D06 00 EBF Monitor 2024.pdf
Tekst van het document
FLEVOLAND
MONITOR
FLEVOLAND IN
VOGELVLUCHT 0,68
0,9%
56.270
scoort Flevoland op ervaren brede welvaart in 2023 (op een schaal van 0–1).
was de groei van het bruto regionaal product (brp) voor heel 2023.
bedrijven zijn gevestigd in Flevoland in 2023.
0,68 is de gemiddelde landelijke score
10%-pt hoger is de ervaren brede welvaart van iemand met een baan ten opzichte van iemand zonder baan in Flevoland.
2
0,1% in Nederland
213.180
+8,5% t.o.v. 2022
450.920
banen telde Flevoland in 2023.
inwoners telde Flevoland begin 2024.
+3,8% t.o.v. 2022
+1,4% t.o.v. 2023
259.500
3
57%
personen vormden de regionale beroepsbevolking in 2023, goed voor een bruto arbeidsparticipatie van 76,8%.
banen had de werkzoekende Flevolander gemiddeld voor het uitkiezen in het derde kwartaal van 2023.
van het afval van Flevolandse bedrijven in 2022 werd gerecycled.
76,2% in 2022
9.700 werklozen telde Flevoland in 2023, wat overeenkomt met 3,7% van de beroepsbevolking. 3,7% in 2022
3
4 banen in 3e kwartaal 2022
€394.700 werd gemiddeld betaald voor een bestaande koopwoning in Flevoland in 2023. € 416.200 in Nederland
50% in 2016
40% is de hoeveelheid duurzaam opgewekte energie in Flevoland in 2021, in verhouding tot het totale energieverbruik. 12% in 2011
VOORWOORD Voor u ligt de tweede editie van de Flevoland Monitor.
Uit de cijfers van de monitor blijkt dat de regio in ontwikkeling is. En waar het gemiddeld genomen prettig
Flevoland is volop in beweging. Het is een jonge
leven is. Maar dit neemt niet weg dat er groepen en
provincie, gecreëerd door mensen. En een provincie
gebieden in Flevoland zijn waarbij de brede welvaart
waar letterlijk en figuurlijk veel mogelijk is. Het bruist van de energie en is gewild bij internationale bedrijven. Tegelijkertijd verandert de economie in sneltreinvaart en is het de kunst om flexibel mee te veranderen. Maar hoe staat Flevoland er sociaaleconomisch voor? Met deze tweede editie van de Flevoland Monitor brengen we de stand en ontwikkeling van de economie en het leven in beeld. We hebben dit gedaan aan de hand van ruim vijftig indicatoren van uiteenlopende aard, toegespitst op vier thema’s: brede welvaart, economie, bevolking & arbeidsmarkt en ruimte & duurzaamheid.
4
“MET DEZE TWEEDE EDITIE BRENGEN WE DE STAND EN ONTWIKKELING VAN DE ECONOMIE EN HET LEVEN IN BEELD”
onder druk staat. Tegelijkertijd liet de economie het afgelopen jaar een positieve groei zien. Een groei die hoger was dan het Nederlandse gemiddelde. De Flevolandse beroepsbevolking is nog nooit zo groot geweest. Parallel aan de economische groei wordt de regio op allerlei fronten geconfronteerd met schaarste: blijvende personeelskrapte, een afnemende hoeveelheid ruimte en netcongestie. Deze toenemende schaarste dwingt ons om keuzes te maken. Wij hopen dat deze Flevoland Monitor 2024 een bijdrage levert aan het goede gesprek en het maken van keuzes. Zodat ook volgende generaties fijn kunnen wonen, werken en leven in Flevoland. Veel leesplezier toegewenst,
Femke Rientsma
Voorzitter Economic Board Flevoland
5
INHOUD Flevoland in vogelvlucht
2
Voorwoord
4
De Staat van Flevoland
8
Feiten en cijfers
10
Uitdagingen voor de toekomst
19
Brede welvaart
27
1.1 Wat is brede welvaart
29
1.2 Meten (ervaren) brede welvaart
31
1.3 Brede welvaart in Flevoland
33
1.4 Brede welvaartscores ontrafeld
41
1
2
Economie
51
2.1 B ruto regionaal product en arbeidsproductiviteit
53
2.2 Economische structuur
69
2.3 Bedrijvendynamiek
83
3
Bevolking & arbeidsmarkt
101
3.1 Inwoners
103
3.2 Arbeidsaanbod en -deelname
113
3.3 Arbeidsmarktspanning
125
3.4 Pendel
131
3.5 Flevolandse arbeidsmarkt 2050
140
Ruimte & duurzaamheid
149
4.1 Ruimtegebruik
151
4.2 Wonen
155
4.3 Bedrijventerreinen
167
4.4 Circulaire economie
177
4.5 Energietransitie
185
Gemeentelijke kerngegevens
205
4
Bijlagen 1. Woon-werkbalans per gemeente
211
2. Woon-werkverkeer binnen Flevoland en met overige delen van Nederland
212
Colofon 6
213
PRAKTIJKVERHALEN
UIT FLEVOLAND
P.48
7
ROGIER AALDERS
KEES VAN DER SAR & WILLEM ENKLAAR
‘INCLUSIVITEIT ALS MOTOR VOOR BREDE WELVAART’
‘WIE VOOROP LOOPT, KAN TEGENWIND VERWACHTEN!’
P.96
P.145
NASIMA EL BACHIRI
AREND BOUWER
‘WEES DANKBAAR VOOR WAT JE HEBT!’
'DE OVERSTAP NAAR PLANTAARDIGE ZUIVEL IS LOGISCH'
P.201
DE STAAT VAN FLEVOLAND Met de Flevoland Monitor 2024 brengen we de stand en
zien we bij sommige groepen met name negatieve
ontwikkeling van de economie en het leven in Flevoland
scores op dimensies in het sociale domein. En als we
in beeld. We hebben dit gedaan aan de hand van ruim
kijken naar de algehele economische ontwikkeling, dan
vijftig indicatoren van uiteenlopende aard, toegespitst
is er – net als in de rest van Nederland – sprake van een
op vier thema’s: brede welvaart, economie, bevolking
afkoelende economie. Toch liet de Flevolandse economie
& arbeidsmarkt en ruimte & duurzaamheid. Het levert
het afgelopen jaar een positieve groei zien, een groei die
feiten en cijfers op die bijdragen aan effectieve
ook hoger was dan de gemiddelde landelijke economische
regionale samenwerking en helpen bij het maken van
groei. Wel zien we dat de gemiddelde arbeidsproductiviteit
keuzes, nu en voor de toekomst.
in Flevoland achterblijft bij de landelijke ontwikkeling; er wordt minder verdiend per werkende. Maar we zien
8
De Flevoland Monitor 2024 schetst een ambivalent beeld
ook: een werkgelegenheid die een recordniveau bereikte,
van de staat van Flevoland. De cijfers laten duidelijk een
evenals het aantal Flevolanders met een betaalde baan.
regio in ontwikkeling zien, waar het gemiddeld genomen
Verder telt Flevoland steeds meer inwoners, wat in
prettig leven is. Maar dit neemt niet weg dat er groepen
toenemende mate komt door verhuizingen van nieuwe
en gebieden in Flevoland zijn waarvan de kwaliteit van
inwoners vanuit elders in Nederland naar Flevoland.
leven onder druk staat. In termen van brede welvaart
Het tekent de aantrekkingskracht van een regio waar
nog ruimte is om te wonen, werken en te leven. Ruimte
grote transitieopgaven rondom klimaat, energie, digitalisering,
die bovendien bovengemiddeld benut wordt om de
voedsel, grondstoffen (circulariteit) en arbeidsmarkt –
energieproductie te verduurzamen en zo in sterke mate
opgaven die (vooral) ook op regionale schaal spelen.
bijdraagt aan de omslag naar een duurzame toekomst. Aan de hand van diverse cijfers en inzichten uit de Tegelijkertijd worden we geconfronteerd met ontwikkelingen
2024-editie van de monitor geven we een indruk van
die het economisch presteren en de kwaliteit van leven nu én
hoe Flevoland ervoor staat. Aansluitend gaan we in op
in de toekomst onder druk zetten. Nog niet zo lang geleden
een aantal uitdagingen waar Flevoland voor staat en
was het de coronapandemie die economie en samenleving
identificeren we aandachtspunten voor beleid.
ontwrichtte. Momenteel zijn het geopolitieke spanningen ten gevolge van de oorlogen in Oekraïne en Gaza en verstoorde handelsrelaties van zowel de EU als de VS met China, die wereldwijd zorgen voor toenemende onzekerheid – met verschillende negatieve (economische) consequenties. Maar ook maatschappelijke spanningen rond tal van urgente beleidsdossiers zoals bestaanszekerheid, wonen, migratie en stikstof zetten zekerheden onder druk en brengen onbehagen met zich mee. Daarnaast staan we aan de lat voor een aantal
9
FEITEN EN CIJFERS
invulling via de integrale benadering door rekening te gehouden met verschillende welvaartsdimensies.
Gegroepeerd naar de vier kernthema’s waaruit de monitor is opgebouwd – brede welvaart, economie, bevolking &
Brede welvaart gaat kortweg over wat mensen van waarde
arbeidsmarkt en ruimte & duurzaamheid – hebben we de
vinden om het leven te leiden zoals ze dat zelf willen. Hoe
voornaamste en opvallendste inzichten op een rij gezet.
de brede welvaart in Flevoland ervoor staat is uitgedrukt in elf dimensies, die zijn gemeten middels een enquête
BREDE WELVAART
onder ruim 500 Flevolanders. Daaruit blijkt dat het niveau van de brede welvaart, zoals Flevolanders die ervaren,
10
Stabiele en gemiddelde brede welvaart, maar wel
stabiel en vergelijkbaar is met het landelijk gemiddelde. In
ontwikkelingen op dimensies
2023 lag de samengestelde score voor brede welvaart in
Brede welvaart krijgt in Nederland steeds meer voet
Flevoland als mede in Nederland als geheel op 0,68 (op een
aan de grond als kader voor maatschappelijke keuzes
schaal van 0–1). De jaren hiervoor schommelde de brede
ter bevordering van de kwaliteit van leven. Niet alleen
welvaartscores tussen de 0,67 en 0,69. Hoewel de totale
economische groei en werkgelegenheid worden belangrijk
ervaren brede welvaart de afgelopen jaren nauwelijks is
geacht, ook aspecten als gezondheid, veiligheid, milieu en
veranderd noch afwijkt van Nederland, zijn er wel degelijk
huisvesting zijn belangrijk. Brede welvaart geeft hieraan
verschillen op het niveau van de dimensies. Het blijkt
dat de dimensies inkomen, persoonlijke ontwikkeling
alle dimensies toeschrijven. Vooral subjectief welzijn,
en in mindere mate baanzekerheid, huisvesting en
persoonlijke ontwikkeling en inkomen vallen daar op.
werk-privébalans, positief bijdragen aan de ervaren
Dronten & Zeewolde en Almere schommelen rond het
brede welvaartsontwikkeling en dat de Flevolanders er
gemiddelde en hebben ook op de dimensies geen grote
op de dimensies veiligheid, subjectief welzijn (geluk),
uitschieters. Alleen de dimensie milieu in Dronten &
gezondheid, sociale contacten en maatschappelijke
Zeewolde valt daarbij in positieve zin op. In Lelystad
betrokkenheid minder goed voorstaan. Met andere
komt de lagere ervaren brede welvaart vooral door
woorden, de economie houdt de ervaren brede welvaart
baanzekerheid. Zoals we vaker zien in steden, is de
overeind, maar in het sociale domein is achteruitgang te
werkloosheid in Lelystad hoger dan gemiddeld in
zien van de welvaart zoals de Flevolanders die ervaren.
Nederland. Bovendien hebben relatief veel mensen daar een flexibel arbeidscontract, een tweede verklaring voor
Verschillen in ervaren brede welvaart binnen Flevoland Naast verschillen op de elf welvaartsdimensies zijn er ook verschillen tussen de zes Flevolandse gemeenten. In 2023 is de brede welvaart is het hoogst in deelgebieden Noordoostpolder & Urk, gemiddeld in Dronten & Zeewolde en in Almere en lager in Lelystad. Noordoostpolder & Urk kan de hogere score, op baanzekerheid na, aan
11
een lagere baanzekerheid.
ECONOMIE
50,6 procent toegenomen; landelijk was de bbp-groei 47,5 procent.
Economie koelt af, maar groeit nog iets harder
12
dan landelijk
Achterblijvende arbeidsproductiviteit
Na de stevige groei in 2021 en 2022, die in belangrijke
De groei van de economie op lange termijn zal vooral
mate inhaalgroei (en dus tijdelijk) was na corona, is de
moeten komen van een hogere productiviteit per
Flevolandse economie in 2023 flink afgekoeld. De cijfers
werkende. Maar al sinds de jaren zeventig van de vorige
laten zien dat voor heel 2023 de groei van het Flevolandse
eeuw wordt de arbeidsproductiviteit gekenmerkt door
bruto regionaal product (brp) 0,9 procent was. Landelijk
een vertragende groei, een ontwikkeling die slechts
was de groei – van het bruto binnenlands product (bbp) –
ten dele wordt opgevangen door een toename van
gemiddeld genomen nog lager: 0,1 procent. Een jaar eerder
het arbeidsaanbod. Sterker: arbeid wordt steeds
bedroeg de groei van het Flevolandse brp nog 4,3 procent.
schaarser. De aanhoudende krapte op de arbeidsmarkt
Het liep daarmee in de pas met groei van het bbp die
vraagt in toenemende mate om manieren om de
eveneens 4,3 procent bedroeg. Over een langere periode
arbeidsproductiviteit te verhogen, wat met name geldt
beschouwd heeft de Flevolandse economie zich iets
voor Flevoland. Het niveau van de arbeidsproductiviteit in
sterker ontwikkeld dan de Nederlandse als geheel. In de
Flevoland ligt structureel onder het landelijk gemiddelde.
periode 2011–2023 is het Flevolandse brp per saldo met
In 2022 bedroeg de arbeidsproductiviteit in Flevoland
€ 107.500 per arbeidsjaar, ruim € 10.000 onder het landelijk gemiddelde (-8,7 procent). Bovendien blijkt in het tijdvak 2011–2022 de arbeidsproductiviteit in Flevoland per saldo langzamer te zijn gegroeid dan landelijk: 25 procent tegenover 28 procent. Een deel van de verklaring kan gevonden worden in het opleidingsniveau van de beroepsbevolking. Wat ook meespeelt is de samenstelling van de sectorstructuur in Flevoland. Zo zijn gemiddeld genomen laagproductieve sectoren zoals handel, zorg en dienstverlening, met een relatief grote arbeidsinzet, in Flevoland relatief sterker vertegenwoordigd dan in Nederland als geheel. Recordstijging werkgelegenheid Halverwege 2023 waren 213.180 personen werkzaam in Flevoland; 7.880 meer dan in 2022. Niet eerder kwamen er zoveel banen bij in een jaar. De werkgelegenheid in de regio steeg daarmee met 3,8 procent. De in 2022 ingezette
13
groeiversnelling van de regionale arbeidsvraag houdt aan.
overtreft. De toename van het aantal vestigingen is
Als we kijken naar de verdeling van de werkgelegenheid
hoofdzakelijk toe te schrijven aan de ontwikkeling van het
over de verschillende sectoren in Flevoland, dan blijken in
aantal eenmanszaken (vestigingen met één werkzame
2023 drie sectoren het leeuwendeel – ongeveer
persoon, waaronder zelfstandigen en zzp’ers). In 2023
45 procent – van de werkgelegenheid voor hun rekening
telde Flevoland 42.650 eenmanszaken, 12 procent meer
te nemen. Het gaat om de dienstensectoren: Groot- en
dan in 2022. Over een langere periode, tussen 2011 en
detailhandel (20 procent), Gezondheids- en welzijnszorg
2023, is het aantal eenmanszaken in Flevoland meer
(15 procent) en Overige zakelijke dienstverlening (10
dan verdubbeld (+109 procent). Deze ontwikkeling
procent). Ter vergelijking: op landelijk niveau zijn deze
weerspiegelt de tendens van toenemende flexibilisering
sectoren gezamenlijk verantwoordelijk voor 38 procent
van de economie: minder personen in loondienst en meer
van de werkgelegenheid.
zelfstandigen die flexibel in te huren zijn. Deze groei hangt onder meer samen met de krapte op de arbeidsmarkt.
Weer meer bedrijfsvestigingen, vooral eenmanszaken
In toenemende mate wordt de keuze gemaakt om
Er was eveneens sprake van een sterke groei van het
als zelfstandige aan de slag te gaan in plaats van als
aantal bedrijfsvestigingen. Zo telde Flevoland halverwege
werknemer in loondienst (te blijven); er is voldoende
2023 in totaal 56.270 vestigingen van bedrijven en
werk en mede door fiscale regelingen is de vergoeding
instellingen. Het aantal vestigingen was daarmee per
doorgaans hoger dan wanneer men werkzaam is in
saldo 8,5 procent hoger dan een jaar eerder (+4.430).
loondienst.
Een groei die bovendien de landelijke ontwikkeling
14
BEVOLKING & ARBEIDSMARKT
neemt toe. Overigens voltrekt deze ontwikkeling zich in Flevoland in een lager tempo dan landelijk. De cijfers laten
Inwonertal blijft bovengemiddeld hard groeien, vooral
zien dat tussen 2011 en 2023 in Flevoland het aandeel
aangejaagd door binnenlandse verhuizingen
van de groep 50 jaar of ouder gestegen is van 29 procent
Er wonen steeds meer mensen in Flevoland. Begin 2024
naar 36 procent (landelijk van 36 procent naar 41 procent).
telde Flevoland 450.920 inwoners. Dat zijn er 6.219
Daarmee woonden er aan het begin van 2023 in totaal
meer dan een jaar eerder: een groei van 1,4 procent
158.500 vijftigplussers in Flevoland, ruim 46.000 meer
tegenover 0,6 procent landelijk. Bovendien was in
dan in 2011.
elk van de afzonderlijke Flevolandse gemeenten de
15
bevolkingsgroei hoger dan het landelijke gemiddelde.
Ruim driekwart van de Flevolanders actief op de
De bevolkingsontwikkeling wordt in toenemende mate
arbeidsmarkt
gestuwd door binnenlandse verhuizingen. In 2023
De voortgaande bevolkingsgroei werkt door in de
vestigden per saldo ruim 2.700 nieuwe inwoners vanuit
ontwikkeling van de regionale beroepsbevolking. Zo
elders in Nederland zich in Flevoland. Het geeft aan dat de
namen in 2023 7.300 personen extra actief deel aan
aantrekkingskracht van Flevoland als woonplaats
de Flevolandse arbeidsmarkt ten opzichte van een jaar
sterker wordt. Daarnaast verandert niet alleen de omvang
eerder. Dit leidde ertoe dat het totale arbeidsaanbod in
van de bevolking, maar ook voor de samenstelling. De
de regio toenam tot zo’n 259.500 personen; niet eerder
Flevolandse bevolking vergrijst; het aandeel ouderen
was de Flevolandse beroepsbevolking zo groot. Dit is
onder meer terug te zien in de bovengemiddeld hoge
arbeidspotentieel in Flevoland blijkt te worden gevormd
arbeidsparticipatie. Bijna 77 procent van de inwoners
door de onderbenutte deeltijders; 11.000 personen die
van Flevoland (in de leeftijd van 15 tot 75 jaar) heeft een
gedeeltelijk onbenut zijn en meer uren willen werken.
baan of is actief op zoek naar werk (76 procent landelijk). Tegelijkertijd stabiliseert de werkloosheid. In 2023 was
Enige ontspanning op de arbeidsmarkt, maar geen
het werkloosheidspercentage hetzelfde als in 2022: 3,7
einde aan de krapte
procent. Dat is een fractie boven het landelijk gemiddelde
Hoewel de economie is afgekoeld en het aantal openstaande
van 3,6 procent.
vacatures licht is gedaald ten opzichte van een jaar eerder, is het voor werkgevers nog steeds lastig om geschikt
16
Naast werklozen zijn er groepen personen die in potentie
personeel te vinden. De arbeidsmarkt blijft krap tot zeer krap.
(extra) beschikbaar zijn voor de arbeidsmarkt: het
Bijna alle sectoren kampen met personeelstekorten. Voor
onbenut arbeidspotentieel. In 2022 waren dit bij elkaar
werkzoekenden betekent dit echter dat zij doorgaans de keuze
28.000 personen in Flevoland, zo’n 8,5 procent van de
hebben uit meerdere banen. Zo had in het derde kwartaal van
potentiële beroepsbevolking. Deze mix van werklozen,
2023 een Flevolandse werkzoekende gemiddeld drie banen
semi-werklozen (die al dan niet direct beschikbaar zijn en/
voor het uitkiezen, terwijl landelijk gezien een werkzoekende
of op zoek zijn naar werk) en onderbenutte deeltijders die
kon kiezen uit vier banen. Een jaar eerder ging het overigens
meer uren willen werken, is veelal niet goed in beeld bij de
nog om gemiddeld vier vacatures per werkzoekende
instanties. De grootste groep binnen het totale onbenutte
in Flevoland.
Relatief veel inwoners werken buiten Flevoland
RUIMTE & DUURZAAMHEID
Pendel tussen woon- en werklocaties is één van de
17
mechanismen om de vraag naar en het aanbod van
Toenemende verstedelijking, tijdelijk dip in
arbeid op elkaar aan te laten sluiten. Uit de regionale
woningprijsontwikkeling
forensenbewegingen komt naar voren dat er sprake
In Flevoland, net als overigens in de rest van Nederland,
is van een sterk negatieve pendelbalans. Flevoland is
neemt de verstedelijking toe. De afgelopen jaren is het areaal
hoofdzakelijk een woonregio. Eind 2022 kwamen er
bebouwd terrein geleidelijk toegenomen. Dit zien we onder
dagelijks gemiddeld 46.600 personen naar Flevoland om
andere terug in ontwikkeling van het aantal woningen. Begin
te werken. Tegelijkertijd legden ruim twee keer zoveel
2023 telde Flevoland in totaal 181.000 woningen; waarvan
personen de omgekeerde route af: 103.600 werknemers
70 procent in de gemeenten Almere en Lelystad. Over een
woonachtig in Flevoland hebben een baan buiten de
periode van tien jaar is de Flevolandse woningvoorraad
provincie; 47 procent van de in Flevoland wonende
uitgebreid met 24.000 woningen, waarvan zo’n 15.000
werkzame beroepsbevolking. Dit betekent dat 53 procent
koopwoningen. Als we vervolgens kijken naar de Flevolandse
van de inwoners met een baan ook binnen Flevoland
koopwoningmarkt dan was deze de afgelopen jaren als
werkt; wat relatief laag is in vergelijking met de rest van
krap te typeren – wat zich onder andere uitte in stevige
Nederland. Gemiddeld genomen is namelijk ongeveer
prijsstijgingen (overigens in belangrijke mate gedreven door
70 procent van de werkende inwoners werkzaam in de
hogere rente). Maar medio 2022 is, zowel in Flevoland als
(arbeidsmarkt)regio waarin men woont.
landelijk, een einde gekomen aan de prijsstijgingen. Dit heeft
zich voortgezet in 2023. Voor bestaande koopwoningen
die aan bedrijven is of kan worden uitgegeven. Het aantal
in Flevoland daalde de gemiddelde koopsom over 2022
hectares bouwrijpe grond op bedrijventerreinen, die direct
van € 405.900 naar € 394.700 in 2023. Daarmee liggen de
uitgegeven kan worden, is echter betrekkelijk snel aan het
Flevolandse huizenprijzen onder de gemiddelde landelijke
dalen. In 2011 was er 320 hectare grond direct beschikbaar,
woningprijs. Over 2023 werd er gemiddeld in Nederland €
wat inmiddels is gedaald naar 183 hectare in 2023. Daarbij
416.200 betaald voor een woning, een jaar eerder was dit
is er alleen al in 2023 125 hectare grond uitgegeven, wat
nog € 428.600. Toch lijkt de huizenprijsdip alweer achter
aangeeft dat het aanbod van grond op bedrijventerreinen in
ons te liggen. In de tweede helft van 2023, zo blijkt uit
toenemende mate onder druk is komen te staan.
kwartaalcijfers, stijgen de prijzen weer voorzichtig en keren
Dat bedrijventerreinen belangrijk zijn voor de regionale
ze terug op het niveau van een jaar eerder.
economie blijkt uit het aantal banen dat er gevestigd is. Zo concentreert bijna 33 procent van alle werkgelegenheid in
18
Aanbod grond op bedrijventerreinen onder druk, een
Flevoland zich op bedrijventerreinen. De afgelopen jaren
derde werkgelegenheid gevestigd op bedrijventerreinen
schommelde dit aandeel tussen de 31 en 34 procent; iets
De groei van de bevolking en het aantal woningen gaat
boven het landelijk gemiddelde van 30 procent. In totaal
gepaard met de ontwikkeling van ruimte voor economische
gaat het om circa 67.000 banen die op een bedrijventerrein
bedrijvigheid, zoals bedrijventerreinen. Begin 2023 telde
gevestigd zijn. En als we kijken naar de langjarige
Flevoland 112 bedrijventerreinen, bij elkaar goed voor een
ontwikkeling dan blijkt de werkgelegenheidsgroei op
netto oppervlak van ruim 2.800 hectare; de hoeveelheid grond
Flevolandse bedrijventerreinen de groei op overige
locaties te overtreffen. Tussen 2011 en 2022 groeide de
via wind- en zonkracht, wat overeenkomt met 25.000 MJ
werkgelegenheid op bedrijventerreinen per saldo met
(MegaJoule) per inwoner – landelijk gaat om zo’n 7.000 MJ
19 procent tegenover 15 procent buiten bedrijventerreinen.
per inwoner. Het is echter de vraag of de groei van opgewekte hernieuwbare elektriciteit op dezelfde voet kan
Flevoland loopt voorop in duurzame energieproductie
doorgaan de komende jaren, omdat de transportcapaciteit
Verduurzaming vraagt ruimte, ruimte die in Flevoland voor
van het elektriciteitsnet momenteel niet meer aankan.
een deel benut wordt voor de opwek van zonne- en vooral
In Flevoland is voor verdere invoeding van hernieuwbare
windenergie. Het kenmerkt Flevoland als grootschalige
elektriciteit ofwel beperkte transportcapaciteit, ofwel geen
producent van duurzame stroom. Flevoland is daardoor
ruimte meer.
beter dan gemiddeld in staat zijn benodigde energie zelf duurzaam op te wekken. Over de periode 2011–2021 is
UITDAGINGEN VOOR DE TOEKOMST
het percentage in Flevoland opgewekte hernieuwbare
19
energie ten opzichte van de hoeveelheid verbruikte
De inzichten uit de Flevoland Monitor vormen een
energie gestegen van 12 procent naar 40 procent.
kennisbasis die helpt bij het bepalen van de richting waarin
Landelijk was dit in 2021 12 procent. De Flevolandse
Flevoland zich wenst door te ontwikkelen en wat daarvoor
hernieuwbare energiemix bestaat hoofdzakelijk uit
nodig is. De huidige (mondiale) ontwikkelingen en de grote
hernieuwbare elektriciteit. Ruim 70 procent van de in de
transitieopgaven plaatsen ook de Flevolandse economie
regio geproduceerde hernieuwbare energie is opgewekt
en samenleving voor uitdagingen. We benoemen een
aantal uitdagingen die relevant zijn voor Flevoland en die
regionale omstandigheden. De kans op een baan hangt
juist ook een aanpak op regionale schaal vragen.
bijvoorbeeld af van de mate waarin de opleiding aansluit bij de regionale economie. Ook gezondheid kan een
BREDE WELVAART: UITDAGINGEN VOORAL IN HET
ruimtelijke component bevatten, zoals de kwaliteit van
SOCIALE DOMEIN
de lucht. En tot slot, of mensen een geschikt huis kunnen
Het brede welvaartconcept helpt bij het vormen van een
vinden, hangt af van de specifieke regionale woningmarkt.
breed en integraal beeld van de stand van de kwaliteit van
Met andere woorden, regionale omstandigheden hebben
leven en biedt een kader voor maatschappelijk keuzes –
invloed op individuele omstandigheden.
nadrukkelijk ook op regioschaal. In het geval van Flevoland
20
verschilt de brede welvaart van de bevolking tussen
Het maakt dat gebiedsspecifiek beleid gericht op
gebieden en die verschillen zijn voor een belangrijk deel
doelgroepen een belangrijke rol kan vervullen bij de brede
terug te voeren op persoonskenmerken en persoonlijke
welvaartsontwikkeling van groepen mensen. Als we kijken
situaties. Het zijn verschillen tussen groepen mensen
naar Flevoland en hoe de verschillende dimensies van
die we overigens overal zien in Nederland. Dit suggereert
brede welvaart zich ontwikkeld hebben, dan wordt duidelijk
enerzijds dat voor het vergroten van de brede welvaart
dat de economische dimensies (inkomen, baanzekerheid
in Nederland landelijk doelgroepenbeleid effectiever is
en persoonlijke ontwikkeling) er momenteel een stuk
dan specifiek regionaal beleid. Anderzijds, de persoonlijke
beter voorstaan dan een aantal jaren geleden. Op de meer
situaties van mensen zijn mede afhankelijk van specifieke
sociale dimensies (sociale contacten, maatschappelijke
betrokkenheid, subjectief welzijn en gezondheid) is
met een achterblijvende arbeidsproductiviteit(-sgroei).
daarentegen sprake van achteruitgang – wat het belang
Gemiddeld genomen ligt de toegevoegde waarde per uur
van beleidsaandacht voor het sociale domein nadrukkelijk
in Flevoland lager dan landelijk. Er wordt geproduceerd
onderstreept.
met een relatief hoge arbeidsinzet en tegelijk is er sprake van een sectorstructuur met relatief veel laagproductieve
KRAPTE IS KIEZEN
bedrijvigheid en werkgelegenheid.
Wat voor economie wil Flevoland zijn, en wat voor
21
bedrijvigheid hoort daarbij? Er is in de economie op
Kiezen op basis van waarde die bedrijven toevoegen
vele vlakken sprake van toenemende schaarste.
betekent in belangrijke mate kiezen voor technologie
Gebrek aan onder andere fysieke ruimte, krapte op het
en innovatie – die ons in staat stellen slimmer,
elektriciteitsnet en bovenal gebrek aan personeel. In
efficiënter en duurzamer te produceren. Het gaat er
de context van schaarste is het zaak kritisch te kijken
met name om om randvoorwaarden zo in te richten
naar de waarde die bedrijven en sectoren toevoegen.
dat vernieuwende en innovatieve ondernemingen, die
Vanwege een bovenmatig groot beslag op ruimte
werken aan het toekomstig verdienvermogen van de
en milieu en/of afhankelijkheid van goedkope arbeid
regio, kunnen bloeien in Flevoland. Hierbij valt te denken
brengen sommige sectoren meer (maatschappelijke)
aan bevordering van het innovatieklimaat door middel
kosten met zich mee dan dat ze baten opleveren. Voor
van gerichte ondersteuning aan startups en scale-ups.
Flevoland speelt bovendien dat het te maken heeft
Daarmee kan worden voorgesorteerd op een nieuwe,
toekomstbestendige economie die invulling geeft aan de
woningbouw. Er is kortom te weinig personeel voor te veel
diverse noodzakelijke transities, zoals op het gebied van
banen – valt daar wat aan te doen?
energie, grondstoffen en voedsel – transities die extra relevant zijn voor Flevoland.
Ruim driekwart van de Flevolanders tussen de 15 en 75 jaar is inmiddels actief op de arbeidsmarkt; in dat opzicht
STRUCTURELE ARBEIDSTEKORTEN VRAGEN OM
zit er getalsmatig nog maar weinig rek in het regionale
STRUCTURELE OPLOSSINGEN
arbeidsaanbod. Wel zagen we dat het aantal gewerkte uren
Nagenoeg alle sectoren in Flevoland kampen met
door deeltijders kan stijgen, maar in de praktijk is dat lastig
personeelstekorten. Dit wordt mede veroorzaakt door de
te organiseren en vaak niet voldoende lonend voor de
demografische transitie, die ertoe leidt dat de bevolking
werknemer. Arbeidsmigratie kan arbeidstekorten tijdelijk
in toenemende mate vergrijst. Deze ontwikkeling, die
verminderen in sommige sectoren. Maar ook hier geldt: op
structureel van aard is, resulteert erin dat een steeds
langere termijn gaat dit niet helpen; meer arbeidsaanbod
kleiner deel van de bevolking werkt. Tegelijkertijd zorgt
zorgt namelijk voor meer economische activiteit en
een vergrijzende bevolking voor onder meer een stijgende
daardoor stijgt de vraag naar arbeid vanzelf weer mee.
vraag naar zorg. En ondertussen zal de bevolking blijven
Bovendien vergrijst de wereld om ons heen minstens
groeien wat leidt tot een hogere vraag binnen andere
zo snel.
(maatschappelijke) sectoren zoals politie, onderwijs en
22
Aan de andere kant verhoogt de krapte de noodzaak voor
klimaatneutraal energiesysteem, aanpassingen aan
bedrijven om arbeidsbesparende technologie te gebruiken
klimaatverandering, de verduurzaming van de landbouw,
dan wel te ontwikkelen – wat de arbeidsproductiviteit
de aanpak van het woningtekort en de overgang naar een
op den duur verhoogt. Maar voorwaarde om succesvol
circulaire economie. Al deze opgaven vergen ruimtelijke
te kunnen innoveren zijn werknemers die voldoende
ingrepen. En hoewel Flevoland over ogenschijnlijk oneindig
gekwalificeerd zijn. De regio komt dan ook nadrukkelijk in
veel ruimte beschikt, neemt ook de druk op de beschikbare
beeld waar het gaat om investeringen in de kwaliteit van
Flevolandse ruimte steeds meer toe. De verschillende
het regionale menselijk kapitaal, in de ontwikkeling van
claims concurreren om steeds beperktere beschikbare
passende kennis en vaardigheden en flexibiliteit om te
ruimte. Dit vraagt om weloverwogen keuzes en integrale
kunnen omgaan met continue verandering van werk. Het
oplossingen, waarbij goede regionale samenwerking en
draagt bij aan een cultuur waarin leren en ontwikkelen
afstemming essentieel zijn. Een grote opgave is de aanpak
de norm is, een belangrijke voorwaarde voor bedrijven
van het woningtekort. Net als elders in het land staat
om nu en in de toekomst te kunnen omgaan met de
Flevoland voor een uitdagende woningbouwopgave.
veranderende arbeidsmarkt en economie.
De bovengemiddelde bevolkingsgroei, de laatste jaren vooral het resultaat van toegenomen binnenlandse
23
BALANCEREN MET RUIMTE
migratie, weerspiegelt de toenemende populariteit van
We staan voor grote opgaven op het gebied van ruimte
Flevoland als woonplek. En de verwachting is dat de
en leefomgeving. Denk aan de transitie naar een
bevolkingsgroei in ieder geval tot 2050 zal aanhouden.
Maar met woningbouw alleen worden geen aantrekkelijke
voor milieu en omgeving (‘verdozing van het landschap’).
woonplekken en samenleving gecreëerd. De groei van
Het vraagt dan ook nadrukkelijk aandacht of en hoe
het inwonersaantal zal gepaard moeten gaan met
(toekomstige) grootschalige bedrijfsactiviteiten
ontwikkeling van voldoende ruimte voor economie, werk en
te plannen, te ontwikkelen en ruimtelijk in te passen
voorzieningen. Extra inwoners betekent onder andere meer
– met oog voor kwaliteit van de omgeving en milieu.
(verzorgende) bedrijvigheid en dienstverlening, en daarmee
Landschappelijke waarde en kwaliteit is immers een
ook meer banen. Zo’n 33 procent van de Flevolandse
cruciale vestigingsplaatsfactor voor bewoners, bezoekers
werkgelegenheid is te vinden op bedrijventerreinen, maar
én bedrijven.
we zien dat juist deze locaties van economische activiteit tegen hun ruimtelijke grenzen aanlopen. In de afgelopen tien jaar is de direct beschikbare grond op Flevoland bedrijventerreinen met ruim 40 procent afgenomen, wat het voor bedrijven op den duur lastiger maakt om een geschikte vestigingslocatie te vinden in Flevoland. Voor wat betreft grootschalige bedrijvigheid op bedrijventerreinen, zoals logistiek en distributie, past hierbij de kanttekening dat het de nodige negatieve effecten met zich meebrengt in de vorm van druk op de infrastructuur en nadelige effecten
24
OVER DE FLEVOLAND MONITOR 2024 De Flevoland Monitor 2024 beschrijft de stand en ontwikkeling van de economie en het leven anno 2024 in Flevoland. Dit is gedaan aan de hand van een uitgebreide selectie van cijfers en statistieken. De monitor heeft een verkennende en signalerende functie. Trends en ontwikkelingen worden in beeld gebracht en een indruk wordt gegeven van wat Flevoland kenmerkt en hoe het er sociaal- en ruimtelijk-economisch voor staat. De Flevoland Monitor is daarmee een instrument op basis waarvan de strategische dialoog fact-based gevoerd kan worden over het functioneren en toekomstgericht versterken van de regionale economie.
25 25
Deze tweede editie van de Flevoland Monitor geeft een
gevallen worden cijfers gepresenteerd die niet verder gaan
overzicht van betrouwbare en feitelijke informatie over de
dan 2021).1
regio, toegespitst op de thema’s brede welvaart, economie, bevolking & arbeidsmarkt en ruimte & duurzaamheid. De
De indicatoren in deze monitor zijn weloverwogen
betreffende cijfers en statistieken worden gepresenteerd
geselecteerd, maar vormen noodzakelijkerwijs een
voor het gebied van de zes Flevolandse gemeenten
selectie die geen antwoorden geeft op alle denkbare
– Almere, Dronten, Lelystad, Noordoostpolder, Urk,
vragen. Het neemt niet weg dat de monitor een rijk
Zeewolde – die samen de provincie Flevoland vormen.
palet aan inzichten geeft, waarmee de discussie over de
Daarbij wordt waar mogelijk de vergelijking met het
ontwikkeling van Flevoland met cijfermatig onderbouwde
Nederlands gemiddelde gemaakt; het geeft een indruk
kennis wordt gevoed.
van waar Flevoland staat ten opzichte van Nederland voor een bepaalde indicator. Een enkele keer worden, indien mogelijk en relevant, cijfers en statistieken gepresenteerd op het niveau van gemeenten om inzicht te krijgen in de variatie binnen de regio. Voor de data die gebruikt wordt, is 2023 doorgaans het meest recent beschikbare jaar. Soms lopen cijferreeksen niet verder dan 2022 (en in enkele
1
26 26
Sommige cijfers over voorgaande jaren zijn gewijzigd door nieuwe berekeningsmethodieken en wijzigingen tussen voorlopige en definitieve cijfers. Cijfers van eerdere jaren kunnen daardoor afwijken van wat in de voorgaande editie van de Flevoland Monitor gepubliceerd stond.
HOOFDSTUK 1
BREDE WELVAART
27
2
Dit hoofdstuk is verzorgd door Rogier Aalders, regionaal econoom bij RaboResearch.
2
BREDE WELVAART IN HET KORT
Dit drukken we uit in elf dimensies, die zijn gemeten middels een enquête onder ruim 500 Flevolanders.
Brede welvaart gaat over wat mensen van waarde vinden om het leven te leiden zoals ze dat zelf willen.
De brede welvaart is het hoogst in deelgebied Noordoostpolder & Urk, gemiddeld in Dronten & Zeewolde en in Almere en lager in Lelystad. Daaruit blijkt dat het niveau van de ervaren brede welvaart van Flevolanders stabiel en vergelijkbaar is met het landelijk gemiddelde.
28
Inzoomend op de onderliggende dimensies houdt de economie de ervaren brede welvaart overeind, maar in het sociale domein is achteruitgang te zien van de welvaart zoals de Flevolanders die ervaren.
Verschillen in ervaren brede welvaart zijn voor een belangrijk deel terug te voeren op persoonlijke situaties.
Naast de opleiding, het inkomen, de woonsituatie en de gezondheid, heeft het al dan niet hebben van een baan het grootste effect op iemands ervaren brede welvaart.
1.1 WAT IS BREDE WELVAART
is voor de mogelijkheden van mensen, dekt dit niet de hele lading. Om het leven te leiden zoals we dat willen, is meer
In dit onderdeel meten we de brede welvaart van de
nodig. Denk aan een goede gezondheid en veiligheid. Beide
inwoners van Flevoland. Hoe hoog is deze in vergelijking
zijn niet altijd eenvoudig uit te drukken in geld.
met Nederland en welke verschillen zien we tussen de deelgebieden en tussen groepen mensen binnen
Het concept brede welvaart houdt rekening met de
Flevoland? Maar eerst: wat is brede welvaart?
verschillende kanten waaruit onze welvaart bestaat. Hierin brengen we elf welvaartsdimensies samen:
Welvaart gaat over de mate waarin mensen de
gezondheid, milieu, persoonlijke ontwikkeling, (subjectief)
mogelijkheden hebben om het leven te leiden zoals ze dat
welzijn, inkomen, huisvesting, de balans tussen werk en
zelf willen en wat mensen van waarde vinden. Traditionele
privé, veiligheid, baanzekerheid, sociale contacten en
methoden om welvaart te meten, richten zich vooral op
maatschappelijke betrokkenheid (zie figuur 1.1).
de financiële kant ervan, zoals het besteedbaar inkomen en de omvang van de economie uitgedrukt in monetaire
De brede welvaartsbenadering gaat niet alleen over het
eenheden. Hoewel financiële welvaart inderdaad belangrijk
idee dat welvaart meerdere dimensies heeft. Het is ook belangrijk om de dimensies in samenhang te zien. Ze staan namelijk niet los van elkaar. Iemand die in de avonduren
29
FIGUUR 1.1 DE ELF DIMENTIES VAN BREDE WELVAART milieu inkomen
een opleiding volgt, ziet daarna mogelijk zijn baankansen en inkomen stijgen. Deze persoon kan daardoor wellicht een groter huis kopen in een veilige en schone
veiligheid
omgeving. Aan de andere kant gaat de extra tijd die de opleiding kost mogelijk ten koste van sociale contacten,
baanzekerheid
huisvesting
maatschappelijke betrokkenheid en mogelijk zelfs van de gezondheid. Op regionale of landelijke schaal betekent een groeiende economie vaak dat meer mensen aan het werk
persoonlijke ontwikkeling
subjectief welzijn
zijn. De baanzekerheid neemt toe en de inkomens stijgen. De keerzijde is dat de dimensie milieu vaak verslechtert. Brede welvaart krijgt in Nederland steeds meer voet aan de
gezondheid maatschappelijke betrokkenheid
grond als kader voor maatschappelijke keuzes. Niet alleen economische groei en werkgelegenheid worden belangrijk geacht, ook aspecten als gezondheid, veiligheid, milieu en huisvesting zijn belangrijk. Brede welvaart geeft hieraan
werk- pri vé balans
sociale contacten
Bron: RaboResearch, Universiteit Utrecht.
30
invulling via de integrale benadering waarbij rekening
wordt gehouden met verschillende welvaartsdimensies.
welvaart op een schaal van één tot en met zeven aan
Dit betekent dat we met ons ruimtelijk, sociaal en
te laten geven in hoeverre ze over voldoende welvaart
economisch beleid oog hebben voor de manier waarop
beschikken. De antwoorden worden voor elke respondent
de welvaartsdimensies elkaar versterken of elkaar
gemiddeld en vertaald naar een integrale score tussen
tegenwerken: brede welvaart biedt hiervoor het kader om
0 en 1. Deze scores worden vervolgens gemiddeld om
het betreffende beleid te toetsen.
te komen tot de totale brede welvaart van (groepen) mensen.4
1.2 METEN (ERVAREN) BREDE WELVAART Elk jaar vullen ongeveer 240 tot 280 Flevolanders de Om brede welvaart te meten, voert RaboResearch sinds
enquête in. Dat zijn er voldoende om de ontwikkeling
2019 jaarlijks in de zomer een enquête uit onder ruim
van de ervaren brede welvaart te berekenen. Ongeveer
10.000 Nederlanders. In die enquête vragen we hen om
de helft van de respondenten komt uit Almere, een
hun welvaart op de elf brede welvaartsdimensies te
kwart uit Lelystad en een kwart uit Dronten, Zeewolde,
waarderen (zie figuur 1.2). Aangezien deze cijfers via een
Noordoostpolder en Urk samen. Om op een zo laag mogelijk
enquête zijn uitgevraagd, hebben we het feitelijk over de
ruimtelijk schaalniveau uitspraken te kunnen doen over
ervaren brede welvaart van de respondenten. De scores
het niveau van brede welvaart, zijn de respondenten
op de onderliggende dimensies construeren we door
uit de verschillende jaren samengevoegd. Dit geeft een
respondenten op ieder van de elf dimensies van brede
totaal van 1.285 respondenten. Een deel van hen vulde
3
In samenwerking met Universiteit Utrecht ontwikkelde RaboResearch ook de Brede Welvaartsindicator (BWI). De BWI is voor een groot deel gebaseerd op objectieve data, maar is minder actueel en geeft niet de mogelijkheid om vergelijkingen te maken tussen groepen mensen zoals we dat met de enquêtegegevens kunnen. Zie onder andere: https://economie.rabobank.com/publicaties/2021/maart/laat-herstel-brede-welvaart-niet-weer-tien-jaar-duren/. 4 Zie ook dit artikel over verschillende methoden om brede welvaart te meten: https://www.mejudice.nl/artikelen/detail/aandacht-voor-brede-welvaart-vraagt-nieuwe-kijk-op-beleidsindicatoren. 3
31
FIGUUR 1.2 ELF ENQUÊTEVRAGEN OVER BREDE WELVAART
Dimensie
Op een schaal van 1 t/m 7, in hoeverre...
1
Subjectief welzijn
...ben je gelukkig?
2
Veiligheid
...leef je in veiligheid?
3
Persoonlijke ontwikkeling
...volg je een cursus, training of opleiding?
4
Huisvesting
...woon je in een voor jou geschikte woning?
5
Milieu
...woon je in een schoon milieu?
6
Gezondheid
...ben je gezond?
7
Inkomen
...heb je voldoende inkomen?
8 Baanzekerheid
...ben je verzekerd van een baan?
9 Werk- privébalans
...zijn jou werk en privé activiteiten in balans?
10 Sociale contacten
...onderhoud je bevredigende sociale relaties?
11 Maatschappelijke betrokkenheid
...heb je invloed op jouw leefomgeving?
Bron: RaboResearch.
32
de enquête in meerdere jaren in. Als we uitgaan van
ontwikkelingen te zijn: in 2019 en 2020 iets lager en in
unieke respondenten, blijven er 566 over voor de analyse.
2021 en 2022 iets hoger dan de landelijke score, maar deze
Daarvan wonen 294 mensen in Almere, 121 in Lelystad, 92
verschillen zijn statistisch niet significant (zie tekstkader
in Dronten en Zeewolde samen en 59 in Noordoostpolder
‘Foutmarges’).
en Urk samen.5 Deze aantallen geven de mogelijkheid om voor deze gebieden uitspraken te doen over het niveau
De verschillen in de ervaren brede welvaart tussen
van de ervaren brede welvaart en de onderliggende
provincies variëren van 0,67 tot 0,69 en zijn dus zeer
dimensies. Voor Flevoland als geheel kunnen we, naast
beperkt. Op dat niveau worden alle positieve en negatieve
de ontwikkeling, ook uitspraken doen over het brede
scores dusdanig gemiddeld, dat weinig verschillen
welvaartsniveau van verschillende groepen mensen.
overblijven. Zoals hierna blijkt, zien we grotere verschillen als we naar de onderliggende dimensies kijken, inzoomen
1.3 BREDE WELVAART IN FLEVOLAND
op gemeenten en onderscheid maken tussen groepen mensen.
STABIELE EN GEMIDDELDE BREDE WELVAART, MAAR WEL ONTWIKKELINGEN OP DIMENSIES Het niveau van de ervaren brede welvaart in Flevoland is vrij stabiel en vergelijkbaar met Nederland als geheel (zie figuur 1.3). Door de jaren heen lijken er wel kleine
5
33
In Urk en Zeewolde vulden respectievelijk 8 en 34 mensen de enquête in. Dat zijn er te weinig om uitspraken te doen op dat niveau. Daarom zijn die gemeenten in de analyse samengevoegd met respectievelijk Noordoostpolder en Dronten.
FIGUUR 1.3 NIVEAU VAN BREDE WELVAART, FLEVOLAND EN NEDERLAND 0,8
0,7
0,6
0,5
0,4 2019 Flevoland
2020
2021
2022
Nederland
Noot: om de verschillen tussen Flevoland en Nederland en tussen de jaren beter zichtbaar te maken, begint de y-as niet bij 0,0 maar bij 0,4. Bron: RaboResearch. 34
2023
FOUTMARGES De balken in figuur 1.3 geven de gemiddelde scores weer
welvaart in die gebieden of jaren statistisch niet
van de ervaren brede welvaart van de respondenten
ignificant van elkaar verschilt. Overlappen de foutmarges
in die gebieden, gewogen voor een aantal kenmerken
niet, dan verschilt de ervaren brede welvaart tussen
(geslacht, leeftijd en opleiding). Door deze weging geven
gebieden statistisch wel significant.
deze gemiddelden zo goed mogelijk de gemiddelde brede welvaart van de hele bevolking weer. Hierin zitten echter foutmarges die worden weergegeven met de verticale lijnen in de betreffende staven. De lijnen geven de bandbreedte weer waarbinnen de ervaren brede welvaart van de totale bevolking in een gebied ligt met een betrouwbaarheid van 95 procent. Het aantal respondenten per gebied hangt samen met de omvang van de foutmarge: hoe meer mensen hebben deelgenomen aan de enquête, hoe kleiner de foutmarge. Wanneer de foutmarges van twee gebieden of twee jaren overlappen, concluderen we dat de gemiddelde brede
35
Hoewel de totale ervaren brede welvaart tussen 2019
domein zien we duidelijk achteruitgang van de welvaart
en 2023 dus nauwelijks is veranderd noch afwijkt van
zoals de Flevolanders die zelf ervaren.
Nederland, zien we wel degelijk verschillen op het niveau van de dimensies (figuur 1.4). In de figuur is de
Hier zijn allerlei nuanceringen bij te maken. Zo zien we
ervaren welvaart in Flevoland in 2023 voor elke dimensie
de positieve ontwikkeling van de dimensies inkomen en
vergeleken met Nederland en met 2019. Daaruit blijkt
baanzekerheid ook in Nederland als geheel, maar maakt
dat de dimensies inkomen, persoonlijke ontwikkeling
Flevoland een bijzondere sprong op het gebied van
en in mindere mate baanzekerheid, huisvesting en
persoonlijke ontwikkeling. Bezien vanuit een inclusievere
werk-privébalans positief bijdragen aan de ervaren
arbeidsmarkt is dat een welkome ontwikkeling. De lagere
brede welvaartsontwikkeling en dat de Flevolanders er
maatschappelijke betrokkenheid zien we ook elders in
op de dimensies veiligheid, subjectief welzijn (geluk),
het land, maar de daling van de dimensies veiligheid en
gezondheid, sociale contacten en maatschappelijke
subjectief welzijn zijn in Flevoland wel groter dan landelijk.
betrokkenheid minder goed voorstaan. Met andere
De dimensie sociale contacten beweegt zelfs de andere
woorden, parallel aan de hoge economische groei in de
kant op. En hoewel de dimensies huisvesting en werk-
afgelopen jaren en de daarmee gepaard gaande krapte
privébalans zijn verbeterd, liggen ze nog steeds ruim onder
op de arbeidsmarkt, houden de economische dimensies
het landelijke niveau.
de ervaren brede welvaart overeind, maar in het sociale
36
FIGUUR 1.4 NIVEAU VAN ERVAREN BREDE WELVAARTSDIMENSIES, FLEVOLAND EN NEDERLAND 0,9 0,8 0,7 0,6 0,5
37
on tw .
Pe r
so
on
lij ke
ch
.b et r.
ei d M aa ts
ze ke rh
la
an
Ba
riv éb a kp
W er Flevoland 2019
ns
ei d dh
eu Ge zo n
ili
ct co nt a
le ia
Nederland 2023
M
en
jn zi ie fw el
ec t bj Su
Flevoland 2023
So c
ko m en In
g sv es ti n ui
H
Ve ili
gh
ei d
0,4
Nederland 2019
Noot: om de verschillen tussen Flevoland en Nederland en tussen de jaren beter zichtbaar te maken, begint de y-as niet bij 0,0 maar bij 0,4. Bron: RaboResearch.
HOGERE ERVAREN BREDE WELVAART IN
over het algemeen lager is dan in de buitengebieden.
DE BUITENGEBIEDEN
Echter, net als in figuur 1.3 blijkt dat deze verschillen
Naast verschillen op de elf welvaartsdimensies zien we
statistisch niet significant zijn.
ook verschillen als we inzoomen op de zes gemeenten. Om de ervaren brede welvaart op dat niveau te analyseren,
Als we verder inzoomen op de scores van de deelgebieden
zijn jaarlijks niet voldoende deelnemers aan de enquête
op de elf dimensies, valt op dat Noordoostpolder & Urk de
beschikbaar. Daarom zijn de vijf jaren samengevoegd.
hogere score, op baanzekerheid na, aan alle dimensies
Voor de gemeenten Dronten, Zeewolde, Noordoostpolder
kan toeschrijven. Vooral subjectief welzijn, persoonlijke
en Urk zijn ook dan nog te weinig respondenten. Om die
ontwikkeling en inkomen vallen daar op. Dronten &
reden zijn de gemeenten Dronten en Zeewolde en de
Zeewolde en Almere schommelen rond het gemiddelde
Noordoostpolder en Urk samengevoegd tot twee gebieden
en hebben ook op de dimensies geen grote uitschieters.
(zie figuur 1.5).
Alleen de dimensie milieu in Dronten & Zeewolde valt enigszins op. In Lelystad komt de lagere ervaren brede
38
De figuur laat zien dat er verschillen lijken te zijn tussen
welvaart vooral door baanzekerheid. Zoals we vaker
de deelgebieden en dat deze met 4 procentpunt (het
zien in steden, is de werkloosheid in Lelystad hoger dan
verschil tussen Noordoostpolder & Urk en Lelystad) ook
gemiddeld in Nederland. Bovendien hebben relatief veel
noemenswaardig zijn. Dit is conform conclusies uit andere
mensen daar een flexibel arbeidscontract, een tweede
onderzoeken waaruit blijkt dat de brede welvaart in steden
verklaring voor een lagere baanzekerheid.
FIGUUR 1.5 NIVEAU VAN BREDE WELVAART, REGIONAAL VERGELEKEN 0,8
0,7
0,6
0,5
0,4 Noordoostpolder & Urk
Dronten & Zeewolde
Flevoland
Nederland
Almere
Noot: om de verschillen tussen de gebieden beter zichtbaar te maken, begint de y-as niet bij 0,0 maar bij 0,4. Bron: RaboResearch. 39
Lelystad
FIGUUR 1.6 BIJDRAGE VAN DE DIMENSIES AAN DE TOTALE ERVAREN BREDE WELVAART PER DEELGEBIED 0,04 0,03 0,02 0,01 0,00 -0,01 -0,02 Noordoostpolder & Urk
Flevoland
Almere
Lelystad
Subjectief Welzijn
Veiligheid
Persoonlijke ontwikkeling
Huisvesting
Milieu
Gezondheid
Inkomen
Baanzekerheid
Werk-privébalans
Sociale contacten
Maatsch. betrokkenheid
Totaal
Bron: RaboResearch. 40
Dronten & Zeewolde
1.4 BREDE WELVAARTSCORES ONTRAFELD VERKLARINGEN VOOR VERSCHILLEN IN BREDE WELVAART Zoals gezegd is bij de berekening van de scores een
en het stap voor stap toevoegen van factoren aan het
weging toegepast op basis van de kenmerken geslacht,
regressiemodel kunnen we het effect van al die factoren
leeftijd en opleiding. Als bijvoorbeeld relatief veel ouderen
berekenen en nagaan in hoeverre het woonachtig zijn in
de enquête invullen, dan krijgen zij een lager gewicht om
Flevoland daaraan toevoegt.
voor die oververtegenwoordiging te corrigeren. Met deze methode geeft de score zo goed mogelijk de gemiddelde
Figuur 1.7 toont de uitkomsten van de analyse in de vorm
ervaren brede welvaart van de bevolking weer.
van vier regressiemodellen. Bij elk model worden mogelijke verklarende factoren toegevoegd. Als we alleen de
41
Een volgende stap is het zoeken van verklaringen voor
woonlocatie meenemen (model 1), dan blijkt dat Almere &
de scores van de deelgebieden. Afgezien van de brede
Lelystad als woonlocatie een significant negatief effect en
welvaart voor Flevoland weten we bijvoorbeeld dat
de overige vier gemeenten een significant positief effect
iemands werkstatus van grote invloed is op de ervaren
hebben op de brede welvaart van de inwoners. Als we daar
brede welvaart. Door middel van een regressieanalyse
een aantal kenmerken van mensen als verklarende factoren
aan toevoegen (model 2), blijft dat effect van de woonlocatie overeind. Oftewel, hoewel zaken als werkstatus, opleiding, inkomen, woonsituatie en gezondheid allemaal een deel van verschillen in de ervaren brede welvaart tussen mensen verklaren, maakt het óók uit of ze in Almere & Lelystad of de vier andere gemeenten wonen. Voegen we als derde stap nog een aantal controlevariabelen toe (model 3), dan is het effect van wonen in Almere & Lelystad niet meer significant, maar dat van wonen in de Flevolandse buitengebieden wel. Dit betekent dat het negatieve effect van Almere & Lelystad (deels) verklaard wordt door de samenstelling van de bevolking, maar dat er in de andere vier gemeenten een positief effect van de omgeving overblijft. Dat effect zit ‘m deels in het meer landelijke karakter van die gemeenten. Als we namelijk als laatste stap de stedelijkheid van de omgeving toevoegen (model 4), neemt de significantie van het effect van de buitengebieden af.
42
FIGUUR 1.7.1 UITKOMSTEN REGRESSIEANALYSE Verklarende variabelen
Brede welvaart Model 1
Model 2
Model 3
Model 4
Almere & Lelystad
-0,012**
-0,013**
-0,008
-0,007
Overige gemeenten
0.026***
0.034***
0.023**
0.018*
Niet werkend
0.091***
0.038***
0.038***
Werknemer
0.130***
0.103***
0.103***
Ondernemer
0.149***
0.107***
0.107***
0.013***
0.017***
0.018***
Modaal
0.029***
0.019***
0.019***
Boven modaal
0.052***
0.036***
0.037***
Gebied (t.o.v. overig Nederland)
Werkstatus (t.o.v. werkloos)
Opleiding (t.o.v. geen hbo/wo) Wel hbo/wo Inkomen (t.o.v. beneden modaal)
*** p<0.01, ** p<0.05, * p<0.1 Bron: RaboResearch. 43
FIGUUR 1.7.2 UITKOMSTEN REGRESSIEANALYSE Verklarende variabelen
Brede welvaart Model 1
Model 2
Model 3
Model 4
Sociale huur
-0.055***
-0.037***
-0.036***
Particuliere huur
-0.047***
-0.035***
-0.033***
-0.077***
-0.038***
-0.038***
Woonsituatie
Gezondheid Wel chronologische beperking Controlevariabelen Gemoedstoestand
Nee
Nee
Ja
Ja
Gender
Nee
Nee
Ja
Ja
Leeftijd
Nee
Nee
Ja
Ja
Huishoudensamenstelling
Nee
Nee
Ja
Ja
Jaar
Nee
Nee
Ja
Ja
Stedelijkheid
Nee
Nee
Nee
Ja
*** p<0.01, ** p<0.05, * p<0.1 Bron: RaboResearch. 44
BREDE WELVAART IS ONGELIJK VERDEELD TUSSEN BEVOLKINGSGROEPEN Figuur 1.7 toont dat verschillen in ervaren brede
in brede welvaart tussen de gemiddelde werknemer en
welvaart voor een belangrijk deel zijn terug te voeren
de gemiddelde werkloze in Flevoland 10 procentpunt.
op persoonlijke situaties. Als iemand werkloos is, geen
Wat dus niet is toe te schrijven aan bijvoorbeeld het
hbo/wo opleiding heeft, een beneden modaal inkomen
hogere inkomen van een werknemer, daar is immers voor
heeft, in een sociale huurwoning woont en/of een
gecorrigeerd. Ook de andere kenmerken laten duidelijke
gezondheidsbeperking heeft, dan is er een grotere kans
verschillen zien, al zijn deze wel kleiner.
op een lagere brede welvaart. Wanneer deze persoonlijke situaties zich stapelen, is die kans nog groter. Figuur 1.8 toont de verschillen op deze terreinen voor de Flevolandse bevolking, waarbij voor elke situatie is gecorrigeerd voor de andere kenmerken, alsook de persoonskenmerken geslacht, leeftijd en huishoudsamenstelling. Van deze persoonlijke situaties heeft werkstatus dus ook in Flevoland het grootste effect op de ervaren brede welvaart. Zo bedraagt het verschil
45
FIGUUR 1.8 BREDE WELVAART NAAR PERSOONLIJKE KENMERKEN, FLEVOLAND 0,8
0,7
0,6
0,5
0,4
Werkloos Werknemer
Werkstatus
Geen HBO/WO
Wel HBO/WO
Opleiding
Onder modaal
Boven modaal
Inkomen
Soc. huur
Koop
Woning
Beperking
Gezondheid
Noot: om de verschillen tussen de kenmerken beter zichtbaar te maken, begint de y-as niet bij 0,0 maar bij 0,4. Bron: RaboResearch. 46
Gezond
AANKNOPINGSPUNTEN VOOR BELEID De uitkomsten van de enquête laten zien dat de brede
nu beter scoort dan Nederland als geheel, maar het is nog
welvaart van de bevolking verschilt tussen gebieden, maar
steeds de dimensie met de laagste score. Op het gebied
dat die verschillen voor een belangrijk deel zijn terug te
van veiligheid scoort Flevoland lager dan in 2019, maar
voeren op persoonskenmerken en persoonlijke situaties.
nog steeds vergelijkbaar met Nederland en veiligheid krijgt
De verschillen tussen groepen mensen zoals weergegeven
de hoogste score van de elf dimensies. Welke dimensies
in figuur 1.8 zien we overal in Nederland.
aandacht moeten krijgen in het provinciale en lokale beleid, is dus een politieke keuze.
Regionale omstandigheden hebben invloed op individuele omstandigheden. Daarom is gebiedsspecifiek beleid
Toch, als we alles bij elkaar beschouwen, is wel duidelijk
gericht op doelgroepen belangrijk voor het verhogen van
dat de economische dimensies (inkomen, baanzekerheid
brede welvaart van groepen mensen. Figuur 1.4 geeft
en persoonlijke ontwikkeling) er nu een stuk beter
een aanzet waar de focus van het beleid hieromtrent in
voorstaan dan in 2019, terwijl Flevoland op de meer
Flevoland moet komen te liggen. Daaruit blijkt op welke
sociale dimensies (sociale contacten, maatschappelijke
dimensie Flevoland hoog en laag scoort, hoe de scores
betrokkenheid, subjectief welzijn en gezondheid)
zich verhouden tot Nederland en hoe de scores de
achteruitgang boekte. Het sociale domein verdient daarom
afgelopen jaren zijn veranderd. Ter illustratie: de dimensie
wellicht extra aandacht.
persoonlijke ontwikkeling is verbeterd, waardoor Flevoland
47
NASIMA EL BACHIRI
‘WEES DANKBAAR VOOR WAT JE HEBT!' ‘Waar wil jij staan over 5 jaar? Deze vraag wordt vaak
geen ondernemers om me heen. Totdat ik bij een jonge
gesteld aan jonge ondernemers die ik spreek. Mijn
ondernemer ging werken en bij mezelf dacht, dit kan
antwoord? Het geeft niet als je hier geen antwoord op
ik ook.’
hebt. Bekijk het op de korte termijn, per jaar. Bepaal subdoelen en doorbreek patronen. En vooral: wees
KWESTIE VAN DOEN
dankbaar voor wat je hebt.’ Dit zegt Nasima el Bachiri,
‘Ik startte een schoonmaakbedrijf. Hoe? Nou, gewoon
eigenaar van vijf bedrijven, coach én moeder van vijf
door het te doen. Mijn bedrijf breidde uit. Doordat ik zelf
kinderen.
jarenlang naast mijn studie onder andere als schoonmaker had gewerkt, kende ik alle ins en outs. En ook nu het bedrijf
48
De Almeerse Nasima begon in 2000 met B Flex Cleaning.
meer dan 100 medewerkers telt, ben ik gewoon één van
Inmiddels runt ze nog vier bedrijven: B Flex Jobs, La Novia
hen. Ik heb een eigen kantoor, maar ik zit er bijna nooit’,
Boutique, Flevo Timmerfabriek en Boutique Desk. ‘Ik had
lacht ze. Ik zit liever bij mijn collega’s. ‘Vaak komen dingen
als kind al de drang om onafhankelijk te zijn. Een eigen
op mijn pad. Zoals de overname van een timmerfabriek in
bedrijf starten was een ver-van-mijn-bedshow, ik had
coronatijd. De werkzaamheden in de schoonmaak
(we werken veel voor de horeca en hotels) lagen nagenoeg stil. Tja, en dan begint het te kriebelen. De overname van een timmerfabriek kwam op mijn pad via een curator. Soms voel je dat je een kans moet grijpen’, zegt ze.
'EEN GOUDVIS IN EEN KOM GROEIT NIET.'
49
STERKE VROUWEN
KLEINE SUCCESSEN
Nasima werd in 2019 uitgeroepen tot Flevolandse
‘Aan jonge ondernemers wordt altijd geleerd dat het
Zakenvrouw en is regelmatig in de media te zien en te
belangrijk is om lange termijn doelen te hebben en vooruit
horen. ‘Na een interview op tv krijg ik vaak berichtjes van
te kijken. Maar hoe doe je dat in deze wereld? Ik probeer
vrouwen, die vragen: “Hoe doe je dat?” Ik vertel ze dan dat
hen vooral mee te geven dat het draait om het behalen van
een groot gezin combineren met ondernemerschap écht
kleine successen. Daar is lef voor nodig. Durf uit je eigen
kan! Wij vrouwen zijn sterk. Veel sterker vaak dan we vaak
cirkel te stappen!’
denken.’ ‘Een goudvis in een kom groeit niet. Pas als je hem overzet Ook jongeren zijn benieuwd naar haar
naar een ruimer aquarium wordt hij groter. Zo geldt dat ook
ondernemersverhaal. ‘Door gesprekken met jonge
voor mensen. Ontdek de kracht in jezelf. Wees dankbaar en
ondernemers, merk ik dat veel van hen worstelen met
kijk naar wat je wél hebt in plaats van wat je niet hebt.’
de onzekere wereld waarin we leven. Macht, oorlogen en social media zijn best bepalend in de levens van onze jongeren. Ik praat hier thuis dan ook regelmatig over met mijn kinderen.’
50
HOOFDSTUK 2
ECONOMIE
51
ECONOMIE IN HET KORT
In termen van toegevoegde waarde zijn Groot-en detailhandel, Overige zakelijke dienstverlening en Industrie de grootste sectoren.
213.180 banen telde Flevoland in 2023. +3,8% t.o.v. 2022
0,9%
56.270
is de Flevolandse economie (brp) gegroeid in 2023.
vestigingen van bedrijven en instellingen telde Flevoland in 2023.
0,1% in Nederland
De gemiddelde arbeidsproductiviteit in Flevoland ligt structureel lager dan in Nederland als geheel. 8,7% onder het landelijk gemiddelde in 2022
52
+8,5% t.o.v. 2022
Bij elkaar 45% van de totale toegevoegde waarde
42.650 eenmanszaken telde Flevoland in 2023. +12% t.o.v. 2022
De grootste sectoren qua werkgelegenheid zijn Grooten detailhandel, Gezondheidsen welzijnszorg en Overige zakelijke dienstverlening. Bij elkaar goed voor 45% van de Flevolandse werkgelegenheid
2.1 BRUTO REGIONAAL PRODUCT EN ARBEIDSPRODUCTIVITEIT De omvang en ontwikkeling van het bruto regionaal product (brp) en de arbeidsproductiviteit zijn veelgebruikte maten om uitdrukking te geven aan de kracht van een regionale economie. Het zijn kengetallen die vaak gebruikt worden om het algeheel economisch presteren van regio’s (en landen) met elkaar te vergelijken. ECONOMIE KOELT AF, MAAR GROEIT NOG IETS HARDER DAN LANDELIJK De economische groei vertraagt. Na de stevige groei in 2021 en 2022, die in belangrijke mate inhaalgroei (en dus tijdelijk) was na corona, laat de economie in 2023 een flinke afkoeling zien. Zo bedroeg op jaarbasis voor 2022 de groei van het bruto regionaal product (brp) van Flevoland 4,3 procent. Het liep daarmee in de pas met groei van het
53
FIGUUR 2.1 ECONOMISCHE GROEI, FLEVOLAND EN NEDERLAND Volumemutaties t.o.v. voorgaande jaar van het brp en bbp in %; 2011–2023 8% 7% 6% 5% 4% 3% 2% 1%
-2% -3% -4% -5% Flevoland
Nederland
* Voorlopige cijfers. Bron: CBS, 2024 (bewerking: Hogeschool Windesheim, Kenniscentrum Technologie). 54
* 23
*
20
22 20
21 20
20 20
19 20
18 20
17 20
16 20
15 20
14 20
13 20
12 20
20
-1%
11
0%
bruto binnenlands product (bbp) die eveneens 4,3 procent bedroeg. Maar voor heel 2023 blijkt de groei aanzienlijk lager uit te vallen. In Flevoland was de groei 0,9 procent. Landelijk was de groei – van het bruto binnenlands product (bbp) – gemiddeld genomen nog lager: 0,1 procent. Voor 2024 heeft het Centraal Planbureau (CPB) geraamd dat de landelijke economie weer aantrekt; het bbp groeit naar verwachting met 1,1 procent (en in 2025 met 1,6 procent). De Rijksoverheid blijft naar alle waarschijnlijkheid expansief beleid voeren. Zo zullen hogere uitgaven aan onder andere zorg en defensie, en meer investeringen in bijvoorbeeld infrastructuur, een belangrijke bijdrage leveren aan de groei. Daarnaast zal de koopkracht van huishoudens zich stevig herstellen. De inflatie neemt af en de verwachting is dat de krappe arbeidsmarkt, hogere lonen en inkomensondersteunende maatregelen van de overheid de koopkracht verder stimuleren.6