D05 02 Werelderfgoed Schokland managementplan 2020-2028 bijlagen.pdf
Tekst van het document
MANAGEMENTPLAN WERELDERFGOED SCHOKLAND EN OMGEVING 2020-2028 BIJLAGENRAPPORT
Managementplan 2020-2028 Werelderfgoed Schokland en omgeving
Inhoud
van dit bijlagenrapport 1. Retrospective statement of Outstanding Universal Values 2. Oranisatie 3. Opgaven 2020 - 2028 3.1 Opgaven per thema 3.2 Duurzaamheid 3.3 Calamiteiten 3.4 Reguliere rapportages UNESCO 4. Financiën 5. Wettelijke en beleidsmatige kaders 6. Terugkijk opgaven managementplan 2014 - 2019
Bijlagenrapport • 2
Managementplan 2020-2028 Werelderfgoed Schokland en omgeving
06 10 18 35 35 35 38 44 49
Bijlagenrapport • 3
Retrospective statement of Outstanding Universal Values
Bijlagenrapport • 4
Managementplan 2020-2028 Werelderfgoed Schokland en omgeving
Bijlagenrapport • 5
1. Retrospective
recent system of land division of the polder, and the green areas along the edge of the island. Without an appropriate management regime, dehydration and modern agriculture could threaten the area and cause damage to the archaeological deposits.
Statement of Outstanding Universal Value
Property State Party Id. N° Date of inscription
T
The authenticity of the site resides in its very existence. The nomination dossier was subtitled “symbol of the Dutch battle against water,” an apt description of Schokland and its authenticity. There are at least 152 sites in and around Schokland where the remains of prehistoric settlements, dykes and terps have been discovered.
Schokland and Surroundings Netherlands 739 1995
he struggle of the people of the Netherlands against water has endured, for more than six thousand years, and still continues today; without constant vigilance, more than half the present area of the country would be entirely submerged or subject to periodic inundation. Schokland was a peninsula that by the fifteenth century had become an island. Occupied and then abandoned as the sea encroached, it had to be evacuated in 1859. Following the impoldering of the Zuider Zee, however, it has formed part of the land reclaimed from the sea since the 1940s. Schokland has vestiges of human habitation going back to prehistoric times. It symbolizes the heroic, age-old struggle of the people of the Netherlands against the encroachment of the water. As a result of the colossal reclamation programme that began in the early years of the 20th century, Schokland and the settlement mounds and other human interventions that surround it stand as mute testimony to the skill and fortitude of the Dutch people in the face of this never-ceasing natural threat. The contours of the former island of Schokland above the flat lands of the reclaimed Noordoostpolder are still easy to trace in the topography within the former island — there are four large village terps, all of them protected archaeological sites. A fifth such site includes traces of Neolithic, Bronze Age and Iron Age settlements.
The remains of dykes and terps located outside the present island reflect the former contours of the island and the land that has been lost over the course of time. Also located outside the present island, but within the boundaries of the World Heritage property, are more than 160 archaeological sites with remnants of prehistoric occupation. A church and church ruins, residential and commercial buildings, barns, a former harbour, and land division patterns (both old and new) go to complete the story of Schokland.
Bijlagenrapport • 6
Authenticity
The area provides exceptional evidence of a cultural tradition of island-dwellers threatened by the water and ultimately evacuated; the first residents on the land reclaimed from the sea cultivated and developed that new land. The area is an exceptional example of a traditional type of settlement and land use that is representative of cultures, primarily when these have become vulnerable due to the influence of irreversible change. Criterion (iii): Schokland and its surroundings preserve the last surviving evidence of a prehistoric and early historic society that had adapted to the precarious life of wetland settlements under the constant threat of temporary or permanent incursions by the sea. Criterion (v): Schokland is included in the agricultural landscape that was created as a result of the reclamation of the former Zuider Zee, part of the never-ceasing struggle of the people of the Netherlands against the water and one of the greatest and most visionary human achievements of the twentieth century. The history of this region is excellently represented in this small area, with its settlements, cemeteries, terps, dykes and parcel systems.
Integrity
Despite having been part of the new man-made landscape since 1942, as an inland island used for large-scale agriculture, the contours of the former island are still clearly visible, with heritage remnants such as dykes and terps. The whole island and its immediate surroundings are included in the World Heritage property. Vestiges of all phases of the settlement history of Schokland are clearly recognizable: the traces of prehistoric settlement in the ground, the four terps on the eastern side of the island, the buildings on the island itself, the characteristic
Together, these reflect the former contours of the island, the land that has been lost over the course of time and due to the living conditions over a period of 6000 years. The island itself is still entirely authentic. Vestiges of the earlier buildings on the former island remain in the form of the Dutch Reformed church and the adjoining minister’s house (1834) and a much-restored boathouse for an iceboat in Middelbuurt. All the other buildings were demolished after the evacuation in 1859. The wooden buildings in Middelbuurt housing the Schokland Museum, are replicas of buildings and barns in the traditional Zuider Zee style from about 1980. In Oud-Emmeloord, the lighthouse keeper’s house (1882) and the foghorn house (about 1921) have been preserved. Some of the surviving features have been reconstructed, for example the harbour basin in Oud-Emmeloord with its jetties and ice aprons, the pile walls in Middelbuurt, and the foundations of the old beacon at the terp at the southern extremity. Sections of the foundations of the churches at the southern extremity have been restored. The church in Middelbuurt has been fully restored and given (nonoriginal) furnishings. A specialized company restored the church ruins using original materials. The harbours, the breakwater, and the lighthouse have been reconstructed according to the currently applicable legislation.
Protection and management requirements
Schokland and Surroundings comprises five protected national archaeological sites (four terps and an area with traces of prehistoric settlement) and five listed buildings, namely the lighthouse keeper’s house and the foghorn at the Oud-Emmeloord terp at the northernmost point, the former Dutch Reformed church and the boathouse for an iceboat in Middelbuurt, and a ruined church at the
southernmost point of the former island. Since 2002, a hydrological buffer zone has been constructed on the east side of the island so as to prevent subsidence of the island and damage to the archaeological record in the soil due to groundwater depletion. The government has also bought up more than 200 hectares of agricultural land and terminated production there. The municipality of Noordoostpolder became the site holder in 2010. Actual management, based on a management plan, is in the hands of the Flevo Landscape Foundation [Stichting Flevolandschap] and the municipality of Noordoostpolder. Besides management by the Flevo Landscape Foundation and the municipality (together some 500 hectares), the area is also used by the owners and tenants of agricultural land. In all cases, this use is intended to preserve the various features but at the same time to generate economic returns. The management plan is the result of specific agreements and administrative measures. The plan comprises specific tasks and responsibilities regarding preservation, management, and access of/to the Schokland World Heritage property and its surroundings. The management plan also makes clear the division of roles for these parties regarding management and preservation.
Omvang Werelderfgoed Schokland en omgeving en kavelnummers
Beschermde monumenten binnen Werelderfgoed Schokland en omgeving
The management plan is therefore a widely supported document which presents a shared view of the area and serves to unite all the parties involved, regarding concrete activities, organization and finances. It also provides an integration framework for assessing the implementation of projects and ideas. One of the most important projects for the parties involved concerns the continued monitoring of the state of conservation of archaeological sites in the area surrounding the former island. Due to soil subsidence there is a strained relationship between agricultural use of the land and the conservation of the archaeological remnants. Since 2012, all parties strive to define a second hydrological buffer zone at the southern tip of the former island, involving another 200 hectares of land. The Dutch government intends to designate the World Heritage property Schokland and Surroundings as a protected conservation area under the 1988 Monuments and Historic Buildings Act [Monumentenwet 1988].
Managementplan 2020-2028 Werelderfgoed Schokland en omgeving
Bijlagenrapport • 7
Organisatie
Bijlagenrapport • 8
Managementplan 2020-2028 Werelderfgoed Schokland en omgeving
Bijlagenrapport • 9
2. Organisatie
D
e bescherming, versterking en ontwikkeling en daarmee het behoud van het Werelderfgoed vraagt om een integrale benadering. De gebiedspartners moeten hun belangen, taken en verantwoordelijkheden dan ook goed op elkaar afstemmen en rekening houden met bestaande beleidsvoornemens.
Convenant Schokland en het Managementplan
De verschillende betrokken organisaties hebben in 2009 hun samenwerking vastgelegd in het Convenant Schokland. Ze hebben hiermee gezamenlijk afspraken gemaakt voor het samenwerken en het nemen van noodzakelijke maatregelen voor het beschermen, instandhouden en het ontwikkelen van het Werelderfgoed Schokland en zijn omgeving. De volgende UNESCO-doelen staan centraal: a. h et Werelderfgoed Schokland beschermen en in stand houden, versterken en ontwikkelen van de cultuurhistorische, landschappelijke en natuurwaarden van Schokland en zijn omgeving; b. h et vergroten van zijn herkenbaarheid als Werelderfgoed en het vermeerderen van zijn publieke bekendheid; c. het versterken van de lokale economie van Schokland en zijn omgeving door het verhelderen van de toekomstperspectieven van de grondgebruikers en het stimuleren van activiteiten zoals de verkoop van streekproducten en recreatie en toerisme. Om deze doelen te bereiken, hanteert UNESCO de vijf C’s: •C redibility (de Outstanding Universal Value – elk Werelderfgoed is uniek) • Conservation (behoud van de Werelderfgoedwaarden) • Communication (vertellen over het Werelderfgoed) •C apacity building (kennis ontwikkelen, economie, werkgelegenheid) • Communities (samenwerking met de omgeving) Het Convenant is in 2014 vervangen door het Managementplan.
Met de periodieke vaststelling van het Managementplan verbinden de betrokken organisaties zich iedere keer bestuurlijk aan de gemaakte afspraken en actiepunten.
Bijlagenrapport • 10
Managementplan 2020-2028
Om de doelen te bereiken spreken we af dat we het Managementplan 2020-2028 uitvoeren. Het managementplan bestaat uit twee delen: A. De doelenboom en verkorte publieksversie van deel B B. De specifieke opgaven 2020-2028 nader beschreven en achtergrondinformatie De gebiedspartners spreken af dat als één van de afspraken uit het Managementplan aangepast moet worden, ze dat onmiddellijk laten weten aan de gebiedspartners. Eventuele wijziging van de afspraken kan alleen met unanimiteit van stemmen worden vastgesteld en doorgevoerd. Voor 31 december 2028 vindt er een evaluatie, actualisatie en herziening plaats van de afspraken in het managementplan. Uiterlijk 31 december 2028 wordt er volgens de procedure een nieuw managementplan vastgesteld.
De siteholder
De gemeente Noordoostpolder is als siteholder verantwoordelijk voor de instandhouding van het Werelderfgoed. De Nederlandse staat is verantwoordelijk voor de uitvoering van het UNESCO-verdrag en daarmee eindverantwoordelijk voor alle Nederlandse Werelderfgoederen.
Taken siteholdersgroep
De partners zorgen samen voor de uitvoer van projecten en reguliere activiteiten. Zij zien er op toe dat het Werelderfgoed Schokland duurzaam in stand wordt gehouden, zoals bedoeld in de internationale overeenkomst over het culturele en natuurlijke erfgoed van de wereld (UNESCO-verdrag) en zoals deze in het Managementplan 2020-2028 staat.
Verantwoordelijkheid siteholdersgroep
De partners werken het managementplan binnen hun (publieke en politieke) verantwoordelijkheden uit. Ze zorgen voor de uitvoering van de gezamenlijke besluiten binnen hun eigen visies, plannen en besluiten. Iedere partner zorgt voor de inhoudelijke afstemming van de acties uit het Managementplan 2020-2028 met de eigen organisatie en voor de naleving ervan. Voor iedere partner is dat verschillend. Wel voelen we ons samen verantwoordelijk.
Bevoegdheid siteholdersgroep
De partners zijn bevoegd tot het uitvoeren van de gezamenlijke projecten en lijnactiviteiten en het nemen van gezamenlijke besluiten voor zover dit binnen hun (publieke en politieke) verantwoordelijkheden valt. Ten tweede zijn de partners bevoegd (met mandaat) om te spreken namens de eigen organisatie en achterban.
De siteholdersgroep
De siteholdersgroep bestaat uit de siteholder en stakeholders. In de siteholdergroep zitten de bestuurlijke afgevaardigden van de meest direct betrokken organisaties. De gemeente Noordoostpolder levert de voorzitter en de secretaris. De siteholdersgroep is eindverantwoordelijk voor de uitvoering van het managementplan. In de siteholdergroep zitten: gemeente Noordoostpolder, Stichting Het Flevo-landschap, Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE), Provincie Flevoland, Waterschap Zuiderzeeland, Rijksvastgoedbedrijf (RVB), NoordNederlandse Land- en tuinbouworganisatie (NLTO), Cultuurbedrijf Noordoostpolder en de voorzitter van de gebiedscommissie. De siteholdersgroep wordt ondersteund door een secretaris.
Managementplan 2020-2028 Werelderfgoed Schokland en omgeving
Bijlagenrapport • 11
De gebiedscommissie
De gebiedscommissie bestaat uit de (ambtelijk) afgevaardigden van dezelfde organisaties. Aan de gebiedscommissie zijn de Vereniging Schoklands Boerengoed en de Klankbordgroep Schokland toegevoegd. Zij vertegenwoordigen de belangen van agrariërs en bewoners in het gebied. De gebiedscommissie is verantwoordelijk voor de inhoudelijke uitwerking van het managementplan en de voorbereiding van de besluitvorming in de siteholdersgroep. De gebiedscommissie is een platform waar alles samenkomt. Het is de verbinding tussen de diverse partners en heeft ook een informerend karakter. Het voorzitterschap is onafhankelijk. Het secretariaat ligt bij de gemeente Noordoostpolder.
Taken gebiedscommissie
Eigendom en beheer
De gronden en gebouwen binnen het Werelderfgoed zijn in eigendom bij verschillende organisaties en particulieren. Hierbij zijn vijf categorieën eigenaren te onderscheiden: •M inisterie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (Rijksvastgoedbedrijf); verantwoordelijk voor verkoop en ingebruikgeving van onroerende zaken van het Rijk; de betreffende percelen zijn verpacht aan agrariërs in het gebied; •S taatsbosbeheer; de betreffende percelen zijn in eeuwigdurende erfpacht bij Het Flevo-landschap; •S tichting Het Flevo-landschap; beheer van het eiland en de schil daaromheen, met uitzondering van de
gebouwen op de Noordpunt en Middelbuurt. Natuuren landschapsdoelen zijn leidend. Delen worden met beheerrichtlijn en soms beperkingen op basis van geliberaliseerde pacht aan boeren verpacht; •G emeente Noordoostpolder; eigenaar van de terp Middelbuurt, de Lichtwachterswoning (incl. omringende tuin) en de Misthoorn (incl. onderliggende grond); •P articuliere eigenaren; het gaat hierbij om zowel gewone woningen als het eigendom van agrariërs in het gebied in de vorm van grond en bedrijfsgebouwen. In onderstaande tabellen zijn de eigendomssituatie en de verantwoordelijkheid voor monumenten, erfgoed, wegen en paden weergegeven.
Eigendom van wegen en paden Eigenaar
Wegen/paden
Provincie Flevoland
Provinciale Weg
Gemeente Noordoostpolder Oud-Emmeloorderweg, Palenweg, Ramsweg, Redeweg en andere openbare landbouwwegen in het gebied. Verder ook fietspad (schelpenpad) vanaf het noordelijkste puntje eiland naar Emmeloord, en toegangsweg tot museum. Het Flevo-landschap
Weg door Schokkerbos, fiets- en wandelpaden op het eiland en in de schil direct rond het eiland.
Overige betrokken Eigendom of verantwoordelijke van monument, erfgoed of voorziening
Naast de bovenstaande organisaties is er ook nog een groot aantal andere partijen dat in meer of mindere mate betrokken is bij de bescherming en ontwikkeling van Schokland en zijn omgeving. Deze partijen zijn in onderstaande tabel weergegeven.
De gebiedscommissie houdt zich in hoofdzaak bezig met de problematiek van het (dagelijks) beheer en onderhoud en de specifieke opgaven uit het managementplan. Zij zorgt voor de coördinatie van werkzaamheden en communiceert regelmatig met de omgeving en andere belanghebbenden. De gebiedscommissie bereidt de besluitvorming voor de siteholdersgroep voor.
Monument, erfgoed of voorziening
Eigenaar
Terp Oud Emmeloord
Het Flevo-landschap
Kavel P13 en P14
Het Flevo-landschap
Terp Ens – Middelbuurt
Gemeente Noordoostpolder
Organisatie
Betrokkenheid
Terp Zuidert
Het Flevo-landschap
Werelderfgoedcomité Unesco
Verantwoordelijk voor (uitvoering van) beleid ten aanzien van de Werelderfgoederen
Terp Ens – Zuiderbuurt (Zuidpunt)
Het Flevo-landschap
Verantwoordelijkheden gebiedscommissie
Vindplaats E170
Particulier
Ministerie OCW, Directie Erfgoed en Kunsten
Op Rijksniveau verantwoordelijk voor beleid ten aanzien van cultuurhistorie en archeologie en uitvoering Unesco verdrag
Vindplaats J125/126
Particulier
160 archeologische plaatsen
Het Flevo-landschap/ particulieren/RVB/ Gemeente Noordoostpolder
Ministeries van BZK, LNV en I&W
Op Rijksniveau verantwoordelijk voor subsidieregelingen, communicatie met EU, grondzaken, landbouw en natuur
Stichting Werelderfgoed Nederland
Alle Nederlandse Werelderfgoederen zitten in deze stichting en trekken samen op als het gaat om marketing en promotie
Europese Unie
Beheerder van diverse stimuleringsregelingen
Visit Flevoland
Partner in vooral de nationale en internationale marketing van Schokland
Schokkervereniging
Vereniging van nazaten van voormalige bewoners van Schokland
• Iedere organisatie is verantwoordelijk voor haar eigen werkzaamheden. Dat wil zeggen dat men in de reguliere taken, visies, plannen en besluiten de afspraken van het Managementplan 2020-2028 laat doorwerken. •D e deelnemers zorgen voor een goede overdracht richting hun bestuursleden en deelnemer siteholdersgroep.
Bevoegdheden gebiedscommissie
• Uitwerken van projectvoorstellen en voorbereiden bestuurlijke besluitvorming. •H et initiatief nemen tot onderzoek ten behoeve van beheer en behoud. • Opstellen van nieuwsbrieven en communicatie.
Bijlagenrapport • 12
Voormalig Nederlands hervormde kerk (waterstaatkerk op terp Ens-Middelbuurt) Gemeente Noordoostpolder Fundamenten van twee voormalige kerken (Terp Ens-Zuidpunt)
Het Flevo-landschap
De Misthoorn
Gemeente Noordoostpolder
Lichtwachterswoning
Gemeente Noordoostpolder
De IJsloperschuur
Gemeente Noordoostpolder
Vuurbaak
Het Flevo-landschap
Vrienden van Schokland
Cultuurhistorische vereniging voor Noordoostpolder
Overige gebouwen
Gemeente Noordoostpolder
Individuele bewoners
Belangrijke doelgroep bij gebiedsgerichte communicatie
Gesteentetuin (in het Schokkerbos)
Het Flevo-landschap
Museum Schokland
Gemeente NoordoostpolderExploitatie door Cultuurbedrijf Noordoostpolder
Cultuurlandschap - elementen die getuigen van inrichtingsgeschiedenis
Het Flevo-landschap, particulieren
Cultuurlandschap - contouren van het voormalige eiland
Het Flevo-landschap
Cultuurlandschap - openheid van het landschap van Schokland en omgeving
Gemeente Noordoostpolder, particulieren Managementplan 2020-2028 Werelderfgoed Schokland en omgeving
Bijlagenrapport • 13
Werelderfgoed Schokland
Stroomschema besluitvorming
Partners werken vraagstuk uit en maken advies
Gebieds-commissie beslist
Informeren Siteholdersgroep
Definitief besluit
Gebieds-commissie of Siteholdersgroep voert uit
Principe besluit
Nee
Extern of intern vraagstuk/informatielijn
Gebiedscommissie
Complex vraagstuk met bestuurlijke implicaties Ja
Siteholder groep
Gebieds-commissie maakt advies
Siteholder groep
Informeren externe partijen of actie inzetten
Nee
Ja
Achterban
Bijlagenrapport • 14
Managementplan 2020-2028 Werelderfgoed Schokland en omgeving
Geen consensus, Siteholder beslist
Bijlagenrapport • 15
Opgaven 2020 - 2028
Bijlagenrapport • 16
Managementplan 2020-2028 Werelderfgoed Schokland en omgeving
Bijlagenrapport • 17
3. Opgaven 2020 - 2028 3.1 Opgaven per thema Cultuurhistorie A1 Restauratie van de kerkruïne en de vuurplaat
De aanwezige gebouwde monumenten zijn beschermd door de Erfgoedwet (2016). Ze worden onderhouden en beheerd volgens de richtlijnen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. De restauratie van deze monumenten is een volwaardig onderdeel van de ontwikkelingen op Schokland. Dit past in de plannen voor het beter beleefbaar maken van de Zuidpunt van het eiland (zie A2). De terp onder de kerk is van menselijke oorsprong, de rest van de hoogte aan de zuidkant heeft een natuurlijke oorsprong en is feitelijk een rivierduintop. De renovatie van de kerkfundering staat al enige tijd op de planning. In de voorbereiding op de renovatie maken Het Flevo-landschap, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de Monumentenwacht een onderhoudsplan. Naast duurzaam behoud is ook de visuele inrichting belangrijk. Vooral op en rond de begraafplaats Oud Emmeloord en de kerkruïne vraagt bestrijding van de begroeiing aandacht.
A2 Beleefbaar maken Zuidpunt als terp
In overleg met de gemeente en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed zorgt Het Flevo-landschap ervoor dat de Zuidpunt als terp beter beleefbaar is. De Zuidpunt wordt nu aan drie zijden omgeven door bos. Er is alleen zicht op het eiland en bijna niet op de omgeving. Om het contrast tussen eiland en polder beter zichtbaar te maken, verwijdert Het Flevo-Landschap (een deel van) het bos rondom de terp.
Bijlagenrapport • 18
Managementplan 2020-2028 Werelderfgoed Schokland en omgeving
Dat is voor de bescherming van de archeologische waarden in de bodem van en rondom de terp ook beter.
A3 Nieuwe uitwerking bescherming
De siteholder en het Rijk zijn in gesprek over de vraag hoe het beschermen van de Outstanding Universal Value van Schokland past binnen de nationale regelgeving. De opgave is om het internationale belang van Werelderfgoed Schokland te borgen in de nationale regelgeving. Zoals gezegd zijn de gebouwde en archeologische monumenten in principe voldoende beschermd door de Erfgoedwet. Voor een betere bescherming van andere elementen in de ruimtelijke omgeving zijn er nog enkele aandachtspunten: •W e houden rekening met de provinciale richtlijnen over de archeologische waarden (beleidsinvulling van de Verordening Fysieke Leefomgeving van de provincie Flevoland). In de Provinciale Omgevingsvisie (POVI) zijn de gebieden en locaties van provinciaal belang aangeduid. Voor de gemeente Noordoostpolder betreft dit het Provinciaal Archeologische en Aardkundige Kerngebied (ParK-gebied) UNESCO-Werelderfgoed Schokland en omgeving •V oor ongeveer 16 kavels onderzoeken we of het opheffen van beperkingen uit het omgevingsplan, de ontgrondingsverordening en het bestemmingsplan mogelijk is. Voor delen van het Werelderfgoed zijn de regels op bodembewerking aangepast (zie figuur) maar blijven de overige regels ter bescherming intact. •H et welstandsbeleid van gemeente Noordoostpolder
omvat niet het gebied buiten het eiland dat wel binnen de Werelderfgoedgrens ligt. Dit moet aangepast worden. • De begraafplaats op de Zuidpunt staat niet benoemd in het Beleidsplan begraafplaatsen gemeente Noordoostpolder. Dit moet aangepast worden. • De informatievoorziening en handhaving rond de archeologische waarden in de bodem is een verbeterpunt. De vraag is of iedereen – ook agrariërs weet wat er wel en niet mag qua grondgebruik. Wat kunnen we doen om die informatievoorziening te verbeteren? We hebben een evaluatie op het beheer en behoud vanuit planologische middelen in gang gezet.
A4 Een plan voor Middelbuurt
We maken een afgewogen plan voor de herinrichting van de terp Middelbuurt (zie ook B2). We houden er rekening mee dat de terp deels instabiel is. Dat vraagt om aangepaste werkmethodes op en rondom de terp.
Bijlagenrapport • 19
A5 Een goed functionerende hydrozone
Voor het behoud van Schokland en de archeologische resten die er verscholen zijn, is goed en gedegen beheer belangrijk. De hydrologische zone is daarbij een belangrijk element. Deze zone zorgt ervoor dat het waterpeil zo hoog is dat het eiland niet inklinkt en verzakt. Ook blijft het bodemarchief – en vooral de wetenschappelijk zo belangrijke organische componenten als hout, leer en geweien – door de hydrozone goed geconserveerd. De hydrologische zone aan de oostzijde van het voormalige eiland functioneert al jaren. We monitoren deze zone regulier, en op het moment van schrijven van dit plan evalueren we deze uitgebreid. We hebben daarbij bijzondere aandacht voor de rietgroei in de zone. Ook kijken we naar de invloed van de hogere waterstand binnen de zone op het omliggende gebied. De resultaten van deze evaluatie kunnen leiden tot nadere inregeling van de hydrologische zone. We gebruiken de input van de evaluatie ook voor de hydrologische zone die we in het kader van het project Nieuwe Natuur aan de zuidzijde van het eiland gaan inrichten. Deze zone is bedoeld voor het conserveren van de archeologische resten op de flanken van de rivierduinen daar (zie toelichting bij C3).
A6 Behoud en onderzoek archeologische vindplaatsen
Ten zuiden van het voormalige eiland is een reeks rivierduintoppen aanwezig. Op deze duintoppen bevinden zich resten uit de late steentijd tot en met de middeleeuwen. Deze resten zijn in delen beschadigd door het agrarische gebruik van het gebied. Ook na het opzetten van het grondwaterpeil (in het kader van het project Nieuwe Natuur) kunnen we deze resten niet conserveren. Dit betekent verdere achteruitgang van het bodemarchief op dit niveau. We moeten de resten dan ook door archeologisch onderzoek borgen. Gezien de omvang van het gebied betekent dit waarschijnlijk een langdurig onderzoekstraject. Dit biedt kansen voor het vestigen van een archeologische hotspot. Publieksparticipatie en de opleiding van professionals op HBO- en WO-niveau speelt hierbij een belangrijke rol. Het archeologisch onderzoek geeft ons meer kennis over het behouden van de overige vindplaatsen. We denken op dit moment na over de vraag hoe we een dergelijk meerjarig onderzoeksproject kunnen opzetten en begroten. Er is hiervoor nog geen budget beschikbaar.
A7 Het vertellen van het verhaal van de cultuurhistorie
Zie toelichting bij B (Recreatie en Toerisme), C4 (Natuur beleefbaar maken) en F (Educatie en Presentatie).
Gedurende de looptijd van dit managementplan gaan we zien hoe dit project vorm krijgt.
We ronden de evaluatie in de loop van 2019 af en leveren dit begin 2020 op. In 2024 start een nieuwe evaluatieronde, die in het volgende Managementplan wordt verwerkt.
Bijlagenrapport • 20
Managementplan 2020-2028 Werelderfgoed Schokland en omgeving
Bijlagenrapport • 21
Recreatie en Toerisme B1 Een sterk merk voor Schokland ontwikkelen, met één uitstraling en één loket naar buiten toe
We gaan inzetten op gebiedsbranding. Ons doel: een sterk merk voor Schokland ontwikkelen. Eerst bepalen we samen onze doelgroepen. In een marketingplan beschrijven we hoe we ons publiek willen bereiken en hoe we dit organiseren. In het marketingplan besteden we ook aandacht aan het vernieuwen en uitbreiden van de wandel- en fietsroutes op Schokland (gefinancierd door een Leader-aanvraag). Daarnaast willen we de baten en lasten in balans brengen. We onderzoeken hoe een deel van de inkomsten uit recreatie en toerisme terug kan vloeien naar het beheer van het Werelderfgoed Schokland en omgeving. Voor de gezamenlijke promotie is er een website, social media en foldermateriaal. De direct betrokken organisaties dragen naar vermogen financieel bij aan centrale communicatiemiddelen om deze in stand te kunnen houden. Voor het marketingplan en de uitvoering daarvan is extra budget nodig.
B2 Een nieuw Werelderfgoedcentrum realiseren
De Schoklandpartners hebben de gezamenlijke ambitie om in de komende 6 jaar een Werelderfgoedcentrum te realiseren. Cultuurbedrijf Noordoostpolder wil de regie op zich nemen van de verdere voorbereiding en realisatie, samen met Het Flevo-landschap en in nauwe afstemming met de gebiedspartners. Vanwege de omvang van dit project vindt hierover afzonderlijke besluitvorming en documentatie plaats, onder andere over een specifieke (sluitende) businesscase voor bouw én exploitatie. Andere belangrijke aspecten zoals de locatie (onderzoek en
Bijlagenrapport • 22
Managementplan 2020-2028 Werelderfgoed Schokland en omgeving
bepaling van), inrichting, programma (qua gebouwen en activiteiten) en governance worden hierin meegenomen. Ons streven is om het Werelderfgoedcentrum Schokland aan het eind van de looptijd van dit managementplan – in 2028 dus – te openen. In de aanloop naar het nieuwe publiekscentrum werken we wel alvast aan het vernieuwen en uitbreiden van de routes op Schokland, de informatievoorziening richting het publiek en de beleefbaarheid van het landschap, de archeologie en de cultuurhistorie. Hiervoor gebruiken we eigen investeringen. Daarnaast hebben we een subsidieaanvraag lopen bij Leader. Het Cultuurbedrijf en Het Flevo-landschap trekken dit project gezamenlijk.
B3 Meer bekendheid, meer bezoekers
Om een grotere bekendheid te realiseren en meer bezoekers te trekken ondernemen we de onderstaande acties (Cultuurbedrijf Noordoostpolder heeft hierbij de regie): •H et opzetten van een gezamenlijke activiteitenkalender met activiteiten die op basis van publieksonderzoek en partnerdialogen zijn vastgesteld. •H et upgraden en integraal aanpakken van de bezoekersinformatie op het gehele eiland (leaderaanvraag 2020, uitvoering 2021-2022). Zie ook B1 en B6.
B4 Een open en verbindende samenwerking
We nodigen de betrokkenen bij Schokland periodiek uit om input en feedback te leveren op de uitvoering van de activiteiten rond toerisme, recreatie en promotie. Cultuurbedrijf Noordoostpolder organiseert deze bijeenkomsten en zorgt ervoor dat de resultaten bij de siteholdersgroep bekend worden.
B5 Ontsluiting en bereikbaarheid
Werelderfgoed Schokland is vooral bereikbaar met de auto, op de fiets of te voet. Er is geen openbaar vervoer. Gezien de momenteel verwachte passagiersaantallen en de seizoensgebondenheid van de bezoekersstroom staat een bushalte voorlopig niet op de planning. Wel kijken we of een pilot mogelijk is met lokaal vervoer. Deze pilot moet genoeg informatie opleveren voor een mogelijke structurele OV-oplossing ingeval het aantal bezoekers toeneemt.
B6 Verbinden aan landelijk netwerk
De siteholder en Cultuurbedrijf Noordoostpolder (Museum Schokland) nemen deel aan de Stichting Werelderfgoed Nederland. Het Cultuurbedrijf Noordoostpolder zorgt voor de activiteiten en de bijbehorende communicatie die we gezamenlijk met Stichting Werelderfgoed Nederland en de Nederlandse Werelderfgoederen uitvoeren. De activiteiten richten zich op het bekend maken van het begrip Werelderfgoed in Nederland, het ontwikkelen van lespakketten en het bevorderen van toerisme.
Bijlagenrapport • 23
Natuur en Landschap C1 De landschappelijke contouren herkenbaar houden
We streven er binnen het reguliere beheer en onderhoud naar om de vorm en grootte van het voormalige eiland goed zichtbaar te houden. Dat doen we door: •g oed zichtbare beplanting op de rand van het eiland (m.u.v. de terpen) •e en open eiland, vrij van houtige beplanting en hoge begroeiing (m.u.v. de erven) •e en open omgeving van het eiland, vrij van houtige beplanting en hoge begroeiing Het visualiseren van de verhalen (historie en waarden) van Schokland doen we door: • herkenbare terpen op het eiland •g ereconstrueerde dijken en terpen in de hydrologische zone •h istorisch ogend landbouwkundig gebruik (op het eiland) Deze maatregelen en doelstellingen zijn opgenomen in het Beheerplan Schokland van Stichting Het Flevolandschap en in de onderhoudsplannen van de gemeente Noordoostpolder. Dit geldt echter alleen voor gronden die hun eigendom zijn (zie C6).
C2 De natuurwaarden behouden en versterken
Het reguliere beheer van de natuurterreinen op en rond Schokland richt zich op het behouden en versterken van de natuurwaarden (zie Beheerplan Schokland van Stichting Het Flevo-landschap). Het gaat hierbij om de akkers, graslanden, houtsingels en bosjes op het eiland, de westelijke randzone, de hydrologische zone en het Schokkerbos. De gezamenlijke gebiedspartners gaan onderzoeken met welke (aanvullende) maatregelen de natuurwaarden binnen het gehele Werelderfgoed zo sterk mogelijk kunnen zijn. Op die manier levert het Werelderfgoed een wezenlijke bijdrage aan het Nationale Deltaplan Biodiversiteit.
Bijlagenrapport • 24
Managementplan 2020-2028 Werelderfgoed Schokland en omgeving
Het is belangrijk om te communiceren over de gewenste effecten van concrete natuur- en biodiversiteitsmaatregelen binnen het Werelderfgoed. Waarom doen we wat we doen? De gebiedspartners willen hieraan gezamenlijk tijdens de looptijd van dit managementplan expliciet vorm geven.
C3 Nieuwe Natuur Schokland
De komende jaren werkt Het Flevo-landschap samen met mede-initiatiefnemer gemeente Noordoostpolder aan het realiseren van zo’n 200 hectare nieuwe natuur ten zuiden van Schokland. Deze nieuwe natuur beschermt de archeologische waarden, die zich in de grond tegen de flanken van een rivierduin bevinden. En daarmee beschermt het de Outstanding Universal Value van het Werelderfgoed. Binnen het project Nieuwe Natuur werken de betrokken partijen aan het vrijkopen van gronden. Samen met het Waterschap Zuiderzeeland en de omliggende agrariërs zorgt Het Flevo-Landschap voor een goede waterhuishoudkundige inrichting van het gebied. Het projectgebied zal worden ingericht in drie typen: • (natte) weidevogelgraslanden (ca. 52 ha) • fauna- en kruidenrijk grasland (ca. 100 ha) • natuurvriendelijke, biologische akkers (ca. 51 ha). We gaan het gebied bereikbaar maken voor wandelaars en fietsers. De uitwerking van de exacte recreatieve inrichting volgt nog. We verwachten dat het project Nieuwe Natuur binnen de looptijd van dit plan gereed is.
C4 Natuur beleefbaar maken
Bij Het Flevo-landschap staat natuurbeleving hoog in het vaandel. Daarom investeert deze organisatie fors in recreatieve infrastructuur en voorzieningen. Er zijn op alle terreindelen volop wandel- en fietspaden en gemarkeerde routes aanwezig. Terreindelen die niet (het hele jaar) toegankelijk zijn worden beleefbaar gemaakt.
We zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor het opvangen van grotere aantallen bezoekers. Zowel het museum als het bezoekerscentrum De Gesteentetuin organiseren excursies en activiteiten. De gebiedspartners willen meer gezamenlijk optrekken in de programmering en het vertellen van zowel het Schoklandverhaal als het natuurverhaal op deze bijzondere plek. Zie ook B2.
C5 Behoud archeologische vindplaatsen door natuurbeheer
In het huidige natuurbeheer is het volgende vastgelegd: •P 13/14: natuurdoel is vochtig grasland. We voeren daarvoor water aan (wat ook de archeologische waarden in stand houdt), we graven of ploegen niet, we maaien en voeren af en/of laten begrazen (wat verrieting tegengaat en daarmee het behoud van de archeologie betekent); •O p en langs randen van (woon)terpen maaien we en voeren we af (waarmee we verbossing en verrieting tegengaan). We evalueren het beheer en behoud van de archeologische resten regelmatig. Een voorbeeld is de evaluatie van de hydrologische zone. We krijgen hierdoor kennis over mogelijke maatregelen en de effectiviteit hiervan.
C6 Versterken OUV landschap
Voor het eigendom van Het Flevo-landschap en gemeente is een beheerplan dat zorgt dat de Werelderfgoedwaarden zichtbaar blijven. Dit is echter niet het geval voor de overige delen van het Werelderfgoed. Daarom is er nog geen samenhangend landschapsplan. Een landschapsplan voor het hele gebied is gewenst. De komende jaren zullen we in beeld brengen hoe we de Werelderfgoedwaarden in het landschap integraal kunnen versterken.
Verder vindt de recreant veel informatiepanelen, bankjes en andere voorzieningen. Samen met de gebiedspartners wordt ook gewerkt aan het verbeteren van de routes op Schokland en de informatievoorziening richting het publiek; zie B1/Leaderaanvraag.
Bijlagenrapport • 25
Landbouw D1 Met werksessies draagvlak creëren voor andere vormen landbouw
Vanwege de mogelijke beperkingen op en rond het eiland willen we inzetten op kansen voor een toekomstbestendige manier van landbouw. Door werksessies creëren we draagvlak bij de omwonende boeren. Een ondersteuning vanuit Wageningen University & Research (WUR) en kennisinstelling Aeres kan hierbij een nieuwe en interessante kijk geven.
D2 Initiatieven voor andere vormen van landbouw: verkennen mogelijkheden uitruil
De betrokken agrariërs zijn allemaal eigen ondernemers. Ze zijn elk heel verschillend in interesses en bedrijfsvoering. Daarom zal ook de belangstelling voor nieuwe vormen van landbouw heel divers zijn. Die interesses gaan we inventariseren. Zo kunnen we mogelijk stappen zetten naar nieuwe kansen. Eventuele uitruil geeft ons de kans om wensen, kwaliteiten en mogelijkheden nog beter op elkaar af te stemmen.
D3 Initiatieven voor andere vormen van landbouw: proeftuinen landbouw
We willen graag proeftuinen opzetten. Proeftuinen zijn een prachtige etalage om nieuwe vormen van landbouw te laten zien aan het publiek. Op deze manier proberen we nieuwe dingen uit en is er ruimte om te experimenteren. Een proeftuin is bovendien een aantrekkelijke manier om betrokkenheid te creëren. Daarnaast zien we kansen in het ontwikkelen en de afzet van een echt Schokker product.
Bijlagenrapport • 26
Managementplan 2020-2028 Werelderfgoed Schokland en omgeving
D4 Initiatieven voor andere vormen van landbouw: ondersteuning
Ondersteuning is een breed begrip. Zoals we eerder opmerkten is het belangrijk dat nieuwe landbouwvormen ruimte krijgen om zich te ontwikkelen. We realiseren ons dat dit niet direct of altijd de gewenste resultaten zal opleveren als het gaat om opbrengst of eindproduct. Kennisondersteuning speelt daarbij een rol. In de huidige nationale landbouwvisie omarmt de minister de kringlooplandbouw. Ook heeft zij het nationale deltaplan Biodiversiteit enthousiast ontvangen. Daarmee staan de landbouw en natuur ook op Schokland voor een stevige uitdaging om gezamenlijk toegevoegde waarde voor het landschap in dit gebied te creëren.
Bijlagenrapport • 27
Communicatie E1 A mbassadeurschap, draagvlak en bewustzijn creëren: zichtbare en verbindende voorzitter
De voorzitter van de gebiedscommissie Schokland combineert zijn voorzitterstaak met het ambassadeurschap voor het Werelderfgoed in de regio. Als ambassadeur is hij de verbinder tussen de verschillende betrokken organisaties (ambtelijk en bestuurlijk), de gebiedscommissie en de siteholdersgroep. Daarnaast vertegenwoordigt hij het Werelderfgoed naar buiten. Samen met de betrokken organisaties/stakeholders zorgt hij voor draagvlak bij de omgeving van Schokland. Dat doet hij onder andere door het bijwonen van de Werelderfgoedcafés en de contacten met de Klankbordgroep Schokland.
E2 A mbassadeurschap, draagvlak en bewustzijn creëren: duidelijke contactpersonen
De siteholder zorgt voor een overzicht van contactpersonen per organisatie en hun beschikbaarheid.
E3 Nieuwsbrieven en social media
De siteholder houdt alle betrokkenen via een nieuwsbrief en social media op de hoogte van ontwikkelingen binnen het Werelderfgoed. De nieuwsbrief verschijnt ongeveer twee keer per jaar. Zo nodig zijn er extra uitgaven over specifieke onderwerpen. De social media (i.c. Twitter-, Facebook- en Instagramaccounts) worden onderhouden om zo te werken aan community-building, te kunnen inspelen op actualiteiten bij de Schoklandpartners, activiteiten te promoten en interactief te communiceren met belanghebbenden en het publiek.
Bijlagenrapport • 28
Managementplan 2020-2028 Werelderfgoed Schokland en omgeving
E4 Gebiedsbijeenkomsten
We nodigen de bewoners van het Werelderfgoed regelmatig uit voor gebiedsbijeenkomsten. Sinds 2019 doen we dat in de vorm van een Werelderfgoedcafé. In een informele setting versterken de inwoners hun band met het Werelderfgoed. Dat zorgt voor een grotere betrokkenheid bij het Werelderfgoed en een steviger draagvlak voor het behoud ervan. Het Werelderfgoedcafé is interactief: mensen kunnen zelf onderwerpen op de agenda zetten.
E5 Bewoners betrekken bij besluitvorming
De bewoners van het Werelderfgoedgebied denken mee in de gebiedscommissie. Hiervoor is een Klankbordgroep Schokland opgericht. Daarin zitten vijf bewoners. De Klankbordgroep Schokland helpt ook met het organiseren van het Werelderfgoedcafé en activiteiten voor de bewoners. De beheerders van de openbare ruimte van zowel de gemeente als het natuurgebied en de watergangen zijn aan de klankbordgroep gekoppeld. Door deze korte lijnen is er snel respons op dagelijkse vragen of opmerkingen van bewoners.
E6 A mbassadeurschap, draagvlak en bewustzijn creëren: sociale activiteiten bewoners
E7 Afstemming externe communicatie
De gemeente Noordoostpolder is als siteholder verantwoordelijk voor de afstemming richting het publiek. De gemeente zorgt ervoor dat de betrokken organisaties met elkaar contact houden over persberichten, nieuwsbrieven en bijeenkomsten over het Werelderfgoed. De betrokken organisaties dragen financieel bij aan centrale communicatiemiddelen voor dit doel.
E8 Archiefwebsite bijhouden
De siteholder houdt een archiefwebsite bij over Schokland. Hierop staan alle onderzoeken, foto’s en nuttige informatie die nodig zijn voor het beheer van het Werelderfgoed. De leden van de siteholdersgroep en gebiedscommissie hebben toegang tot de website. De sitemanager van Werelderfgoed Schokland houdt de website bij.
E9 Vergaderingen organiseren
De siteholder organiseert de vergaderingen van de siteholdersgroep en de gebiedscommissie. De sitemanager van het Werelderfgoed Schokland maakt notulen van de vergaderingen en zorgt voor de verspreiding van informatie.
De Klankbordgroep Schokland denkt na over de manier waarop de bewoners meer contact met elkaar kunnen krijgen. Het doel is om de saamhorigheid binnen het Werelderfgoed te bevorderen.
Bijlagenrapport • 29
Educatie en presentatie F1 De geschiedenis van Schokland en de Noordoostpolder is bekend en gedragen. Trots en betrokkenheid stimuleren
Museum Schokland, als onderdeel van het Cultuurbedrijf Noordoostpolder, zorgt voor de opleiding en ondersteuning van de gidsen. Dit gebeurt in samenwerking met diverse betrokken groepen en initiatieven zoals de Schokker Vereniging, Schoklands Boerengoed, Vrienden van Schokland, Toerisme Schokland, CHC Noordoostpolder en de gemeente. Het beheer en onderhoud van de verhalen van heden en verleden blijven belangrijk. Er komt meer nadruk op de toekomst van de Noordoostpolder: onmisbaar voor de voedselproductie in Nederland en de innovatie op het gebied van landbouw, voedsel en natuur. Met als doel het bereiken van een brede doelgroep en niet alleen geïnteresseerden in erfgoed.
F2 Collectie en presentatie actueel houden
In het voorjaar van 2018 is, na een ingrijpende verbouwing en vernieuwing, de vaste expositie van Museum Schokland ‘Werelderfgoed Schokland, leven met water’ feestelijk heropend. De presentatie geeft een overzicht van de bijzondere geschiedenis van Schokland en de unieke plek die het Werelderfgoed inneemt binnen de archeologie en historie van Nederland. De presentatie vertelt het verhaal van 150.000 jaar geschiedenis en het leven van mensen in een dynamisch, veranderend landschap op de grens van water en land. Niet voor niets staat Schokland symbool voor de wijze waarop Nederlanders leven met en strijden tegen het water. Naast de vaste expositie beschikt het museum over een expositieruimte voor tijdelijke tentoonstellingen. Zo kan Museum Schokland inspelen op de actualiteit. Museum Schokland is een geregistreerd museum, wat betekent dat de collecties worden beheerd op basis van een Collectieplan (2019-2023). Omdat reguliere middelen hiervoor ontbreken, maakt het museum gebruik van vrijwilligers en zijn de ambities hieromtrent tot nu toe
Bijlagenrapport • 30
Managementplan 2020-2028 Werelderfgoed Schokland en omgeving
bescheiden. Prioriteiten zijn: verdere digitale registratie van de gehele collectie, aanpakken klimaatissues (zowel voor kwetsbare onderdelen van de collectie als voor bezoekers in de houten expositiegebouwen), aanpakken ruimteprobleem qua opslag.
F5 Ieder kind in het basisonderwijs in de Noordoostpolder kent Schokland
De collecties zijn eigendom van de gemeente Noordoostpolder en in bruikleen bij Cultuurbedrijf Noordoostpolder (Museum Schokland). De gemeente houdt toezicht op het beheer en de ontwikkeling van de collectie met een commissie van deskundigen, de commissie Van der Lijn-Boelens-Hellinga.
F6 Ieder kind op het voortgezet onderwijs kent de geschiedenis van de Noordoostpolder
F3 Aansluiting bij overige Werelderfgoederen
De siteholder en het Cultuurbedrijf Noordoostpolder nemen deel aan de Stichting Werelderfgoed Nederland. De siteholder is lid van het dagelijks bestuur, de sitemanager neemt deel aan het projectbureau. Via de Stichting volgen we ook alle gezamenlijke trainingen voor UNESCO en maken we het Periodic Report (perioderapportage). De sitemanager neemt hieraan deel. Het Cultuurbedrijf Noordoostpolder zorgt voor de activiteiten en de bijbehorende communicatie die we gezamenlijk met Stichting Werelderfgoed Nederland en de Nederlandse Werelderfgoederen uitvoeren. De activiteiten richten zich op het bekend maken van het begrip Werelderfgoed in Nederland, het ontwikkelen van lespakketten en het bevorderen van toerisme.
F4 Cultuureducatiepakketten maken en aanbieden
Een vast onderdeel van de cultuureducatie in de Noordoostpolder is de kennismaking met het Werelderfgoed. Het Cultuurbedrijf Noordoostpolder programmeert op maat en naar vraag en mogelijkheden van scholen. In de afgelopen jaren hebben we een bereik van 100% van de scholen opgebouwd. Daar zijn we trots op en dat bereik handhaven we de komende jaren uiteraard. We zetten de succesvolle Cultuureducatiedagen voort.
Zie F4. Verder vieren we in 2020 25 jaar Werelderfgoed met een gezamenlijke picknick voor de kinderen van groepen 5 en 6.
Er komen enkele vaste stage- en onderzoeksplekken om vanuit verschillende disciplines (erfgoed, archeologie, waterbeheer, landschapsontwikkeling, landbouw- en voedselinnovatie, toerisme) verbindingen met het beroepsonderwijs te leggen.
F7Schokland is relevant als leerplek voor het MBO, HBO en WO
Ten zuiden van het voormalige eiland is een reeks rivierduintoppen aanwezig. Op deze duintoppen bevinden zich resten uit de late steentijd tot en met de middeleeuwen. Deze resten zijn in delen beschadigd door het agrarische gebruik van het gebied. Ook na het opzetten van het grondwaterpeil (in het kader van het project Nieuwe Natuur) kunnen we deze resten niet conserveren. Dit betekent verdere achteruitgang van het bodemarchief op dit niveau. We moeten dan ook nadenken hoe we deze archeologische informatie veiligstellen. Gezien de omvang van het gebied betekent dit waarschijnlijk een langdurig onderzoekstraject. Dit biedt kansen voor het vestigen van een archeologische hotspot. Publieksparticipatie en de opleiding van professionals op HBO- en WO-niveau speelt hierbij een belangrijke rol. Het archeologisch onderzoek geeft ons meer kennis over het behouden van de overige vindplaatsen. We denken op dit moment na over de vraag hoe we een dergelijk meerjarig onderzoeksproject kunnen opzetten en begroten. Er is hiervoor nog geen budget beschikbaar. Gedurende de looptijd van dit managementplan gaan we zien hoe dit project vorm krijgt.
Bijlagenrapport • 31
Samenwerking G1 Elke gebiedspartner heeft zijn eigen kernverantwoordelijkheid
De siteholder zorgt ervoor dat de betrokken organisaties met elkaar optrekken en beheerplannen en andere activiteiten binnen het Werelderfgoed uitwisselen. Dit gebeurt in zowel de gebiedscommissie als de siteholdersgroep. De gebiedspartners brengen in kaart welke budgetten verzekerd zijn en welke investeringen ze nog verwachten.
G2 Samen onze droom omzetten in acties
We voeren de doelen in het managementplan uit. Samen besluiten we hoe we eventuele gewenste investeringen realiseren.
Bijlagenrapport • 32
Managementplan 2020-2028 Werelderfgoed Schokland en omgeving
G3 We doen de dingen met elkaar
Als siteholder stimuleert de gemeente Noordoostpolder zoveel mogelijk dat de gebiedspartners onderling afstemmen en samen optrekken in het beheer, het behoud en het versterken van de bekendheid van Werelderfgoed Schokland. Een belangrijk doel daarbij is kennisoverdracht tussen de verschillende werkgebieden. Daarom evalueren we werkzaamheden en maatregelen regelmatig.
G4 Structurele samenwerking partners richting publiek
G5 We werken samen met andere Werelderfgoederen We maken deel uit van de Stichting Werelderfgoed Nederland. Binnen de Stichting stemmen we plannen op gebied van educatie en publieksbereik af, en werken we gezamenlijk aan kennisvermeerdering over Werelderfgoed. Ook doen we samen mee aan de Periodic Reports, kennisbijeenkomsten met de Belgische Werelderfgoederen en werken we samen met overige instanties, bijvoorbeeld Open Monumentendag en het NBTC.
De gemeente heeft voor ogen dat alle organisaties die binnen het Werelderfgoed met publiek werken, dat samen doen. Dat zorgt voor één gezamenlijke entree voor het Werelderfgoed. Een Werelderfgoedcentrum speelt daarin een belangrijke rol. Via het Werelderfgoedcentrum dragen eventuele extra inkomsten via het publiek bovendien bij aan het beheer van het Werelderfgoed. People protecting places dus; één van de UNESCO-doelen.
Bijlagenrapport • 33
3.2 Duurzaamheid
3.3. Calamiteiten
De Unesco werkt met Sustainable Development Goals (https://www.sdgnederland.nl/). De SDG’s (Sustainable Development Goals of Duurzame Ontwikkelingsdoelen) zijn zeventien doelen om van de wereld een betere plek te maken in 2030. De SDG’s zijn bepaald door de Verenigde Naties (VN), maar kwamen er voor en door iedereen. De Duurzame Ontwikkelingsdoelen startten in 2016 en lopen nog tot 2030. Ze zijn een mondiaal kompas voor uitdagingen als armoede, onderwijs en de klimaatcrisis. Het zijn de opvolgers van de Millenniumdoelen, die liepen van 2000 tot 2015. In Nederland zitten achter de zeventien doelen 169 targets. Die maken ze nog concreter.
Binnen Werelderfgoed Schokland kunnen we te maken krijgen met meerdere soorten calamiteiten: bedreigingen voor de OUV en bedreigingen voor bezoekers en collectie.
Wat we doen, doen we duurzaam – dat is het uitgangspunt van de samenwerkende organisaties rond Schokland. Zij beseffen dat de bescherming en het behoud van het erfgoed van Schokland vraagt om een duurzame ontwikkeling. De siteholder en de gebiedspartners benadrukken dat duurzame ontwikkeling geen negatief effect mag hebben op de Outstanding Universal Value, de integriteit en de authenticiteit. In alle acties in het managementplan nemen we duurzaamheid als onderdeel van het beoordelingskader mee. De partijen streven naar drie P’s: een duurzaam economisch rendabel gebruik (Profit), waarbij de bewoners en omwonenden een goede boterham kunnen verdienen en zoveel mogelijk mensen kunnen genieten van de waarden van Schokland (People) en waarbij de opbrengsten ten goede komen aan het langdurig en duurzaam behoud van de Outstanding Universal Value (Planet). De klimaatveranderingen zullen naar verwachting direct effect hebben op het bestaande en toekomstige hydrologische systeem. De potentiële gevolgen daarvan zijn verdroging of versnelde bodeminklinking. Om adequaat te kunnen reageren op deze gevolgen voor onder meer de natuur, landbouw en archeologie in het gebied hebben we in de opgaven acties opgenomen. Hiermee zorgen we voor een duurzame borging van de archeologische, bodemkundige, landschappelijke en natuurwaarden.
Bijlagenrapport • 34
Managementplan 2020-2028 Werelderfgoed Schokland en omgeving
Bedreigingen voor bezoekers, collectie en gebouwen Werelderfgoed Schokland ligt in de gemeente Noordoostpolder, die op haar beurt in de veiligheidsregio Flevoland ligt. De Veiligheidsregio is er om de veiligheid van en de zorg voor iedereen die in Flevoland woont, werkt en/of verblijft te vergroten voor, tijdens en na een crisis. De taken die hierbij horen zijn risicobeheersing. Dit betekent van te voren bekijken welke mogelijke risico’s men loopt en hoe deze kunnen worden voorkomen en bestreden. Verder gaat het om incidentbestrijding en herstel waarbij het draait om de ‘normale situatie’ weer terug te brengen. Bij calamiteiten op Schokland dient gehandeld te worden conform het geldende calamiteitenplan. Voor zowel Cultuurbedrijf Noordoostpolder (Museum Schokland) als bezoekerscentrum De Gesteentetuin is een apart calamiteitenplan beschikbaar. Er zijn geen specifieke opgaven voor riskdisastermanagement, maar er is wel afstemming noodzakelijk. De verschillende calamiteitenplannen moeten afgestemd worden met adviseurs risicobeheersing en repressie van zowel de gemeente als van de veiligheidsregio. Hiervoor gaan we een overleg plannen met Museum Schokland, Het Flevo-landschap en Waterschap Zuiderzeeland.
3.4 Reguliere rapportages UNESCO Alle Werelderfgoederen maken ongeveer iedere zes jaar een zogenaamd Periodic Report voor UNESCO. Hierin staat de stand van zaken over beheer, behoud en bekendheid van het Werelderfgoed. In 2013 is het laatste Periodic Report gemaakt. In 2022-2023 zijn we weer aan de beurt. Alle Nederlandse Werelderfgoederen maken gezamenlijk een Periodic Report, onder begeleiding van het Rijk. In het nieuwe Periodic Report zullen we aandacht besteden aan recente ontwikkelingen en de acties die we benoemd hebben in het Managementplan 2020-2028. Het Periodic Report is een evaluatie op beheer en behoud. Ter onderbouwing van besluitvorming en gebiedsprocessen laten we ook regelmatig een Heritage Impact Assessment maken, een soort milieu effect rapportage. Daarnaast stellen we rapporten op over de fysieke staat van de Werelderfgoedwaarden, zogenaamde State of Conservation reports. Beide soorten onderzoeken voldoen aan de richtlijnen van de UNESCO.
Bedreigingen voor de OUV
Hieronder vallen de gebouwde monumenten (zie hierboven), het cultuurlandschap en de archeologische waarden. De grootste bedreigingen van de archeologische waarden liggen op het vlak van verdroging van de organische resten en diepere bodembewerkingen. Indien er een verstoorder is dan vereist de wet een oplossing. Het probleem hierbij is dat handhaving uitgaat van herstel van de waarden. En juist dat is bij archeologische waarden niet mogelijk. Wat overblijft is een geldboete. De siteholder heeft de taak tot handhaven. Hierbij wordt eerder ingezet op preventie en kennisvermeerdering over wat er in de bodem ligt, dan op straf. Bijlagenrapport • 35
Financiën
Bijlagenrapport • 36
Managementplan 2020-2028 Werelderfgoed Schokland en omgeving
Bijlagenrapport • 37
4. Financiën
V
oor alle gebiedspartners geldt dat de dekking van reguliere kosten geregeld is. Hiermee is een verbetering bereikt ten opzichte van het vorige managementplan. Wel is voor grotere incidentele uitgaven vaak geen budget beschikbaar. De komende jaren moet daarom de focus liggen op het realiseren van een duurzaam financieringsmodel waarbij het genereren van meer inkomsten voor het Werelderfgoed centraal staat. De kosten voor financieel beheer zijn op te splitsen in regulier beheer en behoud voor de instandhouding van OUV, extra uitgaven voor de ontwikkeling van OUV en incidentele uitgaven. De benoemde bedragen geven de huidige begrotingen weer en de intenties ten aanzien van ontwikkeling.
Kosten regulier beheer en behoud
Voor het reguliere beheer zijn de bijbehorende (geraamde) kosten benoemd, gesplitst in beheerkosten en behoudkosten, zoals die in de begrotingen zijn opgenomen bij de diverse organisaties. In het overzicht zijn tot nu toe bekende cijfers opgenomen. In de totalen zijn de reguliere uren van de diverse organisatie niet opgenomen. De kosten voor de instandhouding – het minimumpakket om het behoud van het erfgoed voor toekomstige generaties te borgen – worden volledig gedekt door gereserveerde middelen.
Dekking van de kosten voor beheer en behoud
Cumulatieve kosten beheer OUV Bedragen x € 1.000,Kernvraagstuk
2020
2021
2022
2023
2024
2025
Dekking van kosten bij de Gemeente Noordoostpolder
Dekking van kosten bij Cultuurbedrijf Noordoostpolder
Onderhoud gebouwde monumenten & opstallen
100
75
83
70
96
92
Bedragen x € 1.000,-
Bedragen x € 1.000,-
Archeologie
55
Onderhoud wegen & paden, toeristische voorzieningen
40
75
Landbouw en bodembeheer
10
10
10
10
Natuur en landschap
430
430
430
Bezoekerscentrum Museum Schokland
463
478
491
2
5
Jaar
Kosten
Dekking
100
2020
759
10
10
2021 2022
430
430
430
491
491
491
Waterbeheer*
Unesco Rapportage Totaal
1.098
1.070
1.019 1.001
1.123
Geen dekking
Kosten
Dekking
759
2020*
463
463***
668
668
2021
478
478
591
591
2022
491
491
491
491
Dekking kosten voor kwaliteitsverbetering bescherming Bedragen x € 1.000,-
2023
578
578
2023**
2024
605
605
2024
491
491
2025
500
500
2025
491
491
Geen dekking
Vanuit het provinciaal Erfgoedprogramma komt er vanaf 2020 budget beschikbaar voor incidentele projecten rondom publieksbereik bij archeologische opgravingen.
Jaar
Cumulatieve gelden voor behoud van de OUV
De dekking is gebaseerd op de meerjarenramingen. Voor de periode na 2022 is nog geen meerjarenraming beschikbaar, aangezien de begrotingscyclus van de gemeente tot en met 2022 loopt. Wel zijn alle reguliere kosten van het siteholderschap, Museum Schokland, onderhoud van wegen en gebouwen en Nieuwe Natuur gedekt.
Bedragen x € 1.000,-
Dekking van kosten bij Het Flevo-landschap
Dekking van kosten bij Waterschap Zuiderzeeland
Kernvraagstuk
2020
2021
Bedragen x € 1.000,-
Archeologisch onderzoek Noord (A6)
10
10
Archeologisch onderzoek Zuid (A6)
n.t.b.
n.t.b.
* De kosten voor het beheer en onderhoud van het watersysteem en kunstwerken op Schokland maken onderdeel uit van de reguliere beheer-en onderhoudsplanning en -begroting van Waterschap Zuiderzeeland.
2022
n.t.b.
2023
2024
Jaar
Kosten
Dekking
Geen dekking
n.t.b.
n.t.b.
n.t.b.
2020
430
380
50
3
3
3
2021
430
380
50
10
10
2022
430
380
50
1.144
1.178
2023
430
380
50
2024
430
380
50
2025
430
380
50
Hydrologische zone (A5)
n.t.b.
Nieuwe Natuur (C3)
7.370
7.462
1.099
Landschapsplan maken (C6)
n.t.b.
n.t.b.
n.t.b.
Totaal
7.380
7.472
1.099 1.124 1.157
* Het project Nieuwe Natuur heeft een aparte businesscase. Dekking van de kosten is daar in opgenomen.
2025
1.121
1.191
Er is ook nog budget voor monitoring bodemdaling. Dit komt uit het programma Duurzaam Gebruik Ondergrond, dat loopt tot 2020. Er loopt nu een evaluatie van dit programma. Najaar 2019 werken we aan een voorstel voor een vervolg.
Jaar
* Gegevens uit meerjarenbeleidsplan 2019-2022 Cultuurbedrijf Noordoostpolder. **Vanaf 2023 gegevens 2022 overgenomen, geen meerjarenprojectie beschikbaar. ***Dekking bestaat uit deel subsidie en deel eigen inkomsten. Subsidie wordt jaarlijks aangevraagd en verstrekt; dit is formeel geen meerjarensubsidie.
Bestemmingsplan (A3)
Bijlagenrapport • 38
De dekking is gebaseerd op de meerjarenramingen. Voor de periode na 2022 is nog geen meerjarenraming beschikbaar.
De dekkingen zijn voor de komende zes jaar per gebiedspartners in onderstaande tabellen weergegeven.
Een deel van de reguliere kosten voor natuurbeheer wordt opgevangen door subsidieregelingen. De overige middelen begroot Het Flevo-landschap jaarlijks naar eigen inzicht. Hiervoor heeft Het Flevo-landschap geen meerjarenverplichting vastgelegd. De vermelde dekking is gebaseerd op de meerjarenraming. Deze loopt tot 2023. In de praktijk is er wel sprake van continuïteit. Managementplan 2020-2028 Werelderfgoed Schokland en omgeving