D09 02 Eindrapportage_digitaal+samenvatting.pdf
Tekst van het document
November 2024
Zicht op de Lelylijn
Eindrapportage MIRT- en NOVEX onderzoek Lelylijn
Inhoudsopgave Voorwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p
3
Managementsamenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p
5
1. Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 19 2. Opgave . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 24 a. Probleemanalyse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 24 b. Projectdoelstellingen en randvoorwaarden . . . . . . . . . . . . . . . . p 27
Lelylijn Internationaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 71 a. Opgave grensregio’s en de internationale verbinding . . . p 71 b. Verwachte reizigersaantallen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 72 c. Kosten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 72 d. Brede welvaart: effecten in de regio . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 73 e. Conclusies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 74
7. Omgevingsmanagement en participatie:
c. Raakvlakken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 28
Dialoog met de omgeving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 76
d. Context en relevante beleidsprogramma’s
a. Wat hebben we gedaan?
. . . . . . . . . . . . . . . . .
p 29
3. Oplossingsrichtingen: Lelylijn-alternatieven . . . . . . . . . . . . . . p 34 a. De opzet van het Onderzoek Lelylijn-alternatieven . . . . . . p 34 b. Bundelingsalternatief . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 36 c. Zuidelijk alternatief . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 39
4.
6.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
p 77
b. 1e helft 2023 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 77 c. 2e helft 2023 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 77 d. 1e helft 2024
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
p 78
e. 2e helft 2024 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 79
d. Afsluitdijkalternatief . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 40
8. Conclusies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 82
e. Extra berekeningen vervoerwaarde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 42
a. Doelstellingen, opgaven, bijdrage Lelylijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 82
f. De drie basisalternatieven naast elkaar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 43
b. Samenvatting resultaten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 84
Ontwikkelperspectief NOVEX-Lelylijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 47
9. Aanbevelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 89
a. De essentie van het Ontwikkelperspectief . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 47 b. De vier pijlers van het Ontwikkelperspectief . . . . . . . . . . . . . . . p 49 c. Woningbouw, economie en Wabos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 54 d. Extra vervoerwaarde Ontwikkelperspectief . . . . . . . . . . . . . . . . . p 56 e. Meekoppelkansen 5. Brede Welvaart
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
p 57
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
p 61
a. Een bredere benadering voor de Lelylijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 61 b. Definitie Brede Welvaart . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 62 c. Onderzoeksaanpak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 63 d. Verwachte effecten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 65 e. Doelgroepen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 68
10. Lijst met bijlagen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 91
Voorwoord
H
et is al decennialang dé wens van Noordelijk Nederland: een snelle spoorverbinding tussen Groningen en Leeuwarden en de Randstad. Een wens die zeer begrijpelijk
is. Zo’n nieuwe spoorlijn is veel meer dan alleen een snelle spoorverbinding tussen het noorden en het westen van ons land. Het is een lijn met vergaande betekenis op sociaal-economisch gebied. Het maakt het noorden van ons land aantrekkelijker voor mensen om hier te wonen, of voor bedrijven om zich hier te vestigen. Dat biedt weer perspectief voor voorzieningen op het gebied van zorg en onderwijs. Als inwoner van Flevoland begrijp ik de wens van de Noordelijke regio zeer goed. Ook voor de Noordoostpolder kan de Lelylijn een forse impuls betekenen. De aanleg van de Lelylijn is een ingrijpend traject dat nog veel voorbereiding vraagt. We hebben antwoorden nodig op fundamentele vragen zoals: hoe gaat de lijn lopen? Waar komen de stations? Wat zijn de kosten? Wat zijn de kansen en mogelijkheden, ook internationaal? Daarom ben ik blij dat de eindrapportage ‘Zicht op de Lelylijn’ er nu ligt. Het geeft ons meer houvast. Er zijn drie basis-alternatieven uitgewerkt, waarbij de gevraagde investeringen en de effecten op sociaal-economisch gebied in kaart zijn gebracht. Dat is precies wat we in deze fase nodig hebben. Met dit rapport op tafel kunnen we nu verder bepalen hoe we verder gaan met de Lelylijn. Aan dit onderzoek hebben heel veel partijen meegedacht en meegewerkt, niet alleen de provincies, gemeenten en de waterschappen, maar ook maatschappelijke organisaties,
E
en eindrapportage over de Lelylijn. Dat klinkt als een einde, maar het is een begin. Een veelbelovend begin, zo kunnen we lezen in de onderzoeken naar de impact
van de Lelylijn op Noordelijk Nederland. Het gaat al heel lang over een snelle spoorverbinding tussen Noordelijk Nederland en ‘de rest van Nederland’. Dat die wens er is bij velen, daar hebben we al deze pagina’s niet voor nodig. Maar, de Lelylijn is veel meer dan rails en treinen. Het gaat over kansen, over ontwikkelingen en innovatie. En precies dát is onderzocht door de projectorganisatie
de afgelopen jaren en precies dát kunnen we in deze (eind-)rapportage lezen. Wat zou, met de kennis van nu, de meerwaarde zijn? Wat hebben de provincies Drenthe, Friesland, Flevoland en Groningen, met hun gemeenten, eraan wanneer je nieuwe stations zou bouwen in Drachten en Emmeloord? Er wonen tal van briljante, hardwerkende, welwillende jongeren die de komende decennia snakken naar kansen. Kansen die we hen wellicht kunnen bieden door de komst van de Lelylijn. Maar ook: wat heeft Nederland eraan dat we Noordelijk Nederland met betere infrastructuur verbinden? In deze provincies hebben we oplossingen voor flink wat nationale problemen, zoals de energietransitie, woningbouw, de economie van de toekomst. Kortom: we hebben nogal wat te doen. Want er zijn flinke regionale verschillen ontstaan in de verdeling van welvaart en welzijn in Nederland. Die zijn structureel ongelijk verdeeld en dat moet rechtgezet worden. Elke regio telt.
het bedrijfsleven en heel veel bewoners zelf. Daar wil ik iedereen zeer hartelijk voor
Maar eerst: deze eindrapportage, waarin we aan de hand van feiten kunnen lezen óf de
bedanken! Ik kijk uit naar de verdere samenwerking!
Lelylijn inderdaad dat vliegwiel is voor Noordelijke kansen. Ik zou zeggen, lees het als een roman. Maar dan niet als fictie, maar als te realiseren droom die voor het grijpen
Chris Jansen Staatssecretaris Openbaar Vervoer en Milieu
ligt. Mét de juiste financiële middelen, met de juiste intenties, met oog voor realiteit en oog voor rechtvaardigheid. Maar altijd gebaseerd op feiten. René Paas Commissaris van de Koning provincie Groningen
Pag. 3
MANAGEMENTSAMENVATTING
Pag. 4
Introductie Eind 2022 hebben Rijk en regio gezamenlijk besloten tot een MIRT1 en NOVEX2 onderzoek naar de Lelylijn, een nieuwe en snelle spoorverbinding tussen Lelystad en Groningen en Leeuwarden. Een spoorverbinding die Noordelijk Nederland (Groningen, Fryslân, Drenthe en Flevoland) en de Randstad dichter bij elkaar brengt en
Opgaven De ongelijkheid in Nederland is de afgelopen decennia toegenomen, waarbij de Noordelijke regio te maken heeft met een aantal ontwikkelingen die deze ongelijkheid nog groter maakt. De potentie van Noordelijk Nederland wordt onvoldoende benut.
Economie
de verschillen tussen regio’s kan verkleinen.
Noordelijk Nederland heeft een verspreide economische en ruimtelijke
Het onderzoek naar de Lelylijn richt zich op het nut en de noodzaak
liggen op (te) grote afstand van elkaar, wat ervoor zorgt dat de
van de Lelylijn en welk ontwikkelperspectief de Lelylijn (Noordelijk)
potentie van Noordelijk Nederland onvoldoende wordt benut.
Nederland kan bieden. Dit gaat over de spoorverbinding zelf, de ruimtelijke ontwikkelingen en de impact op de brede welvaart in
structuur. De stedelijkheid is relatief laag en economische kernen
Ook zijn er verschillen in het innovatievermogen in Nederland.
Nederland en Noordelijk Nederland in het bijzonder.
In Noordelijk Nederland ligt het innovatievermogen lager dan in
Medio 2024 is de Lelylijn is opgenomen in het Hoofdlijnenakkoord
Noordelijk Nederland en sterke sectoren op het gebied van energie, water,
2024-2028: “De aanleg van de Lelylijn wordt voortgezet”. En in september in het Regeerprogramma: “Op basis van de resultaten van het onderzoek naar de Lelylijn komt het kabinet in overleg met de regio – eind 2024 – tot een vervolgopdracht”. Het kabinet heeft een bijdrage van € 3,4 miljard gereserveerd.
1
MIRT = Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport
2
NOVEX = Nationale omgevingsvisie extra
de rest van Nederland, ondanks dat er goed hoger onderwijs is in agro, digitalisering en zorg. Het blijkt lastig om studenten vast te houden nadat ze zijn afgestudeerd. De arbeidsmarkt van het Noorden is voor veel mensen niet interessant genoeg om er te blijven of naartoe te komen. Andere mogelijke oorzaken voor de lagere innovatiekracht zijn de beperkte omvang van investeringen in innovatie en beperkte bedrijvendynamiek. Bovendien is er sprake van een afname van de beroepsbevolking in Noordelijk Nederland.
Pag. 5
Bereikbaarheid
Duurzaamheid
Het Nederlandse spoornetwerk heeft op dit moment maar één
Tot slot heeft Nederland internationale afspraken gemaakt om klimaat-
toegangspoort naar Noordelijk Nederland, de route via Zwolle
verandering tegen te gaan. Het openbaar vervoer in Nederland,
- Meppel. De kwetsbaarheid op het traject Zwolle - Meppel is
maar ook over de grens, speelt hierbij een grote rol.
groot: als er vertraging of uitval is, bestaat er geen alternatief
Met verschillende partijen wordt onderzocht hoe duurzaam
voor reizigers. Dat vraagt om een robuuster spoornetwerk. Ook
(internationaal) reizen bevorderd kan worden. Het doel
de bereikbaarheid van basisvoorzieningen, zoals ziekenhuizen,
hiervan is het verbeteren van (internationale) treinverbindingen
scholen en sportaccommodaties staat onder druk.
zodat de auto en het vliegtuig kunnen worden vervangen door de
Dit leidt tot vervoersarmoede.
trein en bus.
Woningbouw Nederland, en ook Noordelijk Nederland, kent een tekort aan woningen. Het is een opgave om voldoende woningen te realiseren
In het MIRT- en NOVEX-onderzoek is onderzocht in welke mate de Lelylijn eraan bijdraagt deze uitdagingen het hoofd te bieden en hoe de kernkwaliteiten van Noordelijk Nederland dankzij de Lelylijn beter kunnen worden benut.
passend bij de toekomstige vraag. Alle regio’s moeten eraan bijdragen om dit mogelijk te maken. Een woningbouwimpuls in Noordelijk Nederland biedt inwoners een aantrekkelijke leefomgeving en vergroot het draagvlak voor voorzieningen. Bovendien kent Noordelijk Nederland relatief veel verouderde woningen en buurten waar herstructurering nodig is.
Brede welvaart Niet iedereen profiteert van de brede welvaart die de Nederlandse economie creëert. In stedelijke gebieden zoals de Randstad is een groot aanbod van voorzieningen, terwijl in minder stedelijke gebieden deze voorzieningen verdwijnen. Hierdoor ontstaat een toenemende ongelijkheid tussen inwoners en regio’s in Nederland.
Pag. 6
Inbreng omgeving
Projectdoelstellingen
Als eerste stap is aan de bevolking van
1. De Lelylijn als backbone van de versterking van de economie van (Noordelijk) Nederland;
Nederland, in een uitgebreide online raadpleging, gevraagd wat zij belangrijk vinden voor de Lelylijn. Uit de reacties van ruim 11.000 inwoners uit heel Nederland blijkt dat zij waarde hechten aan een snelle spoorverbinding, die zorgt voor meer duurzaam vervoer, met een goede inpassing in de natuur, zodat meer banen binnen bereik komen en de economie sterker wordt. De projectdoelstellingen zijn mede op basis van deze inbreng tot stand gekomen.
2. De Lelylijn als een snelle en rechtstreekse betrouwbare spoorverbinding tussen Noordelijk Nederland en de Randstad (Groningen/ Leeuwarden – Lelystad), waarbij de bereikbaarheid in de Noordelijke regio’s verbetert en een betere verbinding met Duitsland mogelijk wordt gemaakt; 3. De Lelylijn zorgt voor betere ontsluiting van huidige woningbouw en verwachte groei van de woningbouw die gepaard kan gaan met realisatie van de Lelylijn; 4. De Lelylijn draagt bij aan het dichter bij elkaar brengen van regio’s in Nederland (en zorgt ook binnen de Noordelijke regio voor een betere bereikbaarheid); 5. De Lelylijn verbetert het aanbod van duurzaam vervoer en draagt daarmee bij aan de klimaatdoelen. Daarnaast zijn er twee randvoorwaarden meegegeven:
- Het project Lelylijn houdt rekening met een optimale natuur inpassing van de Lelylijn; - Bij de aanleg van de Lelylijn moet voldoende rust en open ruimte worden behouden.
Adviesraad Lelylijn Niet alleen inwoners zijn geraadpleegd, ook het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties, zoals onderwijsinstellingen en natuurorganisaties, zijn betrokken bij de Lelylijn via de Adviesraad Lelylijn. In de Adviesraad hebben zij hun visie en advies kunnen geven over de uitkomsten van de verschillende onderzoeken over de Lelylijn. Ook buiten de Adviesraad om hebben een aantal van deze partijen deelgenomen aan diverse werk- en expertsessies. Tot slot zijn bestuurders en volksvertegenwoordigers regelmatig geïnformeerd en op deelproducten om inbreng gevraagd gedurende het onderzoek. Vertegenwoordigers van een aantal regionale overheden maken bovendien deel uit van de Stuurgroep Lelylijn en zijn ook onderdeel van de projectorganisatie. Pag. 7
Onderzoek Lelylijn-alternatieven: de hoeken van het speelveld
Deze drie alternatieven zijn onderscheidend van elkaar en geven de reikwijdte van de verschillende op-
In het Onderzoek Lelylijn-alternatieven zijn drie, realistische en
Regionaal profiteren Emmeloord (Bundelingsalternatief en Zuidelijk alternatief) en Drachten (Bundelings-
lossingen weer. Het Onderzoek Lelylijn-alternatieven wijst uit dat de reistijd fors verkort kan worden tussen Groningen en Leeuwarden en de Randstad. Ook binnen de regio verbeteren de reistijden aanzienlijk.
maakbare basisalternatieven voor de mogelijke routes van de
alternatief) door de komst van een station aan de Lelylijn. Daarnaast gaan Lelystad en Heerenveen er
Lelylijn onderzocht:
flink op vooruit. De reistijden per trein zijn aanzienlijk lager dan de huidige bus reistijden tussen een aantal van deze plaatsen. De vervoerwaardes bij de basisalternatieven tonen aan dat er 17.000 - 40.000
1. Het Afsluitdijkalternatief
reizigers per dag gebruikmaken van de Lelylijn, afhankelijk van route, stations en dienstregeling. Met een
2. Het Bundelingsalternatief langs de Rijkswegen A6/A7/A32
forse woningbouwimpuls kan dat oplopen tot maximaal 50.000 reizigers per dag.
3. Het Zuidelijk alternatief
Afsluitdijkalternatief: via Alkmaar
Bundelingsalternatief: door Heerenveen
Zuidelijk alternatief: via Assen Groningen
Groningen
Leeuwarden
35 Leeuwarden
120
Leeuwarden
Drachten
Groningen
17 17
IC: 28
27
42 13
17 17 17 17
Assen
8
94
Heerenveen
Heerenveen
49
41
14
25
49 14 Emmeloord
Emmeloord
38 13 Alkmaar
35 35 Amsterdam Centraal
38 13
Lelystad
Lelystad
34
34
34
34
Amsterdam Zuid
Amsterdam Zuid
Reistijd Groningen - Amsterdam-Centraal: 107 minuten
Snelste reistijd Groningen - Amsterdam-Zuid: 69 minuten
Reistijd Groningen - Amsterdam-Zuid: 87 minuten
Reistijd Leeuwarden - Amsterdam-Centraal: 78 minuten
Snelste reistijd Leeuwarden - Amsterdam-Zuid: 68 minuten
Reistijd Leeuwarden - Amsterdam-Zuid: 80 minuten
Aantal reizigers per dag: 17.000
Aantal reizigers per dag: 40.000
Aantal reizigers per dag: 28.000
Kostenraming: € 17,2 miljard (bandbreedte € 12,7-21,4 miljard)
Kostenraming: € 13,8 miljard (bandbreedte € 9,8-17,9 miljard)
Kostenraming: € 8,2 miljard (bandbreedte € 5,9-10,5 miljard)
Exploitatiesaldo: positief
Exploitatiesaldo: positief
Exploitatiesaldo: negatief
Legenda: 34 Huidige reistijd
34 Indicatieve rijtijd met Lelylijn
Bestaand spoor (max. 140 km/u)
Nieuw spoor (200 km/u)
Pag. 8 Pag. 8
Afsluitdijkalternatief: via Alkmaar
Bundelingsalternatief: door Heerenveen
Zuidelijk alternatief: via Assen Groningen
Groningen
Leeuwarden
Leeuwarden
Drachten
Groningen Leeuwarden
LeekstermeerMatsloot Assen
Van Oordt’s Mersken Heerenveen
Heerenveen
IJsselmeer
Drents Friese Wold
Tsjûkemar
Weerribben
Emmeloord
Emmeloord
Ketelmeer
Alkmaar
Ketelmeer
Lelystad
Lelystad
Amsterdam Centraal
Amsterdam Zuid
Amsterdam Zuid
In de uitwerking van de drie basisalternatieven zijn een aantal plekken benoemd waar extra aandacht nodig is voor inpassing in landelijk of stedelijk gebied. Het gaat hier om gebieden waar de Lelylijn-alternatieven kruisen met natuurgebieden, zoals Van Oordt’s
Legenda: Inpassingsvraagstuk natuur en infrastructuur
Inpassingsvraagstuk stedelijk gebied
Mersken of andere complexe situaties, zoals stedelijke inpassing bij bijvoorbeeld Heerenveen, Leeuwarden en Groningen.
Onderliggend OV Om maximaal van de toegevoegde waarde van de Lelylijn te kunnen profiteren, is het onderliggende openbaar vervoer (zoals busverbindingen) heel belangrijk, naast fiets en auto. Gebieden die geen station hebben, moeten met goed openbaar vervoer op de Lelylijn worden aangehaakt. Bovendien heeft de optimalisatie van onderliggend ov een positief effect op de exploitatie. De rol van de regio is hierbij heel belangrijk. Pag. 9
Ontwikkelperspectief: 4 pijlers Ontwikkelperspectief Lelylijn
Met het Ontwikkelperspectief wordt de sociale, economische en maatschappelijke
Het Ontwikkelperspectief Lelylijn is een toekomstschets richting 2050,
meerwaarde van de Lelylijn in beeld gebracht. Dit met oog voor de grote en benodigde
die gaat over de ruimte en kansen rondom de Lelylijn en welke keuzes daarin kunnen worden gemaakt. Het Ontwikkelperspectief Lelylijn gaat uit van de bundeling van de Lelylijn met de Rijkswegen A6/A7/A32 (het
ruimtelijke keuzes en opgaven op het gebied van economie, bereikbaarheid, woningbouw, brede welvaart, natuur en duurzaamheid. Het Ontwikkelperspectief Lelylijn is opgebouwd uit de volgende vier pijlers.
Bundelingsalternatief) met tussen Lelystad en Groningen-Leeuwarden (nieuwe) stations in Emmeloord en Drachten en Heerenveen.
Pijler 1. Positionering van Groningen en Leeuwarden Groningen en Leeuwarden zijn de banenmotors van Noordelijk
Het Bundelingsalternatief als werkhypothese
Nederland. Een sterke economie begint hier. We investeren in een
De resultaten van het onderzoek Lelylijn-alternatieven laten zien dat
schaalsprong in Groningen en Leeuwarden om de economie aan te
het Bundelingsalternatief de meeste reizigers aantrekt, qua rijtijden
jagen.
een enorme verbetering laat zien, veel bijdraagt aan de verbetering
Dit gaat om een flinke verstedelijkingsopgave die veel kan betekenen
van de bereikbaarheid binnen de regio en het beste aansluit bij de bestuurlijke opdracht, zoals vastgesteld op 7 december 2022: ‘’de partijen beogen een belangrijke stap te zetten in een nieuwe, rechtstreekse spoorverbinding tussen Lelystad, als poort naar de Randstad en Leeuwarden en Groningen als belangrijke bestemmingen in het noorden’’.
voor de stedelijke economie en voorzieningenniveau in (Noordelijk) Nederland.
Pijler 2. Drie zelfstandige Daily Urban Systems We onderscheiden een drietal Daily Urban Systems rondom de Lely-
De onderzoeksresultaten laten zien dat er veel argumenten zijn die de
lijn: Noord-Nederland, Regio Zwolle en de Metropoolregio Amsterdam.
keuze voor het Bundelingsalternatief als werkhypothese onder-
Dit zijn gebieden waarin de belangrijkste dagelijkse woon-werk-
steunen.
verplaatsingen plaatsvinden. Economische nabijheid binnen dit gebied is essentieel om lange afstand pendel te beperken. De Lelylijn moet daarom in voldoende frequentie de verschillende stedelijke kernen binnen die systemen verbinden. Heerenveen en Drachten zullen hun natuurlijke positie in het netwerk moeten innemen en groeien in omvang en stedelijkheid. Daarbij vormt Lelystad de verbinding tussen MRA en Noord-Nederland. Om deze rol goed in te vullen zal zij ook moeten groeien in omvang. Emmeloord groeit in haar rol als centrumstad voor de Noordoostpolder en Urk.
Pag. 10
Pijler 3. Vitale kernen en vitaal platteland Sterke steden en vitaal platteland hebben elkaar nodig, daarom zijn bovenstaande pijlers noodzakelijk om het platteland vitaal te houden. Met stedelijke voorzieningen dichtbij (stedelijk netwerk) en meer hoogstedelijke voorzieningen op middellange afstanden (Groningen, Leeuwarden en Lelystad) blijven de dorpskernen ook in de toekomst aantrekkelijke vestigingslocaties. Hiervoor is naast de Lelylijn een dekkend openbaar vervoersysteem belangrijk. Ook vraagt dit om inzet op leefbaarheid en kwalitatieve ontwikkelingen naar lokale ondergrond, aard, schaal, opgave en identiteit. En met onderscheidende specialisatie op kwaliteiten zoals ‘genieten op het water’, wandel- en fietskwaliteit en streekproducten.
De essentie van het Ontwikkelperspectief Lelylijn Kort samengevat is dit het Ontwikkelperspectief Lelylijn: - de verdere doorontwikkeling van het Stedelijk Netwerk in Noordelijk Nederland, - de ontwikkeling van een vitaal en aantrekkelijk platteland, - het versterken van de economische ruggengraat in het gebied met innovatieve economische clusters rondom de huidige en nieuwe stations, - met als uitgangspunt dat bij al deze ontwikkelingen water en
Pijler 4. Een goed functionerend bodem-, water-, en natuursysteem Om in de toekomst in een veilige omgeving te leven, wonen en werken, moeten water en bodem sturend zijn voor de ruimtelijke ontwikkeling. Hiermee bereiden we ons voor op de gevolgen van klimaatverandering, op perioden met te veel en te weinig water en andere weersextremen.
bodem leidend zijn, - extra groei tussen 55.000 en 115.000 woningen bovenop de verwachte groei zonder Lelylijn, - extra groei van 30.000 tot 70.000 banen bovenop de verwachte groei zonder Lelylijn.
Verder bouwen we voort op het cultuurlandschap en werken aan een toegankelijk landschap van wereldklasse. Daarin worden het UNESCO Werelderfgoed Schokland en de Nationale Wederopbouwgebieden Noordoostpolder en Haskerveenpolder gekoesterd. Zorgvuldige inpassing van de spoorlijn is een minimumeis; bij grotere passages (van natuurwaarden) is onderlinge versterking het uitgangspunt en nieuwe barrièrevorming wordt zoveel mogelijk voorkomen.
Pag. 11
Effecten Brede Welvaart
Brede Welvaart Onderzoek Naast het NOVEX-Ontwikkelperspectief en het onderzoek naar de Lelylijn-alternatieven is een onderzoek gedaan naar de effecten van de Lelylijn op de Brede Welvaart. Ook hierbij is uitgegaan van het Bundelingsalternatief. Brede welvaart kan op verschillende manieren worden gedefinieerd. Belangrijk is dat gekeken wordt naar verschillende indicatoren, verschillende doelgroepen en toekomstgerichtheid. We hebben hiervoor gebruik gemaakt van de Lelylijn-raadpleging, onderzoeken naar wonen en economie en aanvullend kwalitatief onderzoek met focusgroepen van bewoners uit het Lelylijn gebied. In de focusgroepen konden bewoners zelf aangeven welke effecten zij verwachten van de Lelylijn, vooruitkijkend naar het jaar 2050. De volgende acht indicatoren zijn hiervoor gebruikt: wonen, milieu, welzijn, veiligheid, materiële welvaart, gezondheid, samenleving en vrije tijd en arbeid (zie afbeelding 1).
•W elzijn: Meer keuzevrijheid en kansen in opleidingen en banen, betere toegang tot voorzieningen, en sterkere verbondenheid met Nederland. Negatief: Verlies van rust.
•M ateriële welvaart: Meer werkgelegenheid en inkomensgroei, regio’s aantrekkelijker voor bedrijven, en stimulans voor innovatie. Negatief: lokale bedrijven kunnen meer concurrentie ondervinden.
•G ezondheid: Betere toegang tot (specialistische) zorg en meer beweging door vaker te lopen en fietsen naar een station. Negatief: overlast tijdens de bouw
•A rbeid en vrije tijd: Kortere reistijden verbeteren de werk-privébalans en bevor-
deren recreatie en arbeidsparticipatie. Jongeren blijven eerder of keren terug in de regio. Negatief: meer drukte bij recreatie en toename pendelverkeer.
•W onen: Nieuwe woonmogelijkheden, kwaliteit leefomgeving neemt toe en mo-
gelijkheden voor herstructurering van oudere buurten. Negatief: stijgende huizenprijzen kunnen woningen minder betaalbaar maken voor lokale inwoners.
• S amenleving: Vitaliteit van dorpen en steden neemt toe en er ontstaat meer
LIG
N LZI J
trouwen in de overheid kan toenemen. Negatief: verlies van dorpsgevoel.
WE
U
IE MIL
VEI
diversiteit. Bewoners zien de investering in de Lelylijn als rechtvaardig en het ver-
E IËL TER ART A M LVA WE
HE
ID
BREDE WELVAART G
VIN
LE EN
GE
DH
EID
& EID ARB TIJD JE VRI
WO NE N
•M ilieu: Positief door duurzaam vervoer, negatief door impact op natuur en mogelijke vervuiling tijdens de bouw.
Uit de focusgroepen blijkt dat verschillende doelgroepen andere effecten verwach-
ZO N
SAM
• V eiligheid: Minder verkeersongelukken, maar meer risico op criminaliteit bij stations.
De acht thema’s van brede welvaart (Sociaal Planbureau Groningen, 2020).
ten. Scholieren en studenten zien vooral voordelen, maar maken zich zorgen over wonen. Werkenden zijn positief en profiteren van waardestijging van hun woning. Gepensioneerden zijn kritischer, vooral over wonen en milieu.
Pag. 12
Lelylijn Internationaal Het verbeteren van de interregionale (grensoverschrijdende) spoorverbinding tussen Groningen en Bremen brengt de meeste kansen voor de grensregio’s. Hierdoor wordt voor 1,7 miljoen Nederlanders het reizen van en naar Duitsland
Samenvattend De verschillende onderzoeken hebben heel veel informatie opgeleverd over de effecten van de Lelylijn. Voor de doelstellingen van de Lelylijn betekent dit het volgende:
makkelijker. De betere bereikbaarheid draagt bij aan de toegang tot zorg en onderwijs, economische ontwikkeling en het behoud van jongeren. Groningen is vanuit Nederland bekeken vrij perifeer gelegen, terwijl deze regio op de Europese kaart centraler in Noordwest-Europa ligt. Met een goede trein-
Doelstelling 1: de Lelylijn als backbone van de versterking van de economie van (Noordelijk) Nederland.
verbinding op de as van Amsterdam – Groningen – Bremen – Hamburg – Scandinavië kan Noordelijk Nederland zich in theorie ontwikkelen tot een regio met een sterker economisch profiel die past bij deze centrale ligging in Noordwest
Opgave
Europa. De karakteristieken van het gebied, met een lage inwonersdichtheid
In Noordelijk Nederland profiteren economische kernen op dit moment onvoldoende
en weinig arbeidsplaatsen maken voor een meer klassieke georiënteerde
van elkaars nabijheid en van de rest van Nederland. Dit remt het innovatievermogen
businesscase weinig indruk . Wel zal voor de sterkere stedelijke regio’s een
in Noordelijk Nederland, vergeleken met andere delen van Nederland. De potentie
positief effect kunnen optreden. Dit betreft in ieder geval de stad Groningen,
van Noordelijk Nederland wordt onvoldoende benut, terwijl Noordelijk Nederland
die met een sterke voorzieningenstructuur een bijdrage kan leveren aan het
op verschillende terreinen een sterke kennispositie heeft opgebouwd.
internationaal stedelijk netwerk. Een extra internationale treinverbinding zorgt voor een robuuster Europees treinnetwerk, wat een positief effect kan hebben op het treingebruik en -beleving in het algemeen. Voor de Randstad, maar ook bijvoorbeeld voor Hamburg en Kopenhagen, heeft de lijn via Groningen weinig tot geen meerwaarde ten opzichte van een lijn via Osnabrück. Voor de internationale potentie van de Lelylijn is in eerste instantie vooral de verbinding naar België en Frankrijk interessant.
Bijdrage Lelylijn De Lelylijn zorgt voor een betere aansluiting op het economisch netwerk in Nederland. Dit leidt tot positieve agglomeratie-effecten en meer concentratie in de steden langs de Lelylijn. De Lelylijn kan een impuls zijn voor campusontwikkeling, waardoor bestaande economische clusters ook in de toekomst blijven groeien en profiteren. Kleinere kernen in de omgeving profiteren ook van meer economische bedrijvigheid in de steden. Meer banen, opleidingen en voorzieningen in de nabijheid dragen bij aan de welvaart en een betere benutting van het aanwezige arbeidspotentieel in (Noordelijk) Nederland. Daarnaast zorgt de Lelylijn voor meer mogelijkheden voor uitwisseling, behoud en terugkeer van talent. Dit is een van de grote drivers voor economische groei en verdiencapaciteit in de toekomst. De regio is sterk in toekomstgerichte sectoren als water, gezondheid, circulariteit, maakindustrie, agrofood en landbouw. De verwachting is dat er in deze en andere sectoren, door de Lelylijn met bijbehorende gebiedsontwikkeling, 30.000 - 70.000 extra banen bijkomen in de noordelijke regio (bovenop een autonome Pag. 13
groei van 62.000). Daarnaast draagt de Lelylijn bij aan het verbeteren van Noordelijk
minuten. Plaatsen als Emmeloord en Drachten kunnen dankzij de Lelylijn onderdeel
Nederland als vestigingsplaats, wat tot hogere economische groei leidt op de langere
gaan uitmaken van het Nederlandse spoornetwerk en zich daarmee ontwikkelen als
termijn.
groeikernen, qua voorzieningen, wonen en bedrijvigheid en als regionale openbaar
Tot slot zijn er door de Lelylijn meer kansen voor de vrijetijdseconomie en toerisme.
vervoer hubs.
Er is een breed palet aan kansen en mogelijkheden voor recreatie en de cultuur- en
Als perspectief voor de wat langere termijn kan met de Lelylijn de verbinding van de
sportsector (evenementen, sportwedstrijden, musea, stedelijk aanbod, UNESCO locaties,
Randstad en de noordelijke regio naar Duitsland en mogelijk Scandinavië verbeteren.
etc.). Het gebruik van de trein voor recreatie neemt sinds een aantal jaar toe. Dit is be-
Daarnaast biedt een internationale verbinding van Groningen naar Antwerpen, Brussel
langrijk voor alle regio’s langs de lijn en voor de vervoerder die hiermee juist in minder
en verder naar Frankrijk kansen, hier is op dit moment al vraag naar. Een internationale
drukke uren extra reizigers kan vervoeren.
verbinding draagt bij aan het aantrekken van talent en het verbinden van universiteits-
Kortom, de Lelylijn zorgt voor meer economische diversiteit en toekomstbestendigheid
steden onderling.
in Noordelijk Nederland. Dit komt heel Nederland ten goede.
Doelstelling 2: de Lelylijn als een snelle en rechtstreekse betrouwbare spoorverbinding tussen Noordelijk Nederland en de Randstad (Groningen/ Leeuwarden – Lelystad), waarbij de bereikbaarheid in de Noordelijke regio’s verbetert en een betere verbinding met Duitsland mogelijk wordt gemaakt.
Doelstelling 3: de Lelylijn zorgt voor een betere ontsluiting van de huidige woningbouw en verwachte groei van de woningbouw die gepaard kan gaan met realisatie van de Lelylijn Opgave Een groeiende bevolking, kleinere huishoudens, langdurige bouwprocessen en ge-
Opgave Op dit moment is er maar één verbinding tussen Noord Nederland en de rest van het land: de spoorlijn tussen Zwolle en Meppel. De kwetsbaarheid van dit traject is groot, omdat er regelmatig vertraging en uitval plaatsvindt en er geen alternatieve
brek aan bouwgrond maken dat Nederland kampt met een woningbouwopgave. Tot 2030 moeten er circa één miljoen extra woningen worden gebouwd. Daarnaast kent Noordelijk Nederland een grotere (stedelijke) vernieuwingsopgave dan de rest van Nederland. Het aantal verouderde woningen en buurten is relatief groot.
verbinding is. Reizigers haken hierdoor af. De reistijden per openbaar vervoer tussen Noordelijk Nederland en de Randstad zijn lang en de psychologische afstand is groot.
Bijdrage Lelylijn Door de verbinding die de Lelylijn creëert, kan Noordelijk Nederland een substantiële
Bijdrage Lelylijn De Lelylijn vormt de tweede toegangspoort van en naar Noordelijk Nederland. De spoorverbinding zorgt voor fors minder reistijd, tot ruim 45 minuten korter, tussen de Randstad en Groningen/ Leeuwarden. Ook binnen de regio verbeteren de verbindingen en reistijden in belangrijke mate, bijvoorbeeld tussen Drachten - Groningen van 45 minuten naar 13
bijdrage van 55.000 tot 115.000 extra nieuwe woningen realiseren, bovenop de autonome groei van 66.000 woningen, om tegemoet te komen aan de nationale woningbouwopgave. Woningen die nodig zijn om jongeren te behouden, vergrijzing tegen te gaan en te voorkomen dat de woningmarkt ook in Noordelijk Nederland vastloopt. De meeste woningen zullen worden gerealiseerd in de grotere kernen, daar waar Pag. 14
voorzieningen zijn en passend bij de ontwikkeling naar een sterk stedelijk netwerk. Het bouwen in hogere dichtheden en grotere volumes zorgt voor een kwaliteitsimpuls van de forse herstructureringsopgaven, die betrekking hebben op het renoveren en verduurzamen van woningen en woonwijken. Daarnaast is er ruimte voor woningbouw in de kleinere kernen in de nabijheid van de Lelylijn, passend bij de aard en schaal van deze plaatsen. Groei van de steden is ook goed voor het omliggende platteland. Geconcentreerde groei geeft minder druk op de ‘groene ruimte’ en vergroot de kans dat voorzieningen in de nabijheid blijven. Noordelijk Nederland blijft aantrekkelijk, mits er sprake is van goede bereikbaarheid.
Doelstelling 5: de Lelylijn draagt bij aan het bevorderen van een duurzame vervoerswijze en kan daarmee een bijdrage leveren aan de klimaatdoelen. Opgave Mobiliteit is onmisbaar in onze samenleving en duurzame mobiliteit wordt hierbij steeds belangrijker. De Lelylijn is in het Nederlandse spoornetwerk de ontbrekende schakel, die plaatsen als Emmeloord en Drachten die geen station hebben, verbindt met de rest van Nederland. Binnen de Noordelijke regio is de auto-afhankelijkheid tot op heden groot door het ontbreken van (voldoende kwalitatief) openbaar vervoer.
Doelstelling 4: de Lelylijn draagt bij aan het dichter bij elkaar brengen van de regio’s in Nederland.
Om iedereen de mogelijkheid te bieden een duurzame vervoerwijze te kiezen is het belangrijk om het spoorsysteem te blijven ontwikkelen voor toekomstige generaties. Voor internationale reizen is een opgave om meer met de trein te reizen en minder
Opgave
met het vliegtuig. De Lelylijn is recent opgenomen in het TEN-T netwerk.
Regionale welvaartsverschillen nemen toe in Nederland. In en rondom economische kernen is een groot aanbod van werknemers, kennis en infrastructuur. Buiten economische kernen is dit aanbod minder. Voorzieningen dreigen steeds meer te verdwijnen waardoor sociaaleconomische tekorten en gezondheidsachterstanden ontstaan.
Bijdrage Lelylijn De spoorlijn geeft inwoners een duurzame vervoerskeuze en creëert nabijheid van wonen, werken en andere voorzieningen zodat mensen geen grote afstanden hoeven af te leggen. De mobiliteitsbewegingen die wel gemaakt worden, kunnen via de Lelylijn
Bijdrage Lelylijn De Lelylijn brengt regio’s dichter bij elkaar. De spoorlijn zorgt voor nabijheid van voorzieningen in Noordelijk Nederland en in de Randstad: wonen, werken, onderwijs, zorg en sociale contacten zijn bereikbaar. Dit heeft een positief effect op de fysieke en mentale gezondheid van mensen. Daarnaast zorgt nabijheid van voorzieningen voor kansengelijkheid. De Lelylijn stelt mensen in staat deel te nemen in de samenleving. Dit heeft een positief effect op de brede welvaart in Nederland.
en het onderliggend openbaar vervoer dat op elkaar wordt afgestemd. Een nieuwe spoorverbinding kan ervoor zorgen dat het onderliggende openbaar vervoer op peil blijft, doordat er meer reizigers komen in het openbaar vervoer als geheel. De druk op de weg kan afnemen waardoor mogelijk minder (uitbreiding van) wegcapaciteit nodig is. De Lelylijn kan bijdragen aan het terugdringen van de vervoersarmoede en vergroten van inclusiviteit (26% van de mensen heeft geen auto of rijbewijs) en de instandhouding van (bereikbaarheid van) voorzieningen in landelijke gebieden, door in de kleinere kernen een aansluiting met de bus op de Lelylijn te bieden. Voor internationale reizen kan de Lelylijn een eerste bouwsteen zijn om in de toekomst een verbetering van de treinverbindingen richting Duitsland of België en verder mogelijk te maken. Pag. 15
Conclusie en aanbevelingen Conclusie en vervolg
5. Brede Welvaart De effecten op de brede welvaart zijn een belangrijk onderdeel van de Lelylijn. Daarom
Het MIRT- en NOVEX onderzoek Lelylijn heeft veel informatie en de volgende conclusies en aanbevelingen opgeleverd:
1. Samenwerking Rijk en regio Dit MIRT-onderzoek is een samenwerking tussen Rijk en regio. Dit is nuttig gebleken en past bij de politiek-bestuurlijke wil bij regionale en rijksoverheden om dit project verder te brengen. Deze samenwerking voortzetten is daarom sterk aan te bevelen.
2. Participatie Het huidige onderzoek is van start gegaan met brede participatie en dat heeft de doelstellingen en inzichten rond de Lelylijn bijzonder verrijkt. Aanbeveling is om dat in de volgende fase opnieuw, en meteen aan het begin, te doen. Bewoners hebben aangegeven in een volgende fase graag mee te denken en de betrokken overheidsorganisaties vinden dit ook erg belangrijk.
3. Ruimte en infrastructuur in samenhang uitwerken
de aanbeveling om in een MKBA ook nadrukkelijk de effecten op de brede welvaart mee te nemen in de afweging, conform de aanbevelingen uit ‘Elke Regio Telt’.
6. Internationaal Vanuit het huidige MIRT Onderzoek van de Lelylijn is naar voren gekomen dat de potentie richting Duitsland, qua reizigers en effect op brede welvaart, ligt op het stuk tussen Groningen en Bremen. Voor de internationale potentie van de Lelylijn is de verbinding naar België en Frankrijk interessant. Maak dit onderdeel van het vervolgonderzoek van de Lelylijn en blijf met oog op de lange termijn rekening houden met een internationale verbinding richting Hamburg.
7. Financiering De verwachting is dat het vinden van het benodigde budget een van de grootste uitdagingen is voor de Lelylijn. Werk de mogelijkheden hiervoor uit en kijk daarbij ook naar kostenoptimalisaties of een stapsgewijze opbouw van de uiteindelijke Lelylijn om de risico’s van een dergelijk groot project beter te kunnen beheersen.
De combinatie van het NOVEX-traject (gebiedsontwikkeling) en het MIRT Onderzoek Lelylijn (infrastructuur) is een hele krachtige gebleken. Maatregelen uit het ene traject (bijvoorbeeld woningbouw in de buurt van de stations) zijn cruciaal voor het slagen van het andere traject (voldoende reizigers in de Lelylijn). Zorg daarom voor een integrale aanpak van gebiedsontwikkeling, infrastructuur en water en bodem in de volgende fase.
4. Lelylijn-alternatieven Uit het onderzoek naar de Lelylijn-alternatieven is het volgende gebleken: - Het Bundelingsalternatief biedt de meeste meerwaarde en sluit het beste aan bij de projectdoelstellingen. - Het advies is daarom om het Bundelingsalternatief in de volgende fase te gebruiken als basis voor de ruimtelijke ontwikkelingen in de noordelijke regio. - Vanuit het juridische proces zal in de vervolgfase opnieuw gekeken moeten worden naar andere alternatieven.
Pag. 16
Meer concrete aanbevelingen Naast de belangrijke, en meer overkoepelende, aanbevelingen die hiervoor zijn benoemd, zijn er ook meer concrete, inhoudelijke aanbevelingen gedaan voor de volgende fase:
d. Kijk hoe versterking van natuurwaarden en koppeling met wateropgaven en
e. Onderzoek de combinatie met auto infrastructuur opgaven bij Ketelmeer,
landbouw mogelijk is bij Van Oordt’s Mersken, Tsjûkemar en Leekstermeer. Skarster Rien en knooppunt Heerenveen. f. Hou bij grondverwerving rekening met landbouwontwikkeling en de effecten
1. De landelijke en stedelijke inpassing van de Lelylijn zijn een hoofdopgave in de volgende fasen. Creëer voor zeer complexe gebieden zoals Groningen, Heerenveen en een selectie van natuurgebieden aparte projectgroepen en formuleer specifieke onderzoeksopdrachten voor deze locaties. En start direct vanaf het begin van de komende fase met de uitwerking hiervan. 2. Voor het behalen van hoge reizigersaantallen op de Lelylijn is het cruciaal dat de extra woningbouw in directe nabijheid van stations gerealiseerd wordt. Centreer veel van de extra woningbouw (rond de stations) in de halte locaties Lelystad, Emmeloord, Heerenveen, Drachten, Leeuwarden en Groningen. 3. Kijk bij de gebiedsuitwerking ook naar de zogenoemde meekoppelkansen:
a. Zorg ervoor dat de principes van ‘water en bodem sturend’ bij elke uitwerking vanaf het begin worden meegenomen om verrassingen en mogelijk hoge kosten later te voorkomen. b. Onderzoek hoe de economische effecten van de Lelylijn voor Noordelijk Nederland een betere spin-off kunnen krijgen, bij specifieke clusters en locaties, en in de rest van Nederland, waaronder de MRA.
c. Neem ook de benodigde herstructurering als opgave mee bij woningbouw en bedrijfsterreinen in stationsomgevingen.
op stikstof en veenweiden. 4. Onderzoek samen met de gemeenten of extra stations zoals Suikerzijde, Werpsterhoeke, Leek, Joure en Lemmer gerealiseerd en door de Lelylijn bediend kunnen worden. In de volgende fase zullen hier definitieve keuzes nodig zijn. 5. Aanbevolen wordt om, in samenwerking met aanbieders van vervoer en regionale overheden, nader te bezien wat er nodig is om de bereikbaarheid per openbaar vervoer, maar ook per auto in combinatie met trein of trein met fiets goed te laten functioneren (hubs). 6. Het inpassen van de Lelylijn op bestaand spoor en in de dienstregeling is onderwerp van de volgende fase. Belangrijk daarbij is de aansluiting van de Lelylijn op het bestaande spoor tussen Lelystad – Amsterdam en het effect van de grote verstedelijkingsambities van Lelystad en Almere. Het meenemen van alle toekomstige plannen leidt tot een hoger aantal reizigers. Dit dient in samenhang te worden bekeken in de vervolgfase. 7. Andere projecten vragen ook ruimte, waarbij vooral de 380 kV Vierverlaten - Ens Diemen veel impact kan hebben. Dit vergt gezamenlijke uitwerking en afstemming tussen alle betrokken overheden.
Waar staan we nu De Lelylijn is recent opgenomen in zowel het Hoofdlijnenakkoord 2024-2028 als in
Start
Voorbereidingsfase
Verkenningsfase
Planning- en studiefase
Aanlegfase
MIRT onderzoek
Startbeslissing
Voorkeursbeslissing
Projectbeslissing
Opleveringsbeslissing
het Regeerprogramma. Het MIRT- en NOVEX onderzoek Lelylijn, waarvoor eind 2022 opdracht is gegeven, is met deze rapportage afgerond. De eindrapportage is aangeboden aan het Bestuurlijk Overleg MIRT in november 2024 voor een besluit over het vervolg.
Pag. 17
1 | INLEIDING
Pag. 18
1. Inleiding a. Waarom een Lelylijn onderzoek
De belangrijkste argumenten voor het nieuwe onderzoek zijn:
Al decennia is het een grote wens van Noordelijk Nederland om een nieuwe snelle
- de grote economische en sociale verschillen binnen Nederland
spoorverbinding te realiseren tussen Groningen en Leeuwarden en de Randstad, via Drachten, Heerenveen, Emmeloord en Lelystad. Plannen voor een dergelijke spoorlijn zijn al meerdere malen ontwikkeld. Direct na de aanleg en drooglegging van de Noordoostpolder in 1948 werd al gesproken over een spoorlijn van Emmeloord naar Lemmer. In de jaren ’80 van de vorige eeuw en begin deze eeuw met het Zuiderzeelijn-onderzoek, zijn de mogelijkheden van een snellere en betere verbin-
(kansenongelijkheid); - achterblijvende investeringen in de regio, waardoor de verschillen alleen maar groter worden; - de grote ruimtelijke opgaven, qua wonen, werken, energie & mobiliteit; - een spoornetwerk waarin Noordelijk Nederland onvoldoende aangehaakt is
ding opnieuw onderzocht.
en dat bovendien onvoldoende robuust en betrouwbaar is (door de ‘flessen-
Binnen 15 jaar na het afblazen van de Zuiderzeelijn is eind 2022 een nieuw Lelylijn-
bereikbaar is per spoor);
onderzoek gestart, mede dankzij een betrokken groep inwoners uit Emmeloord en omgeving (Initiatiefgroep Lelylijn) en het Deltaplan voor Noordelijk Nederland met bestuurders vanuit de gehele Noordelijke regio. Het streven naar betere en betrouwbare spoorverbindingen van en naar Noordelijk Nederland blijft daarmee steeds terugkomen. Dit heeft in 2021 geleid tot opname van de Lelylijn in het Regeerakkoord van Rutte IV en vervolgens tot opname van de Lelylijn in het
hals’ bij Meppel is een kwart van Nederland regelmatig in het geheel niet - de grote auto-afhankelijkheid in Noordelijk Nederland, terwijl gemiddeld 26% van de huishoudens niet beschikt over een auto en daarmee niet goed mee kan doen; - de grote, en gevoelsmatige, afstand tussen regio’s, die de samenhang en het oplossend vermogen tussen regio’s en binnen Nederland belemmert.
Hoofdlijnenakkoord 2024-2028 en het nieuwe Regeerprogramma. Er is € 3,4 miljard gereserveerd. Rijk en regio bestuurders hebben eind 2022 in het Bestuurlijk Overleg MIRT de opdracht geformuleerd om een onderzoek te doen naar een nieuwe, snelle, rechtstreekse verbinding tussen Lelystad als poort naar de Randstad en Leeuwarden en Groningen als belangrijke bestemmingen in het Noorden: de Lelylijn als backbone voor de versterking van de economie van het Noorden, als ontsluiting van bestaande en nieuwe
‘De aanleg van de Lelylijn wordt voortgezet’ - Hoofdlijnenakkoord 2024-2028
woningbouwgebieden en met de mogelijkheid bij te dragen aan betere internationale treinverbindingen. Het gezamenlijke MIRT onderzoek Lelylijn Rijk – Regio is hiervoor begin 2023 gestart. Eind 2024 worden de resultaten van dit onderzoek besproken tijdens het Bestuurlijk Overleg tussen Rijk en regio.
Pag. 19
b. Rijk – Regio aanpak
d. Leeswijzer
Het project Lelylijn is een initiatief van Rijk en regio. Gezamenlijk zorgen zij voor de
De voorliggende Eindrapportage van het MIRT- en NOVEX onderzoek Lelylijn beschrijft
financiële middelen en bemensing van het project. De Rijkspartijen bestaan uit de
achtereenvolgens de opgave, de oplossingsrichtingen in het Onderzoek Lelylijn-alter-
ministeries van Infrastructuur en Waterstaat (IenW), Volkshuisvesting en Ruimtelijke
natieven, het Ontwikkelperspectief NOVEX Lelylijn 2050, de effecten op de Brede Wel-
Ordening (VRO) en Economische Zaken (EZ). De regio wordt vertegenwoordigd door de
vaart, Internationaal Onderzoek, Omgevingsmanagement en Participatie en tot slot de
provincies Flevoland, Fryslân en Groningen, de gemeenten Groningen, Leeuwarden,
conclusies en aanbevelingen. De onderliggende onderzoeksrapporten zijn als bijlagen
Noordoostpolder en de waterschappen door Wetterskip Fryslân.
bij deze Eindrapportage opgenomen.
Deze Rijks- en regiopartijen maken allen deel uit van de stuurgroep en het ambtelijke directeurenoverleg. Daarnaast maken ProRail en Rijkswaterstaat deel uit van de ambtelijke begeleidingsgroep en het directeurenoverleg. Het project Lelylijn heeft als opdracht om eind 2024 een ontwikkelperspectief in het kader van de NOVEX Lelylijn op te leveren en een MIRT-onderzoek naar de Lelylijn ter besluitvorming aan te bieden zodat een afweging over het vervolg van de Lelylijn kan worden gemaakt.
c. MIRT- en NOVEX werkwijze De aanleg van grote infrastructurele projecten door het Rijk verloopt in Nederland via de MIRT-systematiek. MIRT staat voor Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport. Het project Lelylijn bevindt zich in de MIRT-onderzoeksfase. Bij de Lelylijn is het MIRT-onderzoek gecombineerd met een NOVEX onderzoek. NOVEX staat voor Nationale Omgevingsvisie Extra, een programma waarin overheden samenwerken aan een plan voor de ruimtelijke ordening van Nederland. De Lelylijn is een van de zestien speciale NOVEX-gebieden, waar grote en complexe ruimtelijke uitdagingen zijn. Rijk en regio hebben de afgelopen twee jaar gezamenlijk onderzoek gedaan naar mogelijke oplossingsrichtingen met een gebiedsgerichte aanpak. Meer informatie over de MIRT-systematiek en -spelregels via Rijksoverheid.nl.
Pag. 20
Hoe hebben we dit project aangepakt?
4. Lelylijn Internationaal:
Een MIRT onderzoek is in principe ‘vormvrij’ en dient om voldoende beslisinformatie op
Ook het onderzoek naar de mogelijke internationale positie van de Lelylijn heeft
te leveren voor het Bestuurlijk Overleg MIRT dat jaarlijks plaatsvindt. In het onderzoek
een plek gekregen in dit MIRT-onderzoek. Op bestuurlijk niveau is dit onderzoek
moet worden gekeken naar de integrale opgaven in een gebied en dat is bij het onder-
onderdeel van een afspraak tussen het ministerie van IenW en Duitsland. Er is naar
zoek naar de Lelylijn in de volgende vijf werksporen opgepakt.
verschillende stappen gekeken qua ambitieniveau, variërend van de spoorlijn zoals die nu is tot een verbinding van 300 km/u. Daarnaast zijn de effecten hiervan op de
Werksporen Het onderzoek naar de Lelylijn bestaat uit vier onderzoeken (werksporen) en daar omheen is het omgevingsmanagement georganiseerd als vijfde werkspoor. Uit al deze werksporen komt belangrijke informatie voor het MIRT-besluit in november 2024:
1. NOVEX onderzoek: Het NOVEX onderzoek richt zich op de ruimtelijke kansen van de Lelylijn. Om de ruimtelijke kansen en ontwikkelingen goed in beeld te brengen is een Ontwikkelperspectief gemaakt, een gewenst en gedragen toekomstbeeld voor Noordelijk Nederland van het gebied rondom het hypothese tracé. Aan de basis van het Ontwikkelperspectief staan diverse deelonderzoeken, op het gebied van economie, wonen, landbouw, landschap en natuur en Wabos (water & bodem sturend).
2. Onderzoek Lelylijn-alternatieven: Het onderzoek naar mogelijke Lelylijn alternatieven heeft drie basisalternatieven voor de Lelylijn op hoofdlijnen uitgewerkt. Het gaat hierbij om drie mogelijke tracés die samen de ‘hoeken van het speelveld’ laten zien. Van alle drie de mogelijke tracés
Brede Welvaart in beeld gebracht.
5. Omgevingsmanagement en participatie: Vanuit omgevingsmanagement en participatie is meegewerkt aan de verschillende werksporen, vooral ten behoeve van de afstemming met de omgeving. Vele belanghebbenden zijn betrokken, op verschillende manieren: - een online Lelylijn raadpleging onder inwoners van Nederland(de participatieve waarde evaluatie) over de doelen en waarden die belangrijk zijn voor de Lelylijn, - focusgroepen met bewoners over de verwachte toekomstige effecten van de Lelylijn op de brede welvaart, - een Adviesraad Lelylijn met bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties, die inbreng levert op de resultaten aan de bestuurders in de Stuurgroep, - informatiebijeenkomsten en gesprekken met bestuurders en volksvertegenwoordigers. Met alle inbreng en informatie die is opgehaald, zijn onze producten verbeterd en hebben we zicht op draagvlak, kansen en zorgen.
Deze eindrapportage is het verslag van de hierboven beschreven onderzoeken, waarbij
worden de reistijden, vervoerwaarde en kosten op hoofdlijnen in beeld gebracht.
de nadruk ligt op de effecten van de Lelylijn en de bijbehorende gebiedsontwikkeling
3. Brede Welvaartsonderzoek:
aanpak, aangezien deze eerder al is gedaan en in de volgende fase waarschijnlijk
Het Brede Welvaartsonderzoek gaat over de ontwikkeling van welvaart en welzijn in Noordelijk Nederland en wat de bijdrage van de Lelylijn daaraan is. In het onderzoek zijn de effecten op een veelheid van indicatoren in kaart gebracht, niet alleen
op de doelstellingen van het project. Een MKBA maakt geen onderdeel uit van deze opnieuw aan de orde komt. We hebben ons gericht op een bredere, integrale aanpak, conform de recente aanbevelingen vanuit Elke Regio Telt met daarbij de focus op brede welvaart en participatie.
‘harde’ cijfers als reistijden en toename van het aantal banen, maar ook inzicht in ‘zachtere’ indicatoren als kansengelijkheid.
Pag. 21
Kwaliteitsborging
Aansturing van het project
Om de kwaliteit van de onderzoeksresultaten te borgen hebben we onze aanpak en
Het project is uitgevoerd door een projectorganisatie van Rijk en regio gezamenlijk met
(tussen-) resultaten voorgelegd aan een aantal onafhankelijke experts in het Weten-
gezamenlijk opdrachtgeverschap door de ministeries van IenW en VRO en de provin-
schappelijk Advies Team (WAT) en specifiek voor het onderzoek naar de Brede Wel-
cies Groningen en Fryslân.
vaart aan de Klankbordgroep Brede Welvaart.
Wetenschappelijk Adviesteam Het project kent een eigen Wetenschappelijk Adviesteam (WAT), dat vooral bedoeld is om tegenspraak te leveren op de producten van het project vanuit een wetenschappelijke invalshoek. De adviezen van het WAT zijn gedeeld met de stuurgroepleden. Naar aanleiding van de adviezen van het Wetenschappelijk Adviesteam zijn producten aangepast en bijgesteld. De leden van het Wetenschappelijk Adviesteam zijn: • Bert van Wee - TU Delft • Ellen van Bueren - TU Delft • Jouke van Dijk - RUG
Klankbordgroep Brede Welvaart
Het project legde verantwoording af aan de Stuurgroep Lelylijn onder voorzitterschap van de Commissaris van de Koning van Groningen, de heer Paas. De volgende organisaties zijn vertegenwoordigd in de Stuurgroep: • Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat • Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening • Ministerie van Economische Zaken • Provincie Groningen • Provincie Fryslân • Provincie Flevoland • Gemeente Groningen • Gemeente Leeuwarden • Gemeente Noordoostpolder • Wetterskip Fryslân
De klankbordgroep Brede Welvaart heeft het project Lelylijn advies gegeven bij het uitwerken van het begrip Brede Welvaart. De klankbordgroep was samengesteld uit experts van instituten, wetenschappelijke instellingen en planbureaus en bestaat uit de volgende leden: • Lauri de Boer/Marije Hamersma, Kennisinstituut Mobiliteit (KIM) • Anet Weterings, Planbureau Leefomgeving • Wouter Marchand, Planbureau Fryslân • Aleid Brouwer, CMO STAMM
Pag. 22
2 | OPGAVE
Pag. 23
2. Opgave Wat betekent brede welvaart?
a. Probleemanalyse
Brede welvaart omvat de kwaliteit van leven in het hier en nu, de effecten op toekomstige generaties en de invloed op mensen op andere plekken.
I. Scheefgroei Randstad – regio Niet iedereen profiteert van de brede welvaart die de Nederlandse economie creëert. Uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (2023) blijkt dat brede welvaart ongelijk verdeeld is (zie figuur 2,1). Een belangrijke trend is de concentratie
Brede welvaart wordt gemeten aan de hand van verschillende dimensies en indicatoren. In Nederland wordt dit vaak gedaan door de Monitor Brede Welvaart van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).
van economische kernen. In stedelijke gebieden zoals de Randstad leidt dit tot een
Brede welvaart omvat thema’s, zoals welzijn, materiële welvaart, gezondheid,
groot aanbod van voorzieningen terwijl in minder stedelijke gebieden deze voor-
arbeid en vrije tijd, wonen, samenleving, veiligheid en milieu. Voor het onder-
zieningen dreigen te verdwijnen. Hierdoor kunnen sociaaleconomische tekorten
zoek naar de Lelylijn zijn ook deze thema’s gebruikt. Zie voor meer informatie
en gezondheidsachterstanden ontstaan. De gevolgen van de scheefgroei tussen de
hoofdstuk 5: Onderzoek Brede Welvaart.
Randstad en regio zijn groot. Zo maken de regionale welvaartsverschillen het lastig om nationale opgaven overal in Nederland aan te pakken. Rangorde brede welvaart in Nederlandse gemeenten, 2019
Heerenveen
Assen Emmen
Emmeloord Alkmaar Lelystad
Meppel
Rotterdam
LIG
Deventer
Amersfoort
Apeldoorn
ID
BREDE WELVAART
Hengelo Enschede
GE
G
VIN
LE EN
Arnhem
LE RIË T E T MA LVAAR WE
HE
Almelo
Almere Amsterdam Hilversum Leiden Utrecht
VEI
Zwolle
Haarlem
Den Haag
Lage welvaart
LZI
IEU
Harlingen
WE
Groningen
MIL
Leeuwarden
JN
Hoge welvaart
ZO N
SAM
DH
EID
Nijmegen
Vlissingen
EN Helmond
Eindhoven
Maastricht
Venlo
WO N
Tilburg
Heerlen pbl.nl
Middelburg
& EID ARB TIJD JE VRI
's-Hertogenbosch
Bron: PBL, gebaseerd op data uit 2019
Figuur 2.1: Verdeling Brede Welvaart in Nederlandse gemeenten, 2019 (bron: PBL)
De acht thema’s van brede welvaart (Sociaal Planbureau Groningen, 2020).
Pag. 24
II. Bereikbaarheid van Noordelijk Nederland onder druk
III. Ontbrekende schakel in nationaal spoornetwerk
Inwoners van Noordelijk Nederland hebben minder keuze in werk, opleidingsmogelijk-
Het Nederlandse spoornetwerk heeft op dit moment maar één toegangspoort naar
heden en voorzieningen. Een goede verbinding met andere regio’s en met steden en
Noordelijk Nederland, de route via Zwolle-Meppel. De kwetsbaarheid op het traject
kleinere plaatsen binnen Noordelijk-Nederland is nodig (zie figuur 2.2) om de kansen-
Zwolle-Meppel is groot: er is gemiddeld 5 uur vertraging en uitval per week (los van
kloof te dichten en te zorgen voor een betere spreiding van welvaart in Nederland.
periodes met werkzaamheden), waarbij voor reizigers geen alternatief beschikbaar is
Noordelijk Nederland heeft een verspreide economische en ruimtelijke structuur. De
per trein. Dat vraagt om een robuuster spoornetwerk. Met de Lelylijn kan een tweede
stedelijkheid is relatief laag en economische kernen liggen op grote afstand van elkaar,
toegangspoort worden gecreëerd. Als directe verbinding kan de lijn van Lelystad, via
wat ervoor zorgt dat de potentie van Noordelijk Nederland niet volledig wordt benut.
Emmeloord, Heerenveen naar Leeuwarden en Drachten-Groningen. Zo kan de Lelylijn
Een nieuwe spoorverbinding zorgt ervoor dat er meer economische kernen binnen de
ervoor zorgen dat plaatsen als Emmeloord en Drachten onderdeel gaan uitmaken van
belangrijkste dagelijkse verplaatsingen (wonen, werken, onderwijs, etc.) in Noordelijk
het Nederlandse spoornetwerk.
Nederland en de Randstad vallen.
Figuur 2.2: Bereikbaarheid van het aantal FTE binnen 1,5 uur reizen met OV (bron: Houtskoolschets NOVEX)
Figuur 2.3: Spoorkaart van Nederland
Pag. 25
IV. Vervoersarmoede
V. Economie onder druk
Bereikbaarheid gaat ook over keuzemogelijkheden om je te verplaatsen. Is het een
Het innovatievermogen is niet overal in Nederland gelijk. In Noordelijk Nederland ligt
vereiste om zelf een eigen vervoermiddel te hebben of is er een goed openbaar
het innovatievermogen lager dan in de rest van Nederland, ondanks dat er goed hoger
vervoersysteem aanwezig? Een (te) klein aanbod van vervoermiddelen kan leiden tot
onderwijs is in Noordelijk Nederland. Het blijkt lastig om studenten vast te houden
vervoersarmoede. Bij vervoersarmoede kost het meer moeite (tijd en geld) om basis-
nadat ze zijn afgestudeerd. De arbeidsmarkt van het Noorden is voor veel mensen niet
voorzieningen te bereiken zoals werk, school, ziekenhuis, sportaccommodatie of
interessant genoeg om er te blijven of naartoe te komen. Andere mogelijke oorzaken
winkel (zie figuren 2.2 en 2.4). Een nieuwe treinverbinding geeft inwoners meer
voor de lagere innovatiekracht zijn de beperkte omvang van investeringen in innovatie
mogelijkheden om met het openbaar vervoer te reizen. Bovendien bezit een deel van
en beperkte bedrijvendynamiek. Bovendien neemt de beroepsbevolking af in Noorde-
de inwoners geen auto en is daarom, voor de wat langere afstanden, aangewezen op