGGEN VAN POELEN EN VIJVERS

▪ (Stimuleren van) aanleg van poelen en vijvers, bij voorkeur met een flauw talud gericht op het zuiden, in particuliere tuinen en in parken. Ook worden wadi’s in woonwijken en op bedrijventerreinen aangelegd. ▪ Aanleggen van natuurvriendelijke oevers. ▪ Oeverbegroeiing (twee)jaarlijks gefaseerd maaien. BEHEER VAN WEGBERMEN, PARKEN EN PLANTSOEN

▪ Gericht op realiseren van bloemrijke bermen en weides, afhankelijk van functie in de openbare ruimte. ▪ Ecologisch beheer; extensief maaien en afvoeren van gras. ▪ Eventueel inzaaien van inheems streekeigen kruidenmengsels. STIMULEREN VAN NATUURINCLUSIEF BOUWEN

De gemeente streeft ernaar natuurinclusief

34

(ver)bouwen en ontwerpen de norm te maken binnen de gemeente in 2028. ▪ Opstellen van prestatie-eisen voor natuurinclusief (ver)bouwen en renoveren. Deze eisen worden verankerd in een omgevingsprogramma. ▪ Onderzoeken of subsidieregelingen opgezet kunnen worden die natuurinclusief (ver) bouwen en renoveren stimuleren.

▪ Organiseren van informatie- en inspiratiebijeenkomsten over belang van biodiversiteit en hoe je als inwoner bij kan dragen aan het versterken daarvan. ▪ Delen van handige tips en links naar informatie om (samen) de natuur te versterken, o.a. via de gemeentewebsite en sociale mediakanalen.

VERGROTEN BOMENBESTAND EN VERMINDEREN OPPERVLAK VERHARDING

▪ Aanplanten van extra bomen in dorpen en kernen. ▪ Aanplant en beheer gericht op vergroten boomkroonvolume. ▪ Omvormen van overbodige verharding naar groen. VERGROTEN BETROKKENHEID INWONERS BIJ BIODIVERSITEIT

▪ Stimuleren en ondersteunen van buurt- en bewonersinitiatieven voor vergroening. ▪ Faciliteren van buurtprojecten zoals vlindertuinen en bijenburchten. ▪ Betrekken van inwoners bij biodiversiteitsinitiatieven vanuit gemeente en succesverhalen delen.

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

35

SAMENWERKING HOOFDSTUK 4:

36

Biodiversiteit in Nuenen kan alleen versterkt worden wanneer er samengewerkt wordt. Iedereen kan een bijdrage leveren, als inwoner, agrariër, ondernemer of vrijwilliger bij een groene groep. In dit hoofdstuk zijn ideeën uitgewerkt hoe samengewerkt kan worden om de biodiversiteit te bevorderen, gebaseerd op: 1. Gedeelde verantwoordelijkheid: het behoud en de versterking van biodiversiteit zijn niet enkel taken voor de gemeente, het is een gezamenlijke inspanning van ons allemaal. 2. Gebiedsgerichte aanpak: maatregelen afgestemd op de specifieke kenmerken van het gebied en de daar levende soorten hebben de grootste kans van slagen. 3. Kennisdeling en participatie: betrokkenheid en kennis van inwoners zijn essentieel om effectieve, breed gedragen maatregelen te ontwikkelen en nemen.

4.1 INWONERS Inwoners hebben belang bij een gezonde leefomgeving, recreatiemogelijkheden en behoud van de lokale identiteit: dorps, groen, gezellig en rustig. Er is een groeiend besef onder inwoners van het belang van biodiversiteit hierbij. BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

Een aantal acties om positief aan dit thema bij te dragen: ▪ In de eigen tuin: je kunt je tuin natuurvriendelijker maken door inheemse planten te kiezen, verharding weg te halen, een variatie aan inheemse plantensoorten te gebruiken, hoogteverschillen te creëren, een poel, vijver of moerasje aan te leggen, nestkasten op te hangen en schuilplaatsen voor dieren te creëren. ▪ In de eigen buurt: heb je een idee om je buurt groener te maken, zoals het aanleggen van geveltuintjes of bijentuinen? De gemeente helpt je via het e-loket graag om je initiatief te realiseren of neem telefonisch contact op. ▪ De gemeente ondersteunt met informatie en praktische tips, o.a. over subsidiemogelijkheden, via de gemeentewebsite, sociale media en tijdens informatie- en inspiratiebijeenkomsten. ▪ Het IVN organiseert activiteiten en cursussen en heeft verschillende werkgroepen waar je je bij aan kan sluiten. Zo zijn er diverse mogelijkheden voor inwoners om betrokken te zijn bij het beheer van onze groene leefomgeving, bijvoorbeeld door bomen te knotten en bijen- en vlindertuintjes te onderhouden.

NATUUR IN HET DORP Nuenen kent veel stukjes groen die in eigendom van de gemeente zijn. Een aantal jaar geleden kwam er een initiatief vanuit het IVN om deze stukjes in de bebouwde kom in te zetten voor het behoud van bijen en daarmee ook andere insecten. Het loslaten van het beheer van openbare ruimte ligt altijd gevoelig bij een gemeente. Het gaat dan om vertrouwen en durven loslaten. Het IVN is hierbij een zeer betrouwbare en deskundige partner. Op verschillende plaatsen in het dorp zijn mooie percelen met bloemen verschenen waarvan veel insecten gebruikmaken. Het blijft niet alleen bij de meer gewone soorten, er worden ook bijzondere soorten waargenomen die dankzij de veldjes een leefgebied hebben gekregen. Vanuit hier kunnen soorten zich bijvoorbeeld via tuinen verder verplaatsen. Met deze relatief kleine omschakeling van het groenbeheer in de openbare ruimte kunnen meteen resultaten bereikt worden om de biodiversiteit te vergroten.

37

VADERLAND

4.2 AGRARISCHE BEDRIJVEN

4.3 KLEINE EN GROTE ONDERNEMINGEN

Op de locatie van een melkrundveehouderij bij Nederwetten ontstaat de locatie Vaderland waar gasten kunnen genieten van hetgeen de locatie biedt. Dit gebeurt letterlijk vanuit het restaurant waar eten wordt geserveerd dat ter plaatse, of bij bedrijven in de buurt, wordt geproduceerd. Daarnaast wordt een graslandperceel omgevormd naar een meer natuurinclusief gebruik. De pomp, die nu zorgt dat het perceel wordt afgewaterd, wordt stilgezet. Hiermee blijft het water langer in het gebied en kan in de bodem trekken. Om meer ruimte aan het water te geven worden de sloten voorzien van flauwe oevers en wordt er een poel aangelegd. Een klein deel zal beplant worden met bomen die tegen natte voeten kunnen. De zo gerealiseerde variatie in leefgebieden geeft nieuwe soorten een kans zich te vestigen. Daarbij wordt het leefgebied van soorten uit het beekdal van de Dommel vergroot. Het opnemen van ontwikkeling en beheer van natuur en landschap als groene dienst binnen agrarische bedrijven biedt nog veel kansen voor de biodiversiteit.

Als ondernemer in ons buitengebied ben je een belangrijke partner bij het behoud en de versterking van biodiversiteit op het platteland. Het gaat immers over de omgeving waar je dagelijks werkt en die vaak je eigendom is. Wat je kunt doen:

Bedrijven hebben belang bij biodiversiteit vanuit het perspectief van duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO). Vanuit bedrijven is een groeiende interesse in natuurinclusieve bedrijfsvoering. Als ondernemer of bedrijf in Nuenen kan je biodiversiteit integreren in je bedrijfsvoering en zo bijdragen aan een groenere en gezondere leefomgeving:

38

•

•

Agrarisch natuurbeheer: door te kiezen voor natuurvriendelijke maatregelen, zoals het inzaaien van akkerranden met gebiedseigen bloemenmengsels, het creëren van een poel of habitat voor weidevogels, kun je de biodiversiteit op je land verbeteren. De gemeente heeft hiervoor subsidieprogramma’s samen met de Provincie Noord-Brabant, het Brabants Landschap en Waterschap De Dommel. Groenblauwe dooradering: door samen te werken met je buren en de gemeente kun je helpen om ecologische verbindingen tussen natuurgebieden te creëren, zoals met houtwallen en singels. Dit versterkt niet alleen de natuur, maar kan ook jouw bedrijfsvoering ten goede komen. Deze is immers gebaat bij schoon water, bestuiving door insecten en een goede bodemkwaliteit.

▪ Natuurinclusief bouwen en terreininrichting: door groene daken en gevels te integreren of bijvoorbeeld een poel of wadi aan te leggen, kun je bijdragen aan de biodiversiteit terwijl je je bedrijfspand duurzamer en aantrekkelijker maakt. ▪ Vergroenen van bedrijventerreinen: samen met de gemeente of provincie kun je bedrijventerreinen ecologisch beheren en vergroenen, bijvoorbeeld door groene zones aan te leggen en insectenhotels te plaatsen. Dit draagt niet alleen bij aan biodiversiteit, maar ook aan een prettiger werkklimaat. ▪ MVO en biodiversiteit: biodiversiteit kan een waardevolle toevoeging zijn aan je beleid voor MVO. De gemeente kan je hierbij ondersteunen.

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

4.4 GROENE GROEPEN

4.5 PARTNERS

DOMMELDAL UIT DE VERF

Groene groepen liggen in het verlengde van inwoners, maar zijn meer georganiseerd om bij te dragen aan behoud en herstel. Voor deze groep is natuur en biodiversiteit van grote waarde waarbij veelal de focus uitgaat naar praktisch natuurbeheer en soorteninventarisatie en -monitoring. Dit zijn voor de gemeente relevante activiteiten en daarom vormen dit interessante groepen om de samenwerking mee op te zoeken of te intensiveren. Wat je kunt doen:

WATERSCHAP DE DOMMEL

Noord-Brabant is gevormd door de beken die van zuid naar noord door de provincie lopen. Deze natte gebieden vormen het groene tegenwicht van de dorpen en steden die vaak op de drogere gronden tussen de beken en voormalige heidegebieden liggen. De gemeenten Nuenen, Son en Breugel, Eindhoven en Geldrop-Mierlo werken samen met Waterschap De Dommel, Brabants Landschap en Staatsbosbeheer aan het project Dommeldal uit de Verf. Het doel is om zoveel mogelijk gronden in het beekdal van de Kleine Dommel en de Dommel beschikbaar te krijgen voor natuurontwikkeling. Alle grondeigenaren zijn benaderd en geïnformeerd over hoe men zelf natuur kan ontwikkelen of om natuur onderdeel te laten zijn van hun bedrijfsvoering. Hiervoor zijn ook verschillende subsidies en vergoedingen beschikbaar. Soms wordt er grond geruild of aangekocht door één van de deelnemende partners.

▪ Inzetten en delen van kennis en expertise: de gemeente nodigt je uit om je kennis en ervaring in te brengen bij het ontwikkelen en uitvoeren van biodiversiteitsmaatregelen. Samen kunnen we effectieve oplossingen creëren. ▪ Monitoring: je kunt helpen bij het monitoren van de biodiversiteit in Nuenen. Dit levert waardevolle data op die het gemeentelijk beleid versterken en verbeteren. ▪ Vrijwilligerswerk: onmisbaar voor het onderhoud en behoud van natuurgebieden. De gemeente ondersteunt je graag om nog meer impact te maken.

BIODIVERSITEITSPLAN GEMEENTE NUENEN DECEMBER 2024

Het waterschap heeft een sleutelrol in het borgen van de waterkwaliteit en -beschikbaarheid en daarmee ook het versterken van de biodiversiteit in en rond Nuenen: ▪ Verbeteren van waterkwaliteit: het waterschap werkt aan het monitoren en verbeteren van de waterkwaliteit, bijvoorbeeld door het verminderen van nutriëntenafvoer vanuit de landbouw of het aanleggen van natuurvriendelijke oevers. ▪ Combineren van waterberging en biodiversiteit: door projecten te realiseren die waterberging combineren met biodiversiteitsdoelen, zoals wadi’s en infiltratiezones, kunnen we samen zorgen voor een robuuster ecosysteem. ▪ Integraal waterbeheer: een belangrijke stap om biodiversiteit te versterken is het bevorderen van integraal waterbeheer. Hierbij wordt rekening gehouden met zowel de waterbehoeften van natuur als landbouw.