A Mensen hebben mensen nodig-Noordwijk

In buurten die sterk veranderen van samenstelling kunnen achterblijvers - vaak ouderen - zich eenzaam gaan voelen. Daarnaast is in de ene wijk de publieke ruimte meer dan in de andere ingericht op contact. Andere omstandigheden die gevoelens van eenzaamheid beïnvloeden zijn het verdwijnen van buurtwinkels, verpaupering of onveiligheid op straat. c. Persoonlijk Autisme Voor veel mensen met autisme is het maken en onderhouden van sociale contacten met mensen buiten het eigen gezin en familie een uitdaging. Dit vormt een belangrijke risicofactor voor het ontstaan van eenzaamheid. De meeste mensen met autisme hebben goede contacten met familieleden. Maar onderzoek laat zien dat ongeveer 60 procent niet of nauwelijks contacten heeft met leeftijdgenoten, zoals vrienden of kennissen.

Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026

33

Dementie Dementie vormt een belemmering voor betekenisvol contact met anderen. Ook de partner van iemand met dementie kan juist last krijgen van eenzaamheidsgevoelens. Betekenisvol contact met iemand met dementie wordt steeds moeilijker. ‘Anders’ zijn Wanneer je afwijkt van de norm die geldt in je omgeving, kan je te maken krijgen met onbegrip en eenzaamheid. Je kan je niet op je gemak voelen in je sociale omgeving, of zelfs gepest en buitengesloten worden omdat je ‘anders’ bent. Depressie Eenzaamheid en depressie beïnvloeden en versterken elkaar. Wie depressief is verliest sociale contacten en vereenzaamt, terwijl eenzaamheid weer kan leiden tot depressieve gevoelens en genezing in de weg staat. Gezondheidsklachten Gezondheidsklachten zijn een veel voorkomende oorzaak van eenzaamheid. De klachten staan sociaal contact in de weg of veroorzaken onbegrip. Uit onderzoek blijkt dat mensen met een chronische ziekte zich vaker eenzaam voelen dan mensen zonder chronische ziekte. Lichamelijke of verstandelijke beperking Zeker onder mensen met een ernstige lichamelijke beperking komt eenzaamheid veel voor (28 procent sterk eenzaam). Gevoelens van eenzaamheid kunnen ontstaan wanneer je vanwege een beperking niet bij anderen op bezoek kunt gaan en niet zelfstandig kunt deelnemen aan activiteiten buitenshuis.

34 Mensen hebben mensen nodig

Persoonlijke eigenschappen Niet iedereen maakt even makkelijk contact met andere mensen. Persoonlijke eigenschappen spelen een rol. Denk aan: een gebrek aan sociale vaardigheden, negatief zelfbeeld, weinig zelfvertrouwen, onvermogen anderen te vertrouwen, sterke verlegenheid, emotionele instabiliteit, introversie en verminderde vitaliteit. Psychiatrische aandoening Onder mensen met een psychiatrische aandoening komt heel veel eenzaamheid voor. Contact leggen en onderhouden met anderen is moeilijk. Je kan je gestigmatiseerd en gediscrimineerd voelen vanwege de psychische problemen. De neiging om andere mensen aan te spreken en bijvoorbeeld om hulp en ondersteuning te vragen is dan niet zo groot. Psychose Na een psychose denken mensen vaak dat zij de enige zijn met dit probleem. Je voelt je eenzaam omdat het niet gemakkelijk is deze ervaringen met andere mensen te bespreken. Verwachtingen Je verwachtingen bepalen mede je gevoelens van eenzaamheid. Mensen vergelijken hun eigen situatie vaak met die van anderen. Wanneer je een sterke wens hebt tot veel goede relaties, voel je je eerder eenzaam dan als je deze behoefte minder hebt.

Bijlage 2 Eenzaamheid in Noordwijk – GGD Hollands Midden Deze bijlage is als apart document toegevoegd.

Bijlage 3 Mensen hebben mensen nodig – terugblik uitvoering a. Voorkomen Onderdeel

Omschrijving

Uitvoering

Preventief jeugdwerk en jeugdhulp

Deze partners worden gevraagd in hun contacten met jongeren alert te zijn op signalen van eenzaamheid, deze te melden of zelf interventies in te zetten.

Het jeugd- en jongerenwerk is het project Join-Us gestart. Dit is een concept dat in 60 gemeenten in Nederland wordt toegepast. Het preventienetwerk jeugd – waarin diverse jeugdhulpverleners samenwerken – heeft het onderwerp meermaals naar voren gehaald.

Sociaal-emotionele ontwikkeling op school

Scholen zetten zich hiervoor al op diverse manieren in. In samenspraak met het onderwijs wordt onderzocht of hier aanvullende inzet op nodig is.

In het kader van de Gelijke Kansen Agenda hebben gesprekken plaatsgevonden met alle scholen. Deze zijn wettelijk verplicht invulling te geven aan zowel de monitoring van sociaalemotionele ontwikkeling van leerlingen als het bieden van lesstof. Dit verloopt naar tevredenheid.

De Gezonde School

Medewerkers van scholen kunnen getraind worden om sociaal-emotionele problemen van leerlingen te signaleren en passend te handelen. Onderzocht wordt of scholen hiervan gebruik willen maken.

De scholen hebben in het kader van hun wettelijke verplichting (zie hierboven) medewerkers opgeleid. De middelbare scholen hebben met hun zorgmedewerkers in het bijzonder aandacht voor eenzaamheid.

Bewustwording

Het versterken van het eigen netwerk, sociale vaardigheden en vriendschapsvaardigheden begint met bewustwording van de eigen situatie en de bereidheid om daar iets aan te doen. Door middel van regelmatige communicatie wordt ernaar gestreefd het taboe te doorbreken.

De afgelopen drie jaar zijn diverse persoonlijke verhalen over eenzaamheid gepubliceerd in het magazine Leef. Op de sociale kaart de Wegwijzer Leef Mee is de themapagina ‘Samen leuke dingen doen’ gewijd aan activiteiten en ervaringsverhalen waarmee eenzaamheid kan worden verminderd. Voor bepaalde projecten is extra communicatie ingezet zoals een film over de cursus Vrienden maken.

Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026

35

Onderdeel

Omschrijving

Uitvoering

Sportstimulering

Het stimuleren van sportbeoefening van mensen in alle leeftijdsgroepen maakt onderdeel uit van het sportbeleid. Tevens is er gericht beleid op het voorkomen van sportuitval en daarmee op het behoud van de sociale verbinding in verenigingsverband.

Sportstimulering wordt bevorderd door o.a. de uitgaven van Sjors Sportief, Max Vitaal, de website Noordwijk Actief en de buurtsportcoaches. In het beleid ‘Sport beweegt Noordwijk’ is in het hoofdstuk ‘Een leven lang vaardig bewegen’ een volledige lijst opgenomen van projecten op dit vlak.

Antistigma

Eenzaamheid bij mensen met psychische problematiek kan worden voorkomen door het stigma waar deze groep last van heeft weg te nemen. Ter bevordering van de arbeidsparticipatie van mensen met GGZ-problematiek wordt een project gestart.

Het programma ‘Opgenomen op de werkvloer’ is erop gericht om mensen met psychische problematiek volwaardig te laten deelnemen aan het arbeidsproces. Hiertoe wordt informatie, ondersteuning en begeleiding geboden aan werkgevers om daarmee vooroordelen weg te nemen en hen op weg te helpen om een toegankelijke werkvloer te creëren.

Sportief voor werk en de Meedoen-projecten

Bij volwassenen is verlies van werk een risicofactor voor vereenzaming. Sportief voor werk is een groeps-activiteit die mensen helpt fit te blijven, onder de mensen te komen en aan de eigen inzetbaarheid te werken.

Het project Sportief voor Werk is vorig jaar omgevormd tot ‘Lekker Fit’. Het project – dat in Noordwijk al 7 jaar draait – is daarmee verbreed zodat alle werklozen ervan gebruik kunnen maken.

Bevordering vrijwilligerswerk Third agers

36 Mensen hebben mensen nodig

In de jaren 2020, 2021 en 2022 zijn in totaal 100 mensen zonder werk aangemeld voor Sportief voor Werk traject. In de zomer van 2022 zijn “de doe mee weken” georganiseerd door de welzijnsorganisaties in de bollenstreek. Dit zijn activiteiten voor mensen met een kleine beurs en die niet op vakantie gaan, om met elkaar in contact te komen. In totaal hebben 161 deelnemers aan 16 verschillende activiteiten meegedaan gedurende 4 weken.

Sinds het starten van de campagne Er komt een specifiek project gericht op het bevorderen van vrijwilligerswerk in de “Wie ben jij?” in 2021 is deze twee maal gedraaid. Het leverde niet alleen leeftijdsgroep tussen de 65 en 80. vrijwilligers op uit de Third-Agersgroep maar ook jonger dan zij. Het totaalresultaat tot juni 2022 is 47 mensen die zich hebben gemeld als vrijwilliger.

b. Aanpakken Onderdeel

Omschrijving

Uitvoering

Signalering versterken

Onderzocht wordt of er een Noordwijks online meldpunt kan komen waarop partners van het lokale netwerk signalen van vereenzaming of isolement kunnen melden. Vanuit dit meldpunt wordt met behulp van maatschappelijke partners binnen 24 uur een huisbezoek afgelegd en voor passende opvolging gezorgd.

Half 2021 is het Signaalpunt tegen Eenzaamheid ontsloten via de Wegwijzer Leef Mee. Sindsdien zijn er 10 signalen ontvangen. Deze zijn opgevolgd met een contactmoment. Begin 2022 heeft Noordwijk geparticipeerd in een landelijk project waarbij PostNL medewerkers eenzaamheid kunnen signaleren. De landelijke evaluatie heeft geleid tot een opschaling van het project.

Alle ouderen in beeld

Noordwijk kent 3.634 thuiswonende ouderen boven de 75 jaar. De ambitie is om deze mensen in de periode van 4 jaar in beeld te krijgen. In beeld krijgen betekent vaststellen hoe het met iemand gaat. Daartoe wordt een combinatie ingezet van gerichte communicatie, huisbezoeken en het gebruik van het netwerk van de lokale partners. Ter versterking van deze inspanning worden extra vrijwilligers geworven, getraind en gecoördineerd.

In januari 2021 zijn in samenwerking met het Rode Kruis circa 2700 adressen bezocht in de actie Even een praatje. Bij 161 van de bezochte ouderen is een hulpvraag geconstateerd. In ongeveer de helft van de situaties bleek het om eenzaamheid te gaan.

Omgaan met negatieve gevoelens

De interventies Welzijn op recept en Grip&Glans worden uitgebreid naar gelang de behoefte hieraan groeit. Een project waarin gezamenlijk wordt gekookt en gegeten wordt in aangepaste vorm voortgezet.

De cursus Grip&Glans is vervangen door de training Positief Leven. Een medewerker van Welzijn Noordwijk is opgeleid om deze training te kunnen geven. In oktober 2022 is de eerste cursus gestart. Het project OntmoEten is in 2020 gestart en sindsdien 3 jaar kunnen draaien met onderbrekingen als gevolg van de corona maatregelen. In het project dat aanvankelijk begon als een gezamenlijke maaltijd, stromen deelnemers na een half jaar door naar groepen met een hogere mate van zelfstandigheid.

Vriendschaps-vaardigheden

Er komt een pilot gericht op de ontwikkeling van vriendschapsvaardigheden.

Er is twee keer een cursus Vriendschapsvaardigheden gehouden. Hieraan hebben in totaal 10 deelnemers aan meegedaan. De cursus is opgenomen in het Extraatje voor je welzijn.

Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026

37

Onderdeel

Omschrijving

Uitvoering

Ontmoetings-activiteiten

Welzijnsorganisaties, ouderenbonden en wijkverenigingen zorgen voor een breed aanbod van ontmoetingsactiviteiten. In de buitenruimte kunnen per kern plekken van ontmoeting worden gerealiseerd of verfraaid.

Vanuit de activiteiten van MeetUp Noordwijk heeft Welzijn Noordwijk ruim 150 inwoners aan elkaar verbonden. Daarnaast is gefaciliteerd in de opstart van twee nieuwe wijkverenigingen in de gemeente en zijn er diverse bureninitiatieven gefaciliteerd door de Sociaal Makelaar. Het project Lief & Leedstraten is van start gegaan en inmiddels zijn er 6 opgericht. In de Victorwijk-Zuid in Noordwijkerhout is een participatietraject gehouden om locaties en wensen voor bankjes te identificeren. Dit traject is afgerond en begin 2023 zullen op 7 plekken banken worden geplaatst.

Nieuwe woonvormen

38 Mensen hebben mensen nodig

De manier waarop mensen wonen kan van grote invloed zijn op het contact dat zij met elkaar hebben. Met de Noordwijkse Woning Stichting wordt een eerste Thuishuis (voor sociale huur) gerealiseerd. Op basis van deze pilot wordt verdere uitbreiding onderzocht. In de woonvisie komt ook aandacht voor andere segmenten van de woningmarkt.

Het Thuishuis Noordwijk is in december 2021 opgeleverd. De Stichting Thuishuis Noordwijk is actief in het brengen van thuisbezoek, het bezoeken van wijken met de Thuisbus en is onlangs een Thuiscafé gestart. Ook streven zij naar de oprichting van meer Thuishuizen. In de woonvisie is voor nieuwe bouwprojecten aandacht gevraagd voor ontmoetingsplekken.

c. Versterken randvoorwaarden Onderdeel

Omschrijving

Uitvoering

Ontmoetings-plekken

Per kern komen er fijne plekken om mensen te ontmoeten. Lokale ondernemers worden uitgenodigd deze plekken te creëren. Onderzocht wordt per kern bekeken welke ontmoetingsplek in de buitenruimte kan worden verfraaid.

Welzijn Noordwijk heeft in samenwerking met 11 Noordwijkse ondernemers de actie Kom Erbij opgezet. Hierbij kunnen mensen op het terras aangeven dat ze graag gezelschap verwelkomen.

Vrijwilligers-vervoer

Om mensen in staat te stellen anderen te ontmoeten, wordt een systeem van vervoer met hulp van vrijwilligers opgezet.

Op 1 maart 2021 is Automaatje van start gegaan. Er zijn nu 859 ritten gemaakt door 18 vrijwillige chauffeurs. In De Zilk wordt momenteel de draagkracht voor de start van een TukTuk onderzocht.

Respijtzorg

Overbelaste mantelzorgers lopen risico op vereenzaming doordat zij te weinig tijd en energie hebben om hun netwerk te onderhouden. De Zorgpauze regeling wordt gecontinueerd zodat de zorg tijdelijk uit handen kan worden genomen.

De Zorgpauze-regeling wordt jaarlijks door gemiddeld 175 mantelzorgers gebruikt. Zij maken gebruik van in totaal 204 verstrekte ondersteuningen (cijfers 2021).

Doe mee regeling

De kosten van activiteiten kunnen een belemmering vormen voor actieve deelname. De Doe mee regeling voor minima wordt vooralsnog voortgezet.

De Doe Mee Regeling is in 2021 vereenvoudigd en verbreed. Het gebruik is sindsdien toegenomen.

Alcoholmatiging

Alcoholgebruik kan door eenzaamheid toenemen. Het percentage ouderen met overmatige alcoholconsumptie is in Noordwijk bovengemiddeld. Voorlichting vanuit verslavingszorg maakt mensen hiervan bewust.

Brijder Verslavingszorg heeft door campagnes alcoholmisbruik onder de aandacht gebracht, bijv. in november met de campagne “Zien Drinken, Doet Drinken” en in januari met de campagne “Dry January” van IkPAS. Voor de 55+ leeftijd worden moti-55 gesprekken aan huis aangeboden. Online kunnen inwoners terecht voor meer informatie of een gesprek met een preventiedeskundige over eigen gebruik of van een naaste.

Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026

39

d. Leren Onderdeel

Omschrijving

Uitvoering

Lokaal netwerk

Een verenigde inspanning van alle betrokken maatschappelijke partners is cruciaal. Daarom faciliteert de gemeente de vorming van een lokaal netwerk zoals omschreven in het programma Eén tegen eenzaamheid.

Er is een lokaal netwerk gevormd waarvan circa 10 organisaties deel uitmaken. Met een jaarlijkse netwerkbijeenkomst is de kennis van ieders bijdrage vergroot.

Met betrokken inwoners

Eenzame inwoners of inwoners met een eenzaam iemand in hun omgeving krijgen invloed op het actieprogramma. Er komt een gerichte inspanning om de denkkracht van deze mensen te mobiliseren. Per betrokken inwoner voegt de gemeente € 100,- toe aan het projectfonds eenzaamheid. Tot een maximale inleg van € 20.000. Met het projectfonds kunnen extra activiteiten worden gerealiseerd die niet in de begroting van dit actieprogramma zijn opgenomen.

Geprobeerd is om eenzame inwoners actief te laten meepraten. In artikelen in Magazine Leef is mensen gevraagd hun interesse hiervoor aan te geven. Deelnemende organisaties aan de netwerkbijeenkomsten zijn gevraagd deelnemers aan hun activiteiten mee te nemen. De respons hierop was, op een aantal na, beperkt. Bij een recente enquête onder ouderen in De Zilk blijkt er echter toch animo om op dit thema mee te denken (17% van de 310 respondenten).

Meten en leren van ervaringen

De GGD Hollands Midden voert eens per 4 jaar een gezondheidsmonitor uit. De eerst volgende verschijnt in het najaar van 2020. De daarop volgende in 2024. Op basis van dit laatste onderzoek wordt het succes van dit actieprogramma afgemeten.

De gezondheidsmonitor 2020 is uitgevoerd. Een analyse van de cijfers is opgenomen in bijlage 2. Daarnaast is in samenwerking met de gemeenten Hillegom, Lisse en Teylingen een dashboard ontwikkeld over eenzaamheid.

40 Mensen hebben mensen nodig

Bijlage 4 Stappenplan

2020

Wat doen we al? Is dat het juiste? Is er meer nodig?

Week tegen eenzaamheid

Opgave: Bespreekbaar maken, voorkómen en verminderen van eenzaamheid

Ik doe ook mee!

2020-2021

1 april 2020

2021

VERDERE ACTIES

Innovatie

Startbijeenkomst ‘Mensen hebben mensen nodig’

PROJECTPLAN

Start

2021

1 t/m 8 oktober 2020

Ik doe ook mee!

Goede Buren

2021

Netwerkbijeenkomst

Wij doen ook mee!

Mensen hebben mensen nodig Stappenplan

Eenzaamheid

10 %

van de inwoners van 19 jaar en ouder is ernstig eenzaam.

Geen gegevens 25 - 30 30 - 35 35 - 40 40 - 45 45 - 50 50 - 90

in procenten

Finish Oktober 2021

Evaluatie en vervolg

Maart 2021

Netwerkbijeenkomst

20

20

Signaalpunt

Initiatieven

Werkgroepen

Sociale kaart

Ervaringsdeskundigen

zorg

Infographic: Loek Weijts

2021

41

Werkgroep

Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026

Bijlage 5 Evaluatie Wegwijzer Leef Mee Deze bijlage is als apart document toegevoegd.

Bijlage 6 Rapport enquête Wegwijzer Leef Mee Deze bijlage is als apart document toegevoegd.

Bijlage 7 Evaluatie project Automaatje Deze bijlage is als apart document toegevoegd.

Bijlage 8 Werkzame elementen in eenzaamheidsinterventies Uit: Tamara E. Bouwman, Theo G. van Tilburg, Naar een gerichtere aanpak van eenzaamheid: Zeven werkzame elementen in eenzaamheidsinterventies. 1. Bezigheden Iemand krijgt het gevoel zinvol bezig te zijn met een productieve activiteit of met vermaak. Hij of zij haalt voldoening en plezier uit het bezig zijn, waardoor de eenzaamheid minder zwaar weegt of men van de eenzaamheid is afgeleid. Daardoor vermindert de sterkte van het eenzaamheidsprobleem, en ontstaat door de vergrote afstand tot het probleem ruimte voor een oplossing. Het doel van de activiteit is niet sociaal gericht. De activiteit kan individueel of in een groep worden uitgevoerd. Indirect kan de activiteit bijdragen aan betere of meer sociale relaties doordat iemand via de activiteit anderen ontmoet, contact ondersteunende vaardigheden aanleert, en ervaringen opdoet die contacten inhoud kunnen geven. Ook kan de activiteit leiden tot het gevoel ‘er bij te horen’ doordat een activiteit wordt uitgeoefend in een verband met anderen die dezelfde activiteit uitoefenen. Het werkzaam element ‘bezigheden’ is vertegenwoordigd in de categorie ‘leisure/skill development’ van Gardiner et al. (r10). Cohen-Mansfield en Perach (r6) onderscheiden de categorie ‘educational’, waar computertrainingen in voorkomen.

Andere reviews benoemen training in gebruik van computer of informatie en communicatietechnologie (ICT) als categorie waar dit werkzaam element in is terug te vinden (r8, r13). Voorbeelden van toepassing zijn: het aanleren van computervaardigheden in een groep (s13); koorlidmaatschap met wekelijkse zangrepetitie (s23); binnenshuis tuinieren (s111).

42 Mensen hebben mensen nodig

2. Ontmoeten Iemand heeft de mogelijkheid sociale interacties te hebben of nieuwe sociale contacten aan te gaan. Iemand die in (een bevredigend) contact komt met anderen ontwikkelt gevoelens van erbij horen. Met het aangaan van contacten wordt het netwerk uitgebreid. Vaak zijn deze contacten in eerste instantie niet diepgaand of omvattend; vaak zijn ze eenmalig. Sommige contacten groeien na verloop van tijd uit tot een persoonlijk en betekenisvol contact. Ook kan een stap gezet worden naar instandhouding van het contact (ontwikkeling van een duurzame relatie), en daarmee tot een duurzame uitbreiding van het netwerk. Het werkzaam element ‘ontmoeten’ komt voor in de review van Gardiner et al. (r10), die tien van de 39 beoordeelde interventies classificeren als ‘social facilitation’. Masi et al. (r14) benoemen een categorie interventies die gericht zijn op ‘increasing opportunities for social contact’. Poscia et al. (r17) benoemen interventies in de categorie ‘social activities’.Voorbeelden van interventieonderdelen zijn: telefonische groepsgesprekken voor blinde veteranen (s35); sociale media gebruiken om met anderen in contact te komen (s1); deelnemen aan groepsbijeenkomsten (s90). 3. Praktisch ondersteunen Iemand krijgt steun bij praktische zaken, en heeft daardoor het gevoel ingebed te zijn in een groter, zorgzaam verband.

Als iemand weet dat hij of zij (laagdrempelig) om hulp kan vragen, draagt dat bij aan het gevoel er niet alleen voor te staan. Het betreft één of meer relaties gericht op praktische hulp en hoeft niet diepgaand te zijn. De hulp kan structureel of eenmalig zijn, en telkens door dezelfde of door andere personen worden geboden. Het werkzaam element ‘praktisch ondersteunen’ komt in de review van Cattan et al. (r2) voor in de vorm van ‘home visiting’ interventies, waarbij tijdens huisbezoeken in kaart wordt gebracht waar iemand hulp bij kan gebruiken. Gardiner et al. (r10) beschrijven de categorie ‘health and social care provision’ als interventies met een focus op zorg en steun, vaak geboden door professionals. Voorbeelden van interventieonderdelen zijn: huisbezoeken waarbij ondersteuning geboden wordt (s42); telefonische peer-support (s45); tijdens ergotherapie-sessies training in het gebruik van hulpmiddelen en informatieverstrekking over ‘community-based services’ (s31).

4. Betekenisvol contact Het gaat om regelmatig, positief, en duurzaam contact met een persoon die voldoende om hem of haar geeft om tijd en energie in de relatie te steken. Het voelt als een vertrouwensband. Iemand ervaart een gevoel van herkenning, dat een andere persoon er voor hem of haar is. Daarmee wordt een gevoel van ‘belonging’ en geborgenheid gecreëerd: iemand staat er niet alleen voor. Om dit te bereiken, heeft de relatie diepgang en is de relatie persoonlijk: men kent elkaar van mens tot mens. Het werkzaam element ‘betekenisvol contact’ komt voor in de categorie ‘befriending’ interventies van Gardiner et al. (r10). De interventies laten zien dat bijvoorbeeld in een maatjesproject het gevoel van ‘belonging’ van de deelnemers verbetert en de eenzaamheid afneemt. Voorbeelden van interventies zijn: groepsbijeenkomsten gericht op het creëren van een vertrouwensband met anderen in de buurt (s3); telefonische ‘befriending’ service (s18); vrijwilligers die als maatje op bezoek komen (s117). Het werkzaam element ‘betekenisvol contact’ is ook te vinden in de categorie ‘animal interventions’ (r10).

Deze categorie is vergelijkbaar met categorieën uit andere reviews die dierentherapie in verschillende vormen beschrijven: ‘socially assistive robot’ (r1); ‘virtual pet’ (r3); ‘animal assisted therapy’ (r6); ‘companion animal’ (r11); ‘social robot’ (r18); ‘animal-assisted therapy’ (r24). De interventies in deze categorieën maken gebruik van dieren om eenzame personen het gevoel te geven dat ze erkend worden als levend wezen. De aandacht van het dier biedt emotionele steun. Voorbeelden zijn: een vogel in een kooi in de woning krijgen (s53); sessies met een robot-zeehond (s82); therapiesessies met honden (s116). 5. Sociale vaardigheden Iemand die zijn of haar sociale vaardigheden vergroot, gaat gemakkelijker een gesprek aan en is beter in staat een gesprek gaande te houden, waardoor contact makkelijker verloopt. Hij of zij kan relaties diepgang geven (bijvoorbeeld door goed te luisteren en ondersteunende reacties te geven) en problemen binnen relaties voorkomen en overwinnen. De persoon is zekerder van zijn of haar sterke punten, heeft meer zelfvertrouwen en ziet van zichzelf dat hij of zij het waard is om ‘vriend’ of sociale interactiepartner te zijn. Als dit gerealiseerd wordt, is verbetering van het netwerk gemakkelijker. Het verbeteren van sociale vaardigheden staat centraal in de categorie ‘social skills training’ in de meta-analyse van Masi et al. (r14).

Cohen-Mansfield en Perach (r6) onderscheiden een categorie ‘educational: psychosocial’ die aansluit bij dit werkzaam element. Voorbeelden zijn: het oefenen van persoonlijk praten

en luisteren in tweetallen in de cursus ‘Zin in vriendschap’ (s98); het volgen van een zelfmanagement cursus met aandacht voor investeren in vriendschap (s60); sessies waarin deelnemers leren hun eigen zorg te organiseren en de relatie met hun verzorgenden goed te houden (s28). 6. Realistische verwachtingen Iemand met onrealistische verwachtingen over de mogelijke frequentie van contact, of over de snelheid waarmee een diepgaand of duurzaam contact ontstaat, wordt gauw teleurgesteld. Dit kan leiden tot negatieve interpretaties van het sociaal gedrag van anderen (‘ze willen mij niet’). Hierdoor wordt het moeilijk nieuwe initiatieven tot contact te nemen en ontstaat de neiging zich sociaal terug te trekken. Dit leidt tot een toename van eenzaamheid. In staat zijn onrealistische verwachtingen bij te stellen, leidt ertoe dat iemand positieve ervaringen opdoet in sociale situaties en met relaties. Het is van belang rekening te houden met verwachtingen van de ander: zijn of haar opvattingen over de wenselijke frequentie of inhoud van het contact, en de gepercipieerde mogelijkheden. Overvragen of zichzelf wegcijferen, is geen goede basis voor een relatie. In training kan inzicht verkregen worden in het eigen gedrag dat tot negatieve gevoelens of ervaringen leidt. Vervolgens worden handreikingen geboden om positieve ervaringen op te doen en over teleurstellingen heen te stappen.

Het werkzaam element ‘realistische verwachtingen’ komt voor in Masi et al. (r14). Ze benoemen de categorie ‘addressing maladaptive social cognition’ met aan cognitieve gedragstherapie verwante interventies. Dickens et al. (r8) benoemen deze vorm van therapie in de categorie ‘cognitive behavioral therapy’. Gardiner et al. (r10) benoemen een categorie interventies van ‘psychological therapies’. Voorbeelden van interventies zijn: cognitieve gedragstherapie (s122); lesonderdelen gericht op het ontwikkelen van realistische verwachtingen in de cursus ‘Zin in vriendschap’ (s98). 7. Betekenisvolle rol Iemand die iets doet voor anderen (een persoon, organisatie of de samenleving) krijgt het gevoel dat hij of zij van belang is, er toe doet, en daarmee deel is van een groter geheel. Het vergroot het zelfvertrouwen en de zelfwaardering, waardoor iemand beter in staat is met zijn of haar situatie om te gaan. De band met een ander wordt versterkt als die ander zijn of haar erkenning en waardering uitspreekt. Dit kan persoonlijk zijn of algemeen zijn (bijvoorbeeld als positief gesproken wordt over het werk van vrijwilligers).

Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026

43

Het werkzaam element ‘betekenisvolle rol’ komt weinig voor in de reviews. Gardiner et al. (r10) onderscheiden ‘befriending’ interventies en concluderen dat een maatje zijn voor anderen bijdraagt aan vermindering van eenzaamheid. Dickens et al. (r8) noemen ‘providing activities’. Voorbeelden zijn: programma waarin ouderen als pleeggrootouder optreden voor kinderen met ontwikkelingsachterstand (s83); vrijwilligerswerk doen als maatje voor ouderen (s15).

44 Mensen hebben mensen nodig

Bijlage 9 Interventies ingedeeld naar werkzaam element Met de maatschappelijke organisaties die samenwerken in de bestrijding van eenzaamheid zijn zogenaamde versterkingsgesprekken gevoerd. Hierbij hebben zij hun activiteiten tegen het licht gehouden van de werkzame elementen zoals beschreven in bijlage 8. Daaruit komt het volgende overzicht voort van activiteiten per werkzame element.

Nr.

Werkzame element

Projecten / activiteiten

Organisaties

1

Bezigheden

Culturele activiteiten

Ouderenbonden

Individuele begeleiding

Welzijnskwartier

Thuisbezoek

Thuishuis

Lekker Fit

Welzijn Noordwijk

Reuring

s Heerenloo

Thuisbus en café

Thuishuis

Buurtkamer

Welzijn Noordwijk

Wekelijkse activiteiten

Ouderenbonden

Sociale activiteiten

De Zonnebloem

Break-out events

Welzijnskwartier

Meidenwerk

Welzijnskwartier

Inloop

Welzijnskwartier

Diaconaat

Kerken

Ontmoeting & bezinning

Kerken

Pubquiz e.a. ontmoetingsactiviteiten

Welzijn Noordwijk

Kerkdiensten

Kerken

2

Ontmoeten

Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026

45

Nr.

Werkzame element

Projecten / activiteiten

Organisaties

3

Praktisch ondersteunen

Hulp Bij Belasting Aangifte en contact met instanties

Ouderenadviseurs

Klussengroep

Ouderenbonden

Diaconaat

Kerken

Hulp bij schooluitval

Welzijnskwartier

Hulp bij taakstraf

Welzijnskwartier

Klussendienst

Welzijn Noordwijk

Automaatje

Welzijn Noordwijk

Lotgenotencontact mantelzorgers

Welzijn Noordwijk

Meet & match

Welzijn Noordwijk

Sociale activiteiten

Ouderenbonden

Thuisbezoek

Thuishuis

Pastoraat

Kerken

Join Us

Welzijnskwartier

Thuisbezoek

Thuishuis

Lekker Fit

Welzijn Noordwijk

Rots Water training

Welzijnskwartier

Cursus vriendschapsvaardigheden

Bunnik coaching

Sociale activiteiten

Ouderenbonden

4

5

Betekenisvol contact

Sociale vaardigheden

6

Realistische verwachtingen

-

-

7

Betekenisvolle rol

Denktank

Welzijnskwartier

Welzijnsadvies

Welzijn Noordwijk

Klussendienst

Welzijn Noordwijk

Vrijwilligerswerk

Welzijn Noordwijk

Sociaal tuinieren

Present

Thuishuis

Thuishuis

Wijkwerk

Welzijn Noordwijk

Automaatje

Welzijn Noordwijk

46 Mensen hebben mensen nodig

Bijlage 10 Realisatietrajecten Deze bijlage geeft een toelichting op de voorgenomen acties en het bijbehorende budget. Het bereik vergroten Actie

Realisatietraject

Prijs

Beter in beeld

We maken gebruik van de door de gemeente Den Haag ontwikkelde persona’s en de ambtelijke capaciteit die aanwezig is om het datagericht werken vorm te geven.

N.v.t.

Wegwijzer Leef Mee

De eenmalige kosten zijn voor de migratie van het platform naar een nieuwe beheerder en enkele technische aanpassingen. In de structurele kosten zitten het actueel houden van de informatie, het bekend maken van de website, het toevoegen van ervaringsverhalen en de plaatsing hiervan in het magazine Leef.

€ 10.000 (E) € 15.000 (S)

Signaalpunt tegen eenzaamheid

De kosten zijn voor de aansluiting op het digitale meldpunt en voor communicatie.

€ 5.000 (S)

Ontmoetings-activiteiten

De financiële ondersteuning van de activiteiten van De Zonnebloem, Resto van Harte en Met je hart. De omvang van het budget is relatief beperkt omdat van deelnemers een bijdrage mag worden verwacht. Voor wie hiertoe niet in staat is, zijn minimaregelingen beschikbaar.

€ 15.000 (S)

E = € 10.000 S = € 35.000

Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026

47

Werkzame elementen gebruiken Actie

Realisatietraject

Cursus vriendschaps-vaardigheden De capaciteit voor deze cursus is in de vorige periode naar Noordwijk gehaald. Het budget is bestemd voor de promotie.

Prijs € 500 (S)

Vrijwilligerswerk gepensioneerden

Het bevorderen en promoten van het vrijwilligerswerk is onderdeel van het reguliere takenpakket van Welzijn Noordwijk. Aan hen wordt gevraagd samen met de ouderenbonden werk te maken van een gerichte benadering van gepensioneerden voor vrijwilligerswerk.

N.v.t.

Join-us

Het huidige project wordt voortgezet door het Welzijnskwartier vanuit het jeugdbudget.

N.v.t.

Automaatje

Voor het project Automaatje was een projectsubsidie verleend voor een periode van twee jaar. Uit de evaluatie blijkt dat het project goed van de grond is gekomen en de potentie heeft om door te groeien in zowel het aantal ritten als het aantal vrijwillige chauffeurs. De opgenomen kosten zijn voor de coördinator van de ritten, de begeleiding van vrijwilligers en de communicatie per jaar.

€ 35.000 (S)

OntmoEten

De kosten van dit project zitten in de begeleiding van groepen, de ingezette coaching en de coördinatie. Deelnemers dragen bij de in de kosten van maaltijden. Ten opzichte van vorige jaren is de subsidie met € 5.000 verhoogd om een extra groep te kunnen vormen. Deze groep is voor mensen die moeilijk in staat zijn om na een half jaar uit- of door te stromen.

€ 20.000 (S)

Ontbrekende bouwstenen

Het bedrag is bedoeld voor een pilot met een nieuwe interventie die zich op dit werkzame element richt.

€ 10.000 (E)

E = € 10.000 S = € 55.500

48 Mensen hebben mensen nodig

Verbinding in de wijk Actie

Realisatietraject

Prijs

Welkomstcultuur buurtcentra

De kosten zijn voor extra inzet voor de organisatie van participatietrajecten met onze buurtcentra (De Duinpan, Ontmoetingscentrum Puyckendam, ’t Trefpunt en de Wieken) en eventuele andere ontmoetingsplekken.

€ 10.000 (E)

Lief&leed straten

Elke straat krijgt een jaarlijks budget van € 100,- á € 200,- afhankelijk van de omvang van de straat. Naast dit budget dragen bewoners ook bij. Ook met de woningcorporaties wordt een bijdrage bekeken. Niet gebruikt budget wordt teruggehaald. Een deel van het budget wordt ingezet om voor alle deelnemende straten iets extra’s te doen.

€ 7.000 (S)

Contact met zorgverleners in de wijk

Wijkverpleegkundigen komen dagdagelijks bij mensen met een verhoogd risico op eenzaamheid. Zij hebben geen gelegenheid binnen hun taken om hier veel tijd aan te besteden, maar kunnen wel het contact dat ze hebben optimaal gebruiken. We bekijken met hen welke hulp ze daarbij kunnen gebruiken.

N.v.t.

Thuisbus

De Thuisbus zoekt met een mobiel terras de mensen dicht bij huis op. Sponsoren dragen bij aan het kopje koffie, vrijwilligers aan het gesprek. De kosten zijn voor de coördinatie van vrijwilligers.

€ 16.125 (S)

E = € 10.000 S = € 23.125

Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026

49

Samenwerking Actie

Realisatietraject

Prijs

Per dorpskern aan de slag

Het jaarlijks samenbrengen van een lokale netwerk tegen eenzaamheid is nuttig voor kennisuitwisseling. Voor samenwerking is een meer dorpsgerichte benadering praktischer. We geven dit naar behoefte per dorpskern vorm.

N.v.t.

Betrekken ondernemers

Ondernemers worden gevraagd op drie concrete manieren bij te dragen, namelijk door deelname aan de Kom Erbij actie, door partijen te sponsoren en door te signaleren via het Signaalpunt.

N.v.t.

Gezamenlijk verbeteren

Gedacht wordt aan een gezamenlijke uitgave van het aanbod en de betrokken organisaties.

€ 5.000

E=€0 S = € 5.000

50 Mensen hebben mensen nodig

Bijlage 11 Participatietraject Netwerkbijeenkomst eenzaamheid en armoede onder jeugd Op 29 september 2022 vond in de Sint Jeroenskerk in Noordwijk-Binnen een gecombineerde netwerkbijeenkomst plaats. Armoede en eenzaamheid komen ook in combinatie voor, zo bleek wel uit het verhaal van een ervaringsdeskundige. In de workshops over eenzaamheid gingen de deelnemers met elkaar in gesprek over hun ervaringen met de negatieve spiraal waar mensen in terecht kunnen komen. Daarna is kennisgemaakt met de werkzame elementen van de weg terug.

Adviesraad Sociaal Domein Het concept van deze beleidsnota is op 31 januari behandeld in de vergadering van de Adviesraad Sociaal Domein. Het advies van de Adviesraad is als aparte bijlage toegevoegd. Reacties op concept nota Het concept van deze beleidsnota is aan alle betrokken maatschappelijke partners toegezonden met het verzoek om een reactie. Hieronder een samenvatting van deze reacties en de manier waarop de ontvangen suggesties zijn verwerkt.

Versterkingsgesprekken In november en december 2022 hebben drie versterkingsgesprekken plaatsgevonden. Bij deze gesprekken waren de Stichting met je Hart, Reuring, Welzijn Noordwijk, Present, Noordwijk voor iedereen, Thuishuis, het Welzijnskwartier, de drie Ouderenbonden en de Zonnebloem aanwezig. Tijdens deze bijeenkomst hebben de betrokken organisaties de werkzame elementen in hun aanpak geïdentificeerd. Tevens is nagedacht over het toevoegen van werkzame elementen of de versterking daarvan. De opbrengst van deze bijeenkomsten is weergegeven in bijlage 9.

Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026

51

Nr.

Inbrenger

Inhoud

Verwerking

1

Inwoner

Interventies lijken op schieten met hagel. Is een zelfhulpcoöperatie nog een idee?

De meeste interventies zijn inderdaad niet aantoonbaar effectief. Daarom is gekozen voor een breed pallet aan activiteiten met verschillende werkzame elementen. Een zelfhulpcoöperatie kan nog onderzocht worden.

2

GGD HM

Feedback op tekst hoofdstuk ‘Eenzaam in Noordwijk’ en aanvullende informatie.

Verwerkt in tekst.

Aanwijzing over opmerkelijke verschil emotionele eenzaamheid bij volwassen vrouwen.

Opgenomen in hoofdstuk 8.

Stel doelen op basis van de opgenomen grafieken.

Gedaan in het hoofdstuk Doelstellingen en werkwijze.

De Outcome Rating Scale vraagt om zorgvuldige toepassing en is niet voor alles inzetbaar.

Aangepast in hoofdstuk Monitoring en evaluatie.

3

4

5

6

Inwoner

Inwoner

Welzijn Noordwijk

Adviseur Ministerie

52 Mensen hebben mensen nodig

Groot statistisch verschil tussen volwassen Opgenomen in hoofdstuk 8. mannen en vrouwen. Specifiek voor vrouwen een programma ontwikkelen. Vrij veel aanbod, maar focus moet liggen op ‘achter de voordeur komen’. Suggestie voor semipermanente gebouwtjes als laagdrempelige ontmoetingsplek.

Eens. Hoofdstuk 7 gaat daar helemaal over. De Thuisbus vervult die functie mogelijk deels.

Bijdrage als mede-regievoerder is mogelijk zolang er een actieve bijdrage van de gemeente blijft.

Die blijft er.

Trajecten met de welkomstcultuur van buurthuizen kunnen sneller als de beheerstichtingen hier een grotere rol in krijgen.

Dat is een mooie manier om te versnellen.

Handhaaf het vergroten van het bereik als primaire actielijn. Hiermee worstelen de meeste gemeenten.

Gedaan.

Betrek de afdeling Ruimte en Economie in de uitvoering. Gebruik bijv. het boek Buitenkansen van de gemeente Apeldoorn.

Toegevoegd in hoofdstuk 10.

Nr.

Inbrenger

Inhoud

Verwerking

7

Centrum Jeugd en Gezin

Onderhoud Wegwijzer Leef Mee duurzaam implementeren.

Diverse punten meegenomen in het voorstel. Raakvlak met ander beleid is inzichtelijk binnen het maatschappelijk programma. Om stukken kernachtig te houden, worden deze raakvlakken niet in actieprogramma’s beschreven.

Verbinding en samenhang tussen eenzaamheid en preventief jeugdbeleid. Communicatieplan opstellen, kanalen gebruiken, voor signalering jeugd ook het onderwijs betrekken. 8

Thuishuis

Het bereiken van eenzame inwoners zou de hoogste prioriteit moeten hebben.

Daarom ook 1ste actielijn.

Werken graag mee aan het verbeteren en beter bekend maken van de Wegwijzer Leef Mee met eenzaamheid als apart onderwerp.

Aanbod in dank aanvaard.

De werkzaamheden van Thuishuis zijn niet volledig omschreven en opgenomen.

Toegevoegd in de bijlage Terugblik uitvoering.

Verzoek tot versoepelen of versnellen aanvraag evenementen vergunning.

Deze mogelijkheid zal door ons onderzocht worden.

Samenwerking met GGZ vanwege preventie psychische belasting.

Goede suggesties, worden meegenomen in de uitvoering.

Helderder maken wie wat doet in de samenwerking. Automaatje is een samenwerkings-project van Welzijn Noordwijk en de Stichting Thuishuis.

Toegevoegd in tabel bijlage 9.

Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026

53

Eindnoten Het onderwerp eenzaamheid heeft raakvlakken met diverse andere beleidsthema’s. Deze raakvlakken zijn in het maatschappelijk programma Floreren in Noordwijk reeds beschreven. Dit programma vindt u op noordwijk.nl/floreren.

12 

In haar boek ‘Het verlaten individu’ beschrijft psychiater Esther van Fenema dit type eenzaamheid als het ervaren van leegte. Het gebrek aan betekenis en zingeving is volgens haar het gevolg van een doorgeschoten individualisering en ligt aan de basis van het psychische leed dat ze in haar spreekkamer tegenkomt.

13 

1

2

Dit is gedaan op basis van de bevolkingsopbouw in het jaar 2022. Deze cijfers zijn te vinden op eengezonderhollandsmidden.nl onder het thema bevolking. Het verschil in de optelsom van de groepen is het gevolg van het rekenen met afgeronde percentages. Mensen hebben mensen nodig 2020-2021 Fokkema, Tineke en van Tilburg, Theo, Aanpak van eenzaamheid: helpt het? Een vergelijkend effect- en procesevaluatie-onderzoek naar interventies ter voorkoming en vermindering van eenzaamheid onder ouderen (2006). En Bouwman, Tamara E. en van Tilburg, Theo G., Naar een gerichte aanpak van eenzaamheid: Zeven werkzame elementen in eenzaamheidsinterventies in Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie (24-02-2020).

14 

Uit het programma Eén tegen eenzaamheid van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

3

In bijlage 1 worden deze categorieën nader beschreven. Bron is het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, zie website eenzaam.nl.

4

John. T. Cacioppo & William Patrick, Loneliness; Human nature and the need for social connection (2008), hoofdstuk 8, An indissociable organism.

5

Ibidem, hoofdstuk 13 Getting it right.

6

Fokkema, Tineke en van Tilburg, Theo, Aanpak van eenzaamheid: helpt het?, aldaar pagina 5-7.

15 

16

SCP, Kwetsbaar en eenzaam? Risico’s en bescherming in de ouder wordende bevolking (2018), pagina 47.

17 

Deze typologie is ontwikkeld door prof. dr. Anja Machielse in nauwe samenwerking met professionals van zes organisaties voor welzijnswerk en (ouderen)maatschappelijk werk in Rotterdam. De profielen in de typologie zijn gebaseerd op meer dan 300 casussen, beschreven in logboeken van professionals, een groot aantal casusbesprekingen en ruim 100 gesprekken met ouderen zelf. Zie: coalitieerbijrotterdam.nl

18 

Manfred Spitzer, Eenzaamheid (2019), hoofdstukken Eenzaamheid als gezondheidsrisico en Doodsoorzaak nummer één. Zie voor een beknopte uitleg ook Wat doet eenzaamheid met je gezondheid? | NPO Kennis

7

International Journal of Public Health, Does Loneliness Have a Cost? (2021)

8

In 2019 werd de door jeugd ervaren eenzaamheid gemeten met de UCLA Loneliness Scale (RULS-8). In 2021 is er landelijk voor gekozen om een ander type vraag over eenzaamheid toe te voegen aan de basisvragenlijst voor jeugd. Daardoor zijn de uitkomsten over 2019 en 2021 niet vergelijkbaar. In volgende gezondheidsmonitors voor jeugd zal wel een vergelijking mogelijk zijn.

9

De laatste waarde (Klas 4) is niet opgenomen omdat privacy of betrouwbaarheid dit niet toelaten. Bron: eengezonderhollandsmidden.nl

10 

Ministerie van Algemene Zaken. (2022, 4 oktober). HBSC 2021 Gezondheid en welzijn van jongeren in Nederland. Rapport | Rijksoverheid.nl.

11 

54 Mensen hebben mensen nodig

‘We zijn op de goede weg’ - ZonMw Digitale Publicaties

Ruimte maken voor ontmoeting; De buurt als sociale leefomgeving.

19 

20

CBS, Worden we individualistischer? (2017)

21

CBS, Honderd jaar alleenstaanden (2018) Noreena Hertz, The lonely century; Coming together in a world that’s pulling apart (2020).

22 

Den Haag voor elkaar, Aanpak eenzaamheid. Van Inzicht naar gerichte verbeteractie | Totaalrapportage (2019).

23 

Dit project wordt nader omschreven op de website van het Nederlands Jeugd Instituut. Naast dit project wordt in bredere zin aan het mentaal welzijn van jeugd gewerkt. Hiervoor wordt in samenwerking met het Centrum Jeugd en Gezin en het voorgezet onderwijs een project opgezet.

24 

In het coalitieakkoord is de ambitie uitgesproken om een wijkgerichte benadering vorm te geven. Hierin krijgen wijkambassadeurs een rol om het contact met het gemeentebestuur laagdrempelig in te vullen. De uitwerking van deze ambitie zal in 2023 worden opgepakt. Het verhoging van maatschappelijke participatie op wijkniveau heeft een groot raakvlak met het eenzaamheidsprogramma.

25 

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) op de website eenzaam.nl.

26 

Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026

55

56 Mensen hebben mensen nodig