A Mensen hebben mensen nodig-Noordwijk
Tekst van het document
v
ui ebr
Be rei k
Leef Mee
ng te en
n e t ro g er
Werkz am ee le m
ken
School Bedrijf
en m
w
er ki ng
in
Sa
de w
ijk
Buurthuis
ng i d n i rb e V
Mensen hebben mensen nodig Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026 Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026
1
Samenvatting De afgelopen drie jaar is met veel inzet door maatschappelijke partners in onze vier dorpskernen gewerkt aan het tegengaan van eenzaamheid. Er zijn nieuwe initiatieven gestart, bestaande projecten versterkt, aan randvoorwaarden gewerkt en er is veel geleerd over eenzaamheid. Het doel daarbij: een ommekeer bewerkstelligen in de alsmaar stijgende eenzaamheid onder inwoners. Het resultaat Dit doel is deels bereikt met een lichte daling op ernstige en sociale eenzaamheid. De stijging van emotionele eenzaamheid gooit echter roet in het eten. De corona-epidemie en de beheersingsmaatregelen hebben een dubbel effect gehad. Enerzijds is de eenzaamheid tijdens de lockdowns toegenomen en was het lastig om projecten goed uit te voeren. Anderzijds is het bewustzijn over eenzaamheid als maatschappelijk probleem gegroeid en zijn er ook tal van initiatieven ontstaan.
Vervolg Het werk is verre van af, zo concludeert ook de Rijksoverheid. Het Rijk zet daarom het programma Eén tegen eenzaamheid voort en stelt extra middelen ter beschikking aan gemeenten. In de gemeente Noordwijk scherpen we de doelen aan: voor jeugd, volwassenen en ouderen stellen we targets voor verlaging van de sociale, emotionele en ernstige eenzaamheid in 2028.
Actielijnen We gaan door met de vier actielijnen die op het voorblad zijn weergegeven. Deze actielijnen zijn:
• Het bereik vergroten; • Werkzame elementen gebruiken; • Verbinding in de wijk; • Samenwerking.
2
Mensen hebben mensen nodig
Kosten Dit vernieuwde actieprogramma met een looptijd van 4 jaar kost per jaar € 118.625,- structureel en € 30.000 incidenteel. Binnen het begroting is in het product Wmo algemene voorzieningen voldoende ruimte gevonden om de aanvullende structurele kosten op te vangen.
Beoogd resultaat Met deze investering willen we de groei van eenzaamheid keren en de aanpak verankeren in het sociale beleid. Hiermee wordt geïnvesteerd in de kwaliteit van leven van duizenden inwoners. Door het bestaan van een duidelijk verband tussen eenzaamheid en chronische stress, draagt het verminderen van eenzaamheid bij aan het voorkomen van zorgkosten.
Inhoud Samenvatting
2
Inleiding
4
1 Eenzaamheid
5
2 Eenzaamheid in Noordwijk
8
3 Terugblik
11
4 Naar een duurzamere aanpak
14
5 Doelstelling en werkwijze
18
6 Actielijnen
20
7 Het bereik vergroten
22
8 Werkzame elementen gebruiken
24
9 Verbinding in de wijk
26
10 Samenwerking
28
11 Financiën
30
12 Monitoring en evaluatie
32
Bijlagen33 Eindnoten54
Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026
3
Inleiding Met het actieprogramma ‘Mensen hebben mensen nodig 2020-2021’ startte de gemeente Noordwijk samen met maatschappelijke partners een gerichte aanpak om de stijgende eenzaamheid te keren. In dit rapport blikken we terug op de uitvoering en stellen we voor het actieprogramma met enkele aanpassingen te vervolgen. Lokaal netwerk tegen eenzaamheid In Noordwijk werken meerdere verenigingen en organisaties samen aan de bestrijding van eenzaamheid. Betrokken zijn o.a. de ouderenbonden, Welzijn Noordwijk, Reuring, de Zonnebloem, Resto van Harte, Thuishuis, Welzijnskwartier, Belangenvereniging gehandicapten Noorwijk voor Iedereen, Present, Met je hart, de kerken, Stichting Ontmoetingscentrum Puyckendam, De Duinpan, PostNL en de wijkverenigingen. Met hun activiteiten leveren ook de culturele- en sportverenigingen een belangrijke verbindende bijdrage.
Speerpunt Net als deze maatschappelijke partners vindt de gemeente het bestrijden van eenzaamheid om meerdere redenen van vitaal belang voor onze samenleving. Voor ieder mens is het gevoel erbij te horen, er toe te doen en het contact met anderen een basisbehoefte. Dat eenzaamheid meer is dan alleen een gevoel blijkt wel uit de gezondheidsrisico’s waarover steeds meer bekend wordt. In het coalitieakkoord is daarom opgenomen dat eenzaamheid een speerpunt blijft. Andere aspecten van dit coalitieakkoord, zoals het bevorderen van ontmoetingsplekken in de wijk, de buurthuisfunctie van maatschappelijke accommodaties en het toepassen van een wijkgerichte benadering, sluiten hier goed op aan.
4
Mensen hebben mensen nodig
Leeswijzer We beginnen hieronder met een beschrijving van eenzaamheid in algemene zin en van eenzaamheid in Noordwijk. Daarna volgt een terugblik op de uitvoering van het actieprogramma in de afgelopen jaren. Vervolgens beschrijven we inzichten die kunnen bijdragen aan een verbeterde aanpak. Hierop baseren we onze doelen, werkwijze en actielijnen. We sluiten af met een overzicht van de benodigde financiën en de manier waarop we de uitkomsten evalueren.
Gezondheid en geluk Dit plan tegen eenzaamheid maakt onderdeel uit van ons streven om inwoners van Noordwijk te helpen floreren. Het vormt een schakel in de beweging van ziekte en zorg naar gezondheid en gedrag.1
1 Eenzaamheid Iedereen voelt zich weleens eenzaam of alleen. Wat is eenzaamheid precies? En wanneer is eenzaamheid een probleem? Hoe word je eigenlijk eenzaam? Wat is eenzaamheid? Eenzaamheid is je niet verbonden voelen. Je ervaart een gemis aan een hechte, emotionele band met anderen. Of je hebt minder contact met andere mensen dan je wenst. Eenzaamheid gaat gepaard met kenmerken als negatieve gevoelens van leegte, verdriet, angst en zinloosheid en met lichamelijke of psychische klachten. Eenzaamheidgevoelens hebben invloed op je gezondheid, welzijn en kwaliteit van leven.
Verschillende soorten eenzaamheid Er bestaan verschillende soorten eenzaamheid. Het belangrijkste onderscheid dat wordt gemaakt, is tussen sociale eenzaamheid en emotionele eenzaamheid. Daarbij gaat het respectievelijk om het aantal contacten en de kwaliteit van de contacten. Soms voelt iemand beide, dan wordt ook wel gesproken over gecombineerde eenzaamheid. Het onderscheid in verschillende soorten eenzaamheid is niet alleen theoretisch. Het vraagt ook om een verschillende aanpak.
• Sociale eenzaamheid Hierbij gaat het vooral om het ontbreken van contacten met mensen waarmee iemand bepaalde gemeenschappelijke kenmerken deelt, zoals vrienden, kennissen of collega’s.
• Emotionele eenzaamheid Dit treedt op als iemand een hechte, intieme band mist met één andere persoon, meestal de levenspartner.
Definitie Prof. Jenny de Jong-Gierveld heeft een definitie geformuleerd:
• Andere ’typen’ eenzaamheid
“Eenzaamheid is het subjectief ervaren van een onplezierig of ontoelaatbaar gemis aan (kwaliteit van) bepaalde sociale relaties. Het kan zijn dat het aantal contacten dat men heeft met andere mensen geringer is dan men wenst. Het kan ook zijn dat de kwaliteit van de gerealiseerde relaties achterblijft bij de wensen.” In andere woorden Zo’n definitie is nogal steriel en zakelijk. Van bezoekers aan activiteiten horen we een meer persoonlijke beschrijving. Eenzaamheid is voor hen dat de deur al drie dagen niet van slot is geweest, dat mensen soms dagen met niemand praten. Dat ze zich niet gezien voelen, er niet bij horen en het gevoel hebben er niet meer toe te doen.
In de praktijk kun je ook andere begrippen tegenkomen. Bijvoorbeeld existentiële eenzaamheid, als een gevoel van zinloosheid.2 Of chronische eenzaamheid, voor als het langdurig aanhoudt. Je bent je eigen graadmeter Eenzaamheid is iets dat je ervaart. Dit betekent dat je pas eenzaam bent als je jezelf eenzaam voelt. Jij bent je eigen graadmeter. Eenzaamheid is vooral een probleem voor mensen die het sterk of langdurig voelen. Kort gezegd, wanneer eenzaamheid je ongelukkig maakt of het je belemmert in je functioneren. Sociaal fundament Sociale relaties met andere mensen zoals familieleden, vrienden en kennissen zijn belangrijke ‘hulpbronnen’ in het dagelijks leven. Ze vormen het ‘sociale fundament’ van elk mens en dragen bij aan het gevoel van een zinvol leven. Een sterk sociaal netwerk kan ook een goede buffer zijn om je – bijvoorbeeld op latere leeftijd – niet eenzaam te gaan voelen.3
Eenzaam of alleen? Alleen zijn of je eenzaam voelen is niet hetzelfde. Wel valt het vaak samen. Als je alleen bent, heb je niemand om je heen. Wanneer iemand geen of nauwelijks sociale contacten heeft, spreken we van sociaal isolement.
Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026
5
Hoe word je eenzaam? Eenzaam lijkt ons als individu en samenleving te overvallen. Wat veroorzaakt eenzaamheid? En kan je het zien aankomen? Oorzaken Eenzaamheid kan vele oorzaken hebben. Contacten kunnen veranderen of verloren gaan door omstandigheden waarop je zelf weinig tot geen invloed hebt. Eenzaamheid kan een duidelijk aanwijsbare oorzaak hebben, maar ook komen door een opeenstapeling van factoren. Bij verandering van relaties ontstaat de eenzaamheid als gevolg van het wegvallen van partner, vriend of familie. Eenzaamheid als gevolg van omstandigheden ontstaat bijvoorbeeld bij pensionering, werkloos worden of pesterijen op het werk. Die omstandigheden maken dat dagelijkse contacten in de arbeidssfeer wegvallen of een negatieve lading krijgen. Een derde categorie van oorzaken heeft te maken met de persoonlijke kenmerken van de betrokkene. Problemen met je gezondheid, een beperking of het intreden van dementie kunnen ervoor zorgen dan je niet meer kan deelnemen aan sociale activiteiten of dat anderen het contact vermijden.4 Het tij keren Op het moment dat iemand zich eenzaam begint te voelen, is dat een signaal om je situatie te proberen te veranderen. Dit signaal heeft een evolutionaire oorsprong. Voor sociale dieren geldt dat de overlevings- en voortplantingskansen aanzienlijk afnemen als een individu geïsoleerd raakt.
Het pijnlijke gevoel van eenzaamheid werkt als stimulans om de bescherming van de groep weer op te zoeken.5
6
Mensen hebben mensen nodig
De negatieve spiraal Als dit niet lukt, kan er een neerwaartse spiraal optreden. Deze is hiernaast schematisch weergegeven. Geleidelijk aan ontwikkelt de eenzame een negatieve realiteit. Hierin is deze geneigd om hypergevoelig te worden voor sociale signalen én om deze tegelijkertijd negatief te interpreteren. Toenaderingen worden sneller geïnterpreteerd als bedreigingen, grapjes als kwetsend. De persoon sluit zich daardoor nog meer af van zijn omgeving waardoor de eenzaamheid verder toeneemt. Een goed begrip van deze spiraal helpt om de werkelijkheid van iemand die eenzaam is beter te begrijpen. Dit opent de weg naar interventies die aansluiten op de belevingswereld en behoeften.6 Gevolgen voor de gezondheid Het is deze negatieve realiteit die een grote prijs vraagt van de gezondheid. Op langere termijn is de chronische stress die wordt veroorzaakt door eenzaamheid zeer slecht voor het lichaam. In diverse onderzoeken is de relatie aangetoond tussen eenzaamheid en de vatbaarheid voor infectieziektes, hoge bloeddruk, hartinfarcten en kanker. Verslaving, depressie en sommige vormen van dementie worden versterkt als gevolg van eenzaamheid. Door deze relatie gaat eenzaamheid gepaard met een groter risico op overlijden.
De negatieve effecten van eenzaamheid en sociaal isolement zijn groter dan andere risicofactoren als luchtvervuiling, gebrek aan beweging, gebrekkige voeding, overgewicht, roken en zwaar alcoholgebruik.7 2 miljard euro per jaar Uit onderzoek van de Universiteit van Maastricht onder bijna 350.000 Nederlanders, blijkt dat eenzaamheid ook een financieel probleem is. Dat komt voornamelijk doordat mensen die eenzaam zijn een slechtere fysieke en mentale gezondheid hebben, waardoor ze sowieso al hogere zorgkosten maken. Maar zelfs na de correctie voor de gezondheid maken eenzame mensen meer kosten voor huisartsenzorg en de geestelijke gezondheidszorg. Onder jonge mensen tussen 19 en 40 jaar is dit verschil in gemaakte zorgkosten het grootst. Omgerekend naar de volledige Nederlandse bevolking gaat het om een bedrag van ongeveer 2 miljard euro aan zorgkosten per jaar.8
Negatieve spiraal Samen de trap op Wat gebeurt er metermij? Wat gebeurt met mij?
Je voelt je onprettig alleen
Je trekt je terug
Interpretatie sociale informatie gaat op een negatieve manier Je blijft vaker thuis + -
Ontwikkelt meer negatieve gevoelens
Langdurige vecht/vlucht stand
Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026
7
2 Eenzaam in Noordwijk Wie zijn eenzaam in Noordwijk? Is de situatie verbeterd sinds de vorige meting? De stand van zaken Hieronder bekijken we per leeftijdsgroep de ontwikkeling van eenzaamheid. De splitsing in leeftijdsgroepen hangt samen met de manier waarop de informatie wordt verzameld. In bijlage 2 is een nadere toelichting op de meting van eenzaamheid opgenomen. Daar vindt u ook een uitgebreidere analyse van de cijfers door Hecht (GGD Hollands Midden).
Volwassenen De cijfers over eenzaamheid onder volwassenen worden sinds 2009 bijgehouden. Dit maakt het mogelijk de ontwikkeling te volgen. De onderstaande grafiek toont de ontwikkeling gebaseerd op 4 meetmomenten. Trend eenzaamheid 18-64 jarigen Noordwijk 32% 24% 16%
Jeugd Eenzaamheid onder jeugd en jongeren wordt helaas nog niet op een eenduidige manier over langere tijd gemeten.9 Hierdoor wijkt de onderstaande grafiek af van de grafieken met trendgegevens die wel voor volwassenen en ouderen beschikbaar zijn. De meest recente cijfers zijn afkomstig van een onderzoek onder leerlingen in de 2e en 4e klas van het voortgezet onderwijs. Deze laat het volgende zien: De beschrijving ‘Vaak tot altijd eenzaam’ komt dicht bij het ervaren van ernstige eenzaamheid onder volwassenen en oudeVaak tot altijd eenzaam in laatste 4 weken Noordwijk 16% 12% 9%
8%
9%
9%
9%
4% 0%
Totaal
Jongens
Meisjes
Klas 2
Hollands Midden
ren. Het percentage van 9 % is ook vergelijkbaar met de cijfers van ernstige eenzaamheid bij volwassenen en ouderen. Bij de vraagstelling naar eenzaamheid in de afgelopen 12 maanden is de ervaren eenzaamheid bij meisjes het dubbele van die van jongens.10 Deze uitslag komt overeen met andere onderzoeken naar de mentale gezondheid van jongeren.11 Verdere duiding van eenzaamheid onder jongeren is moeilijk omdat het onderzoek is uitgevoerd in de periode van de Corona lockdowns en omdat vergelijking met eerdere jaren nog niet mogelijk is.
8
Mensen hebben mensen nodig
8% 0% 2009 emotioneel eenzaam
2012 sociaal eenzaam
2016
2020
ernstig eenzaam
Sociale en ernstige eenzaamheid laten beide een lichte daling zien ten opzichte van 2016. De emotionele eenzaamheid maakt daarentegen een sprong. Hiervoor zijn nog geen bewezen verklaringen voor handen. Interessant is wel dat uit de analyse van de GGD blijkt dat ernstige eenzaamheid en emotionele eenzaamheid vaker voorkomen bij vrouwen. Mannen daarentegen zijn vaker sociaal eenzaam. Dit zou erop kunnen duiden dat voor de bestrijding van de stijging in emotionele eenzaamheid onder volwassenen een op vrouwen gerichte benadering de meeste impact kan hebben.
De verklaring voor de ontwikkeling van eenzaamheid bij ouderen is dat bepaalde levensgebeurtenissen nu eenmaal vaker voorkomen op hogere leeftijd. Daarover in het hoofdstuk ‘Naar een duurzamere aanpak’ meer.
Ouderen Voor eenzaamheid onder ouderen is vergelijking vanaf 2005 mogelijk. Trend eenzaamheid 65 jaar en ouder Noordwijk
Voor de relatief hoge emotionele eenzaamheid onder jongvolwassenen zou het gebrek aan vaste levenspartner een oorzaak kunnen zijn. Een dergelijke conclusie kan echter nog niet uit het onderzoek worden getrokken.
32% 24% 16% 8% 0% 2005
2009
2012
emotioneel eenzaam
2016
sociaal eenzaam
2020
ernstig eenzaam
Alle vormen van eenzaamheid vertonen een lichte daling. Opvallend is dat de groei van emotionele eenzaamheid hier niet zichtbaar is. Een verklaring voor de lichte daling zou kunnen zijn dat eenzaamheid onder ouderen al langere tijd meer gerichte aandacht krijgt. Vergelijking leeftijden De onderstaande grafiek toont de ervaren eenzaamheid naar de leeftijd van de respondenten. Van de soorten eenzaamheid is bij zowel jongvolwassenen als bij tachtig jaar en ouder de emotionele eenzaamheid het hoogst. Vanaf ongeveer begin dertig neemt de sociale eenzaamheid toe. De ernstige eenzaamheid is over alle leeftijden opvallend stabiel en neemt alleen bij de tachtig-plussers zichtbaar toe.
Risicogroepen Door de uitkomsten op het vlak van eenzaamheid te relateren met andere vragen uit de Gezondheidsmonitor, blijkt dat sommige groepen vaker eenzaam zijn dan andere. Zo zijn laagopgeleiden vaker ernstig eenzaam dan hoogopgeleiden. Er is minder vaak eenzaamheid bij inwoners met een Nederlandse achtergrond tegenover inwoners met een westerse of niet westerse migratieachtergrond. Alleenstaanden zijn het vaakst eenzaam. Getrouwd zijn lijkt 65-plussers te beschermen tegen ernstige eenzaamheid. Ook is werk hebben beschermend tegen eenzaamheid. Moeite hebben met rondkomen gaat vaak samen met eenzaamheid.
Absolute aantallen Om een goed beeld te krijgen van de problematiek zijn hieronder de percentages doorgerekend naar absolute aantallen.12 De onderstaande tabel toont de bevolkingsaantallen per leeftijdsgroep. Percentage
Aantallen
Alle inwoners
100%
44.365
0-19 jaar
21,2%
9.405
40%
20-64 jaar
58,7%
26.042
30%
65 plus
20%
8.873
Eenzaamheid per leeftijdsgroep Hollands Midden 50%
20% 10%
4
85 +
9
80 -8
4
75 -7
70 -7
4
69
65 -
9
sociaal eenzaam
60 -6
55 -5
9
54
50 -
45 -4
44
9
emotioneel eenzaam
40 -
34
35 -3
9
30 -
25 -2
18 -2
4
0%
Op basis van deze aantallen van de leeftijdsgroepen kan worden doorgerekend welke absolute aantallen bij de eenzaamheidspercentages horen.
ernstig eenzaam
Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026
9
Vaak / ernstig eenzaam
Sociaal eenzaam
Emotioneel eenzaam
Doelgroep
Percentage
Aantal
Percentage
Aantal
Percentage
Aantal
Jeugd
9%
846
-
-
-
-
Volwassenen
8%
2083
24%
6.250
25%
6.511
Ouderen
7%
621
20%
1.775
30%
2.662
Totalen
3.550
Emotionele eenzaamheid wordt in absolute zin door het hoogste aantal inwoners ervaren. Bij volwassenen zijn de aantallen het hoogst omdat zij ook veruit de grootste leeftijdsgroep vormen. Observaties Uit deze cijfers kunnen 4 observaties worden gemaakt: Significante aantallen De aantallen inwoners die aangeven zich eenzaam te voelen zijn aanzienlijk. Eén op de twaalf inwoners ervaart ernstige eenzaamheid. Als we dit gegeven in verband zien met de gevolgen van eenzaamheid op de gezondheid zoals beschreven in het vorige hoofdstuk, dan is duidelijk dat de maatschappelijke impact groot is. Jeugd, volwassenen en ouderen Eenzaamheid komt onder alle leeftijden voor. Waar voorheen de nadruk lag op eenzaamheid onder ouderen, zien we nu forse cijfers bij jeugd en een sterke stijging van emotionele eenzaamheid onder volwassenen. Dit is ook het landelijke beeld en daarom is in het nationale programma Eén tegen eenzaamheid de focus op eenzaamheid onder ouderen losgelaten. Wie en waar nog onduidelijk We weten meer over welke bevolkingsgroepen een verhoogd risico op eenzaamheid hebben. Dit verhoogde risico van een bepaalde groep moet nog worden doorgerekend naar de aanwezigheid van deze groepen in Noordwijk. Daarna kan per risicogroep onderzocht worden in welke wijken deze groepen zich bevinden.
10 Mensen hebben mensen nodig
8.025
9.173
Emotionele eenzaamheid De stijging van emotionele eenzaamheid bij volwassenen is opmerkelijk en vraagt om een specifieke benadering. Gezien het meer voorkomen van emotionele eenzaamheid onder vrouwen, zou een focus op deze doelgroep het meeste verschil kunnen maken. Conclusies Voor de aanpak van eenzaamheid in Noordwijk geven deze cijfers aan dat:
• De aantallen dusdanig zijn dat onverminderde inzet nodig is;
• De aanpak op alle leeftijdsgroepen gericht moet zijn; • De groei van emotionele eenzaamheid onder (jong)volwassenen extra aandacht verdiend;
• De aanwezigheid van risicogroepen nadere doorrekening behoeft.
3 Terugblik Wat is in de afgelopen jaren gedaan? Wat weten we van de resultaten? Uitvoering actieprogramma In 2020 is gestart met het actieprogramma Mensen hebben mensen nodig 2020-202113. Het doel van dit programma is om een ommekeer (trendbreuk) in de groeiende eenzaamheid te bewerkstellingen. Hiertoe werden 4 actielijnen uitgevoerd: voorkomen, aanpakken, versterken randvoorwaarden en leren. Al voor dit programma kende Noordwijk een groot aantal activiteiten die ontmoeting stimuleerden. Deze activiteiten vormden de basis van de aanpak. Het programma vulde deze basis aan met inspanningen gericht op het versterken van de onderlinge samenwerking, het bereiken van meer eenzamen en het bieden van nieuwe ondersteuningsvormen. Met veel energie Terugkijkend op de afgelopen drie jaar valt de energie op waarmee organisaties in Noordwijk aan het werk zijn gegaan. De deelname aan netwerkbijeenkomsten, de actie ‘Even een praatje’, de belronde langs de leden van de ouderenbonden en de huisbezoeken die door meerdere organisaties werden gedaan, zijn hiervan mooie voorbeelden. Ook werden er nieuwe initiatieven gestart zoals de cursus vriendschapsvaardigheden, het Thuishuis en de Thuisbus, het project Join Us voor jongeren, het Signaalpunt tegen eenzaamheid en de ‘Kom Erbij’-actie met horeca ondernemers. Werkende weg Naarmate het actieprogramma vorderde, kwamen ook andere projecten in beeld.
Vanuit het signaalpunt tegen eenzaamheid kon worden deelgenomen aan een pilot met PostNL. Met het vaststellen van een vernieuwd minimabeleid worden drempels weggenomen om volwaardig deel te nemen aan te samenleving. Het Extraatje voor je welzijn – een ondersteuningspakket om de veerkracht van inwoners te versterken – heeft ook tot meer verbinding tussen de deelnemers tot gevolg. Dit voorjaar worden in de Victorwijk-Zuid in Noordwijkerhout met inbreng van wijkbewoners een aantal nieuwe bankjes als ontmoetingsplekken neergezet.
Specificatie De in totaal 22 acties die bij deze actielijnen horen, vindt u in bijlage 3 met een beschrijving van de uitvoering. In bijlage 4 is het Stappenplan opgenomen. Deze toont de grote lijn van de uitvoering van het actieprogramma. Door het optreden van de coronapandemie is de looptijd met één jaar verlengd.
Effectmeting Wat hebben deze inspanningen opgeleverd? Gezondheidsmonitor De Gezondheidsmonitor is uitgevoerd en de resultaten zijn in het vorige hoofdstuk beschreven. Hieruit zijn voorzichtig een aantal conclusies getrokken voor de vervolgaanpak. Interventies Naast deze conclusies zou je het liefst willen weten welke activiteiten en projecten effectief zijn. De monitoring en evaluatie hiervan is echter complex gebleken. De eenzaamheidsschaal van De Jong-Gierveld bleek moeilijk toepasbaar voor het uitvoeren van een nulmeting. De organisatoren van de interventies gaven aan dat het uitvoeren van een dergelijke meting een te groot afschrikkend effect heeft op de (potentiële) deelnemers. De vragenlijst wordt als te confronterend ervaren. Het alternatief, namelijk het invullen van het spinnenweb van de positieve gezondheid, wordt ervaren als te uitgebreid. Hoewel de intentie van een brede uitvraag van iemands situatie overeenkomt met het kunnen bieden van passend aanbod, ervaren deelnemers het afnemen als overdreven of te uitgebreid. Projectniveau Twee projecten konden wel uitgebreid geëvalueerd worden, dat zijn Automaatje en de Wegwijzer Leef mee, zie respectievelijk de bijlagen 5, 6 en 7 voor de evaluaties.
Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026
11
Bereik In het vorige hoofdstuk hebben we berekend hoeveel inwoners de verschillende soorten eenzaamheid ervaren. Bereiken we deze groepen ook? Die vraag is moeilijk te beantwoorden. Het is mogelijk om van de verschillende activiteiten de aantallen bezoekers op een rij te zetten. Het is echter niet gezegd dat deze bezoekers zich identificeren als eenzamen. Noch dat het allemaal unieke personen zijn, er zou immers een flinke overlap in bezoekers van verschillende activiteiten kunnen zijn. Om toch een grof beeld te krijgen is hieronder het aantal ernstige eenzamen per groep benoemd en de voor deze groep beschikbare activiteiten weergegeven. Doelgroep
Aantal Interventie inwoners
Jeugd
846
Join Us Individuele begeleiding jongerenwerk Inloop jongerenwerk
Volwassenen
2083
Reuring De Zonnebloem Meet-up Ontmoeten Welzijnsadvies Resto van harte Cursus vriendschapsvaardigheden Automaatje Diaconaal werk kerken
Ouderen
621
Activiteiten ouderenbonden Met je hart Meet-up 65-plus
Totalen
3.550
12 Mensen hebben mensen nodig
Observaties Over de opgedane ervaringen kunnen een aantal observaties worden gemaakt welke nuttig kunnen zijn voor de aanpak in de toekomst. Deze zijn: Veel geleerd Het uitwisselen van ervaringen tijdens de netwerkbijeenkomsten en het uitproberen van nieuwe initiatieven, maken dat we als collectief zijn gegroeid in ons begrip van eenzaamheid. Waar we drie jaar geleden het onderwerp nog moesten agenderen, zijn veel maatschappelijke partners nu doordrongen van de noodzaak om hier blijvend aandacht aan te besteden. Bewustwording dankzij corona Ironisch genoeg was de komst van corona in maart 2020 een duw in de rug voor de bewustwording over eenzaamheid. Niet eerder stond eenzaamheid door de beperkende maatregelen zo in de publieke aandacht. Hierdoor zijn er ook tal van initiatieven opgekomen om te zorgen voor contactmomenten. Kennen is nog niet samenwerken De belangstelling voor de netwerkbijeenkomsten tegen eenzaamheid is vanaf de start goed geweest. De organisaties die deelnemen in het lokale netwerk geven terug het belangrijk te vinden dat voor dit thema meer aandacht is. Samenwerking binnen het netwerk is echter nog zoeken. Het blijft hoofdzakelijk bij het uitwisselen van informatie.
Er liggen nog kansen om meer vanuit één coherente aanpak te werken, om actief naar elkaar door te verwijzen, om samen aan deskundigheidsbevordering te werken en om aanbod gezamenlijk te communiceren.
Verdere ontwikkeling Wegwijzer Leef Mee Kunnen meedoen aan sociale activiteiten betekent eerst weten dat ze er zijn. Mede daarom is de sociale kaart, de Wegwijzer Leef Mee, een belangrijk middel in de aanpak van eenzaamheid. Uit de evaluatie blijkt dat de website nog niet bekend is bij veel inwoners en door organisaties nog weinig wordt toegepast. Er zal meer aan communicatie gedaan moeten worden en ook inhoudelijk kunnen er zaken verbeterd worden. Andere wegen zoeken Gedurende het actieprogramma zijn diverse pogingen ondernomen om eenzame inwoners te laten meedenken. Een aantal van de deelnemers aan projecten is hiertoe bereid geweest door aanwezig te zijn tijdens de netwerkbijeenkomsten. Het plan om hen een actieve rol te geven in de invulling van het programma is echter niet gelukt. De extra capaciteit die nu vanuit het maatschappelijk programma voor participatie beschikbaar is gekomen, kan hierin uitkomst bieden.
Conclusies Uit deze terugblik zijn de volgende conclusies te trekken:
• Er is veel ervaring opgedaan die kan worden gebruikt voor een betere aanpak;
• Trendanalyse lukt, maar effectmeting van interventies lijkt te hoog gegrepen;
• Bepaalde onderdelen kunnen doorontwikkeld worden, zoals de samenwerking tussen organisaties, de Wegwijzer Leef Mee, Automaatje en het betrekken van eenzamen zelf.
Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026
13
4 Naar een duurzamere aanpak Met de opgedane ervaringen van de afgelopen jaren, kan een duurzamere aanpak worden vormgegeven. Hierbij volgen we de aanpak van het Rijk en maken we gebruik van de inzichten uit het onderzoek naar eenzaamheid. Een tegen eenzaamheid 2022-2025 Net als bij het vorige actieprogramma volgen we de lijn van het nationale programma Een tegen eenzaamheid. Hierin worden drie actielijnen benoemd: 1 Meer bewustwording in de samenleving over eenzaamheid; 2
Meer maatschappelijk initiatief tegen eenzaamheid;
3 In alle gemeenten een lokale aanpak tegen eenzaamheid. Deze eerste twee actielijnen bestaan hoofdzakelijk uit acties die op nationaal niveau worden geïnitieerd en uitgevoerd. Voor de lokale aanpak op gemeentelijk niveau worden de volgende vijf pijlers geadviseerd: a. Bestuurlijk commitment De aanpak van eenzaamheid valt of staat met politiek-bestuurlijk draagvlak. Zorg dat het college van burgemeester en wethouders betrokken is. Evenals beleidsmakers van verschillende beleidsterreinen. b. Creëer een sterk netwerk Eenzaamheid aanpakken kan alleen in netwerkverband. Kijk dus naar welke partijen er al zijn, maar maak ook nieuwe en slimme verbindingen om samen verder te komen. Betrek daarbij ook zeker het bedrijfsleven en de lokale ondernemers. Maak iemand kartrekker. c. Betrek mensen met gevoelens van eenzaamheid zelf Er is niet één type eenzaamheid en ieder die zich eenzaam voelt ervaart het op een andere manier. Om goed aan te sluiten bij de doelgroep, moet je mensen die eenzaam zijn, betrekken. En ook de omgeving, zoals de familie en buurtbewoners. Zorg dat je mensen bereikt door achter de voordeur te komen. Help
14 Mensen hebben mensen nodig
mensen vervolgens over de drempel heen. d. Werk aan een duurzame aanpak Kijk naar wat echt werkt om eenzaamheid te doorbreken. Hierbij gaat het om activiteiten gericht op zinvol bezig zijn, ontmoeting, praktische ondersteuning, betekenisvol contact, het verbeteren van sociale vaardigheden of het toedichten van een betekenisvolle rol. Kies daarnaast voor een duurzame aanpak. Maak onderscheid tussen verschillende soorten eenzaamheid en baseer je aanpak op feiten. En maak afspraken wie waar verantwoordelijk voor is. e. Monitoring en evaluatie Eenzaamheid aanpakken is blijven leren in de praktijk. Monitoring en evaluatie dwingen je om samen te blijven leren en de aanpak verder te brengen. Doe dit op een vergelijkbare manier, zodat data gebundeld kunnen worden.
Inzichten uit onderzoek Van de grote hoeveelheid onderzoek dat is verricht naar eenzaamheid en de effectiviteit ervan, lichten we er een aantal uit. Wat werkt? ‘Het merendeel van de interventies blijkt weinig effectief in het verminderen van eenzaamheid’. Dat is de (harde) conclusie van een aantal wetenschappelijke studies.14 Oplossing ≠ ontmoeten Als één van de oorzaken hiervoor wijzen de onderzoekers naar de neiging van hulpverleners om de oplossing te zoeken is netwerkontwikkeling. De gedachte is dat het bieden van een contactrijke omgeving zal resulteren in een afname van eenzaamheidsgevoelens. Dat dit niet werkt vinden de onderzoekers niet zo verrassend. Deze benadering sluit namelijk slecht aan bij de oorzaken van eenzaamheid onder ouderen die meer te maken hebben met relatiestandaards, sociale vaardigheden en zelfbeeld. Valkuilen Een tweede reden waarom veel interventies niet werken is omdat projecten moeite hebben met de complexiteit van de materie. Het is niet eenvoudig om personen op hoge leeftijd sociaal te activeren. Er bestaat een grote variëteit in de mate, vorm en oorzaken van eenzaamheid die elk een andere aanpak vergt.
En vaak wordt te weinig gelet op de behoeftes van de gekozen doelgroep en eventuele negatieve neveneffecten van de interventie.15 Werkzame elementen Het onderzoek naar de effecten van interventies heeft echter wel inzichten opgeleverd over de werkzame elementen bij de bestrijding van eenzaamheid. Dit zijn factoren die kunnen werken als ze passen bij de vorm en oorzaak van de eenzaamheid van deelnemers. Deze werkzame elementen zijn op de volgende pagina weergegeven als symbolische treden op de trap uit eenzaamheid. In bijlage 8 is de beschrijving van deze elementen met voorbeelden opgenomen. Onze maatschappelijke partners hebben hun activiteiten ingedeeld op deze werkzame elementen. Bijlage 9 toont het overzicht van activiteiten per werkzaam element.
Pallet aan mogelijkheden Een strategie is om een breed pallet aan interventies aan te bieden waarin de verschillende werkzame elementen allemaal aanwezig zijn. Op die manier kunnen inwoners met verschillende soorten eenzaamheid en verschillende behoeften toch een interventie vinden die heeft wat zij nodig hebben.16 Interventies bij ouderen Levensgebeurtenissen Ouderen krijgen op een natuurlijke manier vaker met eenzaamheid te maken. Dit komt doordat bepaalde factoren die eenzaamheid kunnen veroorzaken, vaker voorkomen op hogere leeftijd. De infographic ‘De berg van eenzaamheid’ verderop toont de levensveranderingen die eenzaamheid bij ouderen beïnvloeden.17 Deze kennis over de oorzaken van eenzaamheid bij ouderen kan gebruikt worden om met maatschappelijke partners die zich op ouderen richten actief in te spelen op deze oorzaken. Zo wordt nu al gericht geprobeerd om net gepensioneerde ouderen tot vrijwilligerswerk te bewegen. Inspelen op verschillen in de omgang met eenzaamheid Als eenzaamheid in iemands leven komt, reageren mensen verschillend. De een pakt het probleem direct bij de kop, de ander ontkent het probleem en weer een ander wijt het aan zichzelf. De gekozen omgang wordt ook wel coping genoemd. Coping is een begrip uit de psychologie, waarmee de manier waarop iemand met problemen en stress omgaat, wordt bedoeld.
De gemeente Rotterdam heeft specifiek voor eenzaamheid en isolement onder ouderen interventieprofielen laten ontwikkelen die rekening houden met verschillen in coping-stijlen.18 Deze profielen lenen zich goed om een passende benadering voor ouderen vorm te geven. Ruimte voor ontmoeting Waar en hoe je woont kan een groot verschil maken in het aantal mensen dat je dagelijks ontmoet. De indeling van een woonwijk, de ontmoetingsplekken in de buitenruimte en gemeenschappelijke ruimten in wooncomplexen zijn van invloed op eenzaamheid. Gerichte aandacht hiervoor bij bouwprojecten en wijkherinrichtingen kan op lange termijn het verschil maken. In de woonzorgvisie die momenteel wordt ontwikkeld krijgt eenzaamheidsbestrijding een plek. Veranderingen voor de deur Nederland staat momenteel voor een aantal grote opgaven. De CO2-uitstoot en de stikstof-uitstoot terugdringen vanwege de klimaatverandering en het natuurherstel. Tegelijkertijd moeten
Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026
15
Samen de trap op Wat kan mij helpen?
Bezigheden
Ontmoeten
?
Praktisch ondersteunen
Betekenisvolle rol
Betekenisvol contact
Sociale vaardigheden
Realistische verwachtingen
16 Mensen hebben mensen nodig
De berg van eenzaamheid
Gehoorverlies
Minder mobiliteit
Verlies dagelijks contact
Naar woonzorg centrum
Professionele hulp
Ervaren regie Verlies partner
Netwerk kleiner Inkomen daalt
Stoppen met werken
65
Leeftijd
er fors meer woningen komen en staat er een vergrijzingsgolf voor de deur. “Een smalle aanpak die zich vooral richt op snelle en harde resultaten”, zo waarschuwt de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving en het College van Rijksadviseurs, heeft risico’s, waaronder “het verlies van sociale samenhang en nieuwe buurten waar het niet fijn wonen is.” Juist nu er hard gewerkt moet worden aan verduurzaming, nieuwe vormen van mobiliteit en de bouw van meer woningen, is ruimte maken voor ontmoeting essentieel.19 Gebiedsgericht werken Gemeenten krijgen in het rapport ‘Ruimte voor ontmoeting; de buurt als sociale leefomgeving’ het advies om gebiedsgericht te gaan werken met een buurtagenda als uitgangspunt voor beleid. Het eigenaarschap van bewoners moet meer centraal komen te staan, waarbij actief gebruik van de openbare ruimte voor ontmoeting wordt gestimuleerd. Dit kan vormkrijgen door beter gebruik te maken van bestaand vastgoed en door inwoners de mogelijkheid te bieden om zelf te ontwikkelen.
Conclusies Een duurzamere aanpak kan worden opgebouwd door:
• De vijf pijlers voor een lokale aanpak tegen eenzaamheid van het Rijk te gebruiken;
• Te streven naar een aanbod aan interventies waarin alle werkzame elementen worden toegepast;
• Te werken met de specifieke oorzaken bij en copingstijlen van eenzame ouderen;
• Een buurtgerichte benadering te hanteren om ontmoeting in de wijk te stimuleren.
Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026
17
5 Doelstelling en werkwijze Wat willen we bereiken in de komende vier jaar? En hoe kan dit worden aangepakt? Het speelveld Alvorens de doelstellingen te bepalen, is het goed om bewust te zijn van de kaders waarbinnen het actieprogramma zal worden uitgevoerd. Er zijn een aantal beperkingen die onze slagkracht belemmeren. Deze zijn:
• Mensen die last hebben van eenzaamheidsgevoelens
moeten zelf gemotiveerd zijn om hieraan te werken. Niet iedereen wil en kan dat. Aan de andere kant zijn er ook mensen die zichzelf helpen zonder een beroep op ondersteuning te doen. Het actieprogramma hoeft daarmee niet de hele groep te bereiken.
Jeugd Het percentage van jongeren die zich vaak tot altijd eenzaam voelen, brengen we omlaag van 9% naar 5%. Dit percentage komt overeen met het doel dat ook bij volwassenen en ouderen wordt gesteld. Hierbij ligt de nadruk op interventies voor meisjes vanwege het forse percentage van hen dat over de langere termijn eenzaamheid ervaart. Volwassenen Bij volwassenen tussen de 18 en 65 jaar streven we ernaar de dalende lijn van sociale eenzaamheid en ernstige eenzaamheid door te trekken. De grafiek hieronder laat dit met stippellijnen zien. Het doel is ook om de gestegen emotionele eenzaamheid weer om te buigen naar het eerdere niveau.
Trend eenzaamheid 18-64 jarigen 2009 - 2028
• Eenzaamheid hoort bij het leven. Het hoort bij veranderingen in het leven dat naasten wegvallen. Gevoelens van eenzaamheid hebben als functie om de nabijheid van anderen weer op te zoeken en horen als zodanig bij de overlevingsstrategie van de menselijke soort. Eenzaamheid helemaal willen oplossen past hier niet bij.
• Maakbaarheid van de samenleving. Er zijn processen in onze samenleving die juist het risico op vereenzaming vergroten. Zo spelen processen als individualisering20, verstedelijking, verandering in de samenstelling van huishoudens21, contactloos winkelen, veranderingen op de werkplek, het gebruik van social media en de technolisering van bedrijfs- en overheidsdienstverlening allen een rol.22
• Het instrumentarium om eenzaamheid te bestrijden is
nog volop in ontwikkeling. Zoals hierboven beschreven is het aantal effectief bewezen interventies beperkt en is er nu slechts zicht op de werkzame elementen. Doordat eenzaamheid per individu sterk kan verschillen in omvang, soort en oorzaak, is het moeilijk passende oplossingen te bieden.
32% 24% 16%
8% 0% 2009
2012
2016
emotioneel eenzaam
2020
sociaal eenzaam
2024
2028
ernstig eenzaam
Ouderen Voor de doelgroep ouderen streven we ernaar om de daling voor alle drie de soorten eenzaamheid door te trekken. Deze doelstellingen zijn ambitieus gezien de hierboven genoemde beperkingen van het speelveld. Toch zijn ze ook realistisch omdat ze in lijn liggen met de ontwikkeling van in de afgelopen vier jaren.
Trend eenzaamheid 65 jaar en ouder 2005 - 2028
Doelstellingen
32%
Met deze beperkingen voor ogen kunnen per doelgroep de volgende doelstellingen worden geformuleerd.
24% 16% 8% 0% 2005
2009
emotioneel eenzaam
18 Mensen hebben mensen nodig
2012
2016 sociaal eenzaam
2020
2024
ernstig eenzaam
2028
Het afgelopen decennium heeft de ernstige eenzaamheid van volwassenen en ouderen rond de 8% geschommeld. Het doel om voor alle doelgroepen dit percentage naar 5% terug te brengen is daarom gewaagd. Dat we de lat hoog leggen en er toch naar streven om ernstige eenzaamheid in alle doelgroepen terug te dringen is ingegeven door de impact die deze eenzaamheid heeft.
Werkwijze Aanpak per dorpskern Om deze doelstellingen te realiseren willen we onze werkwijze veranderen. In plaats van gemeente brede activiteiten willen we een dorpsgerichte benadering toepassen. Per dorpskern kan in beeld worden gebracht in welke mate eenzaamheid voorkomt onder de verschillende doelgroepen en hoe omvangrijk de risicogroepen zijn. Dit werken we uit in persona’s. Persona’s zijn profielen van doelgroepen die helpen door de cijfers een herkenbaar gezicht te geven. Vervolgens zal met de lokale betrokken partijen een aanpak worden opgesteld. Deze aanpak maakt gebruik van de werkzame elementen. In plaats van een one-size-fits-all benadering ontwikkelen we zo meer lokaal passende oplossingen.
Als brede welzijnsorganisatie heeft Welzijn Noordwijk kennis en ervaring vanuit de uitvoering. Door als gemeente samen op te trekken met de welzijnsorganisatie worden beleid en uitvoering met elkaar verbonden. Welzijn Noordwijk treedt op als partner in het bewaken van de voortgang, het signaleren van mogelijkheden en het versterken van de samenwerking met de partners. Lokale trekkers Per dorp zijn er verschillen in de betrokkenheid van maatschappelijke organisaties. Onder hen zoeken we per dorpskern een trekker. Deze trekker treedt op als verbinder tussen de samenwerkende organisaties. Ook is deze een schakel naar de gemeente brede aanpak en neemt als zodanig deel aan het trekkersoverleg met de gemeente en Welzijn Noordwijk. Samenwerkende partijen Per dorpskern zijn er organisaties die activiteiten organiseren. Deze uitvoerende partijen brengen we periodiek bij elkaar om de aanpak te herijken en af te stemmen.
Rolverdeling Deze andere werkwijze vraagt om een heldere rolverdeling tussen de samenwerkende partijen. Hieronder onderscheiden we drie verschillende rollen: Regievoering De gemeente neemt de rol van regievoerder op zich. Dat houdt in dat de gemeente de kaders schept en de lijn uitzet, de benodigde financiën beschikbaar stelt en met partijen afspraken maakt. De belangrijkste instrumenten hiervoor zijn deze beleidsnota, het voorgestelde budget, het verlenen van subsidies en het voeren van voortgangsgesprekken.
Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026
19
6 Actielijnen Wat is er nodig om de doelstellingen te realiseren? Om structuur aan te brengen in de verschillende inspanningen, kiezen wij voor vier actielijnen. Deze zijn:
Leef Mee
1 Het bereik vergroten De eerste lijn is dat we eenzame inwoners beter willen bereiken. De percentages en absolute aantallen van eenzame jongeren, volwassenen en ouderen zijn aanzienlijk. Om de gewenste verlaging voor elke doelgroep in te zetten, is het nodig om deze doelgroepen te bereiken. Dit kan worden gedaan door zelf gerichter te werk te gaan, maar ook door de mogelijkheden tot zelf hulp zoeken te verbeteren. Ik maak me zorgen
2 Werkzame elementen gebruiken Als iemand iets aan zijn of haar eenzaamheid wil doen, is het zaak dat er hulp en ondersteuning is die aansluit. Eenzaamheid kan verschillende oorzaken, soorten en maten hebben. Daarom streven we naar ondersteuning waarin alle werkzame elementen aanwezig zijn. Hiermee bouwen we voort op de huidige stand van het wetenschappelijke onderzoek naar eenzaamheid.
20
3 Verbinding in de wijk Het bevorderen van verbinding kan soepeler gaan als het in de eigen leefomgeving plaatsvindt. Daarom liggen er kansen voor verbinding in de wijk. Door gebiedsgericht te gaan werken, inwoners te betrekken en bestaande plekken beter te benutten voor ontmoeting kan de leefbaarheid en de sociale cohesie in een buurt worden vergroot. Met een wijkbenadering kunnen natuurlijke verbindingen tussen buren worden benut.
4 Samenwerkende organisaties School Bedrijf Buurthuis
De vierde lijn tenslotte is dat goede en brede samenwerking de sleutel blijft. Een brede deelname van maatschappelijke partners die de inspanningen dragen en slimme verbindingen aangaan. Ook binnen de gemeente zijn meerdere teams bij deze opgave betrokken.
Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026
21
Leef Mee
Ik maak me zorgen
Bereik vergroten 22 Mensen hebben mensen nodig
We willen meer eenzamen bereiken. Dit doen we door eenzamen beter in beeld te krijgen, informatie beter aan te bieden, zelf contact zoeken te stimuleren en met ontmoetingsactiviteiten een warm welkom te bieden. a. Beter in beeld Wie eenzaam is en waar deze inwoners zich bevinden blijft onduidelijk. Daarom ontwikkelen we naar voorbeeld van Den Haag23 en in samenwerking met omliggende gemeenten een datagerichte werkwijze om risicogroepen beter in beeld te krijgen. Een eerste versie hiervan is reeds beschikbaar op Noordwijk in Cijfers (zie tegel eenzaamheid). De vervolgstap is om zogenaamde persona’s (profielen van groepen mensen) te toetsen op aanwezigheid per dorpskern. Deze benadering helpt ook om de interventieprofielen voor de benadering van eenzame ouderen van Rotterdam toe te passen.
b. Wegwijzer Leef Mee De Wegwijzer Leef Mee is de sociale kaart van Noordwijk. We zetten deze voort, vergroten de bekendheid en gaan door met de ontwikkeling van dit medium. Uit de evaluatie blijkt dat de website nog te beperkt bekend is. Een structurele campagne kan hier verandering in aanbrengen. Daarnaast kan de website beter worden benut door hulpverleners. Een derde verbetering is mogelijk in de structuur en vindbaarheid van het opgenomen aanbod aan activiteiten en voorzieningen.
c. Signaalpunt tegen eenzaamheid Het Signaalpunt tegen eenzaamheid is een website waar je jezelf kan melden als je met eenzaamheid worstelt of een bekende waarover je je zorgen maakt. Welzijnswerkers brengen vervolgens een bezoek aan huis. Het aantal meldingen via het signaalpunt is nog beperkt, maar uit de signalen die zijn ontvangen en de daaraan gegeven opvolging blijkt dat dit punt waardevol is. We vragen maatschappelijke partners – ondernemers, (wijk)verenigingen en hulpverleners – om te gaan verwijzen. PostNL heeft besloten om de deelname aan het signaalpunt met pakket- en postbezorgers voort te zetten en landelijk uit te breiden. Aansluiting bij het signaalpunt biedt de gelegenheid om hierop mee te liften. We blijven aangesloten op het signaalpunt tegen eenzaamheid en geven hier meer bekendheid aan.
d. Ontmoetingsactiviteiten We ondersteunen projecten die mensen de gelegenheid geven om samen te eten of een gezellige dag te hebben. Het hogere doel hierbij moet zijn om mensen uit een isolement te helpen en bij voorkeur stappen te zetten op de ladder van verbinding. Werkzame element(en): ontmoeten
Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026
23
Werkzame elementen gebruiken 24 Mensen hebben mensen nodig
Als een eenzame inwoner de drempel is overgestapt en wil toewerken naar verbinding, is passend aanbod nodig. Omdat er veel verschillende oorzaken en behoeften bestaan willen we dat alle werkzame elementen in interventies beschikbaar zijn.
d. Automaatje Automaatje zorgt voor vervoer én contact. Uit de evaluatie van het project blijkt dat het project goed van de grond is gekomen. Het project heeft de potentie om verder door te groeien in zowel het aantal ritten als het aantal vrijwillige chauffeurs. Werkzame element(en): ontmoeten, praktische hulp
e. OntmoEten
a. Vriendschapsvaardigheden We zetten de cursus Vriendschapsvaardigheden door binnen het Extraatje voor je welzijn. Voor deze cursus is een lokale begeleider opgeleid. De deelname is de afgelopen jaren beperkt geweest, maar voortzetting is nuttig omdat deze cursus het werkzame element sociale vaardigheden vormgeeft. Werkzame element(en): sociale vaardigheden
b. Vrijwilligerswerk gepensioneerden We bevorderen laagdrempelig vrijwilligerswerk, specifiek voor ouderen in de derde leeftijdsfase. Het is in deze fase van belang om het wegvallen van het dagelijkse contact op de werkvloer op te vervangen door een divers netwerk aan contacten aan te leggen. We helpen verenigingen om deze doelgroep gericht te benaderen. Werkzame element(en): bezigheden, betekenisvolle rol
c. Join Us Voor jongeren is er het project Join Us. Dit project is er voor alle jongeren (12-30 jaar) die zin hebben in meer sociaal contact. Dat betekent niet dat de jongeren persé eenzaam moeten zijn. Sommige jongeren hebben gewoon zin om nieuwe mensen te ontmoeten, een ander mist iemand om zijn verhaal tegen te vertellen en weer een ander is net verhuisd en kan geen aansluiting vinden. Het project bestaat uit (online) groepen die leuke dingen doen met leeftijdsgenoten en ondertussen werken aan sociale vaardigheden. Begeleiders helpen daarbij.24
We zetten het project OntmoEten voort, waarbij naast de doorstroom van deelnemers een groep komt voor deelnemers die doorstroom (nog) niet aankunnen. Dit project heeft als vertrekpunt de gelegenheid om samen te eten waarbij professionele begeleiding aanwezig is. Als deelnemers een half jaar tweewekelijks hebben deelgenomen, stromen zij door naar een kleinere groep die wordt begeleid door een vrijwilliger. Na weer een half jaar wordt deze groep gestimuleerd om zelfstandig door te gaan. Een deel van de deelnemers is hiertoe moeilijk in staat, daarom wordt een groep toegevoegd waarmee het contact met deze deelnemers wordt behouden. Werkzame element(en): ontmoeten, sociale vaardigheden
f. Ontbrekende bouwstenen Het werkzame element ‘realistische verwachtingen’ is nog onvoldoende aanwezig binnen de huidige interventies – zie ook bijlage 9. In staat zijn onrealistische verwachtingen bij te stellen, leidt ertoe dat iemand positieve ervaringen opdoet in sociale situaties en met relaties. Voor de ombuiging van de gestegen emotionele eenzaamheid onder met name volwassen vrouwen is ook nog geen specifieke interventie beschikbaar. We gaan gericht op zoek naar interventies en starten een pilot. Werkzame element(en): realistische verwachtingen
Werkzame element(en): ontmoeten, sociale vaardigheden
Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026
25
Verbinding in de wijk 26 Mensen hebben mensen nodig
Het doel van verbinding in de wijk is om de sociale cohesie en leefbaarheid in de wijk te bevorderen.25 a. Welkomstcultuur buurtcentra We werken met onze buurtcentra aan plekken waar mensen zich welkom voelen en waar echt contact ontstaat. Het Landelijk Samenwerkingsverband Actieve bewoners (LSA) heeft in samenwerking met het Oranje Fonds het werkboek ‘Een betrokken buurt; zijn, maken & blijven’ uitgebracht. Dit werkboek leent zich goed voor een traject met onze buurtcentra (De Duinpan, Ontmoetingscentrum Puyckendam, ’t Trefpunt en de Wieken) en eventuele andere ontmoetingsplekken. Het traject richt zich op het versterken van een welkomstcultuur en het maken van echt contact. Werkzame element(en): ontmoeten, betekenisvol contact
b. Lief&Leed-straten Lief&leed-straten zijn straten waarbij buren naar elkaar omzien en extra aandacht besteden aan een buur als dat nodig is. Bijvoorbeeld als iemand veel alleen is, net uit het ziekenhuis komt of een naaste heeft verloren. Zo dragen buren bij aan het bestrijden van eenzaamheid en houden ze een oogje op elkaar. Dat laatste gebeurt ook op vrolijke momenten zoals bij de geboorte van een baby, een nieuwe baan of het behalen van een diploma. De Lief&leed-straten zijn een manier om ook andere activiteiten in een buurt te stimuleren zoals deelname aan de jaarlijkse burendag. Welzijn Noordwijk heeft dit concept via zijn buurtwerker geïntroduceerd en de eerste ervaringen opgedaan. Het doel is om het huidige aantal van 10 straten te verdrievoudigen.
c. Contact met zorgverleners in de wijk We helpen wijkverpleegkundigen om hun contactmomenten met patiënten te versterken. Wijkverpleegkundigen komen dagdagelijks bij mensen met een verhoogd risico op eenzaamheid. Zij hebben geen gelegenheid binnen hun taken om hier veel tijd aan te besteden, maar kunnen wel het contact dat ze hebben optimaal gebruiken. We bekijken met hen welke hulp ze daarbij kunnen gebruiken. Als dit succesvol is, breiden we de werkwijze uit naar andere hulpverleners in de wijk. Werkzame element(en): praktisch ondersteunen
d. Thuisbus De Thuisbus wordt in de wijk ingezet voor een pop-up kopje koffie en gesprek. De Thuisbus zoekt met een mobiel terras de mensen dicht bij huis op. Sponsoren dragen bij aan het kopje koffie, vrijwilligers aan het gesprek. We stellen een standplaatsenbeleid op om onder andere de inzet van de Thuisbus mogelijk te maken. Werkzame element(en): ontmoeten
Werkzame element(en): betekenisvol contact
Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026
27
School Bedrijf Buurthuis
Samenwerking 28 Mensen hebben mensen nodig
De afgelopen jaren heeft zich een klein netwerk tegen eenzaamheid gevormd. Lokale ondernemers en een grotere betrokkenheid vanuit de culturele sector worden echter nog gemist. a. Per dorpskern aan de slag We gaan per dorpskern organisaties bij elkaar brengen. Dit biedt gelegenheid om de aanpak beter af te stemmen op de bevolkingssamenstelling (persona’s) én op de capaciteit en mogelijkheden van de lokale organisaties. Warm doorverwijzen naar elkaars activiteiten moet standaard worden.
b. Betrekken ondernemers Ondernemers worden gevraagd bij te dragen door partijen te sponsoren en door te signaleren via het Signaalpunt. De gemeentelijke bedrijfscontactfunctionarissen gebruiken hun netwerk om verbindingen te leggen.
c. Gezamenlijk verbeteren De eenzame inwoner heeft er baat bij als de activiteiten die door de verschillende partners worden georganiseerd gebundeld worden. Ook kunnen maatschappelijke partners worden geholpen om eenzaamheid te signaleren en door te verwijzen naar elkaar. We stellen een communicatieplan op om dit te stimuleren. Organisaties kunnen doorgroeien in hun vaardigheden in bijvoorbeeld gespreksvoering. We faciliteren gezamenlijke deskundigheidsbevordering.
Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026
29
11 Financiën Hieronder een overzicht van de verwachte kosten en de voorgestelde dekking. Waar geen kosten zijn opgenomen wordt uitgegaan van incorporatie in reguliere activiteiten, bestaande budgetten of ambtelijke capaciteit. In de bijlage 10 Realisatietrajecten is een nadere toelichting opgenomen van de uitwerking en de hoogte van de opgenomen kosten. Met een * is aangegeven als een activiteit nieuw is. Budget (incidenteel)
Budget (structureel)
Beter in beeld*
-
-
b
Wegwijzer Leef Mee
€ 10.000
€ 15.000
c
Signaalpunt tegen Eenzaamheid
-
€ 5.000
d
Ontmoetingsactiviteiten
-
€ 15.000
Subtotaal
€ 10.000
€ 35.000
Nr.
Omschrijving
1
Het bereik vergroten
a
2
Werkzame elementen gebruiken
a
Cursus vriendschapsvaardigheden
-
€ 500
b
Vrijwilligerswerk gepensioneerden
-
-
c
Join-us
-
Jeugdbudget
d
Automaatje
-
€ 35.000
e
OntmoEten
-
€ 20.000
f
Ontbrekende bouwstenen*
€ 10.000
-
Subtotaal
€ 10.000
€ 55.500
3
Werkzame elementen gebruiken
a
Welkomstcultuur buurtcentra*
€ 10.000
-
b
Lief&Leed-straten
-
€ 7.000
c
Contact met wijkverpleegkundigen*
-
-
d
Thuisbus *
-
€ 16.125
Subtotaal
€ 10.000
€ 23.125
30 Mensen hebben mensen nodig
Budget (incidenteel)
Budget (structureel)
Per dorpskern aan de slag*
-
-
b
Betrekken ondernemers
-
-
c
Gezamenlijk verbeteren
-
€ 5.000
Subtotaal
-
-
Totaal
€ 30.000
€ 118.625
Nr.
Omschrijving
4
Samenwerking
a
Dekking
2023-2024
2025-2026
€ 85.000
€ 70.000
a
Structureel in meerjarenbegroting
-
b
Aanvraag Speciale uitkering Rijk
€ 30.000
c
Product Wmo algemene voorzieningen
-
€ 33.625
€ 48.625
Voorstel aanvullend budget
-
-
-
Evaluatie en vervolg Actieprogramma tegen eenzaamheid 2023-2026
31
12 Monitoring en evaluatie Hoe gaan we bepalen of de inspanningen effect hebben? a. Gezondheidsmonitors De doelen genoemd in hoofdstuk 5 “Doelstelling en werkwijze” zijn gebaseerd op de trendgrafieken van de GGD Hollands Midden. Het is dan logisch dat de voortgang wordt gemonitord en geëvalueerd aan de hand van de nieuwe monitors. Deze worden om de vier jaar uitgevoerd.
b. Doelmatigheid interventies Bij de terugblik in hoofdstuk 3 hebben we gezien dat een aantal van de eerdere meetmethoden in de praktijk moeilijk toepasbaar bleken. Mensen die deelnemen aan een activiteit – soms na in zichzelf meerdere drempels te hebben overwonnen – kan je moeilijk een vragenlijst laten invullen. Bovendien is voor goed wetenschappelijke onderzoek van de effectiviteit van interventies meer nodig dan het toepassen van een enkel meetinstrument. Hiervoor is voldoende onderzoekscapaciteit, een controlegroep, statistische analyse en gedegen kennis van de literatuur noodzakelijk. Dit is op de schaal van Noordwijk niet haalbaar. Daarom zien wij af van effectmeting bij het merendeel van de interventies. Alleen bij de projecten Join Us en OntmoEten zal de toepassing van een meetinstrument worden overwogen. De reden hiervoor is dat deze projecten door professionele hulpverleners worden begeleid en de financiële investering dit ook mogelijk maakt.
c. Verhaal achter de cijfers Omdat het toepassen van meetinstrumenten bij informele activiteiten moeilijk is, kan de nadruk worden verlegd naar kwalitatief onderzoek. Een onderzoeker kan interviews houden met deelnemers van deze activiteiten om op die manier een idee te krijgen van de impact en de werkzame elementen binnen deze interventies.
d. Outcome Rating Scale Een uitvoerbare effectmeting, die voor de professionele interventies mogelijk toepasbaar is, moet eenvoudiger zijn dan de eerdere meetmethoden. Een methodiek die hiervoor het meest in aanmerking lijkt te komen is de Outcome Rating Scale. Dit instrument is hieronder weergegeven. Voor de toepassing hiervan is zorgvuldige inbedding noodzakelijk. De projecten moeten getraind worden in de toepassing van dit instrument, de registratie van gegevens moet georganiseerd worden, een licentie van de methode en het bijbehorende computerprogramma moeten worden bekeken. Outcome Rating Scale (ORS) Terugkijkend op de afgelopen week, inclusief vandaag: hoe is het met u gegaan op de volgende levensgebieden? Zet op elke lijn een kruisje. Hoe meer u het kruisje naar links plaatst, des te slechter is het met u gegaan. Hoe meer u het kruisje naar rechts plaatst. des te beter is het met u gegaan.
Individueel Hoe ging het met uzelf?
Interpersoonlijk Hoe ging het in de contacten thuis, met de mensen die dichtbij u staan?
Maatschappelijk Hoe ging het met uw functioneren in de samenleving: werk, opleiding, sociale contacten?
Over het geheel Hoe ging het over het geheel met u?
32 Mensen hebben mensen nodig
Bijlagen Bijlage 1 Oorzaken eenzaamheid Eenzaamheid kan vele oorzaken hebben. Contacten kunnen veranderen of verloren gaan door omstandigheden waarop je zelf weinig tot geen invloed hebt. Zoals ziekte, echtscheiding of het verlies van werk en inkomen. Eenzaamheid kan een duidelijk aanwijsbare oorzaak hebben, maar ook komen door een opeenstapeling van factoren. We onderscheiden hier drie categorieën oorzaken: verandering van relaties, van omstandigheden en persoonlijke kenmerken.26 a. Verandering van relaties Alleenstaand Over het algemeen komt eenzaamheid sterker naar voren onder mensen zonder partner dan onder mensen met een partner. Dit geldt met name voor mensen van middelbare of latere leeftijd. Een goede partnerrelatie beschermt vooral tegen emotionele eenzaamheid. Scheiding of verlies Onder gescheiden mensen en weduwen of weduwnaars voelen meer mensen zich eenzaam dan onder getrouwde of samenwonende mensen en ongehuwden. Slechte relatie Ondanks dat je een partner hebt, kun je je toch erg eenzaam voelen. Dat kan het geval zijn wanneer je van je partner geen emotionele steun en hulp ervaart of als partners elkaar niet begrijpen. Je voelt je alleen in de relatie. b. Omstandigheden Geldproblemen Mensen die moeite hebben met rondkomen, lopen een groter risico met eenzaamheid te maken te krijgen. Geld speelt een rol in sociaal contact.
Veel sociale activiteiten kosten iets: een terrasje, een treinreis, een cadeautje op de verjaardag, winkelen of bezoek iets lekkers bij de koffie aanbieden. Als je weinig geld hebt, kan je bewust of onbewust besluiten activiteiten uit de weg te gaan. Mantelzorg Mantelzorgers die intensief en langdurig zorgen voor een naaste kunnen te maken krijgen met gevoelens van eenzaamheid. Vooral als zij door de verzorging aan huis gebonden zijn. Als mantelzorg een groot beslag legt op je tijd en capaciteiten blijft er weinig ruimte om sociale contacten te onderhouden. Maar er speelt meer. De relatie met de verzorgde kan door de mantelzorg onevenwichtig worden.
Pensionering Met pensioen gaan is een van de meest ingrijpende gebeurtenissen in het leven. Omdat pensionering invloed heeft op je sociale contacten, is het een risicofactor om last te krijgen van eenzaamheid. Vooral het gemis aan de dagelijkse contacten en gesprekjes met collega’s laat zich voelen. Pesten Mensen die gepest worden lopen een groot risico op eenzaamheid en sociaal isolement. In plaats van gezelligheid, wederzijds vertrouwen en gevoelens van erbij te horen leiden de contacten met anderen tot pijn, verlies van zelfvertrouwen en angst. Verhuizen Een verhuizing kan een grote impact hebben op je sociale leven. Buren zijn vaak een belangrijk sociaal contact in de directe omgeving. Na een verhuizing kom je in een nieuwe omgeving terecht met nieuwe mensen. Je leert nieuwe buren kennen en moet een nieuw sociaal netwerk in de buurt opbouwen. Het contact met oude buren en kennissen kan verwateren. Werkloosheid Bij werkloosheid valt het contact met collega’s weg. Contact met oud-collega’s verwatert vaak. Maar er is meer aan de hand. Ook contacten met vrienden en goede kennissen kunnen moeizamer worden of zelfs geheel verloren gaan, vooral als de werkloosheid langer voortduurt. De financiële achteruitgang heeft gevolgen voor je sociale mogelijkheden. Woonomgeving De woonomgeving zelf kan van invloed zijn op je gevoel van eenzaamheid.