2024-09 Raadsinformatiebrief monitoring Leefbaarheid - Bijlage 2 rapport AiREAS

Nuenen

1

Meetproject Nuenen 2018 - 2022 Samengevoegde documenten Jean-Paul Close STIR voor AiREAS December 2022

Inhoud: ● ● ● ● ● ● ●

Inleiding Hoofdstuk 1 - Samenwerkingsvoorstel Hoofdstuk 2 - Verslag fase 1 Hoofdstuk 3 - Situatie naar fase 2 Hoofdstuk 4 - Wettelijke normen Hoofdstuk 5 - Verslag fase 2 Eind overwegingen AiREAS

Pag. 2 Pag. 3 Pag. 14 Pag. 32 Pag. 41 Pag. 45 Pag. 74

Nuenen

2 Inleiding Verschillende documenten zijn geproduceerd gedurende deze vier jaar van samenwerking aan een luchtkwaliteit meetcampagne als AiREAS Nuenen. Verschillende betrokkenen opperden om de verschillende stukken te bundelen. Dat zou de leesbaarheid bevorderen, zeker voor mensen die pas gaandeweg betrokken zijn geraakt. Voor de leesbaarheid en het gemeenschappelijk proces is het belangrijk het volgende in acht te nemen: 1. AiREAS zijn we samen, zie de beschrijving wat AiREAS is hieronder. Het is in ieder geval geen bedrijf waar je dingen aan uitbesteedt. Het is een samenwerking. 2. Er zijn twee manieren om informatie te ontvangen, zoals dit verslag: a. om een mening te vormen. Men toetst dan de informatie aan eigen beelden en belangen en komt dan al dan niet kritisch terug of het past of niet bij een eigen beeldvorming. Er ontstaat dan gemakkelijk een meningsverschil, een welles-nietes discussie en een panorama van voor en tegenstanders. Dat is niet wat we willen. Het verslag is geschreven door één van de partners. Men had ook zelf de moeite kunnen doen, maar niet gedaan. b. om er iets mee te doen. Dan verwerkt men de informatie en tracht hier een vervolg aan te geven, zelf of samen. Dat kan door verbeteringsvoorstellen te doen, iets nieuws voor te stellen of de informatie te gebruiken voor eigen innovatieplannen. Dit laatste is wat het verslag beoogd.

AiREAS is een initiatief van Stichting STIR1 binnen de kaders van Sustainocratie (duurzame menselijke vooruitgang en real time democratie) waarin een aantal essentiële voorwaarden van ons (voort)bestaan als mens centraal staan als gemeenschappelijk te dragen verantwoordelijkheid. STIR creëert prioriteit clusters van integrale samenwerking tussen alle maatschappelijke belangenpartijen (de vier poten aan de maatschappelijke tafel: overheid, burgers, ondernemers en kennisinstellingen). AiREAS is zo'n cluster dat zich concentreert rondom de 1

Stichting Transformation, Indexation and Research (STIR) is opgericht in 2009 om te experimenteren met de visie van duurzame zekerheden door bepaalde natuurwetten voor het voortbestaan van het leven ter harte te nemen in onze maatschappelijke samenhang en ontwikkeling. De natuurwetten bestaan uit vijf kernwaarden: gezondheid, veiligheid, samenredzaamheid (cocreatie), bewustwording en de invulling van onze dagelijkse basisbehoeften (water, lucht, voeding en warmte).

Nuenen

3 gemeenschappelijke verantwoordelijkheid voor onze gezondheid en een gezonde leefomgeving. AiREAS heeft geeft geen personeel, geen gebouwen, geen eigen middelen. De coöperatieve bestaat louter uit een grote diversiteit aan partners die samen achter deze verantwoordelijkheid staan en met elkaar op zoek gaan naar het herstel en de waarborging van deze prioriteit. AiREAS neemt geen verantwoordelijkheden over maar verbindt een ieder (mens en instanties) aan elkaar om samen de verantwoordelijkheid met elkaar te delen en uit te voeren. “wat je zelf kunt doe je zelf, wat te complex is dat doen we samen” Binnen deze context zijn eind 2018 afspraken gemaakt om als eerste stap voor Nuenen te beginnen met het “onzichtbare zichtbaar” te maken voor de verschillende belangenpartijen in de gemeente. De gemeente Nuenen stelde een financiële bijdrage beschikbaar om met opkomende (low cost) meettechnieken inzichten op te bouwen over de lokale luchtkwaliteit. AiREAS deed het verbindende werk dat in deze verslaglegging tot uiting wordt gebracht. Jean-Paul Close Oprichter Stichting STIR Mede-oprichter AiREAS

Hoofdstuk 1 Het begin

Samenwerking Gemeente Nuenen Partner 1: AiREAS coöperatieve vereniging voor gezondheid, luchtkwaliteit en mobiliteit Klaverhoekseweg 12b, 5681PX Best Voorzitter: Jean-Paul Close Penningmeester: Marco van Lochem Tel: 0654326615 www.aireas.com

Nuenen

4 Partner 2: ● Gemeente Nuenen Andere partners: ● Stichting STIR (Stad van Morgen), Van Gorkumlaan 145, 5641WP Eindhoven, afdeling COS3I voor sociale inclusie en innovatie. Jean-Paul Close, tel: 0654326615, www.stadvanmorgen.co en www.stadvanmorgen.com ● Lokale dorpsraden en burgerparticipatie teams in Nuenen 2. Titel van het project

Nuenen Gezond 3a) Over welk leefbaarheidsprobleem gaat het? De bewoners en het bestuur van Nuenen, vertegenwoordigd door bovenstaande organisaties, ervaren overlast van luchtvervuiling en geluidshinder die door verschillende bronnen worden veroorzaakt, vooral veel doorgaand verkeer over drukke wegen. Er zijn nog vele andere bronnen van overlast, zoals industriële en agrarische of veeteelt activiteiten in de regio en daarbuiten. Stress, bezorgdheid en gezondheidsklachten stijgen terwijl de bewoners juist willen wonen in gezonde omstandigheden. 3b) Over welk gebied gaat het? ● Gemeente Nuenen In de mobiliteitsvisie geeft Nuenen aan het huidige leefbaarheidsniveau te accepteren, maar deze mag niet verslechteren. Nuenen hanteert daarom het zogenaamde ‘stand still’ principe. Dat is een bijzonderheid in de regio. Met het mobiliteitsbeleid streeft de gemeente minimaal naar het behoud van het huidige leefbaarheid niveau van 2019. Voor beleidsmakers in de gemeente is het daarom belangrijk om inzicht te krijgen in de werkelijke overlast situatie en gezondheidseffecten en risico’s voor de inwoners. Infrastructuur keuzes dienen te worden gemaakt en kunnen op deze manier onderbouwd worden met inzichten.

Tevens kan van de gelegenheid gebruik gemaakt worden om burger bewustwording te creëren over het eigen gedrag en betrokkenheid bij het veroorzaken van luchtvervuiling en de maatregelen die men kan nemen om het eigen welzijn en dat van anderen te vergroten. Ook liggen hier mooie innovatie en educatie kansen voor het lokale middelbaar onderwijs (Plein College Nuenen, bijvoorbeeld) 3c) Om hoeveel mensen gaat het? In de gemeente Nuenen wonen ongeveer 23.000 inwoners. Luchtvervuiling en geluidshinder tast iedereen aan, ongeacht of men de overlast bewust ervaart. Mensen die er specifiek last van hebben zijn degenen die long, ademhaling of

Nuenen

5 hartproblemen hebben, emotionele stress ervaren door momenten van geluidsoverlast, psychische problemen ervaren door gevoel van onveiligheid, enz. Deze groep, die bewust omgaat met de overlast is groeiende. De gaat in dit voorstel om de gehele gemeente Nuenen, inclusief Gerwen, Eeneind, Nederwetten, enz. 3d) De beoogde oplossing van het probleem De basis van deze samenwerking is gericht op beleidsondersteuning voor belangrijke infrastructuur keuzes die gemaakt dienen te worden en die tevens de leefbaarheid en het welzijn in Nuenen dienen te bevorderen. Tevens is het gericht op datgene wat inwoners zelf kunnen doen om de leefbaarheid van hun eigen situatie te verbeteren. Dat is geen eenvoudige opgave mede door de diversiteit van vervuilende bronnen en de geografische spreiding van mogelijke oorzaak en gevolg. Daarbij komt ook dat er vervuiling patronen voorkomen die niet van lokale oorsprong zijn en een vertekend beeld kunnen geven van de actuele lokale situatie. Daarom wil de gemeente Nuenen met haar inwonersgroepen: ● ●

●

voor zichzelf middels metingen inzichtelijk maken waar nu echt de overlast vandaan komt en hoe groot deze is? zelfstandig als burger of via beleid van de gemeente maatregelen kunnen nemen die de individuele leefbaarheid vergroten en verbeteren wanneer de inzichten eenmaal duidelijk zijn. op een onafhankelijke manier gegevens verzamelen om de onderhandeling met de verschillende bronnen en belangenpartijen te onderbouwen.

Men heeft verkozen om via lidmaatschap met AiREAS (www.aireas.com) deze behoefte gestalte te geven. AiREAS: AiREAS is een burgerinitiatief vanuit de Stad van Morgen (Stichting STIR) (www.stadvanmorgen.com) om als multidisciplinaire (overheid, burgers, innovatief ondernemerschap, wetenschap en onderwijs) samenwerking zorg te dragen voor lucht en omgevingskwaliteit, volksgezondheid en mobiliteit. AiREAS onderzoek in Eindhoven heeft uitgewezen de blootstelling aan luchtvervuiling wordt veroorzaakt door de oude industrieel economische politieke werkelijkheid van een consumptie en herstel maatschappij (Treatment Continuüm) die door onze huidige levensstijl in stand wordt gehouden. Door onze levensstijl aan te pakken vanuit onze menselijke kernwaarden, zoals gezondheid en veiligheid, veranderen ook de politieke economische kaders. Daardoor is vanuit AiREAS o.a. het burgerinitiatief COS3i (sociale inclusie) en School of Talents (participerend leren) in de wijken ontstaan dat zich richt op sociale inclusie en innovatie processen voor een

Nuenen

6 gezonde leefomgeving en levensstijl. AiREAS meet dan de vooruitgang en geeft positieve feedback.

Enkele partners waarmee AiREAS samenwerkt in Eindhoven In het geval van Nuenen levert de focus op de eigen gezondheid op vele fronten een sterke argumentatie over de effecten van de verschillende bronnen en de innovatieve plannen voor de toekomst. Het schept tevens de dialoogkaders met de bevolking om maatregelen in de wijken ter harte te nemen die de leefbaarheid, het welzijn, en uiteindelijk de intrinsieke “waarde” van de wijken inclusief kwaliteit van leven verhogen (Wellness Continuüm).

Nuenen

7 Hierin wordt een preventieve en proactieve benadering gehanteerd die wetenschappelijk het “Wellness Continuüm” wordt genoemd. Dat wil zeggen dat vanuit bewustwording, educatie en harmonisering, samen met de politieke economische en natuurlijke werkelijkheid gezocht wordt naar de optimale welzijns opties en prioriteiten, zowel door individuele gedragsaanpassingen als onderhandeling met betrokken partijen. AiREAS meetinfrastructuur aanpak en opties Met het hogere doel van een Gezonder Brabant werkt AiREAS op twee maatschappelijke niveaus: ● ●

Institutioneel, samen met de regionale overheden (gemeente, provincie, RIVM, Rijkswaterstaat, enz) en semioverheid (Omgevingsdienst Z.O. Brabant, GGD). Ondernemend burgerparticipatie

Bij ondernemende participatie gaat het om de leefomgeving van betrokkenen wijkbewoners en hun concrete situatie binnen de regio. Bij de een is het overlast van de A270, de ander het vliegveld, een afvalverwerkingsbedrijf of Aquabest, om maar wat voorbeelden te noemen. Dat valt niet institutioneel op te lossen vanuit een generiek beleid maar vergt gefocuste inzichten op uiterst lokale prioriteiten, gezien vanuit de mens, de natuur en het natuurlijke menselijke belang. Ook de meetinstrumenten zijn daarop afgestemd en verschillen in aantal en kwaliteit per situatie. AiREAS hanteert hierdoor vier verschillende technologische en prijsniveaus voor het meten onder de verschillende omstandigheden, die elk een prijsklasse, toepassing en kwaliteit vertegenwoordigen. Type

Prijsklasse

Toegepast

Q1

Hoogwaardige, juridisch 100.000€ gehomologeerde apparatuur

RIVM - centrale overheid

Q2

Hoogwaardige, gekalibreerde en gevalideerde apparatuur. Gemeentelijke lantaarnpalen

5 tot 15.000€

AiREAS Eindhoven sustainocratische samenwerking, ODZOB

Q3

Middelmatige, gekalibreerde en gevalideerde apparatuur, WIFI

500 tot 2500€

Nijmegen, AiREAS, Helmond burgerinitiatieven

Q4

Lage kwaliteit en niet gevalideerde apparatuur. Verlangt wat lokaal knutsel werk en WIFI

50€ - 250€

Over heel Nederland en Europa. Vooral effectief in grote hoeveelheden burgerinitiatieven. Vuurwerk piek test 2016/2017 van het RIVM

Nuenen

8

Voor de institutionele ruggengraat van het meetnetwerk wordt vooral gekeken naar niveau 1 en 2 (Q1 en Q2 in de tekening). Dat doet AiREAS samen met organisaties zoals ODZOB, TNO, IRAS, ITC, enz. Het risico bestaat hierin dat, door de focus op beleidsbelangen in een politieke economisch context van grote lijnen, de menselijke wijk of regio gerichte belangen, op basis van natuurlijke kernwaarden, ondergeschikt raken. Vooruitstrevende burger context gerelateerde argumentatie opbouwen levert meer resultaat op dan kritiek en weerstand. Door te investeren in extra data dan wat de overheid zelf verzamelt kan voor beide partijen een verrijkende dialoog en actieplan ontstaan. Zeker als menselijke kernwaarden zoals gezondheid en veiligheid vasthoudend worden aangevoerd als voorwaarde voor gebiedsontwikkeling en innovatie. Meten is meer dan weten AiREAS heeft drie kwaliteitskaders bepaald voor haar meetactiviteiten. 1. De kwaliteit van de oorsprong van data. Lage kwaliteit wordt goedgemaakt door volume. Het gaat dan niet om de absolute waarden maar de relatieve ten opzichte van elkaar en het verleden. Hoge kwaliteit moet ook gevalideerd worden ten opzichte van eventuele kennis. Daarom werkt AiREAS met alle vier de kwaliteitsniveaus van instrumenten ook al worden deze niet altijd door AiREAS beheert. Ze dienen wel om datakwaliteit te relativeren en naar waarde in te schatten. 2.

De kwaliteit van verwerking en beoordeling van data. Eenzijdige meetdata zegt niets

Nuenen

9 behalve dat het omhoog en omlaag gaat. Er valt alleen wat over te zeggen als deze gerelateerd wordt aan andere gegevens binnen een context. Bijvoorbeeld wanneer een correlatie gezocht wordt tussen verkeersintensiteit en luchtkwaliteit of geluidsmetingen. Of het aantal vrachtwagens en fijnstof. Of de niveaus van O3 (Ozon) en ademhalingsklachten in de wijk. 3. De kwaliteit van de presentatie van data voor applicaties en maatregelen. Het is niet gemakkelijk om van de fase van meten en weten naar die van maatregelen te komen. Data over hoe slecht we het allemaal doen is niet altijd afdoende om mensen of instanties te prikkelen er ook daadwerkelijk iets mee te doen. Andere prioriteiten dienen vaak als excuus. De presentatie van de data dient derhalve positieve prikkels op te leveren zowel bestuurlijk als bij burgers en innovatieve ondernemers.

Sociologische aanvulling met COS3I COS3I is het zusje van AiREAS voor sociale innovatie en inclusie in de wijken rondom menselijke kernwaarden zoals gezondheid, veiligheid, samenredzaamheid en bewustwording. Hierin worden 4 niveau’s gekend: 1. Geen betrokkenheid bij het thema. Men klaagt, verwijst naar de overheid maar ziet geen enkele eigen verantwoordelijkheid. Vaak redeneert men vanuit “ik wist het niet” of “ik dacht dat het niet mocht” of “geen tijd”. 2. Passieve betrokkenheid. Men is zich bewust en houdt rekening met de situatie maar is er niet actief mee bezig. 3. Actieve betrokkenheid. Men is geïnteresseerd, doet mee en past hier en daar het leven aan door nieuwe keuzes te maken (bijvoorbeeld op de fiets in plaats van de auto) 4. Ondernemende betrokkenheid. Men bedenkt zelf nieuwe oplossingen en daagt

Nuenen

10 anderen uit mee te doen in het goede voorbeeld. COS3I tracht de omwonenden te begeleiden naar een nieuwe verhouding tussen 1, 2, 3 en 4. Normaliter is die verhouding over 100 personen: 98, 1, 1, 0. Ideaal zou een transitie het eerste jaar gaan naar 76, 20, 7, 3 en het tweede jaar 60, 20, 14, 6. Op een gegeven moment vindt een omslag plaats naar integrale betrokkenheid. De COS3I en AiREAS kennis wordt overgedragen aan de wijkstructuren en teams zodat men op termijn het zelf kan doen en overnemen. AiREAS voorstel Nuenen Na gesprekken met de gemeente Nuenen en al eerder met enthousiaste lokaal actieve inwoners is dit plan samengesteld. Belangrijke elementen die volgens beiden naar voren moeten komen: ●

● ●

●

● ● ● ● ● ●

We willen gesprekspartner blijven met het beleid en daarom vergelijkbare data vergaren als de Omgevingsdienst via AiREAS. De focus op meetsystemen dient daarop aan te sluiten en derhalve vooral in de sfeer van Q2 en Q3 plaatsvinden. Er staan nog geen meetstations van AiREAS in het gebied. Q3 meetapparatuur dient toegevoegd te worden omdat de Airboxen geen geluid meten. Intemo is een lokaal technologisch bedrijf dat zowel deze technologie kan leveren als bijdragen in het creëren van een lokale visie door fijnmazige inzichten te leveren die de Q2 van AiREAS aanvullen. Q4 meetapparatuur komt van een andere partner en vergt knutselwerk. Maar deze technieken kunnen inzichten geven over de binnen versus buiten situatie van bewoners thuis. AiREAS zal periodiek (1 keer per jaar) een wetenschappelijke onderbouwd rapport produceren over de situatie in de regio volgens reële meetgegevens. AiREAS helpt in het weergeven van de data voor burger beeldvorming door het creëren van een algemeen toegankelijke cockpit. AiREAS met haar partners en lokale wijkbewoners zorgen voor het onderhoud en optimaal functioneel houden van het netwerk AiREAS helpt mee met het bepalen van maatregelen en het meten van verbeteringen via het meetnetwerk Het project heeft om te beginnen een duur van twee jaar.

Alle data wordt open beschikbaar gesteld voor burgers, beleid, innovatief ondernemerschap, onderwijs en wetenschap

Te verwachten resultaten Uiteindelijk willen we: ● bepalen wat we onder de stand-still verstaan en hoe we deze inzichtelijk kunnen maken. ● dat iedereen minstens het gevoel krijgt dat er iets concreets gedaan of gefaciliteerd wordt, ● dat voor de specifieke gevallen de eigen en gemeenschappelijke maatregelen leiden tot beduidende verbeteringen (bijvoorbeeld 50% minder hinder) ● dat in sommige gevallen de hinder in zijn geheel wordt opgelost. Betere inzichten

Nuenen

11 ●

●

●

● ●

● ●

● ●

duidelijke inzichten over de vervuilingsproblematiek in de wijken op gebied van lucht en geluid middels een eigen wijkgerichte meet cockpit voor algemeen gebruik door de bewoners, leefbaarheid en innovatie teams duidelijke inzichten over de verschillende bronnen die de vervuiling en overlast veroorzaken, zowel door de wijkbewoners zelf veroorzaakt, de specifieke oorzaken van de snelwegen, bedrijven en het vliegveld, en dat wat van geheel andere bronnen komt. de data wordt open ontsloten voor gebruik door lokale overheid, RIVM, bewoners en innovatief ondernemerschap Verlaging/vermindering overlast het onzichtbare zichtbaar maken zodat men kan relativeren met rust verbetering en stressvermindering. advies van aanpak voor individuele maatregelen voor de bewoners van de wijk zelf op individueel niveau. Iedereen reageert anders op prikkels waardoor individuele oplossingen belangrijk zijn. duidelijke, breed gedragen bijeenkomsten waarin omwonenden kennis kunnen maken met de inzichten, innovaties en goede voorbeelden. onderbouwd onderhandelingsmateriaal voor gesprekken over gezondheid en leefbaarheid met organisaties zoals Rijkswaterstaat, de gemeente, provincie, industrieën en het vliegveld. meetkundig volgen van het resultaat van maatregelen en het leveren van feedback volgens regelmatige rapportage stap voor stap meetbare verbeteringen in de leefbaarheid door toegepaste innovaties.

Aanvraag voor middelen Nuenen geeft aan dat er in 2018 25.000€ door de Gemeenteraad is toegekend voor een eerste meetfase. Dit wordt in 2019 verder aangevuld. Daarom kunnen we in fasen werken: Fase 1: Eerste meet prioriteiten in Nuenen langs hoofdwegen Netwerkelement

Aantal

Doel

Budgetaanvraag

Q3 sensoren geluid en fijnstof vaste installatie

3 stuks

Inzicht over geluid en luchtvervuiling. Modulaire vaste kastjes

7.500€

Q3 sensor

1 stuks

Verplaatsbare element voor specifieke meting wensen

2.500€

Q4 sensoren draagbare broekriem versies

15 stuks

Voor binnen en buiten metingen thuis

3.000€

Data communicatie Wifi, G3 of G4

3 stuks via G4 15 stuks via

Data automatische verzamelen in een DB

400€ per G4 aansluiting per jaar = 1200€ per jaar

Nuenen

12 Wifi

= 2400€ 2 jaar

Data opslag via AiREAS

2 jaar

verwerking/visualiseren

1.500€ per jaar a 2 jaar = 3.000€

Onderhoud

2 jaar

dmv vervanging

1.500€ per jaar a 2 jaar = 3.000€

Visualisatie cockpit Nuenen

1

SW ontwerp

6.000€

Onafhankelijk rapport

2 (1 x per jaar)

Onderbouwde onderhandeling

3.000€

Coördinatie, advies, training samenwerking aan gezondheid COS3I

10%

AiREAS met ODZOB, RIVM, RWS en vele anderen.

3.500€

Stimulans sociale innovatie

Onvoorzien en extras Algehele coördinatie

10%

Reiskosten, kleine extra kosten

500€

AiREAS

3.500€ Totaal fase 1: +/- 35.000€

Fase 2: Verder te bepalen meetprioriteiten, uitrol naar woonwijken en kernen Fase 3: Verbinding met ILM 2.0 dat regiobreed wordt uitgerold in samenwerking met ODZOB. 3e) Globale tijdsfasering fase 1 Vanaf het moment van het beschikbaar stellen van het aangevraagde bedrag: 1e kwartaal (Eind 2018)

2e kwartaal (Begin 2019)

3e kwartaal

4e kwartaal

Locatiebepaling meetstations Voorbereiding lokale participatie

Metingen

Metingen

Metingen

Training lokale vrijwilligers en ondersteuning

Installatie en testen apparatuur

Analyse inzichten

Analyse inzichten

Bijeenkomst over

Bijeenkomst over

Opzetten lokale wijkcockpit Bijeenkomst eerst

Nuenen

13 resultaten meetgegevens (nulmeting)

5e kwartaal

6e kwartaal

inzichten en maatregelen

7e kwartaal

inzichten en maatregelen

8e kwartaal

Metingen

Metingen

Metingen

Metingen

Analyse inzichten

Analyse inzichten

Analyse inzichten

Analyse inzichten

Bijeenkomst over inzichten en maatregelen

Bijeenkomst over inzichten en maatregelen

Bijeenkomst over inzichten en maatregelen

Bijeenkomst over inzichten en maatregelen

Bijeenkomst continuïteit en financiering

Continuïteitsplanning go/no go

Continuïteits planning

3f) Uitvoerende partners De werkzaamheden worden uitgevoerd door samenwerkingsverband AiREAS. De belangrijkste partners voor deze wijkgerichte aanpak zijn: ● ● ● ● ● ● ● ●

Intemo - Q3 sensoren Scapeler - Q4 sensoren VTec - Q4 sensoren School of Talents - cockpit COS3I Stad van Morgen - sociale innovatie RIVM en GGD - mede-analyses Gemeente Nuenen - eventuele infrastructuur voor meetpalen Dorps en wijkraden in de Gemeente Nuenen die zich bij AiREAS aansluiten - lokale prioriteiten

Allen zijn via AiREAS vertegenwoordigt. AiREAS zorgt voor overleg op basis gelijkwaardigheid tussen de deelnemers en gefocust op het hogere doel van leefbaarheid en kwaliteit van leven. 3g) Data wordt open gepresenteerd. Geen beschermde innovaties, alleen open.

AiREAS December 2018

Nuenen

14 Hoofdstuk 2 Definitief verslag - Fase 1 Nuenen Periode Juni 2019 - Mei 2020 Context Al geruime tijd wordt gevraagd om samen met elkaar in Nuenen te kijken waar we staan na ruim een jaar samenwerking op gebied van het meten van luchtkwaliteit en het creëren van brede participatie in gezondheid gedreven samenwerking. Een aantal redenen lokten steeds vertragingen uit. Vraagtekens en onduidelijkheid bij de meetresultaten van de vaste Intemo meetopstellingen. Het voorbereiden van een analyse en presentatie van de data van de draagbare kastjes. Het huren van een onafhankelijk locatie buiten de gemeente voor een presentatie. Enz. Uiteindelijk hebben we de knoop doorgehakt en is op 5 Maart een groepje samengekomen om te kijken waar we staan met het oog op het organiseren van een grotere bijeenkomst op basis van voorbereidingen. Corona vanaf 15 Maart deed sindsdien de rest. In overleg hebben we nu het laatste verslag en presentatie als uitgangspunt genomen om de mix (goed en tegenvallende) ervaringen van het eerste jaar vast te stellen, af te sluiten en als basis te nemen voor vervolgstappen. Wat hebben we bereikt in deze 12 maanden? ● Er zijn vier vaste meetstations van het Helmondse bedrijf Intemo geleverd en op gezamenlijk gekozen strategische, vaste plekken geplaatst. De eerste is geïnstalleerd op 26 Maart 2019 bij Nuenense inwoners thuis.

● Op 11 juni zijn in het Weverkeshof door het Eindhovense bedrijf Vtec 5 draagbare sensoren uitgelegd en uitgedeeld aan 5 vrijwilligers voor mobiele metingen in en rondom Nuenen. ● Verschillende kennismakingsbijeenkomsten hebben plaatsgevonden om steeds meer partijen te betrekken bij de metingen en het overleg. ● Vtec heeft een analyze gemaakt en verwerkt in een presentatie over de draagbare kastjes ● Meer nieuwe vragen dan concrete antwoorden

Ervaringsopbouw met de toegepaste technologie en burgerparticipatie

Nuenen

15 Gebruik maken van sensoren van verschillende leveranciers leverde onverwacht uitdagingen op waar geen rekening mee was gehouden tijdens de opstart van het project. Leveranciers stellen meetstations samen op basis van hun eigen specificaties en productprestaties. Zij kiezen hun eigen sensor componenten in de wereldmarkt van sensoren. Elke sensor werkt op een eigen manier met een geheel eigen vorm van verwerking van gegevens. De vaste meetstations van Intemo leverden per direct vraagtekens op zodra inwoners zelf naar de meetgegevens gingen kijken. De meeste deelnemers aan het meetproces zijn mensen met een hoog opleiding- of deskundigheidniveau die kritisch de metingen bekeken. Hun deelname aan het project was niet alleen ideologisch vanuit gezondheid, politiek vanuit belangen of boosheid. Men was ook erg nieuwsgierig naar de werking en interpretatie van de meetgegevens. Al snel werden onduidelijkheden geconstateerd waar de fabrikant mee werd verrast. Deze had organisatorisch geen bevredigend antwoord op de terugkoppeling. Landelijk is de uitdaging aangegaan om wel tot bevredigende antwoorden te komen met betrokkenheid van allerlei fabrikanten, TNO en RIVM. In fase 1 heeft deze apparatuur nog geen gegevens opgeleverd waarmee we naar tevredenheid rapportage konden verrichten anders dan de duiding van de kwaliteit van inwonersparticipatie en de uitdagingen op technisch vlak.

De draagbare meetkastjes van Vtec zijn wél intensief gebruikt en hebben veel data opgeleverd. Wegens privacy konden de gebruikers zelf meekijken met hun eigen metingen. De gedepersonaliseerde meetgegevens kwamen terecht in de database van VTec zelf. Dit is verwerkt in een presentatie door Vtec zelf.

Presentatie Vtec - Jan Mink Vtec heeft 5 mobiele meetkastjes geleverd en kijkt in haar eigen database naar het gebruik ervan en de data die zijn verzameld. De presentatie van directeur, eigenaar Jan Mink toont niet alleen het gebruik maar legt ook verbanden tussen gegevens uit Geldrop, Eindhoven Noord en Nuenen, alsook RIVM en TNO europese data. Hierbij per slide een korte uitleg

Sensorvalidatie

Nuenen

16

Jan vertelt hoe zijn bedrijf zorgt voor het controleren van de kwaliteit van zijn sensoren voordat deze geleverd worden.

Nuenen

17

Door ze naast en bij elkaar te plaatsen kunnen onderlinge afwijkingen worden gesignaleerd (data consistentie). Een sensor geeft nooit helemaal hetzelfde aan omdat de omgevingsfactoren en het meten zelf altijd onderhevig zijn aan kleine en grote variabelen. De relatieve vergelijking geeft een duidelijk beeld dat ze allemaal hetzelfde meet gedrag vertonen. Eenmaal uitgeleverd zien we hetzelfde ook al zien we lokale pieken die door lokale bronnen worden veroorzaakt. Grote verschillen worden geconstateerd als we gaan inzoomen op de minuut in plaats van dagwaarden. De variaties per moment kunnen enorm groot zijn en vaak niet eenvoudig te duiden wegens (onzichtbare) invloeden.

Nuenen

18 Sensor gebruik in Nuenen Via de dataserver van Vtec is op onpersoonlijke basis zichtbaar wanneer de vijf sensoren aan stonden (groen) en data leverden. De sensoren zijn draagbaar en kunnen zowel binnen als buitenshuis gebruikt worden. De data die we zien maakt hierin geen onderscheid. Zo zien we dat in het begin met veel enthousiasme werd gemeten. Daarna worden de kastjes steeds minder gebruikt totdat het nagenoeg helemaal ophoudt. Ervaring leert nu dat het zelf op mobiele wijze meten erg interessant is om het eigen gedrag en de blootstelling waar te nemen. Opmerkingen zoals: ● Toen mijn dochter met een aangestoken sigaret naast mij kwam zitten schoten de waarden omhoog naar boven de 1500! ● Ik stond lange tijd op het viaduct boven de snelweg maar zag tot mijn verbazing geen variaties of pieken naar boven. ● Toen ik in de buurt van het kookclubje kwam zag ik waarden van boven de 250! ● Het verbaasde mij dat binnenshuis zoveel uitschieters te zien waren, bijvoorbeeld in de keuken ● Bij de BBQ zag ik enorme pieken voorbij komen ● Enz Als men eenmaal, binnen de kaders van de eigen levensstijl en dagelijkse patronen, de onzichtbare werkelijkheid een aantal keren ervaren heeft dan gaat de lol er snel vanaf. Wel geeft men aan zelfbewuster te zijn geworden en andere keuzes maakt op basis hiervan.

Dit bewustzijn gaat over specifieke situaties waar men zelf aan bijdraagt of zelf kan beïnvloeden. Maar men wordt ook bewust van nuances op plekken waar eerst de aandacht op gevestigd was en die nu veel minder naar voren dringen, zoals de deeltjes bij de snelweg....

Nuenen

19

Nuenen

20

In Eindhoven Noord zijn de draagbare kastjes van Vtec door technisch onderlegde buurtbewoners omgebouwd tot vaste meetstations met een gateway (zie foto hieronder). Hiermee kan de database techniek van Vtec benut worden om de gegevens van Imtech te vergelijken, aan te vullen of te vervangen.

De vraag is of we dit ook in Nuenen willen doen? Voordat we deze vraag beantwoorden kijken we naar de dataverwerking van Vtec. Dataverwerking

Nuenen

21

In deze tabel zien we de gemiddelde dagwaarden van de metingen. Met kleurcodes is aangegeven wanneer de normen overschreden worden (geel en oranje). Waarom de normen overschreden worden kunnen we (nog) niet zeggen. We weten niet waar de metingen zijn verricht, binnen of buiten, alleen dat ze in en rondom Nuenen zijn gedaan. Daarom geven de gegevens vooral een kijkje in de leefbaarheid van Nuenen volgens de dagelijkse blootstelling aan mogelijke luchtvervuiling. Het is een soort algehele nulmeting. Het geeft niet weer wat de situatie is in bepaalde risicogebieden. Volgens deze meetgegevens kunnen de volgende gemiddelden voor Nuenen worden weergegeven tussen 11 Juni 2019 en 30 November 2019, de periode waarin het meeste is gemeten.

Nuenen

22 ● Aantal keren PM10 boven de 50 mu/m3: ● Gemiddelde PM 10: ● Hoogste daggemiddelde PM 10:

0 10,59 mu/m3 35,5 mu/m3 (26 juni)

● Gemiddelde PM 2.5: ● Aantal dagen PM 2.5 boven de 25 mu/m3: ● Hoogste daggemiddelde PM 2.5:

9,92 mu/m3 14 van de 173 33,8 mu/m3 (26 juni)

De norm voor PM is in Nederland anders dan wat de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stelt. Men gaat nog uit van jaargemiddelden. Nederland PM 10:

40

Nederland PM 2.5: 20 (sinds 2020) Streefwaarde: 14,4 (sinds

2020) WHO PM 10:

20

WHO PM 2.5:

10

Vanuit bovenstaand perspectief is de gemiddelde leefbaarheid in Nuenen “goed” te noemen. Er moet echter niet veel gebeuren of de gemiddelde PM 2.5 waarde komt boven de WHO advieswaarde van 10 uit. Kanttekeningen We moeten hier de volgende kanttekeningen maken: ● Daggemiddelden geven geen specifieke locatie pieken weer. Er zijn dus genoeg situaties te bedenken waarin het gemiddelde in Nuenen “goed” te noemen is en wellicht “net onder de norm valt” maar waar bepaalde locaties toch langdurig in de verhoogde vervuiling zitten. De mobiele meeteenheden geven daar geen duidelijkheid over. Een meetcampagne met dezelfde eenheden op vaste, goed gekozen locaties kan daar meer inzicht in geven. ● De norm waarden geven geen duiding over de gezondheid en gezondheids risico’s, het zijn slechts richtlijnen. ● De gemeten gemiddelden en de metingen zelf in Nuenen zijn indoor en outdoor, verspreid door heel Nuenen. Voor de metingen langs drukke wegen wachten we op de resultaten van de Intemo vaste meetstations. ● De gegevens omvatten slechts PM 2.5 en PM 10. Andere belangrijke factoren op gebied van vervuiling en gezondheid zijn NOx, Ozon, hittestress, geluidoverlast en bepaalde sectorafhankelijke gassen zoals Ammoniak en zoönosen (zoals virussen).

Nuenen

23 ● Deze type sensoren, en geen enkele van de low-cost versies, geven absolute waarden. De analyse wordt derhalve gedaan op basis van algehele interpretatie van gemiddelden met relatieve pieken en dalen in relatie tot reeds bekende patronen. ● En tot slot kunnen de gemiddelden beïnvloed worden door extreem hoge pieken. Als je met je neus pal boven de BBQ gaat hangen of in de rook gaat staan krijg je andere waarden dan wanneer je ernaast of veraf van gaat staan. Ook daar dient men rekening mee te houden. Luchtvervuiling Nu weten we ongeveer hoeveel gemiddelde luchtvervuiling er in Nuenen is over het algemeen en dat het varieert van dag tot dag, moment tot moment. Maar wat weten we nog meer? In samenwerking met TNO en RIVM worden de vele bronnen van luchtvervuiling berekend per dag. Dit is een proces dat rekening houdt met vele factoren, zoals luchtdruk, windrichting, buitentemperatuur, luchtvochtigheid, type dag, seizoenen, enz. Want al deze variabelen hebben een effect op de compositie van de lucht op elk willekeurig moment. Het is dus niet zo dat alles lokaal wordt veroorzaakt. Het is ook niet zo dat elke vorm van verhoging van deeltjes in de lucht gevaarlijk is of ongezond. Er zijn, naast de menselijke invloeden op de luchtkwaliteit ook natuurlijke vormen (zoals zeezout, sahara zand, regendruppeltjes, enz).

Alleen kijken naar een grafiek die omhoog of omlaag gaat is dus van generlei waarde. Men moet veel intensiever kijken naar de details en omgevingsfactoren. In de grafiek hieronder ziet u de verschillende berekende bronnen weergegeven met een kleurcode: Energie: blauw Industrie: Transport (niet weg): Zeezout: oranje

rood

Huishoudens:

donker

groen donker oranje licht blauw

Wegtransport: Landbouw: Andere bronnen:

geel paars licht

Hieronder zien we relatie met de gemeten gegevens in Nuenen van 21 November 2019.

Nuenen

24

Als we dit plaatje bekijken dan zien we dat op bepaalde dagen (bovenste deel van het plaatje) de invloed van bijvoorbeeld landbouw uit Duitsland erg hoog is (omlijst met een rood vierkant). Dat kan alleen bepaald worden als we verschillende informatiebronnen met elkaar in verband brengen. We zien (onderste plaatje) ook dat de werkelijk gemeten waarden een sterk vergelijkbaar patroon tonen met de berekende compositie waarden.

Nuenen

25

Daadwerkelijke gemeten data Als we de gemiddeldes per dag vergelijken van Nuenen met Geldrop en Eindhoven Noord dan zien we deze zogenaamde achtergrond patronen terugkomen. Dat zijn de pieken die vanuit Europees of bovenregionaal verband te interpreteren zijn. Ze zijn dan ook prima onderling te vergelijken. Daartussenin zitten vele momenten dat de specifieke situatie in de gebieden anders is. Dat komt door de lokale belasting, het weer, en de andere variabelen. Dit zien we ook terugkomen in de analyze van de grootte van de deeltjes. In onderstaand plaatje zien we de luchtvervuiling per dag steeds als 100%. Alleen varieert de samenstelling van PM 1, 2.5 en 10 in deze 100%. We zien dat over het algemeen,en naar verhouding, vooral erg kleine deeltjes worden gemeten (PM 1 blauw), minder middelgrote deeltjes (PM 2.5 - oranje) en weinig grote deeltjes (PM 10 - geel). Dat geldt voor elk van de drie gebieden waar AiREAS op eenzelfde manier actief is. We zien echter bepaalde dagen dat PM 10 ineens de overhand neemt. Hoe kan dat?

Nuenen

26

De uitleg zien we in de weerkaart. Een front met veel zeezout trekt over het land. Dit veroorzaakt de sterke afwijking in elk van de drie gebieden (de licht gemaakte blokken). Conclusie dusver We weten al veel en hebben veel geleerd. Maar we missen ook nog veel. De interpretatie van meetgegevens blijkt veel meer omvattend dan cijfertjes die omhoog en omlaag gaan en enkele normgegevens, zeker als we trachten te duiden wat voor gezondheid risico’s we lopen in ons dagelijkse bestaan. Met de draagbare kastjes is

Nuenen

27 er door de deelnemers vooral gewerkt aan persoonlijke bewustwording over de complexiteit van het geheel, het gebruik van gezond verstand en de geworven inzichten door de metingen. Deze presentatie toont verder de grote diversiteit aan informatie waar we wat mee kunnen, mits we duidelijk maken voor onszelf wat we willen weten? Samenvatting einde fase 1: ● De vaste meeteenheden van Intemo langs drukke verkeersaders hebben nog geen eenduidige, betrouwbare data opgeleverd om tot een analyse te komen. Dit tillen we naar fase 2 op basis van de voortschrijdende inzichten binnen de technieken. De draagbare eenheden laten zien dat heel Nuenen gemiddeld net onder de landelijke norm zit. Er hoeft maar weinig te gebeuren om de norm te overschrijden. ● Als eerste algemene nulmeting nemen we dit gegeven als basis. Fase 2 gaat inhoudelijk verder kijken naar de afwijkingen. ● Locaties die wél langdurig over de norm zouden kunnen gaan en gezondheidsproblemen zouden kunnen opleveren zien we niet via de mobiele eenheden. Hiervoor hebben we besloten om dezelfde Vtec meeteenheden in vaste opstelling te gaan gebruiken in fase 2.

Fase 2 Mei 2020 - eind 2020 Context Met de resultaten van fase 1 op gebied van nulmeting en uitdaging over de duiding van meetgegevens van verschillende leveranciers voor interpretatie gaan we fase 2 inhoudelijk vorm geven. Fase 2 dient de nulmeting aan te vullen met lokale patronen die structureel afwijkend zijn. Ook dient fase 2 antwoord te geven op de vragen over de belasting van de Nuenense infrastructuur op de lokale situatie. Fase 2 is reeds redelijk ingekleurd qua uitdaging door de voorbesprekingen en datgene wat vanuit fase 1 is overgeheveld. Binnen het overgebleven tijdsbestek en de beschikbare instrumenten is deze fase weer open voor participatie overleg, aanpassingen en focus afspraken.

Nuenen

28 Concreet fase 2: Voor fase hebben we reeds de volgende afspraken staan: ● Intemo meetresultaten verwerven op zodanige manier dat ze bruikbaar zijn in het geheel. ● Vtec draagbare kastjes (5 stuks) ombouwen naar vaste opstellingen. Deze gaan we in eerste instantie benutten in Eeneind op strategische locaties. Zie uitleg hieronder. ● Het betrekken van het grotere publiek van Nuenen in actieve en ondernemende participatie. Er is een voorstel om de Vtec vaste kastjes ook te benutten in Nuenen Centrum. Het is de vraag of we dit doen nadat we een periode gemeten hebben in Eenheid, of dat we het tegelijk doen met Eeneind door een extra 5 kastjes van Vtec af te nemen? Tevens is er de gedachten om daarna nog een keer elders in de wijken van Nuenen hetzelfde te doen in samenwerking met de lokale wijkraden en inwoners.

Eeneind Met Eeneind als voorbeeld in de discussie kijken we wat we hebben en wat niet. Eeneind ligt ingesloten tussen industrieterreinen, de grotere Nuenense gemeente, het spoor, de weg naar Helmond (A270) en de weg naar Geldrop. In het klein omvat het dezelfde uitdagingen op gebied van leefbaarheid en gezondheid als het grotere geheel.

Nuenen

29

Als we op twee manieren omgaan met de analyse voor Eeneind dan kunnen we redelijk snel tot inzichten komen die zouden kunnen leiden tot maatregelen. De eerste manier is om reeds bekende rapporten of data te extrapoleren naar de Eeneind situatie. Zo hangt langs hetzelfde spoor, op enkele kilometers afstand, in Eindhoven, een Airbox waarmee allerlei stoffen zijn gemeten, inclusief UFP (ultrafijnstof). Ook hangt er op het viaduct over de A270 en Geldropsedijk een Intemo meetstation. Over deze zijn twijfels maar als ze opgelost zijn dan is de data net zo relevant voor Eeneind als Nuenen. Wat kunnen we daar nog aan toevoegen? Metingen in Eindhoven net na de Berenkuil langs de A270 zullen niet veel anders zijn dan wat uiteindelijk in Nuenen gezien wordt. De analyse van Jan Mink van de mobiele kastjes aanvaarden we ook voor Eeneind. Rest nog specifiek te focussen op concrete punten waar gevoelsmatig aandacht op wordt gevestigd. Dat zouden kunnen zijn: ● ● ● ●

De Geldropsedijk in Eeneind zelf De effecten van de industrieterreinen De weg naar Helmond met de grote Intratuin erbij De situatie in de kern van Eeneind zelf

Door de reeds beschikbare mobiele kastjes van VTec om te zetten naar vaste posities ala Eindhoven Noord, kunnen we redelijk snel gefocuste inzichten verwerven. De vraag ligt nu bij de wijkraad Eeneind:

Nuenen

30 ● om te bepalen waar we de vaste versies kunnen plaatsen? ● te kijken wie in Eeneind technisch onderlegd is om steun te verlenen?

Hoe betrekken we een groter publiek? (presentatie en rollenspel) Tot slot het gesprek over het betrekken van meer mensen uit het Nuenense. Tot op heden doen vooral die partijen mee die kritisch zijn en ergens voor staan. Die willen zich voeden met data voor een bepaalde lobby, belang of maatregel. Binnen de kaders van bewustwording en gedragsaanpassing van inwoners, op basis van de eigen gezondheid en die van de omgeving, zien we minder verbinding. Om niet te moraliseren over luchtkwaliteit is de Stad van Morgen in 2016 in Eindhoven begonnen met COS3i, de community voor sociale inclusie en innovatie op gebied van gezond gedrag en “zorg voor elkaar”. Er zijn vanuit de gemeente Nuenen acties gaande die aansluiten op de gezondheid visie. Zo is Daniëlle van Bakel (Eindhovense sportcoach) bezig met een sportvisie in Nuenen. Ook zijn er beloningsopties zoals de Fitcoin voorhanden om in te zetten voor bredere participatie. Daarvoor zouden er multidisciplinaire tafel moeten ontstaan waarin de gemeente een meer faciliterende rol speelt en de gemeenschap samen verantwoordelijkheid neemt voor complexe keuzes, zoals: ● ● ● ● ● ● ●

Nieuwe woningen en gezondheid Bereikbaarheid en gezondheid Imago Nuenen en gezondheid Economie en gezondheid Infrastructuur keuzes, mobiliteit gedrag en gezondheid Energie en gezondheid Enz

Als Stad van Morgen (paraplu Stichting STIR waaronder AiREAS en COS3i zich plaatsen binnen de zogeheten Sustainocratische werkwijze waarin de mens centraal staat) organiseren we workshops om voor alle partijen het verschil te proeven tussen een sturende overheid met een afhankelijke burgerij, en een cocreatie formule op basis van menselijke natuurlijke kernwaarden zoals gezondheid.

Nuenen

31

Deze “SAMEN” techniek heet officieel UNITED en proberen we toe te passen op Nuenen en Eeneind. We hebben echter goede en betrouwbare gegevens nodig vanuit AiREAS en de keuzes die we maken om onszelf naar het niveau van cocreatie van gezondheid te tillen. ● Begrijpen ● Behoefte ● Betrokken Zeker nu Corona zoveel vragen over de relatie met luchtvervuiling, concentraties van mensen en levensstijl heeft opgeworpen is het relevant om samen het UNITED programma op te starten. De eerste proeven kunnen plaatsvinden als afronding van dit project. Tot zover...... Slotnotitie Binnen de gemeente Nuenen zijn daarbij ook allerlei onderzoeken gaande. De AiREAS deelnemers zijn natuurlijk altijd uitgenodigd om daar hun input te leveren. Denk aan de studie Leefbaarheid en Bereikbaarheid bundel-routes. Jean-Paul Close, AiREAS, 11 Mei 2020 Email: jp@stadvanmorgen.com

Nuenen

32

Nuenen

33 Hoofdstuk 3 Aanvullend Nuenen 1.0 meetproject Afrondende rapportage van afsluitende fase 2, project 1 November 2022 Er blijkt behoefte aan aanvullende informatie over de processen die doorgelopen zijn om tot het eindverslag te komen van een meetcampagne in Nuenen die nagenoeg 4 jaar heeft geduurd en uiteindelijk noodgedwongen in twee fasen werd opgeknipt. Het heeft ons veel geleerd. Nu gaat het erom `wat te doen met wat we geleerd hebben`. Op het einde van deze aanvulling leveren we enkele aanbevelingen die we als AiREAS vorm zouden kunnen geven. Wat is AiREAS? AIREAS is een multidisciplinaire samenwerking die sinds 2010 de verschillende pilaren (poten aan de maatschappelijke tafel) tracht te verbinden aan de gemeenschappelijke opgave van gezondheid, een gezonde lucht en de verschillende transities, waaronder mobiliteit. AiREAS is geen aparte instelling waar `opdracht aan gegeven wordt` omdat het geen eigen personeel noch middelen heeft, alleen een grote diversiteit aan partners rondom ons gemeenschappelijke hogere doel.

Samen formuleren we prioritaire uitdagingen op gebiedsniveau en verdelen taken om tot een gemeenschappelijk doel op weg naar gezondheid te komen AiREAS is daarom een onafhankelijk verbindend platform op niveau 4 gebiedsontwikkeling waarin alle lokale stakeholders van de maatschappij SAMEN trachten te werken aan de lokale kwaliteit van leven via de prioriteit van lucht en omgevingskwaliteit. Relatie met Nuenen De relatie met de gemeente Nuenen in breedste zin van het woord is reeds lang geleden ontstaan. Stad van Morgen (Stichting STIR) is informeel betrokken geweest bij bestuurlijke ontwikkeling van speeltuin de Kievit en dorpsboerderij Weverkeshof. Discussies zijn gevoerd rond de Groen-Blauwe ruit met betrokkenheid van de provincie, de TU-e en vele anderen, inclusief ambtenaren en burgers van de gemeente Nuenen. Eind 2018 kwamen de gesprekken op gang om ook als AiREAS samen te gaan werken. In December 2018 werd een `Nuenen Gezond` samenwerkingsverband overeengekomen met de gemeente als partner en financier van een eerste meet en participatie campagne.

Nuenen

34 Gemeente Nuenen had aangegeven mee te willen doen met het Regionale Meetnetwerk dat was aangekondigd maar nog volop in de onderhandelfase zat. De gemeenteraad wilde niet wachten, mede onder druk van lokale burger groeperingen. AiREAS was in Eersel en Eindhoven Noord bezig met meetcampagnes en burgerparticipatie middels toepassing van verschillende low cost sensoren. Dat wilde Nuenen ook. Eenmaal de samenwerking overeengekomen gaf de gemeente Nuenen twee uitdagingen aan vanuit gemeentelijk perspectief: ●

●

Stand-still: er zouden nieuwe wijken gebouwd worden. Dit zou niet moeten leiden tot verslechtering van het leefklimaat. Maar hoe is het leefklimaat nu in Nuenen qua luchtkwaliteit? Bundelroutes: beleidskeuzes waren in de maak op gebied van infrastructuur. Verplaatsing van infrastructuur en-of stimulans tot gedragsverandering (auto naar fiets bijvoorbeeld) waren belangrijke discussiepunten. Metingen zouden daarbij kunnen helpen.

Burger groeperingen maakten zich zorgen over de mogelijke consequenties van bestuurlijke keuzes en waren in een activistische houding gestapt. Vooral rond de Geldropsedijk en de wijk Refelingse Erven bleek het activisme groot. Ook Eeneind liet regelmatig van zich horen.

Nuenen

35 Burgerparticipatie Bij het opstarten van de beoogde meetcampagne is een oproep gedaan om inwoners mee te krijgen. Door hun tuin en wifi beschikbaar te stellen kon gekeken worden naar de leefbaarheid situatie bij hun woonlocatie. Deze locaties werden gekozen op basis van de intensieve verkeersaders die Nuenen doorkruisen. Twee meet opties zijn in gebruik genomen: De Intemo (Helmond) vaste opstellingen voor geluid en PM metingen. En VTec (Eindhoven) voor mobiele metingen van PM (fijnstof). Al snel bleek dat de vaste Intemo units vreemde meetresultaten opleverden. Oplettende burgers trokken aan de bel en er werd een AiREAS onderzoeksproces gestart om de oorzaak te achterhalen. Het bleek dat Intemo had besloten om verschillende soorten sensoren te gebruiken waardoor er geen uniformiteit in de meet dynamiek bleek te zijn. Het kostte enige moeite om de fabrikant te overtuigen van het probleem omdat men vanuit de beste wil juist voor deze oplossing had gekozen voor Nuenen. De mobiele kastjes van Vtec leverden wel de gewenste resultaten maar deze konden alleen een interpretatie van de gemiddelde Nuenense werkelijkheid verstrekken door de mobiele dynamiek van het meten. Daarnaast leverden de Vtec kastjes alleen inzichten op niveau van fijnstof, niet geluid. Van NO2 was er in deze tijd nog geen sprake wegens het ontbreken van bruikbare sensoren.

Verschillende participatie bijeenkomsten zijn georganiseerd om de voortgang te bespreken en te bezien wat wél mogelijk was met de verschillende metingen. Ook zijn er presentaties gegeven aan de Gemeenteraad van destijds over de complexiteit van meten omdat er allerlei vragen kwamen over de voortgang. In Maart 2020 heeft Vtec een inzichtelijke presentatie verzorgd over de metingen met de mobiele apparatuur en de grote variëteit aan vervuiling waar rekening mee gehouden diende te worden. Hiervan is een groot deel niet toe te rekenen aan Nuenen. Wat wel vanuit fijnstof toe te rekenen was viel te beurt aan de burgers zelf vanuit rookgedrag, BBQs, houtstook, kookgedrag, enz.

Nuenen

36

Betrokken burger groepen verloren het vertrouwen in de meetapparatuur van Intemo. Men had verwachtingen gekoesterd om met de metingen een onderhandeling met de gemeentelijke overheid te kunnen opstarten. Toen dit niet mogelijk bleek ontstond kritiek naar AiREAS en een negatieve lobby naar de overheid. In december 2019 tekende AiREAS de samenwerking voor het regionale meetnetwerk voor en met 21 gemeenten, waaronder Nuenen (nog in intentie fase). In Maart 2020 volgde de handtekening met TNO voor de uitrol ervan. Deze zou het grootste deel van 2020 en 2021 in beslag nemen. Snel hierna kondigde corona zich aan met alle beperkingen van dien. Er werd besloten om de inzichten tot op heden (begin 2020) fase 1 te noemen, het af te ronden met een verslag (Mei 2020) en samen te kijken naar het optuigen van een fase 2. In deze fase 2 dienden we af te ronden wat in fase 1 niet aan bod had kunnen gekomen, de vaste metingen rondom de infrastructuur wegens de bundelroute discussie. Parallel aan deze discussie had Eeneind zich geïnteresseerd in het voortzetten van metingen met Vtec apparatuur in vast opstelling. De apparatuur is geleverd en in Juli 2020 werd het eerste kastje door technische lokale mensen gemonteerd. Door een combinatie van factoren werd deze campagne niet doorgezet en werden na verloop van tijd de instrumenten weer teruggegeven aan Vtec.

Nota Bene: Tijdens de opstart van de samenwerking met Nuenen en de hele fase 1 werd optimaal en uiterst positief samengewerkt met de gemeentelijke ambtenaren en lokale media. Men komt zelf uit Nuenen en acht de metingen waardevol voor eigen bewustwordingsprocessen. Ook het contact op bestuurlijk niveau was steeds aanwezig.

Nuenen

37 Gedurende deze fase 1 is een bestand van ruim 40 participerende inwoners opgebouwd. Zij zijn steeds op de hoogte gehouden van de voortgang. Dit werd niet altijd met tevredenheid ontvangen daar enkelen graag ook wilden meten, dat ook aan hadden gegeven, maar steeds door de keuzes buiten de meetactiviteiten vielen. Het viel steeds op hoe activistisch burgerparticipatie zich opstelde naar de overheid. Uiteindelijk ook naar AiREAS omdat wij niet meegingen in dit activisme maar juist de inwoners mee wilden krijgen in het stuk `eigen verantwoordelijkheid` naast de druk op de overheid vanuit het `samen` gehalte. Fase 2: Deze fase heeft erg lang op zich laten wachten. Ondertussen bleef de fase 1 gerelateerde meetinfrastructuur op halve kracht functioneren wegens de wens om inzicht te krijgen in geluid. De aandacht ging echter vooral naar het invullen van fase 2. Gemeente Nuenen schoof ondertussen een andere ambtenaar naar voren om fase 2 te begeleiden. Deze beoogde om eerst een op een gesprekken te voeren in het netwerk rondom het regionale meetnetwerk, buiten AiREAS om. Dit stichtte nogal wat verwarring. Het regionale meetnetwerk was in ontwikkeling en zat volop in een uitrolfase volgens de aanpak die door deelnemende wetenschappers was besloten. Daarin stond een enkele meeteenheid voor Nuenen gepland, gericht op de agrarische omgeving van Nuenen, niet de verkeersinfrastructuur.

Daar was de gemeentelijke ambtenaar niet blij mee. Gemeente Nuenen wilde zich wel op richten op de verkeersinfrastructuur. Het vertrouwen in de Intemo meetapparatuur was minimaal. Het regionale meetnetwerk werd uitgevoerd door TNO. Hier werd wel vertrouwen aan gehecht wegens het (politieke) imago van TNO. Om echter het regionale meetnetwerk verbonden te krijgen aan de Nuenense belangen moest AiREAS de argumentatie hard maken in de regiegroep van dit meetnetwerk. Dit omdat de prioriteiten van dit meetnetwerk gericht waren op drie wetenschappelijke onderzoeken, niet de eenzijdige problematiek van Nuenen. Nuenen vroeg zich af waarom deel te nemen aan een regionaal meetnet als haar eigen problemen niet aan bod komen? De GGD nam een stapje terug omdat de discussie in deze fase niet direct over gezondheid ging maar over de verkeersinfrastructuren en de relatie meten en berekenen. Het regionale meetnet had voorzien in een dynamische meetschil dat op verzoek van deelnemende gemeenten inzetbaar kan zijn. Daar heeft AiREAS aanspraak op gemaakt namens Nuenen. Dit kon echter pas van toepassing worden nadat het het regionale meetnetwerk volledig opgetuigd was en naar tevredenheid door haar testfase was gekomen. Daarvoor werd heel 2021 gebruikt door TNO. Begin 2022 kwamen uiteindelijk de handen op elkaar voor fase 2.

Met de meekijkende ondersteuning van RIVM, TNO en vele anderen werd uiteindelijk het meetnet gedefinieerd zoals het is uitgerold. De fase 1 meetkasten van Intemo zijn geupgrade met NO2 en

Nuenen

38 eenduidige fijnstof sensoren. 2 locaties voor TNO apparatuur werden uitgekozen. Voor dit laatste is lang gediscussieerd met de Gemeente Nuenen wegens verschil van mening over de uitgangspunten. De vertegenwoordiging van de gemeente legde de nadruk op de A270. De AiREAS partners meer op de wegen door Nuenen. Dit omdat wegen als de A270 toch al onder de aandacht werden gebracht via de metingen in en om Eindhoven met vergelijkbare verkeersintensiteit en problematiek. Uiteindelijk werd toch gekozen voor de relatie met de A270 met de TNO kasten terwijl de Intemo units meer in Nuenen werden gepositioneerd. Zowel voor AiREAS als de GGD is de relatie met gezondheid essentieel. Meten is uiteindelijk slechts een middel. In deze fase 2 moesten we concessies doen aan onze essentie wegens het feit dat we in fase 1 de combinatie van stilstand en bundelroute niet waar hadden kunnen maken wegens onverwachte technische problemen. Nu waren deze twee gescheiden dat ten koste ging van het totaalbeeld. Wel konden we tegemoet komen aan de wens van de gemeente ter afsluiting van de hele campagne. Wegens twijfels over de NO2 sensoren, zowel van Intemo als die van TNO zelf, stelde TNO voor om Palmesbuisjes toe te voegen aan de meetcampagne. In de loop van fase 2 werden de Intemo NO2 sensoren positief beoordeeld door RIVM. Fase 2 zou maximaal 6 maanden looptijd hebben.

Burgerparticipatie werd alleen gezocht voor de metingen in de wijk van de Refelingse Erven. Dit hadden we als wens opgenomen om toch enigszins een mogelijke link te kunnen leggen met gezondheid en de invloeden van geluidswallen en begroeiing. Gedurende de fase 2 is een Cockpit in gebruik genomen waardoor een ieder in Nuenen mee kon kijken om zelf te analyseren. Tijdens fase 2 zijn er meerdere oproepen geweest voor burgerparticipatie waar helaas geen gehoor aan is gegeven. Argumenten waren dat het slecht uitkwam, geen tijd, andere prioriteiten, veranderingen in de buurt groeperingen, enz. Sommige burger groepen zijn zelf aan het meten geslagen en hebben op deze manier hun eigen leerproces doorgemaakt. Uiteindelijk ging fase 2 niet om het brede plaatje maar het invullen van een gemeentelijke wens die nog overgebleven was. Het behoorde tot het grotere plaatje maar door de vele onverwachte uitdagingen was het buiten de boot gevallen. Dit heeft uiteindelijk tot een eigen, tijdelijke focus geleid. Dat neemt niet weg dat het gezien moet worden binnen het kader van het oorspronkelijke `Nuenen Gezond` samenwerkingskader. Dashboard In de loop van deze ontwikkeling is rondom de vier Intemo kasten een publiek dashboard ontwikkeld en geïntroduceerd. Dit met het oog op een brede meekijk en analyseer mogelijkheid voor burgerparticipatie.

Er werd een training voor het gebruik online aangekondigd omdat fysiek niet mogelijk was wegens de naweeën van covid. Tot onze verbazing deed niemand mee van het hele genodigde burger netwerk. De training werd

Nuenen

39 gevolgd door twee gemeente ambtenaren. Later heeft Jean-Paul Close opnames gemaakt van de training en online gezet om inwoners toch de gelegenheid te geven er iets mee te doen. https://youtube.com/watch?v=M3VsS-nrIA4&si=EnSIkaIECMiOmarE

Maatschappelijke opstelling In een poging om het begrip `samen verantwoordelijk` te oefenen en te laten ervaren door de betrokken partijen in Nuenen hebben deze oefening aangeboden. In een rollenspel worden complexe thema´s vanuit twee verschillende situaties oplossingsgericht aan de orde gesteld. In dit geval “er moeten 1500 huizen bijkomen”. ● ●

De eerste overlegsituatie was vanuit de huidige maatschappij structuur: een sturende overheid met burger inspraak. De tweede vorm was die van AiREAS: we koppelen aan de uitdaging de essentie van “gezondheid en een gezonde leefomgeving” en samen verantwoordelijk op basis van gelijkwaardigheid.

De ervaringen waren een oogopener voor alle deelnemers. Terwijl de eerste aanpak de deelnemers uit elkaar dreef ondanks goede bedoelingen van de overheid om inspraak te organiseren, kwamen de deelnemers in de tweede ronde juist tot elkaar in cocreatie. Helaas werd de uitnodiging minimaal beantwoord en hebben we de oefening kunnen doen met een beperkt aantal deelnemers. We hadden graag gezien dat veel meer mensen deze positieve mogelijkheden hadden ervaren maar het mocht niet baten.

Nuenen

40 Adviezen 1. Het verslag van fase 2 maakt niet alleen het onzichtbare zichtbaar van de luchtkwaliteit en geluidsoverlast maar ook de lokale onderlinge relaties van de meest hoorbare deelnemers aan de Nuenense uitdaging. De stille massa horen we niet. Het is zeker aan te bevelen om samen lering te trekken hieruit en met elkaar te kijken hoe we de dialoog op een niveau van `Samen Nuenen Gezond` kunnen tillen waarbij ook de stille massa op een positieve en constructieve manier meegenomen wordt. Dit ligt op een ander niveau dan meten. Het ligt op het niveau van het creëren van omgevingen waarin gezond gedrag gewenst, geprikkeld en beloond wordt. Samen met de partners zoals de GGD, TNO en lokale ondernemende burgers in Nuenen kunnen die activiteiten opgetuigd worden en vanuit impact analyses worden bestudeert. 2. In andere gemeenten heeft AiREAS die ervaringen al wel. Het is aan te bevelen dat de Gemeente Nuenen het Schone Lucht Akkoord ondertekent en SPUK subsidies aanvraagt om de impact processen financieel te helpen vormgeven. De Provincie heeft zelf een subsidie aangevraagd en gekregen om gemeenten daarbij te ondersteunen. 3. Het is niet alleen in Nuenen dat bepaalde burger groepen een activistische rol hebben aangenomen naar de overheid.

Gedurende de jaren hebben er veel veranderingen plaatsgevonden in de leefomgeving waar men geen invloed noch zeggenschap over had maar wél de consequenties van moest ondervinden. De algehele focus op groei, groei, groei als landelijk maatstaf van succes heeft evenredige gevolgen gehad op de gezondheid van de inwoners. Het aspect van groei loslaten en dat van kwaliteit van leven ter harte nemen vergt een omslag in denken en handelen. Het wantrouwen van bepaalde inwoner groepen halen we niet zomaar weg maar openhartigheid in communicatie, aantoonbare verandering in beleid, aandachtsgebieden identificeren en actie ondernemen, resultaten communiceren, etc zal gaandeweg de relatie verbeteren. AiREAS nodigt uit tot die nieuwe samenhang zoals oorspronkelijke de bedoeling was, niet de oude belangenstrijd. 4. Nuenen ligt geografisch tussen aandachtspunten die het Nuenense overstijgen maar het Nuenense structureel raken, net als de lokale burger is overkomen. Het dwingt de Nuenense overheid haast om te reageren op consequenties waar ze mee geconfronteerd wordt. Door met AiREAS twee niveaus te bewandelen kunnen we structureel trachten de transformatie naar kwaliteit van leven vorm te geven: a. Lokaal Nuenen: zie punt 1, 2 en 3. b. Regionaal, inclusief Nuenen: Samen met Helmond, Eindhoven, Nuenen en de Provincie, bedrijfsleven en kennisinstellingen de mobiliteitsvraag toetsen

Nuenen

41 aan gezondheid en omgevingskwaliteit. Het moet dan niet om probleem aanpakken gaan (A270) maar proactief, integraal de positieve gezondheid nastreven, inclusief de burger als degene die op verschillende manieren mobiel is. Niet alleen een gebruikelijke ambtelijke maar een multidisciplinaire projecttafel die AiREAS vorm geeft en voorzit vanuit gezondheid en omgevingskwaliteit. 5. Meten is een nuttig en ook verwarring stichtend instrument maar het lost op zichzelf niets op. Het dient als middel, niet als excuus. Het helpt bevordering van bewustwording en het ontwikkelen van inzichten maar het mag geen excuus zijn om maatregelen te ontwijken of zich in te dekken via oude normeringen of wetgeving. Gezondheid is een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid en daar dient meten toe bij te dragen. Gedrag en bereidheid tot doelgerichte veranderingen is de essentie waar meten een onderbouwing aan kan leveren. 6. Het spanningsveld tussen groei met tevens herstel en behoud van kwaliteit van leven is groot. Het kan ook als innovatieve uitdaging gezien worden. Dit laatste vergt een andere houding dan de oude aanpak van het reageren op omstandigheden. Door kwaliteit van leven, via de essentiële menselijke waarden zoals gezondheid en gezonde lucht, voorop te stellen, wordt groei in die context geplaatst.