2021-24 RV RES Bijlage 1 - concept RES 1.0
Tekst van het document
INHOUDSOPGAVE
Regionale Energiestrategie 1.0 Metropoolregio Eindhoven
Versie maart 2021
CONCEPT Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
Hoofddocument
1
Energiek en innovatief!
Samen stap voor stap over op duurzame energie in onze regio
Metropoolregio Eindhoven
2
INHOUDSOPGAVE
Metal fuels: ijzerpoeder voor opslag van duurzame energie Het metaalbrandstofsysteem (metal fuels) gebruikt ijzerpoeder om duurzame energie op te slaan. Door de hoge energiedichtheid is ijzerpoeder zeer compact en Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
gemakkelijk te transporteren als energiedrager. Een ander groot voordeel is dat metaalbrandstoffen herbruikbaar zijn, zodat je het poeder maar één keer hoeft te maken. En het is CO2-vrij. De warmte kan worden gebruikt om stoom op te wekken, die industriële processen kan aandrijven of stroomturbines voor elektriciteit kan aandrijven. De resterende roest kan gemakkelijk worden opgevangen en weer worden omgezet in ijzerpoeder, met behulp van elektriciteit uit wind of zon. Het metaalbrandstofsysteem is ontwikkeld door de TU/e, studententeam Team Solid en een consortium van industriële partners. Bij Swinkels Family Brewers (Bavaria) in Laarbeek is een test uitgevoerd waarbij het systeem is aangesloten op het productieproces.
Disclaimer: Vorig jaar gaven volksvertegenwoordigers en stakeholders hun reacties op de Concept-RES. Reacties op de zoekgebieden voor wind- en zonne-energie op land zijn niet verwerkt in deze Concept RES 1.0. Wij kozen er namelijk als regio voor om een milieueffectrapportage procedure (planMER) te doorlopen om ons te helpen samen op een zorgvuldige manier een verdere selectie in de zoekgebieden te maken. Inmiddels is er voor elk zoekgebied een milieueffectbeoordeling en zijn de zoekgebieden uit de concept-RES verfijnd op basis van tussenresultaten van het planMER. Dit voorjaar vragen we volksvertegenwoordigers en stakeholders, onder andere gevoed door lokale stakeholders en inwoners, om een reactie op de verfijnde zoekgebieden voor wind- en zonne-energie, die in deze Concept RES 1.0 zijn opgenomen. Via een inspraak procedure en een adviesvraag aan de Commissie voor de Milieueffectrapportage en Brabant Advies ronden wij daarnaast de planMER af. Op basis van de planMER, de lokale input en overige relevante informatie kan de RES 1.0 worden voltooid en aan volksvertegenwoordigers ter vaststelling worden voorgelegd, inclusief een verdere selectie van zoekgebieden.
INHOUDSOPGAVE
3
Voorwoord Met veel genoegen presenteer ik u namens de stuurgroep de RES 1.0 van de
van een planMER op MRE-niveau (in navolging van De Kempen), via de
Metropoolregio Eindhoven. Deze bestaat uit een hoofddocument en achter-
uitwerking van de energiebespaarplannen, de Regionale Structuur Warmte
grondinformatie met een toelichting op de thema’s en de keuzes. Met de
en de doorrekening van ons regionale elektriciteitsnetwerk. Met de planMER
RES 1.0 zetten we een grote volgende stap in de energietransitie voor onze
doorlopen we een zorgvuldig proces om te komen tot zoekgebieden in de
regio. Ons devies: samen inzetten op besparen én stap voor stap over op
regio, rekening houdend met milieueffecten, lokale belangen en de kansen
duurzame energie, opgewekt in onze eigen regio. De RES is een gezamenlijke
om de energieopgave te verbinden aan andere opgaven in onze regio.
strategie die we inrichten met de gemeenten, waterschappen, provincie, netbeheerder en onze stakeholders: inwoners, bedrijven, kennisinstellingen
Naast een grote technische opgave is de regionale energiestrategie vooral
en maatschappelijke partners. Samen komen we zo tot afgewogen en
ook een maatschappelijke, financiële en een ruimtelijke opgave. Bovendien
gedragen keuzes.
is er sprake van een groot aantal uitdagingen, zoals de uitbreiding van de capaciteit van het netwerk. Dat maakt het onmogelijk om in één keer een
In de zomer van 2020 is de concept-RES in de regio besproken door de raden
compleet uitgewerkte strategie te hebben. De komende jaren vullen we in
en is zij vastgesteld door de colleges van de 21 gemeenten en de besturen
meerdere ‘rondes’ de opgave steeds concreter in: het is een ‘ongoing’ proces.
van de waterschappen en provincie. De reacties op de concept-RES zijn
Overheden leggen bestuurlijke keuzes vast, tenminste voor de periode tot
meegenomen in deze RES 1.0. De concept-RES was een belangrijke eerste
2030, in onder meer omgevingsvisie en omgevingsplannen. Ik wens u veel
stap in de voortgang van de energietransitie van onze regio Zuidoost-
inspiratie.
Brabant. Op 1 oktober is het document aangeboden aan NP RES. De conceptRES is doorgerekend door het Planbureau voor de Leefomgeving. De RES 1.0 is een volgende stap in de uitwerking van onze regionale strategie. In dit hoofddocument staan de belangrijkste stappen vermeld, de uitwerking met
Frans Kuppens
analyses en overwegingen vindt u in de bijlagen.
Voorzitter stuurgroep Regionale Energie Strategie
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
Met deze RES 1.0 worden we steeds concreter, onder andere via het uitvoeren
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
4 INHOUDSOPGAVE
INHOUDSOPGAVE
5
Inhoud Bijlagen concept-RES 1.0 Bijlagen worden separaat beschikbaar gesteld. Voorwoord
3 Bijlage 1
1. Opgave en kader
7
2. De thema’s van RES Metropool Regio Eindhoven
12
3. Samen de energieambitie realiseren
18
4. Besparen - duurzame warmte - duurzame opwek 4.1 Besparen 4.2 Duurzame warmte 4.3 Duurzame opwek
26 28 36 40
Bijlage 3
5. Stap voor stap naar uitvoering
52
Bijlage 5
6. Begrippenlijst
64
Bijlage 6
Bijlage 2
Bijlage 4
Bijlage 7
Participatie 1.1 Resultaten Internetconsultatie 1.2 Financiële participatie en lokaal eigendom Besparing 2.1 Doelgroep Wonen 2.2 Doelgroep Bedrijven 2.3 Doelgroep Maatschappelijk Vastgoed Duurzame Warmte 3.1 Regionale Structuur Warmte Duurzame Opwek 4.1 No-Regretmaatregelen 4.2 PlanMER RES Metropoolregio Eindhoven Netinfrastructuur 5.1 Netimpactrapportage RES 1.0 Reacties op de concept-RES 1.0 6.1 Overheden 6.2 Stakeholders Reacties op de concept-RES 7.1 Reacties op de concept-RES
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
Inhoud hoofddocument concept-RES 1.0
6
INHOUDSOPGAVE
Electriciteit Warmte Energie verbruik Aantal inwoners
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
Samenwerking
1
Besparen
Participatie
Duurzame opwek
Energiek & innovatief
In 2030 2,0 TWh Koppeling met andere thema's
Duurzame warmte
Leidende principes Toekomstgericht Iedereen draagt bij Behoud ruimtelijke kwaliteit Kans voor de regio Voordelen zijn voor iedereen
Stap voor stap naar uitvoering!
5,55 TWh 8,7 TWh ±800.000
INHOUDSOPGAVE
1. Opgave en kader
7
Op basis van de Klimaatwet moet in 2050 de CO2-uitstoot met 95% zijn afgenomen en streven we ernaar om in 2030 de uitstoot van CO2 met 49% Rijk aan alle 30 regio's in Nederland gevraagd te onderzoeken hoe en waar ze energie kunnen besparen en energie duurzaam kunnen opwekken. Voor grootschalige duurzame opwek is landelijk een opgave vastgesteld van 35 TWh. Regio's stellen hiervoor een Regionale Energiestrategie (RES) op. Voor u ligt de Regionale Energiestrategie (RES) 1.0 van de Metropoolregio Eindhoven. De RES 1.0 beschrijft wat de mogelijkheden zijn voor besparing en het grootschalig opwekken van elektriciteit en warmte in de regio. Stap voor stap gaan we over van fossiele brandstoffen op duurzame energie.
Opgave, ambitie en leidende principes De Metropoolregio Eindhoven wil voorop lopen in de energietransitie, met als einddoel om in 2050 klimaatneutraal te zijn. Als tussenstap willen we als regio uiterlijk in 2030 49% minder CO2 uitstoten dan in 1990. Daarnaast is het uitgangspunt dat we vanuit de draagkracht van ons landschap bepalen wat haalbaar is voor opwek van duurzame elektriciteit. Zoals in de concept-RES is uitgewerkt gaan we nu uit van een bijdrage van 2 TWh voor onze regio
“Iedereen gaat iets merken van de energietransitie. Het landschap zal van kleur veranderen en woningen en bedrijven worden anders verwarmd. Maar de energietransitie levert vooral veel op. Een schonere wereld met een gezonde lucht en een klimaat dat niet te heet is. Als samenleving werken we toe naar een nieuwe, groene economie. De opgave is groot, het belang ook. In Nederland en in de Metropoolregio Eindhoven werken we samen aan onze toekomst en aan die van onze kinderen en kleinkinderen.”
aan de landelijke opgave van 35 TWh. Kleinschalige zon-op-dak-installaties worden in het Klimaatakkoord niet meegeteld voor het doel van 35 TWh. In deze doelstelling is immers al rekening gehouden met een autonome groei van kleinschalig zon-op-dak tot ongeveer 7 TWh. Uiteraard zien we wel het belang van zon-op-dak en onderzoeken we de mogelijkheden om zonop-dak te stimuleren en bewoners aan te zetten tot besparing en duurzame opwek van energie.
De inzet op besparing is de basis voor de regionale strategie.
Frans Kuppens, voorzitter stuurgroep
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
te verminderen. In het kader van het Nationaal Klimaatakkoord heeft het
8
INHOUDSOPGAVE
Onze leidende principes De RES wordt uitgewerkt op basis van onze leidende principes: een kader van (maatschappelijke) uitgangspunten, richtinggevende afspraken en
Een toekomstgerichte strategische visie
De focus op 2030, een doorkijk naar 2050!
Een gezamenlijke opgave en iedereen draagt bij
Alle belanghebbenden dragen bij naar vermogen.
Focus op maximaal behouden van ruimtelijke kwaliteit
I nzet op besparen en een zorgvuldig proces (o.m. via planMER en Zonneladder); van grofmazig naar fijn.
De energietransitie als kans voor de regio
D e RES als hefboom voor kwaliteitsverbetering (ruimtelijk, economisch, ecologisch en sociaal).
Maatschappelijk draagvlak en bewustzijn staan centraal
Ervoor zorgen dat iedereen meeprofiteert.
De bovenstaande leidende principes bieden de gemeenten, provincie en waterschappen de handvatten voor een uitwerking van de RES en voor de
it ite t n
r de ka s g e
i te
t
W a
Afw Elek eg t in
ci
rm
t
Afwegingskader
em
Afw eg in
De bovenstaande leidende principes sluiten aan bij het afwegingskader van
ie nt cië
ri
Sy ste
e
Kw a
vertaalslag naar het eigen beleid. De concretisering van de leidende principes krijgt in het verloop van het proces steeds verder vorm.
de ka gs
het Nationaal Programma RES (NP RES) dat bestaat uit vier onderdelen: 1. Kwantiteit opwek 2. Ruimtelijke inpassing 3. Systeemefficiëntie
r
4. Maatschappelijk en bestuurlijk draagvlak
en
rlij
kd
raa
de draagkracht van ons landschap (ruimtelijke inpassing) bepalen wat haalbaar is voor opwek van duurzame elektriciteit (kwantiteit opwek) en het
ik
im Ru
g v la k
op de vier onderdelen. Voor onze regio is het uitgangspunt dat we vanuit ru
jk eli
uu
proces van de RES. De keuzes die we maken, analyseren en toetsen we
eb
er ad k gs
pp
A f w eg in
cha
st
Het afwegingskader van NP RES helpt bij het maken van keuzes in het
A f w eg in
M aa t s
be
r de ka gs
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
hoofdlijnen. Voor de Metropoolregio Eindhoven hebben we de volgende leidende principes benoemd:
te
g
duurzaam benutten van regionale warmtebronnen. We doen onderzoek naar
nieuwe aansluitmogelijkheden en zorgen voor afstemming op regionaal
Het proces van startnotitie, via concept-RES naar RES 1.0 en verder
niveau over verdeling van de beschikbare capaciteit en juiste prioritering
We zijn begonnen met een startnotitie voor de basis van het proces en de eisen
van toekomstige investeringen en innovaties in het elektriciteitsnet
waaraan onze RES moet voldoen. In de startnotitie hebben we de gezamenlijke
(systeemefficiëntie). Door belanghebbenden in een vroegtijdig stadium
leidende principes vastgesteld voor het vormgeven van de energietransitie
te betrekken creëren we draagvlak voor beslissingen en waarborgen we
in onze regio. Vervolgens hebben we samen met alle gemeenten, water-
de kwaliteit van beslissingen (maatschappelijk en bestuurlijk draagvlak).
schappen en provincie gewerkt aan de concept-RES. Dit eerste concept is
Uiteindelijk gaat het erom dat elke regio bijdraagt en we gezamenlijk de
richtinggevend voor de aanpak van de regionale energietransitie en de inzet
landelijke doelstelling behalen van 35 TWh. Elke regio kiest afzonderlijk
(het bod aan het Rijk) voor het te realiseren regionale aandeel duurzame
voor een goede balans tussen de vier onderdelen.
energie. Afgelopen zomer stelden de colleges, provincie en waterschappen de concept-RES vast en hebben gemeenteraden hun reacties gegeven. De
Elke regio is uniek en elke regio maakt dus haar eigen afweging.
reacties van stakeholders en volksvertegenwoordigers op de concept-RES hebben we betrokken in de uitwerking van deze concept-RES 1.0. Als bijlage 7.1 is een tabel opgenomen met de reacties die destijds op de Concept-RES zijn gegeven en op welke plek in deze concept-RES 1.0 wordt ingegaan op het onderwerp van een specifieke reactie.
Een momentopname, zorgvuldig vastgesteld Onze RES 1.0 is een momentopname. Ze geeft aan waar we op dit moment
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) heeft in zijn eerste Monitor van
staan op de weg naar 2030 en verder, de weg naar 2050. De energiestrategie
de concept-Regionale Energiestrategieën een nadere analyse en precisering
is tenslotte een dynamisch proces dat permanent in verandering is.
uitgevoerd van het kwantitatieve bod van alle RES-regio’s samen. Het PBL
Veranderende omstandigheden, nieuwe technologieën, nieuwe en andere
heeft berekend dat de optelsom van de regionale plannen leidt tot een bod
stakeholders hebben invloed op het proces.
van 52,5 TWh. De realisatie van de regionale plannen is echter met de nodige onzekerheid omgeven. Nadere verkenning levert een inschatting voor
We gebruiken alle kennis en de gezamenlijke kunde en ervaring van de
hernieuwbare elektriciteitsproductie in 2030 op met een bandbreedte van
betrokken partijen om regionaal weloverwogen afspraken te maken. Het
31,2 tot 45,7 TWh, en een middenwaarde van 38,2 TWh. Of het doel van 35
belang van samenwerking in de regio is groot. De afgelopen tijd hebben we
TWh wordt gehaald, is nog geen gegeven.
gezien dat er op tal van vlakken wordt samengewerkt in onze regio. Want we hebben niet alleen een flexibele energiestrategie nodig om in een telkens
Deze concept-RES 1.0 wordt voorgelegd aan alle gemeenten, de waterschappen
veranderende wereld, de huidige en toekomstige energiedoelstellingen te
en de provincie. Vervolgens bieden we onze concept-RES 1.0 aan het Rijk aan.
blijven behalen, maar ook een stevig samenwerkingsnetwerk. We werken
Daarna werken we de concept-RES 1.0 verder uit tot de RES 1.0.
‘bottom-up’ en we sluiten aan op lokale initiatieven.
De energietransitie is een opgave die iedereen aangaat.
9
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
INHOUDSOPGAVE
10
INHOUDSOPGAVE
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
De RES 1.0 biedt een toekomstgerichte strategische visie, door de leidende
Het toekomstige energiesysteem:
principes, afwegingskaders en zoekgebieden tot 2030 te identificeren.
• wordt een multi-energiesysteem, waarin meerdere energiedragers
Hiermee biedt de RES 1.0 een raamwerk en procesafspraken. Ondanks dat we
(bijvoorbeeld elektriciteit, warmte, waterstof) worden geproduceerd
op veel fronten al aan de slag zijn moeten er nog veel stappen gezet worden
door verschillende energie-opwekkers, worden getransporteerd en
om de RES nog verder te concretiseren en de doelstellingen van de RES ook
/ of worden opgeslagen en verbruikt. Dit leidt tot een toenemende
écht te halen. De consequenties van nog openstaande keuzes moeten nader
onderlinge
onderzocht worden, de besluitvorming moet verder geconcretiseerd worden,
warmtekrachtkoppeling, energieopslag van specifieke dragers en
er moet tot uitvoering over worden gegaan, en er moet monitoring worden
conversies tussen energiedragers;
opgezet om de voortgang te bewaken en waar nodig bij te sturen. Dit alles uiteraard in overleg en samenwerking met de diverse stakeholders.
afhankelijkheid
tussen
verschillende
dragers
door
• zal zeer dynamisch zijn, aangezien het afhankelijk zal zijn van de toenemende penetratie van hernieuwbare energiebronnen, de elektrificatie van mobiliteit (bv. elektrische auto's) en verwarming (bv. warmtepompen),
Doorkijk naar 2050
warmtekrachtkoppeling, en intermitterende energiebronnen in het
De nadruk ligt in de RES 1.0 op de doelstellingen voor 2030, en focust op het
algemeen. Dit zal de eisen aan het energienetwerk drastisch veranderen
besparen van energie, grootschalige opwek en een warmtestrategie. De RES
omdat er sprake gaat zijn van sterke fluctuaties en een disbalans tussen
is echter op de lange termijn een belangrijk instrument om het toekomstige
vraag en aanbod;
volledig CO2-neutrale energiesysteem nader vorm te geven. De beslissingen
• zal multi-schaal zijn, doordat deze zowel meer geïnternationaliseerd als
die hier de komende jaren gemaakt worden zullen dan ook verstrekkende
meer gedecentraliseerd zal zijn. Enerzijds vereist de intermitterende en
gevolgen hebben.
lokale aard van de grootschalige opwekking van hernieuwbare energie sterkere inter-regionale en zelfs geïnternationaliseerde energiemarkten.
Het toekomstige energiesysteem zal drastisch verschillen van het huidige
Anderzijds zal de gedistribueerde opwekking en opslag van hernieuwbare
energiesysteem. Het gebruik van aardgas en kolencentrales wordt afgebouwd
energie, gecombineerd met elektrificatie van zowel voertuigen als
en hoewel het huidige elektriciteitsnet in Nederland zeer betrouwbaar is,
verwarming, leiden tot een gedecentraliseerd energiesysteem met lokale
vormt de combinatie van verouderende assets, de transitie naar duurzame
energiemarkten en peer-to-peer energiehandel.
energie en de elektrificatie van mobiliteit en verwarming een grote uitdaging voor de toekomstige betrouwbaarheid en voor de langetermijnplanning van
De grootste uitdagingen van dit nieuwe energiesysteem gaan we pas ná
het toekomstige energiesysteem.
2030 tegenkomen omdat we tot die tijd nog gebruik kunnen maken van
INHOUDSOPGAVE
11
fossiele brandstoffen om vraag en aanbod in balans te houden en het aandeel hernieuwbare energie nog niet groot genoeg is om grootschalige opslag noodzakelijk te maken. Hoe meer hernieuwbaar de energiemix wordt, hoe groter de bovengenoemde uitdagingen worden. Daarom zijn opslag en conversie cruciale puzzelstukken van het uiteindelijke CO2 neutrale plaats vinden. Daarom is het nodig om naast de doorrekening van de plannen voor 2030, ook een integrale benadering van het gehele CO2-neutrale energiesysteem in 2050 te ontwikkelen. Hierin moet de verduurzaming van alle sectoren integraal benaderd worden, van de Transitievisies Warmte voor de gebouwde omgeving tot de mobiliteit en industrie. Er moeten ook regio-overstijgende keuzes gemaakt worden over de import van energie uit het buitenland bijvoorbeeld, en over de nationale energiemix en energie-infrastructuur.
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
energiesysteem. Hier moet echter nog veel technologische ontwikkeling op
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
12
INHOUDSOPGAVE
2018 - 2019
dec 2019 - mei 2020
juni 2020 - dec 2021
2022 - 2030
FASE 1 en FASE 2
FASE 3
FASE 4
FASE 5
Voorbereiding Analyse & ambitie
Uitwerking en opleveren concept-RES
Uitwerking en opleveren RES 1.0
Verankeren, uitvoeren en monitoren
2
Energiebespaarplannen
Cyclisch Proces
Regionale Structuur Warmte Zoekgebieden
(2-jaarlijks)
Financiële participatie Leidende principes
Startnotitie RES
Concept-RES
RES 1.0
RES 2.0 - RES 3.0 - etc...
Metropool Regio Eindhoven
Metropool Regio Eindhoven
Metropool Regio Eindhoven
Metropool Regio Eindhoven
2. Metropoolregio Eindhoven
INHOUDSOPGAVE
13
De regionale energietransitie geven we vorm vanuit onze waarden, de kracht en de verschillen van de regio en uitdagingen op andere thema’s. Daarmee is de regionale energietransitie een niet opzichzelfstaand vraagstuk. De verbrede kijk naar de energietransitie binnen de Metropoolregio Eindhoven
De regionale thema’s: economie, mobiliteit, transitie landelijk gebied en energietransitie
Welvaart én welzijn voor onze inwoners en ondernemers. Metropoolregio Eindhoven richt zich op het verbeteren van de leef-, verblijfen werkomstandigheden van onze inwoners, bezoekers en bedrijven. Duurzaamheid staat daarbij centraal. We willen samen een evenwichtige regio zijn waarin we werken aan een excellente economie en aan een inclusieve en duurzame regio. Welvaart én welzijn voor inwoners en ondernemers, daar gaat het om. We zetten samen de schouders eronder en maken onze regio sterker, beter en toekomstbestendig. Door de bijzondere samenwerking tussen overheden, kennisinstellingen en bedrijfsleven, is de regio Zuidoost-Brabant erin geslaagd een succesverhaal neer te zetten waar niet alleen binnen Nederland maar zelfs wereldwijd naar wordt gekeken. De sleutel tot dit succes is samenwerken: overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen weten elkaar te vinden en te versterken. Het is dan ook logisch dat we samen een RES opstellen.
Mobiliteit, ons landelijk gebied én onze economie krijgen een impuls van de energietransitie
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
belichten we hier.
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
14
INHOUDSOPGAVE
Onze unieke regio is een hecht netwerk van stedelijk gebied en natuur. Verschillen maken onze regio sterk
stappen in het economisch verdienvermogen voor de regio en behalen we
De Metropoolregio Eindhoven is een regio van contrasten. Dat maakt haar
maatschappelijke doelen op het vlak van energie. Dit geldt voor duurzame
uniek. Ze is een hecht netwerk van steden, stedelijke randgemeenten,
en slimme mobiliteit, LED-verlichting, laadinfrastructuur, de inzet van
dorpen, natuurgebieden, fraaie diverse landschappen, een grote schatkist
waterstof en opwekkingsmogelijkheden zoals dunne film-zonnecellen.
aan cultuurhistorisch erfgoed, dynamische economische en innovatieve
Door een concrete marktvraag te ontwikkelen kan de opschaling van deze
hotspots en gemoedelijk bewoond landelijk gebied. De kracht van onze regio
bestaande technologieën versnellen. Door op regionaal niveau samen te
is de diversiteit. De stad en het landelijk gebied versterken elkaar en profiteren
werken met onder meer Brainport Development en kennisinstellingen
in hoge mate van elkaars kwaliteiten en functioneren als een geheel. Dit is
kunnen we de innovatie kracht in de regio benutten en versterken,
dan ook kenmerkend voor het vestigingsklimaat van de regio, zowel voor
bijvoorbeeld door innovatie in te zetten om in onze regio met de netschaarste
inwoners als ondernemers. Deze kwaliteiten staan echter onder druk. Het
om te gaan.
is daarom belangrijk dat betrokken overheden samen blijven werken aan het versterken van de uitgangspositie van de regio: een gezonde, veilige en
Een vitaal landelijk gebied
aantrekkelijke woon-, werk- en leefomgeving met ruimte voor gewenste
Zuidoost-Brabant is niet alleen een toonaangevende hightechregio. Het
ontwikkelingen en het versterken van het duurzaam verdienvermogen.
is samen met aangrenzende delen van Noordoost-Brabant en Noord- en
Toptechnologieregio Brainport: inzet op energie-innovaties
Midden-Limburg tevens één van de belangrijkste voedselproducerende regio’s van Nederland. Duizenden agrarische bedrijven in de intensieve
De Brainportregio is de bakermat van de hightech industrie en draagt
land- en tuinbouw (met name intensieve veehouderij, maar ook vollegronds
aanzienlijk bij aan het verdien- en innovatievermogen van Nederland.
groenteteelt en boomteelt) en een daaraan gekoppelde toeleverde en
Koplopers in technologie op het gebied van mobiliteit, gezondheid, voeding
afnemende industrie en dienstverlening zorgen voor veel werkgelegenheid
en energie vinden in Brainport hun logische thuisbasis. De energietransitie
in de regio. De intensiteit van activiteiten stelt de regio ook voor uitdagingen.
en het behalen van de energie- en klimaatdoelstellingen is een wereldwijde
In delen van het landelijk gebied staan leefbaarheid, omgevings- en
uitdaging die alle facetten van ons leven raakt en dicht bij huis begint.
milieukwaliteit (lucht-, geur-, bodem- en waterkwaliteit) onder druk.
Voor een duurzame economie en een duurzaam ruimtelijke ontwikkeling
De ambitie van de 21 samenwerkende gemeenten uit de regio Zuidoost-Brabant
is de ontwikkeling van energie-innovaties erg belangrijk. Verschillende
is dat het landelijk gebied leefbaar, toekomstbestendig en economisch vitaal
vormen van hernieuwbare energie opwekken, die vervolgens opslaan tegen
blijft. Stedelijk en landelijk gebied zijn daarin een samenhangend geheel.
steeds lagere kosten en de reductie van materialen; dat is waar bedrijven,
Daartoe is een ‘Streefbeeld landelijk gebied’ met richtinggevende uitspraken
kennisinstellingen en overheden in Brainport Eindhoven voor gaan. Een
vastgesteld door alle raden. Hierin zijn de ambities beschreven over de
uitdaging die kansen biedt voor de kennisintensieve maakindustrie in
gewenste ontwikkeling van het landelijk gebied. Hierbij is een integrale
deze regio. Er is een reeks ontwikkelingen en producten uit onze eigen
benadering nodig. De versterking van ruimtelijke en ecologische kwaliteiten
regio die direct effect kunnen hebben op klimaat- en energiedoelstellingen.
hangt samen met de veranderende economische en sociale structuur in het
Dit is onderdeel van de Brainport Agenda en daarmee zetten we grote
landelijk gebied en de verbinding tussen landelijk en stedelijk gebied.
We realiseren experimenteerruimte voor innovaties op het gebied van duurzame energie.
INHOUDSOPGAVE
15
Energie-innovatie in de Brainport Agenda
Ontwikkeling van het
Inzetten van regionale
Ontwikkeling van nieuwe
Versneld naar de markt krijgen
Battery Competence Centre
competenties (o.a. HTSM
technologieën en producten
van grootschaliger inzetten van
en Automotive) t.b.v.
t.b.v. de CO2 reductie
bestaande energie innovaties
de waterstoftransitie
Brainport Smart District: nieuwe inzichten en technieken toegepast
Wat we gaan doen!
In de Helmondse wijk Brandevoort wordt de slimste wijk ter wereld ontwikkeld, Brainport Smart District (BSD). De nieuwste inzichten en
We gaan samenwerken met Brainport Development en kennisinstellingen
technieken op het gebied van participatie, gezondheid, data, mobiliteit,
om de innovatie kracht in de regio te benutten en te versterken. We
energie en circulariteit worden hier ingezet om een duurzame en mooie
stellen daarvoor een actieprogramma op.
woonomgeving te creëren. BSD wordt een slimme woon en werkwijk waarin
We werken samen met Brainport Development en de arbeidsmarktregio’s
bewoners zelf een centrale rol spelen bij de ontwikkeling van hun eigen
om inzicht te krijgen in de gevolgen van de energietransitie op de
leefomgeving. De ontwikkeling van BSD is een co-creatieproces tussen
regionale arbeidsmarkt.
onder andere bewoners, professionals en andere stakeholders.
We stemmen de energietransitie af op de andere regionale opgaven.
De Brainportregio is de bakermat van de hightech industrie.
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
Ontwikkeling van opslag en conversie technologieën als essentiële schakel in het realiseren van de energietransitie
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
16 INHOUDSOPGAVE
Onderwijs en arbeidsmarkt en de energietransitie
De RES als hefboom voor andere regionale opgaven
De energietransitie brengt niet alleen veranderingen in de omvang van
De regio wordt naast de energietransitie geconfronteerd met een aantal
werkgelegenheid en verdeling ervan over sectoren met zich mee, maar ook
andere grote opgaven, zoals de transitie van het landelijk gebied, circulaire
in het type werk en de kennis en competenties die daarvoor nodig zijn. De
economie en klimaatadaptatie. De nieuwe grote opgaven moeten ruimtelijk
energietransitie biedt een groot aantal kansen, ook voor groepen die nu
worden ingepast. In de ruimtelijke afweging van kansrijke zoekgebieden
nog aan de kant van de arbeidsmarkt staan. Maar er zijn nu al tekorten in
is de samenhang met andere opgaven cruciaal. Het realiseren van
diverse, vooral technische, beroepen die hierbij relevant zijn: machine- en
wind- en zonneparken betekent (nog) meer druk op de schaarse ruimte
servicemonteurs, bouw- en infravaklieden, elektriciens, elektromonteurs en
in een dichtbevolkte regio. Afspraken zijn nodig voor de versnelling en
installateurs, operators, informatici en software engineers, elektrotechnisch
afstemming van de transitie van de agrarische sector, klimaatadaptatie,
ingenieurs, enzovoorts. Er liggen grote uitdagingen om voldoende mensen
natuurontwikkeling en de inpassing van duurzame opwek van energie.
op te leiden en beschikbaar te hebben voor het werk dat samenhangt met de
Dit draagt bij aan de kwaliteit van het vestigingsklimaat van Brainport en
energietransitie.
aan de leefbaarheid van de regio als totaal. De Omgevingsagenda ZuidoostBrabant faciliteert de samenwerking tussen de betrokken overheden en
Er liggen grote uitdagingen om voldoende mensen op te leiden en beschikbaar te hebben voor het werk dat samenhangt met de energietransitie.
de realisatie van de gemaakte afspraken. De RES willen we inzetten als hefboom voor kwaliteitsverbetering (ruimtelijk, economisch, ecologisch en sociaal). Dit door de energietransitie te koppelen aan andere opgaven en te kijken of de energieprojecten een (deel van de) oplossing kunnen zijn. Hierdoor komen mogelijke oplossingen voor de integrale opgaven eerder in
We werken samen met Brainport Development en de arbeidsmarktregio’s
beeld. In de omgevingsagenda is aangegeven dat nieuwe woningen voldoen
Zuidoost-Brabant en Helmond-De Peel, om een beter beeld te krijgen van
aan nieuwe eisen op het gebied van energie, circulair bouwen en klimaat.
de gevolgen van de energietransitie op de regionale arbeidsmarkt. We verkennen de opgaven en maken de vertaling daarvan naar concrete acties. Werkgevers en onderwijsinstellingen uit de regio worden daarbij betrokken. Daarnaast zorgen we ervoor dat, via het PACT Brabant en het Kennispact MBO Brabant, op provinciale schaal en met de andere Brabantse arbeidsmarktregio’s afstemming en kennisdeling plaats vindt. Op deze manier wordt gebruik gemaakt van elkaars informatie en kennis en worden krachten waar mogelijk gebundeld. Ook voorkomen we zo dat werkgevers en instellingen, met vestigingen of activiteiten in meerdere regio’s, tegelijkertijd vanuit de verschillende RES-regio’s worden benaderd.
Er zijn afspraken nodig voor de versnelling en afstemming van de transitie van de agrarische sector, klimaatadaptatie, natuurontwikkeling en de inpassing van duurzame opwek van energie.
17
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
INHOUDSOPGAVE
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
18
INHOUDSOPGAVE
3
Op verschillende niveaus werken we al samen aan de energietransitie binnen onze regio. Het project De Groene Zone, de Green Deal Zorg en de energiecoöperaties zijn voorbeelden hiervan.
INHOUDSOPGAVE
3. Samen de energieambitie realiseren Regionale samenwerking
lokaal genomen. Gemeenten zijn dus zelf aan zet. Daarbij realiseren wij
De RES van de Metropoolregio Eindhoven is een regionaal samen-
ons dat de mogelijkheden en kansen en fasering per gemeente kunnen
werkingsverband van de gemeenten Asten, Bergeijk, Best, Bladel,
verschillen.
19
Heeze-Leende, Helmond, Laarbeek, Nuenen, Oirschot, Reusel-De Mierden,
Het proces om tot de Regionale Energiestrategie te komen wordt zowel top
Someren, Son en Breugel, Valkenswaard, Veldhoven en Waalre, de
down als bottom up beïnvloed. Het Rijk bepaalt hoeveel duurzame energie
waterschappen Aa en Maas en De Dommel, de provincie Noord-Brabant en
opgewekt moet worden in 2030 (35 TWh). Dit betreft de opgave vanuit de
Enexis Netbeheer. De gemeenten werken met elkaar samen via de subregio's
landelijke klimaattafel Gebouwde Omgeving en Elektriciteit. De decentrale
de Peel, de Kempen, de A2-gemeenten en het Stedelijk Gebied Eindhoven.
overheden bepalen hoe, met wie en waar dit ingevuld wordt. Dat bekijken we regionaal en leggen we vast in de RES. Het is een regionale strategie en de
Op tal van gebieden werken gemeenten en clusters van gemeenten samen.
gemeenten gebruiken de RES om lokaal beleid (verder) uit te werken voor o.a. warmte, besparing en grootschalige opwek. De besluiten daarover, worden lokaal genomen. De RES gaat niet over de gehele opgave op het gebied van duurzame energie die lokaal wordt uitgewerkt. Naast de uitwerking van het
Hier staan we voor in onze regio
beleid in relatie tot de RES, formuleren gemeenten nog eigen aanvullend lokaal beleid op het gebied van duurzame energie. Bijvoorbeeld als het
Samen onderzoeken we de mogelijkheden om de energietransitie uit
gaat om de uitwerking van lokaal beleid op basis van de andere landelijke
te voeren. Voor een succesvolle transitie bekijken we het verbruik aan
klimaattafels zoals Mobiliteit en Industrie.
elektriciteit en warmte, de opwek van duurzame energie en de distributie daarvan in samenhang. Daar komt bij dat de energietransitie in de gebouwde omgeving ook wordt beïnvloed door de ontwikkelingen in het verduurzamen van de mobiliteit en industrie. Innovatiekracht is nodig om tot effectieve en efficiënte oplossingen te komen. We onderzoeken waar en hoe we het beste duurzame elektriciteit, zoals wind- en zonne-energie kunnen opwekken. Daarbij maken we optimaal gebruik van de beschikbare ruimte en het gezamenlijk elektriciteitsnetwerk. Het uitgangspunt is om de ruimtelijke kwaliteit van onze regio te behouden. We weten welke warmtebronnen er zijn in de regio, zodat wijken en gebouwen van het aardgas af kunnen. Daarnaast kijken we hoe we slim gebruik kunnen maken van de inzet van regionale kennis, innovatie en vakmensen. De besluiten daarover worden
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
Cranendonck, Deurne, Eersel, Eindhoven, Geldrop-Mierlo, Gemert-Bakel,
20
INHOUDSOPGAVE
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
Overzicht participatiemomenten 2018 - 2019
dec 2019 - mei 2020
juni 2020 - dec 2021
2022 - 2030
FASE 1 en FASE 2
FASE 3
FASE 4
FASE 5
Voorbereiding
Uitwerking en
Uitwerking en
Verankeren, uitvoeren
Analyse & ambitie
opleveren concept-RES
opleveren RES 1.0
en monitoren
• Brainstormsessies • Werkateliers
• Subregionale inloopavonden • Werkateliers Huis van Waalre, stakeholders en ambtelijk • Werkateliers Seats2Meet, stakeholders en ambtelijk
• Online vragenuurtjes, inwoners en volksvertegenwoordigers • Online sessies Warmte deel 1 RSW en lokale TVW, ambtenaren • Online maatschappelijke partners (adviesgroep i.o.) • Online Bouwstenenatelier PlanMER stakeholders • Inspraakprocedure PlanMER • Masterclass RES i.r.t. Omgevingswet ambtelijk • Enquête en online Bouwstenenatelier Duurzame Opwek, ambtenaren • Online sessie warmte deel 2 uitgangsprincipes RSW, ambtenaren • Webinar Energiebesparing bij bedrijven, stakeholders • Talkshow Innovatie in de regio, alle doelgroepen • Online Bouwstenenatelier deel 2 Presentatie tussenresultaten PlanMER, stakeholders • Online sessie adviesgroep Maatschappelijke partners • Internetconsultatie, inwoners • Online sessie Waterstof, ambtenaren, bestuurders en volksvertegenwoordigers. • Subregionale online meet-ups, inwoners en volksvertegenwoordigers • Presentatie RES 1.0
Nog in te vullen... Dit wordt te zijner tijd opgenomen op de website en de activiteitenkalender
INHOUDSOPGAVE
Participatie: samen werken aan betrokkenheid
overleg met gemeenten wat nodig is om op lokaal niveau participatie te
Door de energietransitie gaan ons landschap en onze omgeving er de
versterken.
21
wind wordt de duurzame energievoorziening steeds zichtbaarder. Draagvlak
Participatie: een continu proces
en acceptatie onder omwonenden en andere inwoners en bedrijven uit de
Participatie is een continu proces dat op twee niveaus plaatsvindt: intern en
omgeving van projecten zijn daarbij van cruciaal belang. Samenwerken
extern. Bij de interne participatie betrekken werkgroepen voor hun opdracht
betekent vanzelfsprekend dat er concessies gedaan moeten worden. Door
stakeholders en ambtenaren voor informatie en advies, bijvoorbeeld over
belanghebbenden in een vroegtijdig stadium te betrekken creëren we
de landschappelijke inpassing, energiebespaarplannen, ruimtegebruik en
draagvlak voor beslissingen en waarborgen we de kwaliteit van beslissingen.
de bepaling van de zoekgebieden. Op basis hiervan geven de werkgroepen
Belanghebbenden zijn onder meer woningcorporaties, energiecorporaties,
invulling aan hun onderdeel van de RES. Tussenresultaten worden vervolgens
jongeren, agrariërs, natuurbeheerders, energiedeskundigen, raadsleden,
extern getoetst. Stakeholders worden op diverse momenten geconsulteerd
colleges en inwoners. Onderzoek laat zien dat het draagvlak voor
om de opbrengst te beoordelen en input te geven. Inwoners hebben de
verduurzaming van de energievoorziening in Brabant over het algemeen
mogelijkheid om onder andere via bijeenkomsten en het planMER-traject
hoog is. Echter is algemeen draagvlak niet hetzelfde als acceptatie van
reacties te geven en zienswijzen in te dienen. Volksvertegenwoordigers
(lokale) effecten. Bij het creëren van draagvlak is inzicht in wat leeft bij
kunnen tussentijds input geven via hun bestuurders en stellen uiteindelijk
bewoners van groot belang. Het is belangrijk dat we bij de verschillende
de RES vast.
fasen van beleidsvorming tot projectimplementatie, inclusief keuzes van locaties, inwoners goed meenemen.
We moeten inzicht hebben in wat er leeft bij inwoners.
De consultatie op de concept-RES heeft geleid tot aanpassingen in deze 1.0-versie We blijven informeren Om inwoners, volksvertegenwoordigers en stakeholders te informeren over de ontwikkeling en het proces van de RES zijn er afgelopen jaar online-
Iedereen in onze regio bekend maken met RES
vragenuurtjes en webinars georganiseerd. Naast algemene informatie zijn
Zonder participatie geen RES. De afgelopen periode hebben we participatie
specifieke doelgroepen over onderdelen bijgepraat en geconsulteerd, zoals
dan ook op verschillende manieren gerealiseerd, door middel van webinars,
tijdens de bouwstenenateliers over de milieuonderzoeken in het kader van
werkateliers, internetconsultaties en kennissessies. Ook houden we een
Plan-MER. Om inwoners mee te nemen in de toekomst van de RES is er op 2
actueel overzicht bij met antwoorden op vragen over de RES via onze website
december een talkshow georganiseerd over lokale innovaties die bijdragen
RES MRE. Om meer inwoners bekend te maken met de RES bekijken we in
aan een duurzame energievoorziening.
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
komende jaren anders uitzien. Met de komst van energiebronnen als zon en
22
INHOUDSOPGAVE
Inwoners Zuid-Oost Brabant willen meer betrokken worden
maatregelen). Er bestaat geen uitgesproken voorkeur voor de opwekking van wind- of zonne-energie. 40% vindt dat de regio volop moet inzetten op
De weg naar een duurzame leefomgeving gaat stapsgewijs. De energietransitie
windenergie, 30% is het hier niet mee eens. Terwijl 42% vindt dat de regio
zal in de komende decennia verandering brengen in onze leefomgeving. Om
volop zou moeten inzetten op zonneparken, 25% vindt van niet. Bijna de helft
zoveel mogelijk aan te sluiten bij wat inwoners belangrijk vinden en wat
van de respondenten ziet windmolens bij voorkeur in een cluster geplaatst.
zij zelf kunnen bijdragen aan de energietransitie, is de internetconsultatie Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
gehouden.
Respondenten zien de opbrengsten van zonne- en windparken zien graag terug vloeien naar de samenleving, bijvoorbeeld naar direct omwonenden
Deze enquête is door ruim 1.700 inwoners ingevuld en liep 20 oktober tot 14
(39%), naar inwoners in de regio via een fonds (33%) of naar inwoners in de
december 2020. De enquête is bedoeld om voorkeuren, suggesties en zorgen
gemeente (32%). Dit sluit aan op de doelstellingen van concept RES. De helft
van Brabanders naar boven te halen. De deelnemers aan het onderzoek,
van de respondenten wil graag kunnen investeren in een zonneproject of
de respondenten, variëren in leeftijd van 16 tot 70 en ouder, komen uit alle
een windproject in de eigen regio en er zo zelf geld aan verdienen.
21 gemeenten en zijn overwegend hoger opgeleid. Omdat de resultaten
De enquête maakt duidelijk dat veel respondenten nog niet bekend zijn met
gewogen zijn naar gemeente, leeftijd en opleidingsniveau geeft de enquête
de RES. Van de respondenten is 18% op de hoogte van de RES. Desondanks is
een representatief beeld.
er een grote bereidheid om mee te denken en uitvoering te geven aan de RES.
Voor een ruime meerderheid van de respondenten is de klimaatverandering
Bijna tachtig procent van de respondenten wil door hun gemeente betrokken
een probleem (64%): zij staan (zeer) positief tegenover het stimuleren van
en/of geïnformeerd worden over de plannen. Bovendien willen inwoners
duurzame energie (60%). Een kleine groep respondenten denkt daar anders
graag meedenken bij projecten voor windmolens of zonneparken (76%).
over en vindt de aandacht voor klimaatverandering overdreven (12%). De enquête bood de gelegenheid om in gesprek te gaan over de enquête en Om in huis meer energie te besparen, is bijna de helft van mening dat zowel
de regionale energiestrategie via een zogenaamde Research Community. In
de overheid als de huiseigenaren het voortouw moet nemen in het versnellen
deze community gaan de respondenten met de onderzoekers gesprek over de
van energiebesparing. Bijna tweederde wil dat de overheid zich richt op het
aandachtspunten van de enquête en de regionale energiestrategie. Dit geeft
verlenen subsidies. Bij de installatie van zonnepanelen geeft bijna de helft
de kans om de resultaten te toe te lichten en standpunten van respondenten
aan advies op maat nodig te hebben. 60% maakt zich zorgen over de kosten
te verdiepen. Het animo onder de respondenten was erg groot. De community
om je huis aan te passen naar een aardgasvrije woning.
biedt maximaal plek voor 80 deelnemers. De aandachtspunten uit de enquête worden ook meegenomen in het vervolg van de RES.
Inwoners hebben een duidelijke voorkeur om nieuwe zonne- en windparken te plaatsen bij bestaande infrastructuur, zoals snelwegen en energielocaties. Dit sluit aan bij het voorstel uit de concept RES (de zogenaamde “no regret”
De resultaten van de enquete zijn opgenomen in bijlage 1.1.
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
INHOUDSOPGAVE
23
INHOUDSOPGAVE
Participatie: betrokkenheid omgeving Zeggenschap over project
We raadplegen continu Procesparticipatie
Draagvlak & Acceptatie
Meepraten over strategie en beleid
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
Financiële participatie
hun standpunten ten opzichte van de energietransitie en de RES. Om hiervan een
vanaf beginfase
beeld te krijgen is begin 2020 een flitspeiling
Risico & rendement: hoog
gehouden. In aanvulling hierop is recentelijk een internetconsultatie onder inwoners uitgezet. Ruim 1.700 respondenten hebben
Obligaties en/of verkrijgen
de vragenlijst ingevuld.
aandelen na oplevering
Lokale financële lusten
onder inwoners is er inzicht nodig in
Eigendom / aandelen
Financiële betrokkenheid bij project
Om voldoende draagvlak te verwerven
Risico & rendement: laag Stippellijnen: risico op
Sociale participatie Profijt in natura van
'negatief draagvlak' bij financiële tegenvaller
project middels fonds
Het vervolg We gaan door met het organiseren van online-bijeenkomsten
en
zodra
het
weer kan fysieke bijeenkomsten, zoals vragenuurtjes, en organiseren - mede op verzoek van werkgroepen en specifieke Procesparticipatie is direct gericht op communicatie over en eventuele verbetering van het project ten
doelgroepen zoals ambtenaren - webinars of
behoeve van draagvlak en acceptatie.
kennisbijeenkomsten. Dit gebeurt volgens een activiteitenkalender, die terug te vinden
Sociale participatie kan bijdragen aan draagvlak en acceptatie. Dit door de positieve bijdrage vanuit het
is op onze website www.energieregiomre.nl.
project aan de lokale samenleving, niet door zeggenschap bij het project (eventueel wel zeggenschap bij het/een fonds). Financiële participatie kan bijdragen aan draagvlak en acceptatie. Bij eigendom is er sprake van zeggenschap over het project vanaf begin. Bij obligaties/aandelen is dat pas later, over aanleg van het project is dan niets meer te zeggen. Daarnaast kunnen er positieve financiële gevolgen zijn van het project. Het kan echter ook financieel negatief uitpakken; dan draagt het niet bij aan draagvlak en acceptatie.
Zonder participatie geen energietransitie.
INHOUDSOPGAVE
Financiële participatie - impact
25
Model financiële participatie en lokaal eigendom Om te garanderen dat er invulling gegeven wordt aan minimaal 50% lokaal eigenaarschap is er de intentie om te werken vanuit het model dat hiernaast
Gemeente
is weergegeven. Het voorstel voor dit flexibele model dat we in de RES 1.0 Coöperatie
Stichting / Ontwikkelfonds
per gemeente en/of project om minimaal 50% van het eigen vermogen in een project in te brengen. Opbrengsten vloeien terug naar de stichting/in
€
€
Opbrengsten uit Het project €
aanreiken, gaat uit van de oprichting van een stichting/ontwikkelfonds
Ontwikkelaar
min. 50%
€
€
max. 50%
Opbrengsten uit het project €
het ontwikkelfonds en naar de investeerders in het project. De stichting/ het ontwikkelfonds kan hiermee vervolgens maatschappelijke projecten, bij voorkeur op het gebied van de energietransitie, financieren. Gemeente
Project hernieuwbare energie
én energiecoöperatie zijn vertegenwoordigd in de stichting. Als men gebruik maakt van het Energiefonds Brabant is het mogelijk dat er in de Bank / InvestNL
ontwikkelfase geen financiële risico’s zijn voor individuele burgers of leden van energiecoöperaties. Tot maximaal 50% van het eigen vermogen wordt ingebracht door een ontwikkelaar. Naast de eigen inbreng vanuit de stichting
Financiële participatie: Iedereen moet kunnen profiteren van de energietransitie Naast procesparticipatie, zoals hierboven uitgewerkt, is het van belang dat er ook sprake is van ‘financiële participatie’. We willen dat iedereen voordeel
en de ontwikkelaar worden projecten voor de resterende projectkosten (zo’n 80%) met vreemd vermogen gedekt. Het model biedt ruimte voor lokaal maatwerk.Een nadere toelichting is opgenomen in bijlage 1.2.
Wat we gaan doen!
kan hebben van de wind- en zonne-energie die we in onze regio opwekken.
We faciliteren stakeholders, ambtenaren, volksvertegenwoordigers en
Hierbij sluiten we aan bij het Klimaatakkoord waarin het uitgangspunt is
inwoners om alle ins en outs van de energietransitie tot zich te nemen.
opgenomen om te streven naar 50% lokaal eigendom van de nieuwe zonne-
We gaan door met het organiseren van bijeenkomsten en communicatie-
en windparken. Ook houden we rekening met de provinciale handreiking
momenten.
‘Juridische uitwerking 50% participatie’. Lokaal eigenaarschap levert
We zorgen ervoor dat iedereen in onze regio voordeel heeft van de energie
geld op voor de regio en kan ook leiden tot een grotere betrokkenheid van
die we met wind en zon in de regio opwekken.
mensen bij lokale projecten, acceptatie van energieprojecten en grotere
We bieden een model voor lokaal eigendom van zonne- en windparken,
gemeenschapszin. We streven als regio naar maximale lokale participatie
wat leidt tot grotere betrokkenheid van de inwoners.
en het maximaal lokaal benutten van de opbrengsten. We geloven in lokaal
We financieren met de opbrengsten andere projecten, met name op het
maatwerk op het niveau van individuele projecten.
gebied van energietransitie.
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
Enegiefonds Brabant
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
26 26
INHOUDSOPGAVE
4
Het zonnepark in Budel-Dorplein met een capaciteit van 44 megawatt is een gezamenlijk initiatief van provincie Noord-Brabant, gemeente Cranendonck en het zonneenergiebedrijf Solarcentury. Het park is gebouwd op het terrein dat vroeger werd gebruikt door zinksmelter Nyrstar in Budel. In de verhoogde ‘dijken’ achter de fabriek zijn afvalstoffen van het bedrijf opgeslagen. Er wordt voldoende duurzame elektriciteit geproduceerd voor bijna 12.000 huishoudens in de regio.
4. Besparen - duurzame warmte - duurzame opwek De focus op besparen en duurzaam opwekken
INHOUDSOPGAVE
Onze RES 1.0 is gebaseerd op de volgende elementen:
concept-RES hebben we een bod gedaan van 2 TWh. In deze RES 1.0 hebben
• Besparing binnen de gebouwde omgeving. • Inpassen opwekking van duurzame elektriciteit op land (wind en zon). • Warmtetransitie in de gebouwde omgeving door het opstellen van lokale
we de invulling daarvan concreter gemaakt. Met meer zekerheid kunnen
transitievisies warmte ondersteund door een Regionale Structuur Warmte.
De RES is een instrument om met maatschappelijke betrokkenheid te komen tot regionale keuzen voor besparen en duurzaam opwekken. In de
we dit bod, maar ook de andere onderdelen, nu onderbouwen. Het verbruik
27
• Een benodigde infrastructuur voor transport en opslag van energie.
daarvan beschouwen we in samenhang. Energiebesparing is cruciaal
Nieuwe ontwikkelingen nauwgezet volgen en inzetten
in onze energietransitie; de energie die we niet (meer) verbruiken hoeven
De RES richt zich op de thema’s Gebouwde omgeving en Elektriciteit. Aan de
we ook niet meer op te wekken. Daarom zetten wij als regio primair en
andere klimaattafels wordt gekeken naar thema’s als mobiliteit, industrie
maximaal in op besparing.
en landbouw. Voor de opwek van elektriciteit kijken wij nu naar twee beproefde technieken: zon en wind, maar houden zeker ook rekening met
Wat is nieuw in deze RES 1.0? De thema’s in samenhang...
ontwikkelingen in de toekomst. Met andere technieken zoals waterstof en
De energiebespaarplannen voor wonen, bedrijven en maatschappelijk
thorium worden pilots gedaan. We blijven verbinding zoeken met innovaties.
vastgoed zijn verder uitgewerkt. Hiermee geven we handvatten aan de
Die zullen een prominentere plek moeten krijgen in de vervolgstappen en bij
gemeenten om inwoners en bedrijven te ondersteunen en te stimuleren om
de ontwikkeling van nieuw beleid.
energie te besparen. Voor de energie die we (nog) nodig hebben zetten we als eerste in op de ‘no-regret’ maatregelen: zon op daken, langs infrastructuur, in ‘pauze’- en energielandschappen. In de regio zien we daarnaast nog meer
Warmtebatterij: zomerwarmte opslaan voor gebruik in de winter
kansen voor duurzame opwek via wind en zon op land. Met een planMER
De innovatieve warmtebatterij maakt gebruik van thermochemisch
is nader onderzoek gedaan naar milieueffecten en koppeling met andere
materiaal om duurzame energie op een goedkope en verliesvrije manier op te
thema’s om te kunnen komen tot een integrale gebiedsontwikkeling. Ook
slaan. Dit helpt om kortere periodes te overbruggen,
is een nieuwe doorrekening gemaakt van het elektriciteitsnetwerk op basis
vooral in de wintermaanden, wanneer er minder
van de resultaten van de planMER. Dit heeft geresulteerd in een eerste
of geen energie uit zon, wind of andere duurzame
schets van een ‘voorkeursalternatief’ (VKA) voor locaties voor grootschalige
bronnen beschikbaar is. De warmtebatterij is
duurzame opwek. Voor de warmtetransitie zijn de warmtebronnen en de
stabiel, werkt zonder verlies van energie en gaat bij
warmtevraag verder in beeld gebracht in de ‘Regionale Structuur Warmte’
correct gebruik zeker 20 jaar mee. De warmtebatterij
en zijn er afspraken gemaakt over het vervolg.
is ontwikkeld door de TU/e en TNO.
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
aan elektriciteit en warmte, opwek van duurzame energie en de distributie
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
28
INHOUDSOPGAVE
4.1 Besparen Besparen is een werkwoord
De Groene Zone: zonnepanelen op 7000 woningen
Energiebesparing is cruciaal in de energietransitie; de energie die we niet
Binnen het thema besparen onderzoeken we de mogelijkheden om zon-op-
verbruiken hoeven we ook niet op te wekken. Daarom richten wij ons als
dak te stimuleren en bewoners aan te zetten tot besparing en duurzame
regio maximaal op besparing. Je kunt op een aantal manieren besparing
opwek van energie. De Groene Zone is een initiatief van 12 gemeentes in de
stimuleren en dat gebeurt ook al in de regio. Gemeenten kiezen zelf voor wat
regio Zuidoost Brabant en heeft als doel om in twee jaar tijd 7000 woningen
ze doen en via welke samenwerkingsverbanden. (zie bouwsteen besparing
te voorzien van zonnepanelen. Huiseigenaren die meedoen aan dit initiatief
in bijlage) Onder besparen beschouwen we ook kleinschalige duurzame
worden volledig ontzorgd. Technische kennis en inzet van eigen geld is niet
opwek van elektriciteit en warmte, die verbonden is aan het gebouw.
nodig.
Wat niet wordt verbruikt, hoeft ook niet te worden opgewekt.
Duurzame gedragsverandering door weerstanden weg te nemen en handelingsperspectief te bieden.
Bij besparen zetten we met name in op gedragsverandering. Dat vertaalt zich naar besparing bij gebruik, bij de aankoop van apparaten en bij
Energiebesparing en duurzaamheid staan sinds de jaren ’90 jaarlijks
gebouwaanpassingen, zoals isoleren en renoveren. We werken aan
‘op de agenda’, met wisselend succes. Het is onze ambitie om mensen
verschillende aanpakken die gemeenten kunnen gebruiken, om zo tot
in onze regio duurzaam in beweging te krijgen zodat ze zoveel mogelijk
een passende oplossing te komen per situatie. Die is tenslotte afhankelijk
energie gaan besparen, waarmee we onze CO2-uitstoot reduceren. Hierbij
van de situatie per betreffende persoon of organisatie en de staat van
is het noodzakelijk om de boodschap te richten op specifieke doelgroepen,
het gebouw. Met innovaties in techniek, werkprocessen en aanpakken
situaties en mogelijkheden, weerstanden weg te nemen en mensen
komen er in de toekomst meer mogelijkheden. Door goed samen te werken
handelingsperspectief te bieden: wat kunnen ze concreet doen om te
versnellen we de verduurzaming binnen de doelgroepen Wonen, Bedrijven
besparen. Met de klantreis breng je precies in beeld welke stappen iemand
en Maatschappelijk Vastgoed.
doorloopt om de stap te zetten tot het nemen van maatregelen.
4.1
De grootste uitdaging zit bij gedragsverandering!
De doelgroepen In deze concept-RES richten we ons op de doelgroepen Wonen, Bedrijven en Maatschappelijk Vastgoed. Per doelgroep is de besparingsaanpak toegelicht.
Doelgroep wonen: woningbezitters en woningcorporaties
Handelingsperspectief voor iedere vorm van besparing. Wat kan ik doen?
Binnen de doelgroep wonen kennen we de doelgroepen particuliere woningeigenaren, woningbouwcorporaties, particuliere huurwoningen, VvE’s en sociale koopwoningen. In de RES 1.0 ligt de focus op het aanpakken voor particuliere woningeigenaren en woningbouwcorporaties. Deze
De routes voor bewoners
zijn namelijk het grootste qua aantal woningen waardoor de grootste
Er zijn routes voor bewoners die kleine maatregelen nemen om energie
besparingswinst te behalen is. Bovendien zijn het de groepen waar de
te besparen tot routes voor mensen die aan de slag willen gaan met forse
meeste gemeenten zich met hun duurzaamheidsbeleid op concentreren.
verduurzamingsmaatregelen. Sommigen weten wat ze willen, anderen
Het doel is om de realisatie van de energiebesparing te versnellen. Op
doen het liever samen of worden graag ontzorgd. Dit geeft inzicht in wat een
basis van een gedragsanalyse in samenwerking met stakeholders (onder
gemeente kan doen om een bepaalde route goed te faciliteren of te organiseren
andere energiecoöperaties en woningcorporaties) is bij de doelgroepen
zoals het aanscherpen van de communicatie waardoor weerstanden
gekeken naar hoe mensen besparen. Op basis van die analyse is een achttal
worden weggenomen en handelingsperspectief wordt vergroot. Voor meer
‘bespaarroutes’ opgesteld.
informatie zie bijlage 2.1 (basisdocument wonen).
29
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
INHOUDSOPGAVE
30
INHOUDSOPGAVE
Kees Bakker, Energiehuis Helmond “Eigenaren van woningen volgen verschillende routes als het gaat om energiebesparing of verduurzaming van hun woning. De route hangt af van het doel, van de mogelijkheden en omstandigheden.”
Ambitie 2021 - 2022 Wonen Inzetten op gedragsverandering
Samen slimmer duurzaam doen Samen werken aan energiebesparing
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
Kennis en informatie delen Iedere gemeente heeftt informatie over
De routes voor woningcorporaties
routes energiebesparing. Delen mogelijke
Voor woningcorporaties liggen kansen/uitdagingen op het gebied van
onderzoeken zoals leefstijlenonderzoek
• De ruimtelijke ordening en vergunningen (b.v. beperkingen bestemmingsplan, leges).
• Het stimuleren van duurzaam gedrag van bewoners.
• De warmtetransitie (innovatie en het gebrek aan zekerheid van duurzame oplossingen).
Motivaction
Monitoring Iedere gemeente monitort de voortgang van hun besparingsaanpakken
Rapporteren en evalueren Besparingsaanpakken worden gedeeld, de
We gaan met woningcorporaties in gesprek om afspraken te maken over de
resultaten gerapporteerd en geëvalueerd. Zo kunnen andere gemeenten hier weer van leren
kansen en uitdagingen. De nadruk zal vanuit besparing liggen op duurzame gedragsverandering.
Gezamelijk ontzorgingsproject Verkennnen mogelijkheden
Regionale communicatie Campagne of middelen
Energiecoaches/-ambassadeurs Regionaal organiseren (evt. gekoppeld aan energieloket)
Strategisch communicatieplan Start A2 gemeenten + Oirschot. Uitrol mogelijk
Energieloket Informeren gemeenten over mogelijkheden nieuw energieloket
Inventarisatie Mogelijkheden woningcorporaties
Vervolg RRE/RREW
Omgevingsagenda Zuidoost-Brabant: goede en betaalbare woningen
Onderzoeken gezamenlijke aanpak
Om te komen tot een voldoende aanbod van kwalitatief goede en
Wijkaanpak
betaalbare woningen moet het kwantitatieve woningtekort in de regio
Project...
worden aangepakt. Deze opgave betreft het gehele stedelijke netwerk, inclusief de vitale kernen van het landelijk gebied. Belangrijk bij deze opgave is dat deze nieuwe woningen voldoen aan nieuwe eisen op het gebied van energie, circulair bouwen en klimaat. (Omgevingsagenda Zuidoost-Brabant, MRE 2020)
Basisinfrastructuur Deelname 21 gemeenten
Additionele modules Keuzevrijheid gemeente
INHOUDSOPGAVE
31
Ultra-duurzame Brabantse corporatie Thuis: ‘Aan de slag gaan belangrijker dan doelen halen’ De Brabantse corporatie Thuis, met het hoofdkantoor in Eindhoven, wil van het woningbezit en is bereid om daarvoor meer te doen dan nodig is volgens het Bouwbesluit. “Verduurzaming is een van de grote maatschappelijke opgaven. Wij voelen ons als corporatie verantwoordelijk om daar een bijdrage aan te leveren. Dat past binnen het Klimaatakkoord.” De Willem en De Zwijger in Best winnen duurzaamheidsprijs Het bouwproject De Willem en De Zwijger van corporatie ‘Thuis’ aan de Willem de Zwijgerweg in Best heeft in 2018 de prijs voor het meest duurzame bouwproject van vakblad Cobouw gewonnen. De twee appartementencomplexen zijn een project van aannemer BAM Wonen BV, NB-Architecten uit Best en woonstichting ‘Thuis' uit Eindhoven.
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
graag vooroplopen in verduurzaming
32
INHOUDSOPGAVE
Helmondse Energie Community gericht op duurzaam en energiebewust ondernemen In 2013 ondertekenden 18 Helmondse bedrijven het Helmondse Energie Convenant (HEC). Het doel was om in drie jaar tijd gezamenlijk 10% energie te besparen Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
en te verduurzamen, onder andere door te leren van elkaar. Inmiddels is het samenwerkingsplatform uitgegroeid tot de Helmondse Energie Community, een netwerk van bedrijven die kennis en ervaring uitwisselen op het gebied van duurzaam en energiebewust ondernemen.
De doelgroep bedrijven: ‘handhaving en handreiking’ Focus & urgentie op bedrijventerreinen en kantoren Binnen de doelgroep Bedrijven zijn er vier sub doelgroepen: bedrijventerreinen, kantoren, retail en agrarische bedrijven. De focus ligt in de eerste fase van de RES 1.0 op bedrijventerreinen en kantoren. Met name bij kantoorgebouwen is er urgentie om aan de slag te gaan met besparing: het ministerie van Binnenlandse Zaken voert per 1 januari 2023 de energielabel C-verplichting in voor kantoren van minimaal 100 vierkante meter. Alle bedrijven met een verbruik van minimaal 50.000 kWh aan elektriciteit of 25.000 m³ gas zijn gebonden aan het doorvoeren van energiebesparende maatregelen (EML) en hierover te rapporteren. Voor meer informatie zie bijlage 2.2 (basisdocument bedrijven).
Meer dan de helft van ons totale energieverbruik ligt bij bedrijven. We zijn met bedrijven niet alleen in gesprek over (energie)besparing, maar nemen ook kansen mee voor energieopwekking of warmte-uitwisseling en eventuele meekoppelkansen met andere opgaven.