Bijlage 2 Masterplan-Nationaal-Museum-Atlantikwall-eindconcept

CONCEPT

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall Behouden, bezinnen, beleven en verbinden

Opdrachtgever: Stichting Museum Atlantikwall Noordwijk

Realisatie: DestinatieX

Datum: Maart 2025

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall Behouden, bezinnen, beleven en verbinden

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

Samenvatting Tekst

Het Atlantikwall Museum Noordwijk heeft zich de afgelopen jaren ontwikkeld tot een onderscheidende parel onder de Alantikwall musea. Het unieke complex met 12 bunkers en 500 meter gangenstelsel is stapsgewijs ontsloten. De ambitie is om door te groeien tot Nationaal Museum Atlantikwall. Dit masterplan beschrijft hoe het museum zijn unieke positie kan benutten om een toonaangevend nationaal belevingscentrum te worden over de Atlantikwall, een van de grootste militaire bouwwerken uit de moderne geschiedenis. Het museum in Noordwijk is uniek vanwege de authentiek bewaard gebleven kustbatterij. Het museum kan daarnaast onderscheidend zijn ten opzichte van andere musea door de schaal, een brede nationale en internationale blik op de Atlantikwall (van militaire strategie tot de menselijke gevolgen), een eigentijdse bezoekerservaring met interactieve technieken, storytelling en presentaties die verschillende generaties aanspreken. Daarnaast kan het museum een verbindende schakel zijn binnen het Nederlandse Atlantikwallerfgoed en actief doorverwijzen naar deze locaties. In het masterplan is de mogelijke ambitie, missie en visie beschreven van een nationaal museum, waarbij de nadruk ligt op het vertellen van een compleet verhaal van de Atlantikwall. Met als doel bij te dragen aan een beter begrip van de geschiedenis en haar relevantie voor het heden.

Door het combineren van educatie en ervaring kan bewustwording worden gecreëerd over de waarde van vrijheid. Daarbij kan het museum een sterk verbindende en verwijzende rol spelen naar andere musea binnen de Atlantikwall, maar ook bijdragen om meer aandacht te genereren voor de Atlantikwall als geheel.

4

4

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

Dit is vertaald in uitgangspunten voor een concept, waarbij het museum is opgedeeld in drie zones met een eigen focus en sfeer. Het noordelijke gangenstelsel met het nationale verhaal over de Atlantikwall, de vuurleidingsbunker als blik op het dagelijks leven en werk van Duitse soldaten in een commandopost en het zuidelijke gangenstelsel als een avontuurlijke ontdekking van oerbeton. Tot slot brengt het masterplan de organisatorische consequenties in kaart. De transitie naar een nationaal museum vraagt om versterking van de organisatie, een duurzaam nancieringsmodel, vraaggerichte marketing en intensieve samenwerking met erfgoedinstellingen, overheden en overige partners. Door deze koers kan Noordwijk stapsgewijs uitgroeien tot het Nationaal Museum Atlantikwall. Een icoon voor de Atlantikwall, waarbij behoud, bezinning, beleven en verbinden centraal staan.

fi

5

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

Inhoudsopgave

1 2 3 4 6

De plek 1.1 De Atlantikwall 1.2 Stützpunktgruppe Katwijk-Noordwijk 1.3 Locatie Noordduinen in Noordwijk 1.4 Atlantikwall Museum Noordwijk

10 11 11 11

Analyse van Atlantikwall musea 2.1 Musea langs de Atlantikwall 2.2 Analyse van de musea 2.3 SWOT analyse Atlantikwall Museum Noordwijk 2.4 Onderscheidend vermogen

14 14 19 20

De bezoeker 3.1 Trends en ontwikkelingen 3.2 Nieuwe generaties in beeld 3.3 Oorlogstoerisme

23 24 25

De ambitie 4.1 De uitdagingen 4.2 Rol en ambitie 4.3 Missie 4.4 Visie

27 28 29 29

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

5

Uitgangspunten voor het concept

6

Organisatie

5.1 Een museum met drie zones 5.2 Bezoekersbeleving 5.3 Doelgroepen 5.4 Kenmerken presentatie 5.5 De verhalen 5.6 Actuele educatieve thema’s 5.7. Toegankelijkheid

6.1 Een nationaal museum 6.2 Fysieke capaciteit 6.3 Menselijke capaciteit 6.3 Financieel 6.4 Marketing 6.5 Kenniscentrum 6.6 Samenwerking 6.7 Stapsgewijze groei

31 32 35 38 38 41 42

45 46 46 47 49 50 51 52

Bronnen Literatuur Fotogra e Gesprekspartners

54 54 54

fi

7

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

Een 5000 kilometer lange verdedigingslinie: één van de grootste militaire bouwwerken uit de moderne Europese geschiedenis.

8

Atlantikwall Museum Noordwijk

De plek

1

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

De Atlantikwall is een imposante verdedigingslinie, gebouwd door naziDuitsland tijdens de Tweede Wereldoorlog om een geallieerde invasie tegen te houden. Hoewel nooit volledig voltooid, had de Atlantikwall een enorme impact op zowel het landschap als de lokale bevolking. Na de oorlog werden grote delen van de verdedigingslinie gesloopt, verborgen of kregen ze een alternatieve bestemming. Ook de kustbatterij in Noordwijk was verborgen, maar door jarenlange inspanningen van vrijwilligers is deze weer in ere hersteld. In dit hoofdstuk geven we een korte introductie op het thema Atlantikwall, de Stützpunktgruppe Katwijk-Noordwijk en de kustbatterij in Noordwijk. 1.1 DE ATLANTIKWALL In mei 1940 wordt Nederland - na de inval door Duitsland - onderdeel van het Derde Rijk van Hitler. Nadat ook Frankrijk dat jaar capituleert verschuift de grens van nazi-Duitsland naar de westkust van het Europese vasteland. Om een geallieerde invasie te voorkomen werd een meer dan 5.000 kilometer lange verdedigingslinie ontwikkeld langs de gehele westkust, die liep van het noorden van Noorwegen tot het zuiden van Frankrijk. Het doel was om met zo weinig mogelijk militairen een zo optimaal mogelijke defensie te bieden.

De linie was geen aaneengesloten “muur”, zoals de naam doet vermoeden, maar bestond uit een verzameling van onder andere kazematten, bunkers, kanonnen, loopgraven, (tank)versperringen en mijnenvelden. De duinen en het strand werden ‘Sperrgebiet’. De bouw verliep in fasen en werd doorlopend aangepast. Uiteindelijk zijn de bouwplannen slechts voor ongeveer 2/3e voltooid. Want dit enorme project kende ook de nodige problemen, zoals schaarste van materialen, de bureaucratie, strategische bombardementen door de geallieerden en interne geschillen. De bouw van de Atlantikwall had een enorme invloed op het landschap en de bevolking. Natuurgebieden werden overhoop gegooid, woonwijken gesloopt en burgers geëvacueerd of juist te werk gesteld. Voor Hitler was de Atlantikwall ook waardevolle propaganda om te laten zien waar de Duitsers toe in staat waren. De Atlantikwall is dan ook één van de grootste bouwoperaties van de 20e eeuw. Na de oorlog waren de restanten van de Atlantikwall een pijnlijke herinnering geworden en werden veel delen gesloopt, verborgen of herbestemd. In de Koude Oorlog werden delen van de verdedigingslinie hergebruikt. Vandaag de dag hebben diverse restanten van de Atlantikwall een functie als museum, overwinteringsplek voor vleermuizen of zelfs als vakantiewoning.

Op verschillende plekken wordt nagedacht over de wijze waarop de overblijfselen van de Atlantikwall kunnen worden beschermd voor de toekomst of kunnen worden herbestemd.

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

1.2 STÜTZPUNKTGRUPPE KATWIJK-NOORDWIJK Langs de kust ontwikkelde de Wehrmacht een netwerk van bunkers en veldversterkingen. Deze steunpunten bevatten bijvoorbeeld een artillerieopstelling, radarcomplex, hoofdkwartier, infanteriepositie of een observatiepost. Losse steunpunten werden met elkaar verbonden door mijnenvelden en tankversperringen. Zo ontstond een groot afgebakend verdedigingsgebied, dat een Stützpunktgruppe werd genoemd. Van hieruit werd zowel land als zee verdedigd. Tussen de Stützpunktgruppen lagen minder sterk verdedigde kuststroken (Freie Küsten). Katwijk en Noordwijk vormden samen een Stützpunktgruppe. De boulevards van deze kustplaatsen waren kwetsbare plekken in de verdediging. Bewoners in dit gebied moesten vertrekken. In Katwijk werden hiervoor complete woonwijken gesloopt. Ook vliegveld Valkenburg viel binnen de grenzen van het verdedigingsgebied. Aan de landzijde werd een zigzaggende tankgracht aangelegd en in de duinen grote geschutsbatterijen.

1.3 LOCATIE NOORDDUINEN IN NOORDWIJK Waar de Noordduinen in Noordwijk voor de Tweede Wereldoorlog nog een golfterrein was, veranderde dat eind 1940. De Duitse marine legerde hier ruim 180 soldaten en bouwde een enorm complex van bunkers, gevechtsopstellingen en woonverblijven. Voor de aanvoer van het beton werd een spoorlijn aangelegd tot bij de bunkers. De bouw ging bijna de hele oorlog door. Na de oorlog is het gevechtsgeschut ontmanteld. Het werd voor kinderen een populaire speelplek. Begin jaren ‘70 werden de bunkers afgesloten en onder het duinzand weggewerkt. Met uitzondering van een grote munitieopslagbunker. In verband met de Koude Oorlog werd deze bunker voorbereid om kunstvoorwerpen te kunnen opslaan. In deze bunker is nu Museum Engelandvaarders te vinden. Een museum dat het verhaal vertelt van de Engelandvaarders die in de Tweede Wereldoorlog naar Engeland gingen om daar te vechten tegen Nazi-Duitsland.

1.4 ATLANTIKWALL MUSEUM NOORDWIJK Na de oorlog zijn veel restanten van de Atlantikwall gesloopt. In Noordwijk is een complete kustbatterij onder het zand bewaard gebleven. Door de bouw van enkele villa’s in het gebied is een klein deel van het gangenstelsel niet meer toegankelijk. Daardoor is de munitiebunker aan de Bosweg, waarin Museum Engelandvaarders gevestigd is, niet meer verbonden met de rest van het complex. Het resterende complex bestaat uit een stelsel van 12 bunkers, verbonden door een 500 meter lang gangenstelsel. Zo is er een vuurleidingspost (commandobunker S414 met drie verdiepingen), drie geschutsbunkers, zes manschappenbunkers en een munitieopslagbunker. Het Noordwijkse complex is vanwege het gangenstelsel en de commandobunker S414 uniek binnen de totale Atlantikwall.

Huidige Entree

Vuurleidingspost

Noordelijke gang

Zuidelijke gang

11

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

Jarenlang hebben vrijwilligers dit complex stukje bij beetje uitgegraven en in ere hersteld. Een enorme klus. Zo zijn de wanden en vloeren voorzien van een nieuwe laag beton en schilderwerk, maatregelen tegen corrosie, is er bekabeling en waterleiding aangelegd, is een deel van het smalspoor opnieuw aangebracht en is er een luchtsysteem aangebracht om de luchtvochtigheid in het complex onder controle te houden. Hierbij is voor een deel het Duitse buizensysteem gereconstrueerd. Voor de veiligheid van bezoekers zijn in de noordgang branddeuren en brandmeldinstallaties geplaatst en er is een nooduitgang gecreëerd. Voor deze indrukwekkende transformatie en uitzonderlijke inzet en professionaliteit ontving Atlantikwall Museum Noordwijk de Linie Award 2024 van Forten Nederland. De zuidelijke gang en de centrale vuurleidingspost zijn sinds 2007 geopend voor publiek. Vanaf 2025 zal het gehele complex te bezoeken zijn. De plek is daarin nagenoeg uniek in Europa. Het museum is daarbij klaar voor de volgende stap: de doorontwikkeling naar een nationaal museum over de Atlantikwall. In dit Masterplan brengen we in kaart hoe het museum zich onderscheidend kan doorontwikkelen, wat daarbij aandachtspunten en kansen zijn en wat er nodig is om uit te groeien tot een nationaal museum.

12

Bunkers Noorderstrand Scheveningen

Analyse van de Atlantikwall musea

2

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

In de afgelopen decennia is de belangstelling voor de overblijfselen van de Atlantikwall toegenomen. Steeds vaker werden bunkers opengesteld voor rondleidingen. Of bunkercomplexen werden gadopteerd door bunkerstichtingen die het beheer overnamen en delen weer in oorspronkelijke staat wisten te herstellen met vrijwilligers. Hierbij zijn op diverse plaatsen bunkermusea of Atlantikwall-musea ontstaan die vaak in handen zijn van lokale stichtingen. Deze musea kunnen rekenen op een groeiende belangstelling, wat ook tot uiting komt in veelal groeiende bezoekersaantallen. In dit hoofdstuk brengen we de musea langs de Atlantikwall in Nederland in kaart en maken we een analyse hiervan. Vervolgens zoomen we in op het huidige Atlantikwall Museum Noordwijk met een SWOT analyse. Omdat een toekomstig Nationaal Museum Atlantikwall (voorlopige werknaam) met nadruk een aanvulling wil zijn op bestaande musea, vertalen we dit in een serie uitgangspunten waarmee het museum onderscheidend kan zijn ten opzichte van andere plekken in het aanbod.

2.1 MUSEA LANGS DE ATLANTIKWALL Langs de Atlantikwall in Nederland zijn diverse locaties die toegankelijk zijn voor bezoekers en ieder een deel van het verhaal van de Atlantikwall vertellen en laten zien. Sommige hebben een tentoonstelling die te bezoeken is door middel van een zelfstandig bezoek, anderen zijn uitsluitend te bezoeken via rondleidingen onder leiding van een gids en weer anderen bieden een combinatie aan. Op de volgende pagina tonen we de museumlocaties die een relatie hebben met de Atlantikwall en een permanente expositie hebben die je zelfstandig kunt bezoeken. De meeste van deze musea zijn gevestigd in voormalige onderdelen van de Atlantikwall. De fysieke locaties zelf zijn daarmee bijna allemaal uniek en authentiek. Het is daarmee vooral in de wijze van expositie en inhoud wenselijk dat een Nationaal Museum Atlantikwall onderscheidend is ten opzichte van andere musea. Naast deze musea zijn er ook tal van locaties die je uitsluitend kunt bezoeken op vaste publieksdagen door middel van een rondleiding met een gids. Voorbeelden zijn Forteiland IJmuiden, Bunkercomplex Rijksdorp in Wassenaar of Bunkerverhalen Dishoek november ‘44. Daarnaast zijn er nog musea die het thema Atlantikwall zijdelings raken, zoals het Museon met de permanente tentoonstelling Kind in Oorlog.

2.2 ANALYSE VAN DE MUSEA Het Nationaal Museum Atlantikwall wil aanvullend zijn ten opzichte van bestaande musea. Dit vraagt daarmee een analyse van het huidige aanbod en een verkenning hoe dit kan worden omgezet in een onderscheidend aanbod. De musea zijn verschillend van aard, omvang, organisatie en inhoud, waardoor generieke uitspraken lastig zijn. Grofweg is er een onderscheid te maken tussen bunkermusea en thematische musea. Bunkermusea zijn erfgoedlocaties, vaak gevestigd in oorspronkelijke bunkers of militaire structuren, die het verhaal van deze bouwwerken en hun historische context vertellen. Thematische musea zijn vaak ook gevestigd in een erfgoedlocatie gerelateerd aan de Tweede Wereldoorlog en hebben een centraal thema gekozen voor hun tentoonstelling. Voorbeelden zijn Museum Engelandvaarders, Atlantikwall Centrum Huisduinen en het Oranjehotel.

Bunkermusea Qua bunkermusea valt het volgende op:

• De musea bevinden zich in originele Atlantikwall-bunkers. Dit geeft bezoekers een directe en tastbare • •

verbinding met het verleden. Veel bunkers zijn in hun oorspronkelijke staat gelaten, wat een rauw en realistisch beeld geeft van de omstandigheden destijds. Bij de bunkermusea wordt in de inrichting bijna altijd gekozen om authentiek te blijven en de inrichting van destijds te reproduceren. De meeste bunkermusea zijn opgezet door lokale stichtingen en vrijwilligersorganisaties. Ze richten zich vaak op de militaire geschiedenis en gebeurtenissen die speci ek waren voor hun lokale of regionale situatie.

fi

14

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

1 2 3 4 5 7

6

8

12 15

16

17

9

10

13

14

11

18 19

20 21

22

Friesland 1. Bunkermuseum Terschelling (WestTerschelling) 2. Bunkermuseum Wn 12H Vlieland (Oost-Vlieland) 3. Kazemattenmuseum Kornwerderzand (Kornwerderzand) Noord-Holland 4. Atlantikwall Centrum Huisduinen (Huisduinen) 5. M219 Bunkermuseum Seezielbatterie Zanddijk (Julianadorp) 6. Museum Bunker Alkmaar 40-45 (Alkmaar) 7. Bunkermuseum Jansje Schong (Egmond) 8. Bunker Museum IJmuiden (IJmuiden) Zuid-Holland 9. Atlantikwall Museum Noordwijk (Noordwijk) 10. Museum Engelandvaarders Noordwijk (Noordwijk) 11. Bezoekerscentrum Vliegveld Valkenburg (Valkenburg)

12. Atlantikwall Museum Den Haag - locatie Scheveningen en Kijkduin 13. Nationaal Monument Oranjehotel (Scheveningen) 14. Museum Bescherming Bevolking Bunkercomplex Park Overvoorde (Rijswijk) 15. Atlantikwall-Museum Hoek van Holland (Hoek van Holland) 16. Nederlands Militair Kustverdedigingsmuseum (Bunker Bremen/Hamburg; Hoek van Holland) 17. Fort 1881 (Hoek van Holland) 18. Museum iCOON (Hoek van Holland) 19. Biberbunker (Oostvoorne) Zeeland 20.Bunkermuseum Zoutelande (Zoutelande) 21. Bunkermuseum Vlissingen (Vlissingen) 22. Fort Rammekens (Ritthem)

15

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

• Veel van de bunkermusea worden beheerd door vrijwilligers en draaien op beperkte budgetten. Dit leidt • • • • • • • • • • • •

•

16

tot een creatieve invulling en een grote mate van zelfwerkzaamheid. Dit heeft veelal ook invloed op de omvang van de collecties, de investeringen die mogelijk zijn in de presentatie en de mate van interactie. Diverse musea in bunkers zijn kleinschalig van aard. Dit maakt deze musea vaak intiem en authentiek. Uitzondering hierop is bijvoorbeeld Bunkermuseum IJmuiden of Bunkermuseum Wn 12H Vlieland, die gebruik maken van meerdere bunkers. De bunkerlocaties weten op een creatieve manier de beperkte ruimte maximaal te benutten. Door de beschikbare oppervlakte is de presentatieruimte gelimiteerd. De fysieke beperkingen van bunkers maken toegankelijkheid voor bezoekers met een beperking lastig. Er zijn meestal geen voorzieningen aanwezig, zoals bijvoorbeeld toiletvoorzieningen. Veel bunkermusea tonen een verzameling artefacten, zoals uniformen, wapens en persoonlijke bezittingen, met beperkte contextuele uitleg. Regelmatig worden een grote hoeveelheid aan onderwerpen en objecten belicht, wat door bezoekers tot een versnipperde ervaring zou kunnen leiden. Meerdere musea maken gebruik van audiogidsen of QR-codes waarmee aanvullende informatie kan worden verkregen. De meeste bunkermusea vertellen het verhaal over het ontstaan van het bouwwerk, de kenmerken, de rol die het had in de kustverdediging en hoe het leven en werken er was voor de soldaten.

Er wordt hierbij vaak gekozen voor een ‘daderperspectief’. Dit maakt de ervaring informatief voor liefhebbers van militaire geschiedenis, maar beperkter aantrekkelijk voor een breed publiek. De musea gaan qua inhoud voornamelijk over de Tweede Wereldoorlog en weinig over de periode erna (sloop en wederopbouw, hergebruik etc.). Het thema Koude Oorlog wordt soms nog wel aangehaald. Dit geldt zeker voor een locatie zoals Bunkercomplex Park Overvoorde. Veelal is er een kort introductieverhaal over de Atlantikwall, maar de focus ligt vooral op de lokale of regionale situatie. Uitzondering hierop is het Atlantikwall Centrum Huisduinen, dat uitgebreider ingaat op de Atlantikwall in het Waddengebied en deels ook daarbuiten. Er is bij de meeste musea nauwelijks aandacht voor het grotere geopolitieke verhaal of de strategie en structuur van de Atlantikwall. Er ligt een sterke focus op behouden. Minder op bezinnen of verbinden. Er is een beperkte relatie met hedendaagse actuele thema’s. De meeste musea kennen beperkte openingstijden (vaak enkele dagen per maand). Ook zijn meerdere musea in de winter gesloten, bijvoorbeeld in verband met de aanwezigheid van vleermuizen. Er is beperktere aandacht voor marketing of professionele communicatiemiddelen. Deze lagere prioriteit wordt soms ook ingegeven doordat de locaties gelimiteerde bezoekerscapaciteit hebben.

Toch hebben diverse bunkermusea relatief goede bezoekersaantallen en dit is groeiende. Als informatiedragers is over het algemeen gekozen voor het tonen van informatiepanelen en historisch beeldmateriaal. Er is beperkt sprake van interactiviteit, digitalisering of de toepassing van moderne presentatietechnieken. Dit maakt de musea minder aantrekkelijk voor jongere bezoekers die niet geïnteresseerd zijn in militair erfgoed. Informatie is vaak Nederlandstalig en daarmee minder geschikt voor buitenlandse bezoekers. Er is een rijke diversiteit aan verhalen in de verschillende musea, maar er is weinig samenhang tussen de verschillende musea.

Atlantikwall Museum Den Haag (locatie Scheveningen)

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

Thematische oorlogsmusea Bij de thematische musea valt het volgende op:

• De musea richten zich op een speci ek thema, zoals verzetsactiviteiten (Museum Engelandvaarders), • • • • • • • • • • • •

gevangenschap en vervolging (Oranjehotel) of de bredere context van de Atlantikwall in het Waddengebied en daarbuiten (Atlantikwall Centrum Huisduinen). De inhoud is vaak diepgaander en meer gericht op verhalen, emoties en persoonlijke verbindingen. Met uitzondering van het Atlantikwall Centrum Huisduinen, is er veelal geen verdieping op het thema Atlantikwall. De thematische musea zijn gevestigd in locaties die zelf een historische betekenis hebben. Met uitzondering van het Oranjehotel is de authenticiteit van de plek niet altijd direct zichtbaar of voelbaar. De locaties hebben overwegend een minder authentieke uitstraling dan bijvoorbeeld de bunkermusea. Museum Engelandvaarders en Oranjehotel belichten bredere historische en actuele maatschappelijke thema’s, zoals verzet, vervolging en vrijheid, in plaats van alleen militaire aspecten. Ze zetten aan tot bezinning. Informatie is beschikbaar in meerdere talen. Atlantikwall Centrum Huisduinen en het Oranjehotel maken onderdeel uit van een professionele organisatie met betaalde krachten. De inrichting heeft een professionele uitstraling. Voor de inrichting van de musea wordt gebruik gemaakt van grotere subsidies of fondsen. Er wordt meer gebruik gemaakt van interactieve elementen en zijn daarmee aantrekkelijker voor een breder publiek.

Thematische musea hebben meer aandacht voor een professionele uitstraling van marketing en promotie. Dat is onder andere te zien in de professionaliteit van bijvoorbeeld de website, social media kanalen of de kwaliteit van fotomateriaal. Het Oranjehotel heeft het hoogste bezoekersaantal (35.397 in 2023). Museum Engelandvaarders telt ruim 12.000 bezoekers (2023). Van het Atlantikwall Centrum Huisduinen zijn de bezoekersaantallen niet bekend, maar het museum heeft afgelopen jaar wel publiekelijk de noodklok geluid over het lage aantal bezoekers. Er zijn vaak meer voorzieningen beschikbaar (zoals toiletvoorzieningen of een shop), er is sprake van ruimere openingstijden (en jaarrond open) en veelal toegankelijk voor bezoekers met een beperking. Er is weinig samenhang tussen de verschillende musea.

fi

Atlantikwall Centrum Huisduinen

17

18

Museum Engelandvaarders

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

2.3 SWOT ANALYSE ATLANTIKWALL MUSEUM NOORDWIJK Naast de analyse van musea gelieerd aan de Atlantikwall in Nederland, kan er ook een analyse worden gemaakt van het Atlantikwall Museum Noordwijk. Een zogenoemde SWOT-analyse kan inzicht geven in de kansen en bedreigingen om als locatie te dienen voor een Nationaal Museum Atlantikwall.

Sterk

Zwak

•

• • •

• • • • • • • • • • •

Unieke authentieke locatie met een hoge belevingswaarde De omvang van het complex biedt veel presentatieruimte en -mogelijkheden Situering in een natuurlijke omgeving Gedreven en deskundige vrijwilligers Goed georganiseerde structuur Niet afhankelijk van exploitatiesubsidies Niet-opzegbare bruikleenovereenkomst Museum Engelandvaarders nabij Voldoende parkeergelegenheid op loopafstand Ligging nabij Randstedelijk gebied en dicht bij andere populaire attracties in de Duin- en Bollenstreek Jaarronde openstelling Verbinding tussen het lokale, regionale en nationale verhaal

• • • • •

Bereikbaarheid met openbaar vervoer Beperktere openingsdagen Mogelijke beschikbaarheid vrijwilligers bij verdere groei Afhankelijkheid van subsidies voor investeringen Beperkte mogelijkheden voor toegankelijkheid voor bezoekers met een beperking Geringe marketingkracht Signing en bewegwijzering buiten (zichtbaarheid en uitstraling) Het strategisch belang van de locatie Noordwijk was in de gehele Atlantikwall beperkter dan bijvoorbeeld Hoek van Holland of Den Helder.

Kans

Bedreiging

• • • •

•

• • • • • •

Noordwijk is een populaire bestemming Groei van het (internationale) toerisme Groeiende bezoekersaantallen Maatschappelijke aandacht voor het thema vrede en veiligheid Uitbouw van de samenwerking met onderwijsinstellingen voor educatie en het aantrekken van jongeren Nationale status kan nieuwe vrijwilligers aantrekken Voor het thema WOII zijn verschillende subsidies en fondsen beschikbaar Samenwerking met andere musea die een onderdeel van de Atlantikwall in beeld brengen en Noordwijk Marketing Herdenkingsjaar 80 jaar bevrijding zal veel aandacht voor het oorlogsthema genereren Verschillende sferen en thematisering die op meerdere plekken in het complex gecreëerd kunnen worden

• •

•

•

Afnemende betrokkenheid en interesse in WOII onder jongere generaties Beperkte aanwas van jongere vrijwilligers Politieke en economische schommelingen kunnen leiden tot een afname van het aantal bezoekers of subsidies onder druk zetten Een landelijk perspectief zal minder aandacht leggen op de lokale en regionale functie van het bunkercomplex en kan mogelijk invloed hebben op de lokale betrokkenheid van vrijwilligers Ligging in Natura2000 gebied kan uitbreiding complexer maken

De SWOT analyse geeft inzicht in de kansen en aandachtspunten van Atlantikwall Museum Noordwijk die bij een verdere uitwerking van de plannen met een nationale ambitie meegenomen kunnen worden. Daarbij is de uitdaging om zwakkere punten of bedreigingen om te vormen in kansen of te accepteren als een gegeven. 19

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

2.4 ONDERSCHEIDEND VERMOGEN Uit cijfers van de Museumvereniging blijkt dat maar liefst 62% van de musea in Nederland gaat over geschiedenis. Toch vormen zij slechts 42% van het aandeel in bezoekers en 37% in het aandeel van de omzet. Het is daarmee belangrijk om voldoende onderscheidend vermogen te hebben om de bezoekers aan te spreken. Daarnaast wil het Nationaal Museum Atlantikwall een aanvulling zijn op bestaande musea, wat ook de wens om onderscheidend te zijn versterkt. Op basis van de analyse van bestaande musea en de SWOT-analyse kan het onderscheidend vermogen van een Nationaal Museum Atlantikwall worden gevonden in een aantal zaken.

Authentieke toegankelijke kustbatterij De kustbatterij in Noordwijk is met het ontsluiten van de noordgang voor een groot deel te bezoeken. Het is nagenoeg uniek in Europa dat een ondergrondse kustbatterij op deze wijze ontsloten is voor publiek. In het zuidelijkste uiteinde is het Engelandvaarders Museum gevestigd en daarna volgt een deel van het gangenstelsel over particuliere grond (niet toegankelijk). Vervolgens is een deel van de zuidelijke gang een deel van het jaar ingericht als vleermuizenverblijf; van mei tot en met augustus is dit deel door middel van een excursie (onder begeleiding van een gids) te bezoeken. Daarna volgen de vuurleidingbunker en het noordelijke gangenstelsel met aanliggende bunkers. Door de ruime oppervlakte heeft het museum mogelijkheden voor een uitgebreide museale tentoonstelling in een authentieke omgeving. Ook is er de mogelijkheid om het complex op te delen in verschillende zones met uiteenlopende focusgebieden. De kustbatterij ligt bovendien centraal langs de Nederlandse kust. Dat Noordwijk als locatie strategisch minder van belang was dan bijvoorbeeld IJmuiden of Hoek van Holland wordt door stakeholders minder van belang geacht voor het huisvesten van een Nationaal Museum Atlantikwall.

Jaarrond open Door het opvangen van de vleermuizen in de zuidelijke gang, kan de rest van het complex jaarrond open zijn. Doordat het bunkercomplex grotendeels onder het zand verborgen is, ontstaat een klimaat dat gedurende het hele jaar constant is.

Een breder perspectief De Atlantikwall kan worden behandeld als één geheel, van Noorwegen tot Zuid-Frankrijk. Door het totale verhaal te vertellen, kan getoond worden dat de Atlantikwall meer is dan de som der delen. Er kan aandacht worden besteed aan de geopolitieke achtergrond, de strategische samenhang, de totale structuur en de internationale impact. Verschillen en overeenkomsten in de bouw, rol en impact van de Atlantikwall in verschillende landen zouden hierbij kunnen worden belicht. Ook een bredere aandacht voor de militaire geschiedenis met sociale, economische, ecologische en culturele aspecten van de Atlantikwall kan onderscheidend zijn ten opzichte van andere musea. Daarbij kan het museum ook aandacht hebben voor de naoorlogse periode, zoals de periode direct na de oorlog, de Koude Oorlog, herbestemming en de hedendaagse rol van bunkers in natuurbehoud. Een ander punt waar het museum onderscheidend in kan zijn is de aandacht voor verschillende perspectieven en contexten en meertaligheid van content.

Meerlaagse ervaring met nieuwe doelgroepen Door een meerlaagse ervaring met geluid, beeld en fysieke ruimtes kan een compleet beeld worden gegeven aan bezoekers. Daarbij kan de toepassing van eigentijdse presentatietechnieken een interessant instrument zijn, waardoor er sprake is van onderdompeling van de bezoeker. Voorbeelden zijn (immersieve) projectie, AI, virtual of mixed reality, gami cation etc. Dit kan nieuwe en jongere doelgroepen aanspreken. Hierbij is wenselijk om een balans te vinden tussen toegankelijkheid voor een breed publiek en diepgang voor kenners. Ook is de uitdaging om te waken voor teveel spektakel (Disney catie van het thema oorlog), maar de inzet van nieuwe technieken als middel om bezoekers zich meer te laten verplaatsen in het onderwerp.

Verbindende rol binnen het netwerk Het museum kan een sterk verbindende functie vervullen binnen de Atlantikwall. Dit kan door inhoudelijke samenwerking, het afstemmen van inhoudelijke onderwerpen om gezamenlijk een samenhangend beeld van de Atlantikwall te presenteren, het uitwisselen van objecten en informatie, kennis delen over de ervaringen van een nieuwe inrichting en het gebruik van nieuwe technieken, laten zien wat er nog zichtbaar is van de Atlantikwall, gezamenlijke promotie of bezoekers verleiden om ook andere lokale en regionale musea over dit onderwerp te bezoeken voor speci eke lokale of thematische context en diepgang.

fi

fi

fi

20

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

Zichtbaarheid en erkenning Een veelgenoemd punt in de gesprekken is de publicitaire meerwaarde die een nationaal museum zou kunnen hebben voor de gehele Atlantikwall. Een nationaal museum vergroot de zichtbaarheid en legitimeert het belang van de Atlantikwall als onderdeel van de nationale en Europese oorlogsgeschiedenis. Daarnaast kan een nationaal museum structureel bijdragen aan het collectieve besef door het verhaal te overstijgen van de individuele, lokale bunkermusea en de Atlantikwall te positioneren als een brede historische en maatschappelijke kwestie, met impact tot op de dag van vandaag.

Verbinding met actuele thema’s Het museum kan verbinding maken tussen het historische verhaal en hedendaagse thema’s zoals vrede, con ict, democratie, Oekraïne oorlog en duurzaamheid. Daarmee kan ook ruimte zijn voor voorlichting over de rol van propaganda of fascistische of totalitaire ideologieën (zie ook hoofdstuk 6.6).

Hub functie in een Europese Cultural Route De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gaat onderzoeken of de Atlantikwall een Europese Cultural Route kan worden en wat de gevolgen hiervan zijn. Een landelijk museum over de Atlantikwall kan een belangrijke hub-functie krijgen op een dergelijke Europese route. Mogelijk zijn er ook andere verbindende activiteiten mogelijk zoals een variant op de bekende Nederlands Kustpad, waarbij je de kustroute loopt maar daarbij vooral wordt ingegaan op restanten van de Atlantikwall in Nederland. Voor etsen is dit de LF Kustroute (internationaal aangesloten op de North Sea Cycle Route).

Interessante omgeving voor een breder dagje uit Veel bezoekers aan erfgoed of een museum doen dit als onderdeel van een dagje uit. Noordwijk en de Duinen Bollenstreek hebben voldoende aantrekkingskracht en toeristisch-recreatieve infrastructuur om dit mogelijk te maken. De nabijheid van enkele interessante bezienswaardigheden rondom het thema Tweede Wereldoorlog (zoals Museum Engelandvaarders, Bezoekerscentrum Vliegveld Valkenburg en de musical Soldaat van Oranje op Vliegveld Valkenburg) kunnen hierbij versterkend werken.

fi

fl

21

Marko Stand Bunker Hoek van Holland

De bezoeker

3

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

Bij de ontwikkeling van het Nationaal Museum Atlantikwall stellen we de bezoeker centraal. Momenteel ontvangt het Atlantikwall Museum Noordwijk ongeveer 10.000 bezoekers per jaar. Dit is een mix van inwoners en toeristen. Zo’n 40% hiervan zijn Duitse gasten. In dit hoofdstuk zoomen we in op trends en ontwikkelingen bij de potentiële bezoeker van het museum. Wat drijft de bezoeker en wat zijn ontwikkelingen waar we rekening mee moeten houden. Hierbij kijken we ook expliciet naar nieuwe generaties. 3.1 TRENDS EN ONTWIKKELINGEN Quality time De netto vrije tijd van mensen (de tijd die overblijft nadat aan alle fysieke en sociale verplichtingen is voldaan) is de laatste decennia steeds verder afgenomen. De beperkte vrije tijd leidt er dan ook toe dat mensen de schaarse vrije tijd die ze overhouden voor ontspanning, zo optimaal mogelijk willen besteden (quality time). Dit zien we terug in trends zoals een focus op gezondheid en onthaasting en een sterke behoefte aan beleving.

Beleving Beleving wil zeggen dat niet het product, maar de ervaring centraal staat. Speciale ervaringen krijgen daardoor meer waarde dan materialistische zaken. Dit kan beleving zijn van nostalgie, avontuur, natuur, cultuur etc. Pine & Gilmore worden internationaal gezien als de experts op het gebied van beleving. Zij spreken van twee assen en vier vormen van beleving: amusement, leren, esthetiek en ontsnapping. De rijkste ervaringen voor bezoekers worden volgens hen bereikt in het midden, waar de vier vormen van beleving aangeraakt worden. Dit vraagt de toepassing van interactieve elementen die de vier verschillende vormen van beleving in zich hebben.

het inkomend toerisme. Tussen 2000 en 2020 is het toerisme in Europa al meer dan verdubbeld. Na de terugslag van de corona pandemie zet de groei weer door, vooral vanuit de buurlanden. In ZuidHolland wordt op basis van de laatste voorspellingen tot 2035 een groei verwacht van 17% voor het binnenlands toerisme en maar liefst 40% voor het inkomend toerisme. Combineer dit in Zuid-Holland met een groeiend aantal inwoners, een groeiend binnenlands toerisme en een steeds intensiever recreatiegedrag en het wordt duidelijk dat dit kansen biedt om meer bezoekers aan te trekken.

Demogra sche ontwikkelingen In Nederland is sprake van een vergrijzende samenleving. Het aantal 65-plussers bedraagt momenteel 20 procent van de bevolking. Vijftig jaar geleden was dit nog maar 8 procent. Senioren zullen daarbij ook steeds meer eropuit gaan. In de afgelopen 10 jaar is het aantal vakanties van senioren gegroeid met 19 procent. Dit is een interessante doelgroep, omdat ze gemiddeld genomen meer netto vrije tijd hebben. Senioren zijn ook steeds meer te vinden op de digitale kanalen, maar de behoefte aan persoonlijk contact is groot. Een andere ontwikkeling is de toename van het aantal eenpersoonshuishoudens (sinds 1971 is dit aantal verviervoudigd). Slechts 5% van de bevolking is 80 jaar of ouder. Dat betekent dat 95% is geboren na de Tweede Wereldoorlog en daarmee geen oorlogssituatie heeft gekend.

Authentieke ervaringen

Groeiende markt Vanuit prognoses door UNWTO en NBTC/CELTH wordt komende jaren een forse groei verwacht van

Mensen willen steeds minder kunstmatige belevingen en meer zien hoe het nu écht is. Op zoek naar de authentieke, niet aangepaste beleving. Het aanbod van door lokale inwoners georganiseerde belevingen groeit ook steeds verder. Vanuit de behoefte aan beleving willen gasten authentieke ervaringen opdoen. Authentieke ervaringen sluiten aan bij het DNA en de kernwaarden van een plek. Door in te zetten op de eigen identiteit, versterkt een bezienswaardigheid haar onderscheidend vermogen en kan de bezoeker een totaalbeleving ervaren.

fi

23

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

Digitalisering De digitalisering zet steeds verder door. Dit vertaald zich in het online gedrag van bezoekers, waarbij veel informatie digitaal wordt overgedragen. Maar het zet ook door in ervaringen waarbij digitale technieken een belangrijke rol spelen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan Arti cial Intelligence, Virtual Reality of Mixed Reality, Augmented Reality, hologrammen, toepassingen van immersieve projecties en tal van andere technieken. Deze kunnen bijdragen aan het vergroten van de beleving en spelen in op de behoefte van mensen om nieuwe dingen te ervaren. Bovendien is het een manier om op een speelse en eigentijdse manier bezoekers een verhaal te visualiseren, aangezien bezoekers steeds minder bereid zijn om teksten te lezen.

3.2 NIEUWE GENERATIES IN BEELD Elke generatie heeft zo zijn eigen voorkeuren en kenmerken. Babyboomers (1946-1964), Generatie X (19651979) en Millennials (Generatie Y; 1980-1994) zijn generaties waar we al dagelijks mee te maken hebben binnen toerisme en recreatie. Generatie Z (1995-2009) en Generatie alpha (2010-2024) zijn een nog vrij ‘nieuwe doelgroep’.

Millennials (generatie Y) willen snel informatie en geen tijd verspillen. Ze zijn onafhankelijk en vrij in religie, politieke ideeën en ondernemend. Ze binden zich minder en zijn over de gehele linie beter opgeleid dan vorige generaties. Millennials zijn niet heel gevoelig voor commerciële boodschappen. Een eerlijke, authentieke en persoonlijke wijze van aanspreken houdt ze het meest aangehaakt. Een gelijke en bijna vriendschappelijke benadering spreekt hen aan. Ze vinden het prettig om betrokken te zijn bij uiteenlopende onderwerpen. Naast persoonlijk houden ze ook van op maat gemaakte belevingen, afgestemd op basis van een aantal keuzes.

Millennials zijn met hun ‘social media mindset’ enorm connected. Die social mindset en de bijbehorende conversatie beperkt zich niet alleen tot het online domein, ook of ine is dit erg belangrijk voor hen.

geweldige ervaring. Deze generatie heeft een sterke behoefte aan digitale innovatie en is kritisch op de klantgerichtheid van bedrijven. Een hoge mate van service en digitale dienstverlening spreekt deze groep dan ook aan.

Generatie Z kiest het liefst voor verantwoorde en duurzame activiteiten en is bereid daar meer voor te betalen. Als het gaat om de wijze waarop service plaatsvindt, is te zien dat een signi cant deel van generatie Z een gepersonaliseerde benadering meer waardeert. 22% geeft aan eerder te kiezen voor merken die een meer persoonlijke beleving bieden. Ze zijn bereid meer te betalen voor een

De nieuwste generatie Alpha wordt gevormd door technologie. Ze zijn gewend aan schermen voor onderwijs, entertainment of als zoethoudertje (“screenagers”). Dit leidt tot een kortere aandachtsspanne en verminderde sociale vorming. De groep heeft een nog sterkere behoefte aan persoonlijke ervaringen buiten de gebaande paden.

fi

fl

fi

24

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

3.3 OORLOGSTOERISME Er is onderzoek gedaan naar de motivaties van bezoekers om plekken met een oorlogsverleden te bezoeken. Dat draait allereerst om een bepaalde interesse en de wil om iets te leren, bijvoorbeeld om meer te weten te komen over de oorlog of bunkers of speci eke oorlogsthema’s. Voor veel bezoekers is dit het belangrijkste motief. Het ‘zien met eigen ogen’ speelt daar een rol bij. De verwachtingen van bezoekers zijn afhankelijk van het perspectief dat een locatie zal kiezen. Als de nadruk meer ligt op het perspectief van de nazi’s, dan verwachten bezoekers overwegend emoties zoals boosheid, woede of angst te gaan voelen. Bij een focus op de slachtoffers, dan worden meer emoties verwacht zoals compassie en verdriet. De sterkste ervaring is op plekken waar een oorlogsgebeurtenis werkelijk heeft plaatsgevonden. Een bezoek aan deze locaties roept vragen op bij bezoekers. Sommigen denken na a oop na over de zin van het leven en krijgen een hernieuwde waardering voor het leven, voor vrijheid en voor kwaliteit van leven. Het herhaalbezoek aan een dergelijke herinneringsplek is echter overwegend laag. Ouderen vinden het veelal vanzelfsprekend om een zekere ingetogenheid te hebben bij oorlogsplekken, dit is voor jongeren anders. De afstand in tijd heeft invloed op de manier waarop jongeren zich gedragen.

Dit is ook afhankelijk van hoe actief de jongeren (bijvoorbeeld op school) met het onderwerp bezig zijn geweest.

De Duitse bezoeker De interesse voor de Tweede Wereldoorlog neemt ook onder Duitse bezoekers toe, blijkt onder andere uit een stijgend aantal Duitse bezoekers. Het thema wordt door Duitse bezoekers doorgaans met een serieuze en re ectieve houding benaderd, mede door de beladenheid van dit deel van de nationale geschiedenis. Duitse musea over dit onderwerp kenmerken zich vaak door een intellectuele en terughoudende presentatie, waarbij diepgaande context, strategische overwegingen en feitelijke informatie centraal staan. Duitse bezoekers hechten waarde aan een neutrale en objectieve presentatie van historische gebeurtenissen, zonder moraliserende toon. Ze verwachten een weergave die ruimte laat voor eigen interpretatie, re ectie en aanzet tot kritisch denken. In Duitsland is er een sterke traditie van herdenken en re ectie op de Tweede Wereldoorlog. Bezoekers verwachten dat musea respectvol omgaan met slachtoffers en de herinnering aan het verleden levend houden zonder een overmatige nadruk op spektakel.

fl

fl

25

fl

fi

fl

Kazemattenmuseum Kornwerderzand

Bunker complex IJmuiden

De ambitie

4

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

Er ligt een belangrijke taak om het erfgoed en de verhalen van de Atlantikwall levend te houden in een tijd waarin de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog steeds verder vervaagt. Met een afnemende kennis onder nieuwe generaties en een wereld die steeds verder verwijderd raakt van directe oorlogservaringen, ligt de uitdaging in het beschermen van dit unieke erfgoed, het versterken van historisch besef en het overbruggen van de kloof tussen verleden en heden. Dit hoofdstuk bespreekt de belangrijkste uitdagingen voor het museum en de hierbij aansluitende ambitie, missie en visie voor een Nationaal Museum Atlantikwall. 4.1 UITDAGINGEN In 2025 is het 80 jaar geleden dat de Tweede Wereldoorlog ten einde kwam. Slechts 5% van de bevolking is 80 jaar of ouder. Dat betekent dat 95% is geboren na de Tweede Wereldoorlog en daarmee geen oorlogssituatie heeft gekend. Bij nieuwe generaties neemt de kennis over de oorlog af. Een begrip als ‘verzet’ is slechts bij 23% van de jongeren bekend, meer dan de helft kent het begrip antisemitisme niet. Dit zijn uitdagingen waar het museum vanuit het perspectief van de Atlantikwall aan kan bijdragen.

Behoud van erfgoed Het Nationaal Museum Atlantikwall wil de unieke kustbatterij in Noordwijk behouden voor het nageslacht. Er zijn veel inspanningen gedaan om het complex in zijn oorspronkelijke staat te herstellen en de uitdaging is om het ook voor de toekomst te behouden. Het huisvesten van een museum in het complex draagt bij aan het behoud op de lange termijn.

Kennis versterken (educatie) Het museum ziet een rol voor zichzelf om de kennis over de Atlantikwall te versterken. Door de geschiedenis van de Atlantikwall uit te dragen en op een boeiende en eigentijdse manier te presenteren, wordt de kennis over de Atlantikwall verbreed inclusief de gebeurtenissen die hiermee samenhangen. De informatie is momenteel versnipperd over meerdere locaties en de uitdaging is om deze losse verhalen op één plek in een samenhangend nationaal verhaal bij elkaar te brengen.

Hedendaagse relevantie De uitdaging voor het museum ligt niet alleen in het historisch erfgoedbehoud, maar ook in het overbrengen van de waarden die met de Atlantikwall verbonden zijn. In een wereld die steeds verder verwijderd raakt van de directe herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog, worden jongeren en toekomstige generaties minder geconfronteerd met de impact van oorlog. Het museum kan deze kloof overbruggen door de geschiedenis relevant en begrijpelijk te maken. Dit kan ook worden bereikt door de thema’s van de Atlantikwall te verbinden aan hedendaagse actuele thema’s zoals con ict, geopolitieke spanningen, vrijheid van meningsuiting, nepnieuws etc. Het museum kan daardoor ook een plek zijn van bezinning en bewustwording en bijdragen aan het maatschappelijk debat over deze onderwerpen.

Divers publiek bereiken Daarnaast is het van belang om een breed publiek te bereiken. Niet alleen geschiedenisliefhebbers of geïnteresseerden in het oorlogsverleden, maar ook mensen die in hun dagelijks leven minder bezig zijn met de geschiedenis, moeten worden aangesproken. Daarbij spelen nieuwe generaties een belangrijke rol. Het museum staat voor de uitdaging om hen niet alleen te informeren, maar hen ook actief te betrekken bij het verhaal en de waarden van de Atlantikwall. Dit vereist het inzetten van eigentijdse technologieën en innovatieve museale concepten, zodat zowel jong als oud op een persoonlijke en betekenisvolle manier in aanraking komt met deze geschiedenis.

fl

27

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

4.2 ROL EN AMBITIE Het Atlantikwall Museum Noordwijk heeft met de nieuwe uitbreiding en toegankelijkheid van het complex de ambitie om uit te groeien tot een nationaal museum. Bezoekers ontdekken hier het verhaal van de Atlantikwall in een omgeving die direct aansluit bij de identiteit en authenticiteit van de plek.

Rol van het museum Een nationaal museum roept ook bepaalde verwachtingen op, die per instelling of persoon kunnen verschillen. Het is wenselijk aan de voorkant helder te zijn over de rol en positie die het nationaal museum wel of niet kan of wil vervullen. We onderscheiden hierbij zes mogelijke rollen:

• Verbindend centrum: Het museum fungeert als een coördinerend en verbindend centrum binnen het bestaande netwerk van Atlantikwall-musea en -locaties. De rol kan hierbij bestaan uit samenwerking stimuleren tussen verschillende musea, verhalen en kennis samenbrengen en delen en een overkoepelend platform bieden, zoals een gezamenlijke website of toeristische route.

• Nationaal kennis- en expertisecentrum: Het

museum positioneert zich als het centrale kenniscentrum voor onderzoek en documentatie over de Atlantikwall in Nederland. De rol kan hierbij bestaan uit onderzoek coördineren en faciliteren naar de Atlantikwall en haar impact, archieven beheren en toegankelijk maken en expertise bieden aan kleinere musea en erfgoedlocaties.

• Vlaggenschip van de Atlantikwall: Het

museum fungeert als het toonaangevende museum dat de Atlantikwall in Nederland representeert en centraal staat in het verhaal. De rol bestaat hierbij uit het meest uitgebreide verhaal over de Atlantikwall presenteren, evenementen en tentoonstellingen organiseren die het nationale verhaal versterken, een groter publiek aantrekken en andere locaties onder de aandacht brengen.

• Museum in een gedecentraliseerd netwerk:

Het museum positioneert zich als één van de locaties in een breder gedecentraliseerd netwerk van Atlantikwall-musea en werkt gelijkwaardig samen met andere musea. Daarbij ligt de rol op het verwijzen naar andere locaties en samenwerken aan gezamenlijke tentoonstellingen en actieve uitwisseling van kennis en middelen met andere musea.

fungeert als de primaire promotor van de Atlantikwall als toeristische en educatieve bestemming in Nederland. Hierbij vervult het museum een rol in het ontwikkelen van gezamenlijke marketingcampagnes, het opzetten van een Atlantikwall-route die bezoekers door verschillende locaties leidt en het ontwikkelen van educatief materiaal dat door het hele netwerk kan worden gebruikt.

• Specialistische focuslocatie: Het museum

richt zich op een speci ek aspect van de Atlantikwall, zoals de bouw, het strategische gebruik, of de sociale impact, en vult daarmee het netwerk aan. De rol kan daarbij bestaan uit diepgaande tentoonstellingen en programma’s aanbieden over de speci eke thema’s of als expertlocatie dienen voor dat speci eke aspect binnen het netwerk.

Het Nationaal Museum Atlantikwall wil aanvullend zijn op bestaande structuren, taken en rollen. Daarnaast wil het museum geen hiërarchische positie innemen ten opzichte van andere musea, maar vooral een focus leggen op verbinding en het (inter)nationale verhaal van de Atlantikwall. Per saldo leidt dat tot een combinatie van elementen van verschillende rollen.

Ambitie In het licht van de steeds verder vervagende herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog enerzijds en de toenemende aandacht voor thema’s als vrede en veiligheid anderzijds (in combinatie met actuele maatschappelijke ontwikkelingen), is het van belang het verhaal van de Atlantikwall zichtbaar te maken en te houden. Door behoud, herstel en ingebruikname van de voormalige kustbatterij in Noordwijk kan dit verhaal op een authentieke manier verteld worden. Het Nationaal Museum Atlantikwall wil daarbij een toonaangevend en iconisch museum zijn binnen een breder netwerk van Atlantikwall-musea. Hierbij wordt het nationale verhaal gepresenteerd met de bijbehorende persoonlijke verhalen en perspectieven. De pro lering als Nationaal Museum draagt bij aan de naamsbekendheid en zichtbaarheid van de gehele Atlantikwall. Samenwerking met andere musea staat daarbij centraal. Het Nationaal Museum Atlantikwall wil niet alleen een plek van educatie en herinnering zijn, maar ook van dialoog en bezinning. De uitdaging is om een duurzame, impactvolle bijdrage te leveren aan het bewustzijn van nieuwe generaties over het belang van vrijheid. Door een eigentijdse invulling met interactieve elementen kan het thema toegankelijk worden voor een breed publiek.

fi

28

fi

fi

fi

28

• Promotor van de Atlantikwall: Het museum

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

4.3 MISSIE Het Nationaal Museum Atlantikwall wil de herinnering aan de Atlantikwall levend houden. Het museum biedt hierbij - in een herstelde en toegankelijke kustbatterij in Noordwijk - een diepgaand inzicht in de gebeurtenissen, gevolgen en betekenis van de Atlantikwall voor zowel lokale gemeenschappen als de bredere Europese geschiedenis tijdens de Tweede Wereldoorlog en erna. Daarbij staat de mens centraal en worden verschillende perspectieven belicht. Het museum wil meer zijn dan alleen een historische tentoonstellingsruimte. Het wil een ontmoetingsplek zijn voor dialoog en bezinning; waar verleden en heden op een relevante manier samenkomen. Het museum verbindt de geschiedenis van de Atlantikwall met actuele thema’s, zoals vrede, solidariteit, onverdraagzaamheid (waaronder antisemitisme) en onderdrukking en maakt deze onderwerpen bespreekbaar. Door middel van eigentijdse belevenissen en interactieve tentoonstellingen wil het museum dit belangrijke hoofdstuk van ons verleden toegankelijk maken voor een breed publiek. Door het combineren van educatie en ervaring creëren we bewustwording over de waarde van vrijheid. Daarbij speelt het museum een verbindende rol met andere musea over de Atlantikwall en kunnen de krachten worden gebundeld waar mogelijk.

4.4 VISIE Het Nationaal Museum Atlantikwall streeft ernaar de centrale plek te zijn waar het verhaal van de Atlantikwall wordt verteld, met als doel bij te dragen aan een beter begrip van de geschiedenis en haar relevantie voor het heden. Dit hebben we vertaald in kernwaarden voor het toekomstige museum. De kernwaarden van het museum zijn gebaseerd op de eigenschappen en symboliek van de Atlantikwall zelf.

Onverwoestbare Herinnering De Atlantikwall was bedoeld om stand te houden tegen elke aanval. Ooit een onverwoestbare vesting, nu een onverwoestbare herinnering. Enerzijds duidt dit op het behoud van de kustbatterij en bescherming van het erfgoed, als tastbare herinnering aan het oorlogsverleden in Europa. De toegankelijk gemaakte, gerestaureerde, ingerichte en beheerde bunkercomplexen uit de Tweede Wereldoorlog worden zo een ultiem vredesmonument. Anderzijds zal het museum zich inzetten om de herinnering aan deze periode en de impact die het heeft gehad onwrikbaar vast te houden voor toekomstige generaties. Het museum kan daarbij zowel jong als oud inspireren om te leren van de geschiedenis, met als doel bewustwording en een diepere waardering voor de waarde van vrijheid en democratie.

Echo’s in Beton De betonnen muren van de Atlantikwall uisteren verhalen van vervlogen tijden. Deze verhalen hebben een grote impact gehad op alle betrokkenen en zijn nooit volledig verstomd. Het museum wil deze echo’s hoorbaar maken en behouden voor toekomstige generaties. Het verhaal van de Atlantikwall wordt zichtbaar gemaakt via storytelling en persoonlijke invalshoeken. Hierbij is er oog voor verschillende perspectieven: een onneembare vesting voor de één, een symbool van onderdrukking voor de ander. De verhalen van toen worden gekoppeld aan gebeurtenissen van nu. Hiermee biedt het museum ook ruimte voor bezinning en re ectie. Daarmee is het letterlijk een echo uit het verleden, hoorbaar in heden en de toekomst.

Muur van Verbinding De Atlantikwall was een muur van verdediging van Noord- tot Zuid-Europa. Vandaag de dag is het een lijn van verbinding. Het museum verbindt letterlijk en guurlijk de verschillende steunpunten in de Atlantikwall tot een samenhangend geheel. Het is een plek om het gehele verhaal te vertellen en door te verwijzen naar de lokale musea en belevingen. Het museum bouwt bruggen tussen verschillende contexten, invalshoeken en tussen toen en nu. Daarnaast is er een inzet op samenwerking met andere musea, erfgoedlocaties en culturele instellingen. Samenwerken biedt niet alleen kansen voor het delen van kennis en middelen, maar creëert ook een krachtiger netwerk dat bezoekers een samenhangende en diepgaande ervaring biedt.

Bunkers van Beleving Bunkers zijn niet alleen statische bouwwerken; ze zijn containers van intense emoties, ervaringen en herinneringen. Het museum kan zorgen dat elke bunker en gang die de bezoeker betreedt een eigen belevingswereld biedt, met unieke verhalen die emotioneel en zintuigelijk prikkelend zijn. Hierbij worden interactieve en innovatieve technieken ingezet, die niet alleen de zintuigen prikkelen maar ook een blijvende impact hebben. Zo wordt het verhaal van de Atlantikwall toegankelijk voor een breed en divers publiek, zodat iedereen de kans krijgt om zich te verdiepen in deze belangrijke geschiedenis. Uiteraard gebeurt dit met respect voor het verhaal en de boodschap. Bezoekers moeten zich herinneren wat ze zagen en voelden, lang nadat ze het museum hebben verlaten.

fi

fl

fl

29

Noordgang Atlantikwall Museum Noordwijk

Uitgangspunten voor het concept

5

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

In dit hoofdstuk vertalen we de voorgaande hoofdstukken in uitgangspunten die centraal zullen staan bij de verdere conceptontwikkeling van het Nationaal Museum Atlantikwall. Hierbij gaan we in op de bezoekersbeleving, doelgroepen, de verhalen, educatieve thema’s en toegankelijkheid. 5.1 EEN MUSEUM MET DRIE ZONES Het museum kan worden opgedeeld in drie zones, elk met een eigen focus en sfeer. Gezamenlijk geven de zones een compleet beeld van de Atlantikwall, het dagelijks leven en de constructie van het bunkercomplex. In alle zones zal de authenticiteit van het bunkercomplex behouden blijven. Dat wil zeggen dat zo min mogelijk ingrepen worden gedaan aan de architectuur en dat ook dichtbij de oorspronkelijke sfeer en uitstraling (inclusief materialen, schilderingen etc.) gebleven zal worden. Een authentieke omgeving zal de bezoekersbeleving immers versterken. De drie zones in het museum zijn als volgt:

1 2 3

Zone 1: Noordelijke gangenstelsel De Atlantikwall: de verdedigingslinie van West-Europa In het noordelijke gangenstelsel krijgen bezoekers inzicht in de strategische rol van de Atlantikwall, die zich uitstrekte van Noorwegen tot Zuid-Frankrijk. Uitgebreide tentoonstellingen tonen hoe deze linie diende als verdedigingswerk van nazi-Duitsland tegen een geallieerde invasie. Via kaarten, maquettes en historische artefacten wordt de complexiteit en omvang van de Atlantikwall tastbaar. Multimedia en interactieve displays brengen het verhaal tot leven, met aandacht voor de bouwtechnieken, het gebruik van dwangarbeiders en de invloed op lokale gemeenschappen. Bezoekers kunnen zich verdiepen in de militaire strategie en de technische innovaties achter de linie, terwijl persoonlijke verhalen van soldaten, arbeiders en bewoners de menselijke kant van deze geschiedenis belichten. Ook wordt verbinding gemaakt met actuele thema’s van vandaag de dag, die onder andere vertaald kunnen worden in wisseltentoonstellingen.

Zone 2: Vuurleidingsbunker Commandopost van het front De drie verdiepingen van de vuurleidingsbunker bieden een intieme blik op het dagelijkse leven en werk van de Duitse soldaten die deze bunkers bemanden. Deze zone is authentiek ingericht, compleet met originele en gereconstrueerde objecten, zoals kaarten, radioapparatuur en afstandsmeter. Bezoekers kunnen ruimtes verkennen zoals kantoren, slaapvertrekken en technische kamers die laten zien hoe soldaten en commandanten hier leefden en werkten. In deze zone kan ook dieper worden ingegaan op de regionale stützpunktgruppe Katwijk-Noordwijk. Het verhaal van deze commandopost wordt ondersteund door multimediale presentaties en persoonlijke verhalen, waardoor bezoekers zich kunnen inleven in de spanning en verantwoordelijkheden van het werk aan het front.

Zone 3: Zuidelijke gangenstelsel Oerbeton: een avontuurlijke ontdekking In het zuidelijke gangenstelsel ligt de nadruk op pure beleving en avontuur. Deze zone blijft in zijn oorspronkelijke, ruwe staat, wat bezoekers een authentieke ervaring geeft van hoe de bunkers er destijds uitzagen. Onder begeleiding van een gids kunnen bezoekers door donkere gangen en ongerepte bunkers dwalen, waarbij ze de kracht en eenvoud van deze constructies aan den lijve ondervinden. Tijdens het vleermuizenseizoen is deze zone gesloten, maar van mei tot en met augustus worden er speciale rondleidingen georganiseerd. Deze plek biedt daarmee ook een mooie verbinding met het thema natuur. Op speci eke momenten in het jaar zijn er speciale candlelight tours. Deze unieke rondleidingen voegen een mystiek element toe aan de rauwe architectuur van de Atlantikwall, waarbij het spel van schaduwen en kaarslicht een indrukwekkende sfeer creëert. Je beleeft bovendien de Atlantikwall zoals de jeugd dat deed in de jaren na de oorlog.

fi

31

5.2 Nationaal Museum Atlantikwall

Bezoekersbeleving

1. De uitnodiging Pers en PR, advertenties, website, sociale media, signing etc.

2. De overgang

4. De verkenning

Informatieborden, way nding, ontvangstbalie, warm welkom, horeca, facilitaire voorzieningen etc.

Tentoonstelling, objecten, storytelling, interactieve elementen, video, audio etc.

3. De introductie Introductie expositie, maquette, tentoonstelling

fi

32

8. De herinnering Museumwinkel, horeca, waarderingsonderzoek, educatief materiaal etc.

6. De onderdompeling Immersieve elementen zoals augmented reality, virtual reality, immersieve projecties, geluidseffecten etc.

9. De integratie Lespakketten, inspiratietips voor andere musea, mailing of nieuwsbrief etc.

7. De verbinding Persoonlijke verhalen, getuigenissen, objecten, interactieve installaties, gami cation etc.

5. De bewondering Esthetisch presentatieelement, kunst, interactief element, licht en geluid etc.

Het Nationaal Museum Atlantikwall neemt bezoekers mee in een stapsgewijze beleving die hen laat kennismaken met de indrukwekkende verhalen van deze militaire verdedigingslinie. Een reis in een museum of experience is veelal opgebouwd in negen fasen (Bär&Boshouwers, 2018), waarbij elke stap een unieke ervaring biedt en de bezoeker steeds dieper onderdompelt in het verhaal. Deze fasen zorgen ervoor dat bezoekers niet alleen leren over de Atlantikwall, maar ook emotioneel geraakt worden en met een blijvende indruk vertrekken.

fi

33

Masterplan Nationaal Museum Atlantikwall

1. De uitnodiging De beleving begint al vóór het daadwerkelijke bezoek. Via inspirerende communicatie, zoals de website, sociale media en promotionele materialen, worden bezoekers uitgenodigd om een unieke ervaring te beleven. De uitnodiging wekt nieuwsgierigheid en benadrukt de verschillende aspecten van het museum, waardoor bezoekers zich gemotiveerd voelen om op ontdekking te gaan. De uitnodiging om het museum te bezoeken bestaat ook uit duidelijke signing bij de entree en aan het einde van de Bosweg (en bij voorkeur nog eerder) en een aantrekkelijke entree die bezoekers laat zien wat ze kunnen verwachten.