D05 01 Uitvoeringsagenda Strategische uitvoeringsagenda Flevoland 2026-2027.pdf

Samen op weg naar Flevoland in Balans Strategische uitvoeringsagenda Rijk Regio Flevoland 2026-2027

Samenvatting Deze Strategische Uitvoeringsagenda Flevoland (SAF) (2026-2027) is een actualisatie van de door Rijk en regio vastgestelde eerste ‘rollende’ SAF uitvoeringsagenda. Alle relevante Rijk regio afspraken zijn opgenomen waar door het Rijk samen met de regio aan gewerkt wordt richting een samenleving in balans voor een sterk gegroeide en groeiende bevolking. De achtergrond en benodigde samenhang van de inzet is kort beschreven (Flevoland centraal). Per organisatie is specifieke achtergrondinformatie gegeven. De richtinggevende uitspraken uit deel I SAF (visie 2050) zijn ook in deze uitvoeringsagenda opgenomen, aangezien hierin voor iedere pijler relevante uitspraken zijn gedaan over de wijze van handelen en samenwerken tussen Rijk en regio.

Voortgang Het BO Rijk regio bespreekt jaarlijks op basis van een voortgangsrapportage de voortgang van alle afspraken en bespreekt of aanvullende inzet of interventie gewenst is. Deze Strategische Uitvoeringsagenda Flevoland 2026-2027 bevat daarmee alle relevante informatie voor alle betrokken partijen om in 2026-2027 samen op weg naar Flevoland in balans!

Afspraken en acties

Om een samenleving te bouwen is uiteraard langs veel lijnen inzet nodig. Deze inzet is per pijler (Vitale steden en dorpen (1), Toekomstbestendige regionale economie (2) en Robuust natuurlijk fundament (3) geordend. In onderstaand overzicht staan de afspraken en daarbij horende acties benoemd. Ook is aangegeven wanneer het gaat om een specifieke SAF-afspraak. Andere afspraken zijn opgenomen uit andere regionale bestuurlijke overleggen. Samen geven ze een volledig beeld. De bijbehorende acties zijn kort beschreven in de betreffende hoofdstukken. In bijlage 1 is per actie een indicatieve planning opgenomen, is benoemd welke organisatie(s) betrokken zijn en is aangegeven welk bestuurlijk overleg verantwoordelijkheid heeft bij het tot uitvoering brengen van de actie.

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 2

Inhoud Samenvatting

2

Leeswijzer

4

Inleiding

8

Flevoland centraal

10

ONTWIKKELPIJLER 1 Vitale steden en dorpen AFSPRAAK 1: Tijdig realiseren voorzieningen in een samenleving met groeiende dynamiek AFSPRAAK 2: Financieel instrumentarium ontwikkelen voor regio’s met bovenmatige groei AFSPRAAK 3: G  rootschalig woningen bouwen mede ten behoeve van de landelijke woonopgave AFSPRAAK 4: Inzetten op toekomstbestendige woningbouw AFSPRAAK 5: Investeren in bereikbare steden en dorpen ONTWIKKELPIJLER 2 Toekomstbestendige regionale economie AFSPRAAK 6: Aanjagen stuwende werkgelegenheid t.b.v. woonwerkbalans AFSPRAAK 7: Versterken van de kenniseconomie AFSPRAAK 8: Krachtige en innovatieve voedselsector stimuleren AFSPRAAK 9: Werken aan het energiesysteem van de toekomst AFSPRAAK 10: D  efensie AFSPRAAK 11: Recreatie en Toerisme doorontwikkelen

ONTWIKKELPIJLER 3 Robuust natuurlijk fundament AFSPRAAK 12: Ruimtelijke keuzes op basis van water, bodem en biodiversiteit AFSPRAAK 13: Aanpassen ruimtegebruik in lijn met water, bodem en biodiversiteit AFSPRAAK 14: Creëren van robuuste ecosystemen en natuurinclusiviteit AFSPRAAK 15: Omgaan met (drink)waterschaarste

33 34 36 37 39

13

Komen tot een integraal adaptief ontwikkelpad

42

14

BIJLAGEN BIJLAGE 1 Overzicht afspraken BIJLAGE 2 Richtinggevende uitspraken BIJLAGE 3 Informatie regio BIJLAGE 4 Overzicht herkomst overgenomen afspraken BIJLAGE 5 Afkortingen

45 46 53 57 60 61

15 16 17 18

21 22 24 26 28 30 31

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 3

Leeswijzer De Strategische Agenda Flevoland (SAF) is opgebouwd uit twee delen. Deel I is het visie document met perspectief, ontwikkelpijlers en opgaven. Dit is een toekomstbeeld waar Rijk en regio samen met de agenda naar streven, en vastgesteld in 2022. De visie zoals verwoordt in dit deel I blijft ongewijzigd. Deel II is het voorliggende stuk: de Strategische Uitvoeringsagenda Rijk Regio Flevoland (2026-2027). Hierin staan afspraken tussen de betrokken partijen voor acties op de korte en lange termijn om gezamenlijk te werken aan de opgaven. De eerste Strategische Uitvoeringsagenda SAF was vastgesteld door Rijk en regio eind 2023 als een ‘rollende’ uitvoeringsagenda die 2 jaarlijks wordt geactualiseerd. Het voorliggende stuk is met betrokkenheid van vele medewerkers van Rijk en regio en na besprekingen in ambtelijke en bestuurlijke gremia (Directeuren Overleg Flevoland, Directeuren Overleg Rijk Regio, regionale Bestuurlijke Pijler Overleggen, Bestuurlijk Overleg Rijk Regio) tot stand gekomen. De definitieve besluitvorming van deel II heeft plaatsgevonden in het Bestuur­ lijk Overleg Rijk Regio in januari 2026 na besluitvorming in de colleges binnen Flevoland in het najaar van 2025. Bij ieder onderwerp worden eerst al langer lopende Rijk regio afspraken en aanvullende afspraken die via de SAF (2023) tot stand zijn gekomen benoemd.

Daarna volgen nieuwe afspraken die door Rijk en regio zijn opgesteld.

In de SAF richten Rijk en regio hun aandacht op 3 verschillende ontwikkelpijlers: • Vitale steden en dorpen; • Toekomstbestendige regionale economie; • Robuust natuurlijk fundament. De bovenstaande drie pijlers zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. In deze uitvoeringsagenda wordt per ontwikkelpijler ingegaan op richtinggevende uitspraken, afspraken uit lopende trajecten en aanvullende nieuwe afspraken tussen Rijk en regio. In het onderdeel Komen tot een integraal en adaptief ontwikkelpad is een indicatief overzicht opgenomen van de benodigde stappen die tussen 2025 en 2050 in samenhang gezet dienen te worden om tot een samenleving in balans te komen. In bijlage 1 is aangegeven welke partijen primair verantwoordelijk zijn om zowel lopende als nieuwe afspraken tot uitvoering te brengen. In bijlage 2 zijn ter informatie de richtinggevende uitspraken opgenomen die in de visie (deel I) van de SAF zijn opgenomen. In bjilage 3 is kort nadere informatie over de gemeenten, waterschap en provincie opgenomen. In bijlage 4 is opgenomen waar afspraken die zijn overgenomen oorspronkelijk zijn gemaakt. In bijlage 5 is een overzicht opgenomen van gebruikte afkortingen.

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 4

Afspraken Vitale Steden en dorpen

Acties

SAF

1. Tijdig realiseren voorzieningen in een samenleving met groeiende dynamiek

Verbeteren bestaande gebouwde omgeving (via Lelystad Next Level, Almere 2.0 (Rijk regio) en Gebiedsagenda Ermelo Harderwijk Zeewolde.

n.v.t.

Langjarige inzet op leefbaarheid en veiligheid in focusgebieden zoals Lelystad Oost.

n.v.t.

Regionale analyse maken over gezamenlijkheid tussen sociale, fysieke en economische domein. Het is de bedoeling om in beeld te brengen in hoeverre er evenwicht is in de woon-werkbalans en de voorzieningenbalans ten opzichte van het aantal woningen en inwoners. Door een gezamenlijke feitenbasis op te bouwen tussen Rijk en Regio over basisvoorzieningen in de regio wordt duidelijk waar investeringen nodig zijn. Daar is een analyse voor nodig die de regio maakt, zodat bekend is wat eventuele achterstand is en wat nodig is bij groei. VRO coördineert een gesprek met regio en OCW en VWS.

SAF

2. Instrumenten ontwikkelen voor snelle groei regio

Rekenkundig onderzoek achterlopende bekostiging bij snelgroei, onderzoek om zicht te krijgen op extra onderhoudskosten die regio specifiek zijn, onderbouwing achterstallige en voor groei benodigde voorzieningen en hoe dit aan de groei is gekoppeld.

SAF

3. Grootschalig woningen bouwen

Uitvoeren woningbouw afspraken en Woondeals MRA en ZUND (o.a. Bouw Lelystad Zuiderhage, Versnelling woningbouw Dronten Zuid) en actualisatie woondeals.

n.v.t.

Verkenning Almere Pampus.

n.v.t.

Voorzetting inzet RVB in grootschalige gebiedsontwikkelingen en verkennen flexibiliteit van de grondportefeuille.

SAF

City Deal Toekomstbestendige Gebiedsontwikkeling uitvoeren, Uitvoeren Nationaal Groeifonds-project Toekomstbestendige Leefomgeving (ketenontwikkeling biobased bouwen, ‘Living Lab Almere Pampus’), Ontwikkeling Green Innovation Hub, Uitvoeren MRA Greendeal Houtbouw en Intentieovereenkomst Klimaatbestendige Nieuwbouw in de MRA en Noord Holland, Uitvoeren proeftuinen Houtbouw en Biobased bouwen i.k.v. Nationale Aanpak Biobased Bouwen, Korte ketens ‘Van Land tot Pand’ ontwikkelen, Ondertekenen en werken met convenant Toekomstbestendig Bouwen in aanbestedingen.

n.v.t.

Rijk en regio onderzoeken gezamenlijk barrières voor toekomstbestendige woningbouw. In Almere Hortus experimenteren met een ander fiscaal regime.

SAF

Mogelijkheden MIRT-verkenning Lelylijn bespreken, Alternatief voor Kornwerderzand voorleggen, N50 planstudie wegvak Kampen Kampen Zuid hervatten (indien er stikstofruimte is), Uitvoering A6 Lelystad-Almere Buiten Oost 2x3, Voorbereiden multimodale ontsluiting Lelystad Zuiderhage, Uitvoeren MIRT verkenning verbreding A27 tussen knooppunt Eemnes en Zeewolde. Maatregelen uitvoeren Toekomstvast investerings pakket Almere (TVIP), P- verkenning IJmeerverbinding uitvoeren. Duidelijkheid over maakbaarheid van dienstregelingsmodel II van OV SAAL om ingebruikname zo snel mogelijk te realiseren. Verbeteren doorstroming hoofdwegennet naar regionale wegennet.

MIRT

Fasering woningbouw over de regio onderzoeken t.b.v. beperken van de bereikbaarheidsproblematiek.

SAF

Concrete acties benoemen i.v.m. druk op de op en afritten om bij realisatie van woningbouw de bereikbaarheid te borgen.

n.v.t.

4. Toekomstbestendige woningbouw

5. Bereikbare steden en dorpen

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 5

Afspraken Toekomstbestendige regionale economie

Acties

SAF

6. Aanjagen stuwende werkgelegenheid

Uitvoeren en evalueren Regiodeal Noordelijk Flevoland.

n.v.t.

Uitvoeren besluit opening van Lelystad Airport.

n.v.t.

Verplaatsen bestaande of vestigen nieuwe rijksinstellingen passend bij profiel Flevoland/Grootschalige (nationale) voorzieningen met substantiële werkgelegenheid concreet maken en inpassen.

SAF

Opstellen ontwikkelperspectief en strategie op economisch profiel van de regio op basis waarvan Rijk en regio nadere vervolgstappen bepalen. Clusterontwikkeling op basis van profiel regio. Ontwikkelen arbeidsmobiliteitsconcept.

SAF

Pilots uitvoeren (1 per provincie) t.b.v. toekomstbestendig maken van bedrijventerreinen.

n.v.t.

Meedraaien in het EZ meerjarenprogramma ‘Bovenregionale Samenwerking Hightechbrandpunten’.

n.v.t.

Regiodeal Nieuw Land uitvoeren, totstandkoming van een Onderzoeksinstituut in Almere op het gebied van hightech, Rijk en regio werken samen aan het creëren van een Nationaal Brandpunt Smart Mobility, Maritieme Campus.

n.v.t.

Versterking kennisinfrastructuur regio. Specifieke inzet OCW voor groeiregio/Verkennen structurele inzet kennis econoische structuur op basis evaluatie.

SAF

Uitvoering Collectief Teeltplan, Realisatie fieldlabs, Van Land tot Pand, Kennis en innovaties agrarische sector Flevoland ontwikkelen en verspreiden.

n.v.t.

Verkennen van de flexibiliteit van de grondportefeuille.

SAF

Verkennen mogelijkheden om mestbenutting in de regio te verbeteren.

SAF

Uitvoeren projectprocedures 380 kV-infrastructuur.

n.v.t.

Uitwerking van de netbewuste woningbouw naar het voorbeeld van Balanswijk in Almere.

n.v.t.

Ruimte bieden om te experimenteren met congestiestrategie en realisatie van collectieve wijkvoorzieningen.

SAF

In beeld brengen hoe de waterstofketen er in Flevoland uitziet en of dit een regionale ontsluiting van de landelijke H2 backbone rechtvaardigt.

n.v.t.

De Maxima centrale te ontsluiten via de backbone.

n.v.t.

10. Defensie

Op basis van besluitvorming door het kabinet gaan Rijk en regio verder in overleg over het effect en de uitvoering.

n.v.t.

11. Recreatie en toerisme

Werkbezoek regio Ambassadeur Noordwest aan Flevoland.

SAF

Onderzoeken hoe optimaal voor recreatie geschikte terreinen kunnen worden vormgegeven en onderhouden.

SAF

7. Verkennen kennis economische structuur

8. Innovatieve voedselsector stimuleren

9. Energie

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 6

Afspraken Robuust Natuurlijk Fundament

Acties

SAF

12. Aanpassen ruimtegebruik op basis water, bodem, biodiversiteit

Basis normenkader natuurlijk fundament opstellen en vanaf dat moment hanteren.

SAF

Opstellen en Toepassen door Waterschap Zuiderzeeland en provincie Flevoland stapsgewijs ontwikkeld Flevolands afwegingsmechanisme water, bodem en biodiversiteit.

SAF

13. Aanpassen ruimtegebruik in lijn met water, bode men biodiversiteit

Samenhangende sturing op gebieden waar vanuit water, bodem en biodiversiteit inzet nodig is.

SAF

Inzet op zachte overgangsgebieden, Voortzetting gebiedsproces bodemdaling, Verkennen implicatie Natuurherstelverordening.

n.v.t.

Verkennen flexibiliteit van de grondportefeuille.

SAF

14. Creëren van robuuste ecosystemen en natuurinclusiviteit

Aanleggen 1200 hectare bos tot 2030, Inzet in projecten PAGW, Samenwerking Marker Wadden.

n.v.t.

Voortzetten inzet en gesprek ten behoeve van versterken ANB, rekening houdend met de Flevolandse situatie.

n.v.t.

15. Omgaan met (drink)waterschaarste

Via Platform IJsselmeergebied en de Deltaprogramma’s IJsselmeer en Zoetwater samenwerken aan een goede balans tussen een robuust watersysteem en de verschillende gebruiksfuncties van het IJsselmeergebied.

SAF

Verkennen welke aanvullende stappen nodig zijn om de complexe vraagstukken rondom het Flevolandse drinkwater verder te brengen.

n.v.t.

Verkennen welke aanvullende stappen nodig zijn om te komen tot een robuust toekomstbestendig watersysteem voor Flevoland en de daarbinnen gelegen landbouw- en natuurgebieden, inclusief de rol van het IJsselmeer.

SAF

Versterking van het onderwijsaanbod in Flevoland op het gebied van (water)techniek.

SAF

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 7

Inleiding Strategische uitvoeringsagenda Flevoland 2026-2027 Dit is de tweede Strategische Uitvoeringsagenda Flevoland 2026-2027. Deze versie is de eerste update van de ‘rollende’ Uitvoeringsagenda, die op 19 oktober 2023 werd goedgekeurd door het Bestuurlijk Overleg Rijk Regio. Het vormt het vervolg van een succesvolle langjarige samenwerking tussen het Rijk en de regio, die begon met de vorige versie van deze agenda. De Strategische Uitvoeringsagenda Flevoland 2026-2027 is geen statisch document, maar een flexibel kader dat steeds voor de komende twee jaar richting geeft en stuurt. We weten dat de ontwikkeling van Flevoland en Nederland voortdurend in beweging is, dus na twee jaar zal deze agenda opnieuw worden geactualiseerd en aangescherpt om in te spelen op nieuwe kansen en uitdagingen.

maar hangen met elkaar samen en houden onderling verband, waarbij alle aspecten van brede welvaart betrokken worden. Keuzes in de ene pijler hebben consequenties in een andere. Door met een integrale blik en vanuit de lange termijn opgaven te combineren kan een goede en toekomstbestendige ontwikkeling van Flevoland mogelijk gemaakt worden.

Rijk en regio1 werken in de Strategische Agenda Flevoland (SAF) samen langs drie ontwikkelpijlers aan (ruimtelijke en maatschappelijke) opgaven van de regio: 1) vitale steden en dorpen, 2) toekomstbestendige regionale economie en 3) robuust natuurlijk fundament. In deel I “Perspectief, ontwikkelpijlers en opgaven” van de SAF staat per pijler beschreven wat de betrokken overheden willen bereiken. Er is voor goed wonen ook werkgelegenheid in de buurt nodig. En adequate zorgvoorzieningen. Wonen en werken vragen beide om goede bereik­ baarheid. Het is van belang om integraal af te wegen welk gebied vanuit bodem en water bezien het meest geschikt is voor natuur, wonen, landbouw of andere activiteiten. Ook hoe dat gebied in te richten, rekening houdend met bijvoorbeeld klimaatadaptiviteit, natuurinclusiviteit en gezondheid. Zo kunnen we ook in de toekomst goed blijven wonen en een leefomgeving creëren waarin Flevolanders gezond en gelukkig zijn. De ontwikkelpijlers staan dus niet op zichzelf,

De samenwerking tussen Rijk en regio levert versterkte onderlinge contacten en resultaten op, die bijdragen aan de ontwikkeling van Flevoland en aan nationale opgaven. In de Voortgangsrapportage SAF worden voor alle afspraken die in de SAF zijn benoemd jaarlijks de resultaten en tussenstand beschreven.

1 De SAF is opgesteld door de provincie Flevoland, Waterschap Zuiderzeeland, de gemeenten Almere, Zeewolde, Lelystad, Dronten, Urk en Noordoostpolder, en ministeries van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, Infrastructuur en Waterstaat, Economische Zaken en Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur. Deze partijen samen worden hier ‘Rijk en regio’ genoemd.

De samenwerking tussen Rijk en regio levert versterkte onderlinge contacten en resultaten op, die bijdragen aan de ontwikkeling van Flevoland en aan nationale opgaven. In de Voortgangsrapportage SAF worden voor alle afspraken die in de SAF zijn benoemd jaarlijks de resultaten en tussenstand beschreven.

Lopende trajecten en samenwerkingen blijven hun doorgang vinden. De SAF heeft een belangrijke functie in het verbinden en versterken van de bestaande interbestuurlijke trajecten en doet waar nodig aanvullingen. Relevante bestaande trajecten worden in de uitvoeringsagenda expliciet genoemd zodat alle partijen overzicht hebben over de samenhang van de Rijk regio samenwerking. In de Strategische Uitvoeringsagenda Flevoland 2026-2027 staat centraal hoe de betrokken overheden de komende periode werken aan het geschetste perspectief, de opgaven en doelen. De uitvoeringsagenda is gericht op integraal afgestemde samenwerking tussen Rijk en regio. De lopende inzet is geactualiseerd op basis van de gesprekken die in de governance van de SAF zijn gevoerd binnen de regio (Bestuurlijke Pijler Overleggen) en tussen Rijk en regio (Bestuurlijk Overleg Rijk Regio). Er is een nieuwe afspraak gemaakt om samen te Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 8

werken aan een samenleving in balans. Per ontwikkelpijler wordt gespecificeerd naar welke resultaten Rijk en regio toe werken, welke uitgangspunten zij hanteren, welke gezamenlijke randvoorwaarden gesteld zijn of welke eisen er aan de uitvoering worden gesteld. De uitvoeringsagenda bevat concrete afspraken over acties die Rijk en regio op de korte termijn gaan ondernemen. Waar een specifieke rol voor één van deze partijen ligt, wordt dat in de afspraak benoemd. De uitvoeringsagenda bevat ook richtinggevende uitspraken die meer generiek van aard zijn en die richting geven aan de manier waarop Rijk en regio de opgaven in Flevoland aanpakken. De richtinggevende uitspraken zijn overgenomen uit de bestuurlijk vastgestelde Uitvoeringsagenda SAF en zijn slechts in beperkte mate aangepast, aangezien zij de rode draad vormen voor de inzet van alle betrokken overheden. Deze zijn bij de start van de langjarige samenwerking tussen Rijk en regio eind 2022 is afgesproken. De richtinggevende uitspraken zijn per pijler in een apart kader opgenomen.

Figuur 2: Logo’s van Flevolandse gemeenten, Waterschap, provincie en ministeries.

vanuit Rijk en regio aan de orde is. Tenzij anders vermeld (b.v. BO MIRT 2024) zijn de afspraken vastgelegd in de SAF door het BO Rijk Regio. In de (bij het BO Rijk Regio medio 2024) vastgestelde governance van de SAF is benoemd dat Rijk en regio verschillende formele instrumenten gebruiken om beleid te borgen en te bekrachtigen. Besluitvorming over onderwerpen vindt plaats in het daarvoor bestemde gremium. De resultaten van besluitvorming bij BO Leefomgeving, BO MIRT, RRAAM, woondeals, omgevingsvisies etc. zijn input voor de SAF. Daarnaast geeft de SAF richting aan toekomstige besluiten en richting omgevingsvisies van Rijk, provincie en gemeenten.

Figuur 1: SAF consistent en ingebed op basis van regionaal beleid en inzet Rijk

De SAF biedt een integraal beeld, perspectief en het platform om op regionaal niveau consistente en ingebedde samenwerking tussen Rijk en Regio tot stand De SAF biedt een integraal beeld, perspectief en het platform om op regionaal niveau consistente en ingebedde samenwerking tussen Rijk en Regio tot stand te brengen. Het is gericht op Rijk regio inzet en gaat dus niet in op lokale en regionale inzet waar samenwerking met het Rijk niet direct aan de orde is. De SAF is alleen relevant voor ontwikkelingen die specifiek in Flevoland spelen vanwege unieke (nationale) belangen en de unieke positie en (snel­groeiende) ontwikkeling van Flevoland waardoor aanvullend aan generiek beleid extra inzet

De Strategische Uitvoeringsagenda Flevoland wordt waar mogelijk en nodig door vertaald naar ruimtelijke afspraken in het kader van de Nota Ruimte en afspraken hierover met de provincie. In 2027 wordt zowel deel I (visie) als deel II (uitvoeringsagenda voor de jaren 2028 en 2029) geactualiseerd. Nieuwe afspraak Rijk (VRO) en regio (Provincie, gemeenten en Waterschap ZZL) spreken af om t.b.v. de actualisering van deel I (visie) een evenwichtig adaptief ontwikkelpad op te stellen. Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 9

Flevoland centraal Toekomstgerichte regio Flevoland: de toekomstgerichte regio van Nederland

Flevoland is een krachtige, trotse gemeenschap binnen Nederland. De unieke ligging, omringd door het IJsselmeer, Markermeer en Randmeren, en de vruchtbare grond die ooit de Zuiderzee was, maken Flevoland tot een cruciaal onderdeel van de nationale voedselvoorziening en woningbouw. Flevoland is dé regio die de groeiende druk op de woningmarkt en de behoefte aan duurzame landbouw invult. Met een sterke landbouw- en visserijsector, innovatieve woningbouwprojecten en een snelgroeiende economie blijft Flevoland een belangrijke rol spelen in de toekomst van Nederland. De enorme relatieve groei van Flevoland vereist daarbij bijzondere aandacht.

Ontwikkelkracht die inspireert

Flevoland heeft in minder dan 80 jaar één van de grootste waterstaatkundige en ruimtelijke uitdagingen van Nederland gerealiseerd. Innovatieve projecten werden en worden in Flevoland mogelijk gemaakt. Zoals het baanbrekende verkavelingsplan voor de Noordoostpolder, de ontwikkeling van Nationaal Park Nieuwland met Marker Wadden en de vernieuwende ontwikkeling van Oosterwold en Pampus in Almere. Flevoland is sterk in smart farming, smart fishing, smart mobility en smart shipping. Flevoland is toonaangevend in biologische landbouw. En groot in verwerking van vis op Urk. Windmolens en zonnepanelen zoals in Noordoostpolder, Zeewolde, Lelystad en Dronten illustreren de rol van Flevoland als koploper in duurzame energie. Met het Mobiliteit en Infrastructuur Test Centrum (MITC) in Noordoostpolder worden de nieuwste technologieën voor slimme mobiliteit ontwikkeld. In Almere wordt versneld gewerkt aan het realiseren van een hightech brandpunt. In Dronten op Aeres en bij de proef­ boerderijen van de Wageningen University & Research wordt landbouwkennis op hoog niveau ontwikkeld en doorgegeven. Innovatieve startups in circulaire economie en duurzame technologie worden in de regio ondersteund.

Flevoland in nationaal perspectief

Flevoland heeft een unieke positie. Centraal in Nederland en als schakelpunt tussen de randstad, Noord-Nederland en de regio Zwolle. Flevoland biedt niet alleen ruimte voor groei. Flevoland biedt oplossingen voor nationale vraagstukken, zoals de woningbouwopgave en de energietransitie en ruimte voor hightechontwikkelingen. In Flevoland kunnen met de juiste steun van het Rijk op grote schaal nieuwe woonwijken worden ontwikkeld die bijdragen aan de nationale woningbouwopgave. Flevoland levert innovatieve en duurzame oplossingen en het Rijk faciliteert op tijd investeringen in infrastructuur, (hoger) onderwijs en publieke (gezondheids)voorzieningen.

Drie Daily Urban Systems in Flevoland

Rijk en regio werken samen in het NOVEX-gebied Regio Zwolle aan de verstedelijking van de regio. De gemeenten Dronten, Noordoostpolder en Urk en de provincie Flevoland zijn onderdeel van deze regio. Rijk en regio maken in het NOVEX-gebied MRA afspraken voor een toekomstbestendige en evenwichtige groei van de Metropool Regio Amsterdam. De gemeenten Almere, Lelystad en de provincie Flevoland maken onderdeel uit van deze regio. Provincies Flevoland, Gelderland en gemeenten Ermelo, Harderwijk, Putten en Zeewolde werken in de EHPZ-regio met elkaar samen aan grensover­ stijgende opgaven ter versterking van het welzijn van de inwoners.

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 10

Brede welvaart

Als regio werken we samen aan de ontwikkeling van Flevoland. Daarbij hoort ook het behouden en versterken van de Brede Welvaart2. Op sommige vlakken gaat het al goed, op andere hebben we uitdagingen. Uit de Monitor Brede Welvaart (provincie Flevoland, 2024) komen een aantal positieve en negatieve aandachtspunten naar voren (Monitor brede welvaart | Feitelijk Flevoland) • Men is relatief tevreden in Flevoland. Het thema subjectief welzijn scoort goed. • Ook de leefomgeving die wordt weergegeven in het thema milieu scoort hoger dan het Nederlands gemiddelde. • Een gunstige economische ontwikkeling en een krappe arbeidsmarkt. • ‘Goed’ scorende thema’s ontwikkelen zich positief (milieu, arbeid, subjectief welzijn). • Grote verschillen bestaan tussen gemeenten, met name op thema’s gezondheid en samenleving. Bij minder scorende thema’s (wonen, samenleving) is de trend negatief. • De huidige situatie op het thema samenleving is lager dan gemiddeld en de trendmatige ontwikkeling is overwegend negatief. • De thema’s wonen (met name voorzieningen) en gezondheid wijzen op aandachtspunten.

2 Brede welvaart betreft de kwaliteit van leven hier en nu en de mate waarin deze al dan niet ten koste gaat van die van latere generaties en/of van mensen elders in de wereld (definitie CBS). Het is een maatstaf voor alles dat mensen van waarde vinden (definitie PBL). Om een overkoepelend beeld te krijgen van hoe het met Flevoland en haar inwoners gaat is de Monitor Brede Welvaart in

Figuur 3: Positieve en negatieve aandachtspunten Brede Welvaart Flevoland

Flevoland ontwikkeld en gepubliceerd.

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 11

Samenwerking tussen Rijk en regio is van groot belang voor de uitdagingen in de toekomst

Rijk en regio zijn van mening dat het mogelijk is om in Flevoland versneld 100.000 woningen in de periode 2025-2050 te realiseren, gemiddeld 4.000 woningen per jaar. Maar woningbouw is relatief gezien het makkelijkste deel van de integrale opgave. Door de hoge groei van Flevoland in de afgelopen decennia loopt de werkgelegenheid nog wel achter, waardoor de uitgaande pendel te hoog is. Versterking van (technisch) onderwijs (MBO/HBO/WO) in regio AlmereLelystad en agrofood/maritiem onderwijs (MBO/HBO) in de regio alsook de (zorg en welzijns) voorzieningen, is randvoorwaardelijk om toe te groeien naar een samenleving in balans. Het bieden van experimenteerruimte en stimuleren van innovatie is een gemeenschappelijk leidmotief om de kracht van de Flevolandse samenleving te benutten bij het aanpakken van de uitdagingen van de toekomst. Ten behoeve van een goede ontwikkeling van Flevoland is het be­ langrijk dat op alle pijlers vervolgafspraken tussen Rijk en regio gemaakt worden om de samenleving in balans te krijgen of te houden.

Het bouwen van een samenleving moet hand in hand gaan met investeringen in kwaliteit van woningen passend bij een veranderende demografie, werkgelegenheid & bedrijvigheid en leefbaarheid. Dat kan alleen als alle partners zich hier samen voor inzetten. De Rijksoverheid wil met de regio samen te werken aan de groei en brede welvaart van Flevoland. Onder andere met de omvangrijke grondpositie van het Rijk zoals in het Regeerprogramma is benoemd. In deze agenda zijn op diverse plaatsen afspraken hierover geformuleerd, onder meer om innovatie te stimuleren en de groei van Flevoland in balans te kunnen doormaken. In de volgende hoofdstukken wordt per ontwikkelpijler benoemd waar Rijk en regio de komende periode op inzetten en welke onderwerpen ook voor de middel- en lange termijn in beeld zijn bij de ontwikkeling van Flevoland.

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 12

ONTWIKKELPIJLER 1

Vitale steden en dorpen Flevoland kent mede ten behoeve van de omliggende regio’s een zeer hoge bevolkingsontwikkeling. Flevoland draagt hiermee bij aan de nationale woningbouwopgave. Rijk en regio werken samen aan een toekomstbestendige, vitale en dynamische samenleving. We bouwen steden en dorpen waarin het prettig is om te leven, nu en in de toekomst.

Figuur 4: Bevolkingsgroei in Flevoland zeer hoog.

Figuur 5: Schetsmatig toekomstbeeld van Flevoland met vitale steden en dorpen.

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 13

AFSPRAAK 1: Tijdig realiseren voorzieningen in een samenleving met groeiende dynamiek Groei van woningbouw en inwoners in de regio is, zoals benoemd in de richtinggevende uitspraken, alleen mogelijk als een robuust sociaal fundament aanwezig is of wordt gerealiseerd. Alleen zo ontstaat de sociale cohesie om ook een gezonde samenleving te kunnen bouwen en zijn. Rijk en regio erkennen dat meer aandacht nodig is voor zorgvoorzieningen, onderwijs en sociaal maatschappelijke aspecten die komen kijken bij het bouwen van een samenleving. De volgende ontwikkelingen zijn daarbij van belang: Demografie: Driedubbele vergrijzing, bovenop het landelijk beeld dat het aantal ouderen snel groeit, groeit in Flevoland het aantal ouderen nog veel sneller, omdat er (door de instroom van gezinnen) tot nog toe vrijwel geen ouderen waren. Daarmee ontbreekt ook een zorginfrastructuur van enige omvang. De groei in het aantal ouderen vergt dan ook echte schaalsprongen in voorzieningen en zorg. Dit biedt ook kansen voor innovatieve zorgconcepten. Beperkte sociale worteling. Flevoland kent relatief veel inwoners die uit andere regio’s komen of die familie elders hebben wonen. Dit leidt tot extra vraag in de (jeugd)zorg, omdat “het netwerk” onvoldoende capaciteit heeft om problemen zelf op te vangen. Arbeidsmarkt problematiek.

Flevoland is er vanwege haar specifieke historische en demografische ontwikkeling ook sprake van een nog hogere arbeidsmarkt­ problematiek voor zorg en onderwijs ten opzichte van andere regio’s.

(Aangepaste) lopende afspraken:

• In de governance van de SAF is de mogelijkheid afgesproken voor het bijeenbrengen van een bestuurlijk overleg Samenleving om deze door versnelde groei veroorzaakte problematiek met de relevante departementen (VRO, VWS, SZW, FIN) te kunnen bespreken. VRO zal als coördinerend departement het gesprek faciliteren op basis van regionale voorbereiding. • In dit gesprek wordt aandacht aan de volgende ontwikkelingen: – Demografie: Driedubbele vergrijzing – Beperkte sociale worteling – Arbeidsmarkt problematiek • Rijk en regio werken samen aan het verbeteren van de bestaande gebouwde omgeving in verschillende interbestuurlijke trajecten. Zo wordt in het programma Lelystad Next Level gewerkt aan de ontwikkeling van Lelystad, met een focus op vier stadsdelen waaronder de kustontwikkeling Lelystad. In Almere wordt onder RRAAM gewerkt via Almere 2.0 aan de ontwikkeling van Almere • Het Rijk (OCW, SZW, JenV, VWS, VRO) zet in het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid samen met gemeenten en andere lokale partijen de eerste stappen voor een langjarige inzet de leefbaarheid en veiligheid in 20 focusgebieden in 19 steden weer op orde te krijgen en de bewoners weer perspectief te bieden. Lelystad Oost is een van de focusgebieden. Hierin worden de uitkomsten van de onderzoeken in de New Towns Alliantie betrokken.

Nieuwe afspraken:

• Rijk en regio herkennen de noodzaak naar het in evenwicht brengen van de woon-werk balans en voorzieningenbalans. Het is de bedoeling om in beeld te brengen in hoeverre er evenwicht is in de woon-werkbalans en de voor­ zieningenbalans ten opzichte van het aantal woningen en inwoners. Door een gezamenlijke feitenbasis op te bouwen tussen Rijk en Regio over basisvoorzieningen in de regio wordt duidelijk waar investeringen nodig zijn. • VRO coördineert dat, op basis van een regionale analyse en eerste oplossingsrichtingen, samen met de regio, onder andere OCW en VWS een gesprek over de gezamenlijkheid tussen het sociale, fysieke en economische domein plaatsvindt. Hier worden de kansen die dit biedt voor het vormen van een ‘complete Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 14

samenleving’. De uitkomsten uit het onderzoek naar brede welvaart en de daarop gebaseerde startnotitie Sociale Agenda (Provincie Flevoland), onderzoek naar ontwikkelen New Towns en lokale analyses gebruikt. • De regio brengt t.b.v. de bovenstaande regionale analyse de informatie over basisvoorzieningen in de wijk in beeld en wat hierop aanvullend (niet alleen op basis van groei, maar ook op basis van achterstand) moet worden gerealiseerd, zowel in m2 als in mogelijke kosten. Zo bouwen we een gezamenlijke feitenbasis op. Op basis van deze gezamenlijke kennis bezien regio, BZK, VRO, SZW en OCW in 2026 welke afspraken over gezamenlijke inzet gemaakt kunnen en moeten worden gekoppeld aan afspraken over woningbouw. • Rijk en regio spreken af dat als een basisvoorziening (bijvoorbeeld een ziekenhuis) in de regio op basis van onvoldoende draagkracht (onvoldoende gebruik) dreigt te worden opgeheven, zij met elkaar in gesprek gaan wat de effecten van het verliezen van de voorziening betekenen juist in een groeiende regio. Bij voorkeur wordt voorkomen dat een voorziening eerst wordt opgeheven om een aantal jaar later (wanneer door de groei van de regio er wel voldoende inwoners zijn) opnieuw te openen.

AFSPRAAK 2: Financieel instrumentarium ontwikkelen voor regio’s met bovenmatige groei Afspraken over extra woningbouw (in het verleden en in de toekomst), kunnen uitsluitend worden gemaakt als aan de voorwaarden is voldaan om een complete samenleving te kunnen realiseren. Een afspraak maken betekent een integrale afspraak maken: niet alleen ruimtelijk en op het gebied van wonen, maar met garanties over hoe een samenleving te bouwen. Hierbij is ook adequate voorfinanciering van sociaal maatschappelijke (zorg)voorzieningen aan de orde. Een gebied waar woningen worden gebouwd en jaar na jaar meer inwoners wonen, moet investeren in openbare ruimte en voorzieningen op het

moment dat een belangrijk deel van de inwoners (waarvoor wordt gebouwd) nog niet bijdraagt aan de bekostiging (via het betalen van belasting of via de bekostiging van het Rijk). De snelle groei van de regio Flevoland met bijna twee keer het gemiddelde van Nederland (maakt dit vraagstuk in deze regio afwijkend van andere provincies. Gemeenten, provincie en Rijksorganisaties (politie, veiligheidsregio’s en GHOR) zijn decennialang bekostigd met een methodiek die de omvang van de organisaties afmeet aan het aantal woningen of inwoners van twee of meer jaren daarvoor. De in 2023 gewijzigde systematiek voor het gemeentefonds heeft (t-2) afgeschaft, maar niet tot een verbetering in de bekostiging geleid. Bij provincie, politie, veiligheidsregio’s en GHOR is er nog geen oplossing. Ook de maatschappelijke partners ervaren deze tekorten. Ook bij het waterschap worden de investeringen (via kapitaallasten) aan de huidige inwoners in rekening gebracht, terwijl deze ook voor veel meer toekomstige inwoners van belang zijn. De bestaande capaciteit van de huidige zuiveringen staat onder druk en dit neemt de komende periode toe. Beheer en onderhoud in de wijken en de openbare ruimte moet nu in grote golven (die de hoge woningbouwproductie 25-30 jaar geleden volgt) worden aangepakt.

Hierbij is ook aandacht nodig voor de wegen in het buitengebied, vanwege de afwijkende Flevolandse situatie, denk bijvoorbeeld aan de verzakking van wegen als gevolg van klink en veen­oxidatie. (Aangepaste) lopende afspraken: • Daarom is in 2022 afgesproken om de effecten van deze systematiek (t-2) in beeld te brengen en te kijken of een alternatieve investerings- en financieringssystematiek tot een oplossing van deze jarenlange problematiek leidt. Dit onderzoek is nog niet opgestart. Deze afspraak wordt in samenspraak met VRO (en via VRO FIN) opgepakt en in 2026 aan het BO RR gepresenteerd.

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 15

Nieuwe afspraken:

• Rijk en regio constateren dat decennialang een achterstallige financiering is toegepast en dat die in een aantal gevallen nog steeds geldt. Samen brengen zij met rekenkundig onderzoek in beeld wat de achterstand is geweest in de 40 jaar dat bekostiging twee jaar achterliep. ten opzichte van gebieden met een autonome groei. • De regionale partijen en de Rijkspartijen brengen inzicht in de extra onderhoudskosten die regio specifiek zijn. Hierbij moet ook rekening worden gehouden met de opgave vanuit het natuurplan die voortkomt uit de natuurherstelverordening (NHV). spreken Rijk en regio af dat: • De regio onderbouwt wat aan (achterstallige en voor groei benodigde) voorzieningen nodig is. VRO betrekt de rijkspartijen (FIN) in het gezamenlijk onderzoek met de regio hoe dit aan de groei is gekoppeld. • De regio neemt in dit onderzoek de bezetting van politie, brandweer, GHOR, veiligheidsregio’s, onderwijsinstellingen, gezondheidszorg en welzijn (GGD), openbaar vervoer, culturele instellingen en jeugdzorg mee. Ook de door de hoge bevolkingsgroei veroorzaakte hogere bekostiging vooraf bij het waterschap dient hierin meegenomen te worden, aangezien er wordt gebouwd voor +50% meer inwoners in 2050.

• Onder coördinatie van het ministerie van VRO onderzoeken Rijk (VRO, BZK, VWS, SZW en Financiën) en regio samen welke mogelijkheden er zijn om instrumentarium en regelingen in te zetten op de bekostiging van de groei.

AFSPRAAK 3: Grootschalig woningen bouwen mede ten behoeve van de landelijke woonopgave Een omvangrijk deel van de woningbouw vindt plaats in of direct grenzend aan bestaand stedelijk gebied. Deels op decennialang gereserveerde plekken en deels door verdichting, transformatie, woningsplitsing of optoppen. Veel locaties in Flevoland zijn al lang in beeld of betreffen afronding van bestaande locaties zoals Zeeheldenwijk Urk, Emmelhage Emmeloord, Polderwijk Zeewolde,

Swifterbant Zuid (Dronten), De Graafschap in Biddinghuizen (Dronten), DrontenZuid, Lelystad Zuiderhage, Zeewolder deel Oosterwold en deel Almere, Almere Poort, Almere Hout en Almere Pampus. Ná 2030 zijn er nog geen harde afspraken voor aantallen te bouwen woningen, maar in de aankomende actualisatie van de woondeals wordt de horizon op 2035 gelegd. Ten behoeve van de grootschalige woningbouw in Flevoland dienen de randvoorwaarden hiervoor zoals in de drie pijlers zijn benoemd (voldoende energie, voldoende sociale voorzieningen, voldoende infrastructuur, voldoende stuwende werkgelegenheid, voldoende toekomstbestendig en levensloopbestendig ontworpen, ruimte voor waterberging en waterveiligheid, geen verslechtering natuur, etc.) tijdig tot stand gebracht te worden. De snelgroeiende provincie Flevoland moet in balans blijven, waarbij alle aspecten van brede welvaart van belang zijn.

(Aangepaste) lopende afspraken:

• Rijk en regio hebben in de ‘Provinciale woningbouw afspraken 2022-2030’ en in de woondeals MRA en ZUND-gemeenten afspraken gemaakt over de versnelde bouw van woningen in Flevoland. Afgesproken is dat er 39.743 nieuwe woningen in de regio gebouwd worden tot en met 2030, waarvan ten minste twee derde betaalbaar zijn. • Rijk, provincie en gemeente Lelystad, Staatsbosbeheer en Rijksvastgoedbedrijf werken in Lelystad Next Level samen aan de groei van Lelystad gericht op minimaal 120.000 inwoners met als perspectief: zelfstandig, sociaal veerkrachtig, duurzaam, aantrekkelijk en economisch sterk. Tussen Rijk en regio is een bestuursovereenkomst ondertekend voor de bouw van 15.000 woningen in Lelystad Zuiderhage. • Rijk en regio hebben een ruimtelijke strategische verkenning voor Pampus uitgevoerd en vastgesteld op het BO-MIRT van 2024. • Gemeente Dronten en Rijk werken aan een versnelling van de woningbouw bij Dronten Zuid. Het Rijksvastgoedbedrijf werkt aan een gebiedsvisie voor Dronten. • In het regeerprogramma is opgenomen dat “het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) de opdracht krijgt om bij de verkoop van Rijksvastgoed (gronden en gebouwen) maximaal in te zetten op het realiseren van maatschappelijke opgaven, Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 16

waaronder (betaalbare) woningen. Verwerven van gebouwen en grond kan hier deel van uitmaken. De inzet van het RVB bij grootschalige gebiedsontwikkelingen zoals de lopende grootschalige woningbouwprojecten in Almere Pampus en Oosterwold, Lelystad Zuiderhage, wordt voortgezet. De grond en expertise van het RVB wordt ook op andere plaatsen benut. Zoals op de Woontop 2024 afgesproken en op basis van de actualisatie van de woondeals (in 2025) wordt in 2026-2027 de woningbouwprogrammering voor de periode 2031 tot 2035 door regio en Rijk (VRO) in kaart gebracht

Nieuwe afspraak:

• VRO, LVVN, Rijksuitvoeringsorganisaties (waaronder het RVB en SBB) en de regio verkennen in een gezamenlijk werkgroep de flexibiliteit van de grondportefeuille. Onderdeel van de opdracht voor de werkgroep is om te werken aan stroomlijning op onderwerpen en vragen met bijvoorbeeld vaste aanspreekpunten. De werkgroep onderzoekt of voor de maatschappelijke opgaven van Flevoland aanvullende afspraken nodig zijn en vertalen dit naar uitvoeringsafspraken. Hierbij verkennen Rijk en regio bij welke andere grootschalige (gebieds)ontwikkelingen in Flevoland de grond en expertise van de Rijksuitvoeringsorganisaties (waaronder het RVB en SBB) benut kunnen worden. Deze afspraak is relevant voor diverse onderwerpen binnen alle 3 de pijlers (stedelijke ontwikkeling in pijler 1, landbouwtransitie in pijler 2, groen blauwe dooradering in pijler 3). pijler 1, landbouwtransitie in pijler 2, groen blauwe dooradering in pijler 3).

AFSPRAAK 4: Inzetten op toekomstbestendige woningbouw De grote ontwikkellocaties, aantallen woningen en woningbouwtempo in Flevoland bieden mogelijkheden om op grotere schaal in te zetten op toekomstbestendige woningbouw. Dit is in lijn met de richtinggevende uitspraak “Nieuwe en bestaande wijken worden toekomstbestendig ontwikkeld”, want het is essentieel om nu de goede keuzes te maken. De woningen die nu gebouwd worden staan er de komende decennia en dienen dan ook te voldoen aan eisen

op gebied van energie (en met oog voor het energienet), (drink)water, afvalwaterverwerking, waterveiligheid, waterkwaliteit, biodiversiteit, klimaatrobuustheid, etc.. Het is bij dit onderwerp dan ook zeer belangrijk om een sterke relatie te leggen tot de afspraken en inzet in pijler 3 Robuust natuurlijk fundament.

(Aangepaste) lopende afspraken:

• De vorige City Deal Circulair en Conceptueel bouwen liep tot en met 2023 en heeft een bijdrage geleverd aan de transitie naar een circulaire bouweconomie, met een focus op de woningbouwopgave. Rijk en regio werken samen aan een nieuwe City Deal Toekomstbestendige Gebiedsontwikkeling. Via het platform “Van Polder Tot Pand” werken Building Balance, Provincie Flevoland, Horizon (de regionale ontwikkelmaatschappij) en Rabobank actief samen. De City Deal zal een looptijd van 3 jaar kennen. • De provincie Flevoland werkt samen met de gemeente Almere en andere partijen aan de ontwikkeling van de Green Innovation Hub. Dit is een innovatiebroedplaats waarin gewerkt wordt aan digitale ondersteuning van gebiedsontwikkelingen die model staan voor de toekomst van de stad: groen, duurzaam en inclusief. De aanvraag van het Nationaal Groei Fonds is gehonoreerd en het project wordt uitgevoerd, met het daadwerkelijk bouwen van een klein aantal biobased woningen (in Almere). • In de Nationale Aanpak Biobased Bouwen is besloten om ten minste 30% van de woningen in 2030 biobased te bouwen. Gemeenten Almere, Lelystad en Provincie Flevoland zijn – als onderdeel van de MRA – mede-ondertekenaars van de MRA Greendeal Houtbouw en Intentieovereenkomst Klimaatbestendige Nieuwbouw in de MRA en Noord-Holland.

• Provincie Flevoland is partner in de Nationale Aanpak Biobased Bouwen (NABB) waarvoor het Rijk nationaal 200 miljoen euro beschikbaar heeft gesteld. Daarin staat de ambitie ’30-30-30’ verwoord: voor woningbouw is ten minste 30% van de woningen in 2030 voor 30% biobased. De realisatie van deze woningen wordt onderdeel van de proeftuinen Houtbouw en Biobased bouwen van de Provincie Flevoland. Daarmee wordt deze proeftuin verlengd tot 2030. In deze proeftuinen wordt uitgewerkt welke eisen dit meebrengt voor de woningen. VRO denkt mee welke experimenteerruimte er geboden kan Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 17

worden in wet- en regelgeving, zoals het bouwbesluit. De opgestelde eisen worden uiteindelijk gebruikt door gemeenten in Flevoland in concrete bouwprojecten uit de provinciale woningbouwafspraken. • Provincie Flevoland, VRO en LVVN willen de transitie naar biobased bouwen versnellen. De vezels worden – bij voorkeur binnen de provincie – verwerkt tot grondstoffen/ bouwmaterialen die worden gebruikt in nieuwbouwwoningen en in verduurzaming van de bestaande woningvoorraad. De uitvoering van het landelijke NABB-programma speelt hierin een belangrijke rol.

Nieuwe afspraken:

• Rijk en regio (Rijksvastgoedbedrijf, provincie, gemeenten3, waterschap en woningbouwcorporaties) ondertekenen het convenant Toekomstbestendig Bouwen en handelen conform in onze aanbestedingen. Hiermee wordt een gezamenlijke taal gehanteerd hetgeen voor zowel marktpartijen als overheden het gemak biedt van eenduidigheid en de gelegenheid biedt maximaal van elkaar te leren en draagt bij aan de positionering van Flevoland als een fijne, groene en gezonde leefomgeving waar men graag wil wonen. Dit geeft ook invulling aan inmiddels dwingender thema’s, zoals natuurinclusiviteit binnen bebouwde omgeving als gevolg van de Natuurherstelverordening (NHV). • VRO, provincie Flevoland en gemeenten onderzoeken gezamenlijk de barrières in woningbouw, bijvoorbeeld in wetgeving of op het gebied van financiering. Bijvoorbeeld door een revolverend fonds waarmee toekomstige baten van gebiedsontwikkelingen naar voren kunnen worden gehaald gericht op meer investeringsruimte bij de realisatie. Hierbij wordt ook gekeken naar goede voorbeelden als Almere Pampus en Lelystad Zuiderhage. Onder leiding van PRICE gaan we in Almere Hortus experimenteren met een ander fiscaal regime. • VRO en regio spreken af om woningbouw in brede zin te benaderen, en niet alleen op woningbouwaantallen te sturen. De huidige inzet van de versnellingstafel richt zich primair op het bouwtempo en is daarmee niet integraal.

Thema’s als voorzieningen, toekomstbestendigheid, bereikbaarheid, etc. dienen integraal meegewogen te worden. De vraag op welke wijze Rijk en 3 De gemeente Noordoostpolder heeft eind 2025 besloten het convenant vooralsnog niet

regio deze integrale werkwijze kan bevorderen, wordt verder ingevuld. De inzet is om best practices op te schalen, zodat deze ook elders in Nederland in te zetten zijn.

AFSPRAAK 5: Investeren in bereikbare steden en dorpen Flevoland biedt met de huidige infrastructuur zeker tot 2030 nog mogelijkheden voor een groot aantal woningen (conform woondeal). Bij een verdergaande woningbouw zijn aanvullende maatregelen nodig om bereikbaarheidsknelpunten te voorkomen. De bouw van (meer dan) 100.000 woningen vraagt naast meer banen, (hoger) onderwijsmogelijkheden en (sociale) voorzieningen grote inzet op bereikbaarheidsmaatregelen binnen Flevoland en met de rest van Nederland (Goudappel Cofeng, 2024). Naast inzet op infrastructuur, die ook voor de benodigde economische ontwikkeling nodig is, is inzet nodig op het mobiliteitsgedrag door inwoners te stimuleren buiten de spits reizen of met alternatieve vervoermiddelen voor de auto. Dit kan door de aanleg van hubs en doorfietsroutes, parkeerbeleid, deelmobiliteit, publiek vervoer, digitalisering en spits spreiden/mijden (zoals afgesproken bij BO MIRT 2024).

(Aangepaste) lopende afspraken:

• De Lelylijn versterkt de economische structuur van Nederland op de lange termijn en benut de ontwikkelpotentie voor sterke regio’s, steden en kernen. Rijk en regio werken aan het Masterplan Lelylijn, met als doel de benodigde beslisinformatie te leveren voor de stap naar de MIRT-verkenning. Het Masterplan Lelylijn doet verdiepend onderzoek naar de langetermijnseffecten, de (alternatieve) financieringsmogelijkheden en gebiedsverdiepingen. Een Lelylijn-gezant adviseert onder meer over realistische bekostiging en financiering voor de Lelylijn. • Door het sluiscomplex Kornwerderzand te verruimen moet de bereikbaarheid over water van economische activiteiten rond het IJsselmeer worden verbeterd. Rijk en regio zijn met elkaar in gesprek om te komen tot nieuwe afspra-

te ondertekenen. Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 18

ken over de realisatie. Naast inhoudelijke vraagstukken wordt in 2026 ook gekeken naar de governance, mogelijke financiële consequenties en risico­ verdeling En wat dit betekent voor de huidige Bestuursovereenkomst. • De N50 vormt een belangrijke verbinding met de regio Zwolle en is onderdeel van de oost-west verbinding Alkmaar tot Zwolle. Voor het tracé tussen Kampen Zuid - knooppunt Hattemerbroek is een gezamenlijk eindbeeld vastgesteld om op termijn te verbreden naar 2×2.4 Op basis van eerder onderzoek is gebleken dat het resterende deel (Ramspol –Kampen) van de N50 die dan nog 2×1 rijstroken heeft in de toekomst niet over voldoende capaciteit beschikt en dat hier ook 2×2 rijstroken nodig zijn om bereikbaarheidsknelpunten (een flessenhals) te voorkomen. Rijk en regio zijn met elkaar in gesprek om te bezien wat nodig is om het project N50 Kampen-Kampen Zuid te hervatten, waarbij het gaat om de drieslag financiële middelen, stikstofruimte en uitvoeringscapaciteit van Rijkswaterstaat. Voor de verkeersveiligheidsmaatregelen tussen Kampen en Ramspol bestaat een financieel tekort, dat moet worden opgelost. • Met de realisatie van Lelystad Zuiderhage wordt een belangrijke bijdrage geleverd aan de woningbouw in Flevoland en wordt een impuls gegeven aan de ontwikkeling van Lelystad. Voor de ontsluiting van de nieuwbouwwijk zijn belangrijke stappen gezet.

Het bereikbaarheidsonderzoek is afgerond en de conclusies en aanbevelingen zijn bestuurlijk vastgesteld. Door het rijk zijn financiële middelen gereserveerd voor de multimodale ontsluiting van deze nieuwbouwwijk, waardoor gestart kan worden met de eerste fase van de woningbouw. Rijk en regio blijven samen werken aan de verbetering van de multimodale bereikbaarheid in relatie tot het tempo van de gefaseerde woningbouw in Lelystad Zuiderhage. Realisatie van een station Lelystad Zuid is nodig om de centrumontwikkeling in Zuiderhage met de beoogde woningbouwaantallen mogelijk te maken. Daarnaast blijven rijk en regio zich inzetten om het project A6 Almere Oostvaarders-Lelystad op een gepast moment te herstarten, wat vooral afhankelijk is van de beschikbaarheid van RWS-capaciteit. Door het rijk is het noodzakelijk projectbudget aangevuld, waardoor circa 4 Ministerie van IenW; MIRT-brief voorjaar 2023; 23 juni 2023; I E NW/BSK-2023/170956

€ 150 miljoen voor het project beschikbaar is. • Op basis van de afgesproken aanvullende financiële Rijksinzet voor de verbreding A6 tussen Almere en Lelystad en onderzoek waaruit is gebleken dat de beperkingen rondom stikstof niet van dermate omvang zijn (om een doorstart van het project in de weg staat), hebben Rijk en regio in het BO MIRT 2024 afgesproken dat het Rijk zich inspant om de uitvoering van dit project binnen afzienbare tijd op te pakken. • In 2026 wordt gestart met een MIRT-verkenning naar de verbreding van de A27 tussen Almere/Zeewolde en Eemnes. Daarbij zal nadrukkelijk gekeken worden naar korte en lange termijn oplossingen, waar alternatieve bekostiging, value engineering en mogelijkheden voor fasering een integraal onderdeel van de verkenning vormen. • Conform besluitvorming bij het BO MIRT van 2022 en BOL 2023 worden de maatregelen uit het mobiliteitspakket voor met name Almere Centrum uitgevoerd. • Rijk en regio onderschrijven nut/noodzaak van de realisatie van een IJmeerverbinding voor grootschalige woningbouw in Almere Pampus. De IJmeerverbinding biedt kansen voor een snelle metroverbinding vanuit Almere Centrum, via Pampus, IJburg om vervolgens bij Diemen aan te takken op het Amsterdamse metronet. Een IJmeerverbinding speelt ruimte vrij op de Flevolijn en Gooilijn voor meer en snellere treinen uit het noorden en oosten van het land.

De IJmeermetro kan zich binnen enkele decennia terugverdienen door een positieve kosten baten verhouding (MKBA>1,2) (Decisio, 2021). Het positieve exploitatiesaldo kan in combinatie met andere bronnen een rol hebben bij de bekostiging van de aanleg. Op het BO-MIRT 2024 is een P-verkenning afgesproken. Deze verkenning onderzoekt de mogelijkheden en kansrijkheid van alternatieve bekostiging van een IJmeerverbinding als een alternatieve route naar de start van een MIRT-verkenning. Hiervoor wordt een integrale business­case opgesteld voor de bereikbaarheidsopgave van Almere, waarvan de bekostiging van de IJmeerlijn onderdeel is, inclusief een investeringsfonds voor sociale en leefbare ontwikkeling van Pampus en de stad. De resultaten van het onderzoek worden geagendeerd voor het BO MIRT Noordwest 2026. • Rijk en regio blijven zich inzetten om de OV-bereikbaarheid op de corridor Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 19

Schiphol-Amsterdam-Almere-Lelystad (OV-SAAL) beter te laten aansluiten bij de groei van Flevoland en de verplaatsing en verzwaring van het economische zwaartepunt in Amsterdam naar de zuidkant. De randvoorwaardelijke implementatie van het nieuwe beveiligingssysteem ERTMS is uitgesteld, waarbij de nieuwe streefdatum van ingebruikname is opgeschoven van 2030 naar 2033. Rijk en regio vinden het samen belangrijk stappen te blijven zetten, perspectief na te streven en kijken daarbij onder meer naar een eventueel gefaseerde tussenoplossing.

Nieuwe afspraken:

• Voor een goede bereikbaarheid is - in de zin van volgtijdelijkheid - belangrijk om te kiezen wanneer, waar en ook hoe te bouwen. Op basis van het uitgevoerde regionale bereikbaarheidsonderzoek wordt door provincie Flevoland, de Flevolandse gemeenten, I&W, VRO nagegaan op welke wijze fasering van woningbouw over de regio kan bijdragen aan het beperken van de bereikbaarheidsproblematiek in de periode na 2030. Daarbij ligt de focus op ontwikke­ ling rondom OV-knooppunten zoals in Almere Centrum en Lelystad Centrum. • Met het budget dat het Rijk beschikbaar stelt in het kader van ‘verbeteren doorstroming kleine weginfra’ kunnen Provincie en gemeenten de meest urgente problematiek m.b.t. de overgang van het hoofdwegennet naar het regionale wegennet in Flevoland versneld oplossen. Dit heeft betrekking op de veiligheid-, en doorstromingsproblematiek bij Emmeloord (afrit 14 en 15) en Lelystad (afrit 11 en Rondweg Lelystad-Zuid bij afrit 9). Daarmee wordt een groot deel van de problematiek in Flevoland opgelost en wordt een stap in het verbeteren van de bereikbaarheid over de weg en wordt bijgedragen aan de ontsluiting van woningbouw. Rijk en regio blijven zoeken naar oplossingen voor resterende knelpunten, zoals bij Lelystad (afrit 10) en Almere (afrit 7/8).

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 20

ONTWIKKELPIJLER 2

Toekomstbestendige regionale economie Rijk en regio werken de komende jaren samen aan een toekomstbestendige regionale economie, leunend op de pijlers digitalisering, innovatie en technologie en met sterke economische clusters die voor passende werkgelegenheid zorgen in de regio. Daarbij is het verbeteren van de ruimtelijk economische infrastructuur van belang: de mobiliteits-, digitale, kennis- en energie-infrastructuur en goede, passende werklocaties.

Figuur 6: Schetsmatig toekomst-

Feiten en cijfers: banen

beeld van Flevoland met toekomstbestendige regionale economie.

Vanaf 2018 ligt de banengroei jaarlijks boven het Nederlands gemiddelde. Het aantal banen in Flevoland is gegroeid van 140.000 naar 215.000 banen​ (+55%) in 21 jaar (+3.500 per jaar). De woon-werk balans van Flevoland is 83% (213.135 banen/258.000 personen). Gemiddeld in Nederland is dat in 2023 97%. Flevoland kent hierdoor een relatief grote uitgaande pendel. De Flevolandse beroepsbevolking bestaat in 2023 uit 258.000 inwoners met een netto-arbeidsparticipatie van 74%. Het werkeloosheidspercentage in 2023 is 3,7%. Het aantal vestigingen in Flevoland is gegroeid van 20.000 naar 56.000 vestigingen​ (+175%) in 21 jaar (+1.700 per jaar)​.

Woon-werk balans:

Wanneer Flevoland 100.000 woningen bouwt en Rijk en regio geen extra werkgelegenheid stimuleren dan verslechtert de woonwerkbalans. Er zijn naast de autonome ontwikkeling van de werkgelegenheid tienduizenden extra arbeidsplaatsen nodig om de woonwerkbalans te verbeteren.

Figuur 7: Geschatte ontwikkeling beroepsbevolking en banen (Provincie Flevoland, bewerking op basis van diverse bronnen) Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 21

AFSPRAAK 6: Aanjagen stuwende werkgelegenheid t.b.v. woonwerkbalans Feiten en cijfers: economische sectoren

Er werken in Flevoland relatief gezien veel mensen in de groot- en detailhandel (20,4%; NL 17%) en de uitzendbranche en overige zakelijke dienstverlening (10,1%; NL 4,9%) ten opzichte van het landelijk gemiddelde. Het Flevolandse aandeel in de landbouw is hoger (3%; NL 2,3%). Met name in Noordoostpolder is het percentage (11%) zeer hoog.

Stevige inzet op het economische domein de komende 25 jaar is essentieel. Alleen wanneer ook een toename van stuwende werkgelegenheid naast bevolkingsvolgende werkgelegenheid in Flevoland wordt gerealiseerd kan de bouw van (meer dan) 100.000 woningen een samenleving in balans worden. Een vernieuwde arbeidsmarktaanpak is nodig omdat sectoren elkaar in een krappe arbeidsmarkt gaan beconcurreren. De aanwezigheid van universitair (en hoger) onderwijs draagt in belangrijke mate bij aan het ontwikkelen van stuwende en innovatieve bedrijvigheid (zie hiervoor “Versterken van de kennis economische structuur”). Tot en met 2035 zijn over het algemeen voldoende bedrijventerreinen beschikbaar. Ook na 2035 bieden zachte plannen (o.a. Lelystad Airport Businesspark fase 2) relatief veel ontwikkelruimte. Almere vormt hierop een uitzondering. In Almere moet actief gezocht worden naar ruimte voor nieuwe bedrijventerreinen. De opgave daarna wordt groter ook in het licht van de transitie- en groeiopgave.

Figuur 8: Zonder extra stuwende werkgelegenheid ontstaat geen samenleving in balans (bron kaartbeeld: Goudappel Cofeng)

(Aangepaste) lopende afspraken:

• Rijk en regio spannen zich in om het aantal passende arbeidsplaatsen te verhogen in de regio via BO MIRT en BO Leefomgeving en verschillende bestaande interbestuurlijke samenwerkingen zoals het NOVEX-gebied MRA en NOVEX-gebied Regio Zwolle, en Regioarrangement Ermelo, Harderwijk, Zeewolde en Putten (UA SAF 2023). • Rijk en regio werken conform Regiodeal Noordelijk Flevoland aan toekomst­ bestendig maken Maritieme Cluster Urk (Urk Business & Innovation Eduction Campus - UBEIC) o.a. door realisatie Maritieme Service Haven Flevoland, verduurzaming IJsselmeervisserij met betrekking tot Urk en het verzilveren van groeipotentieel Noordelijk Flevoland verbonden aan smart mobility (MITC met te ontwikkelen campus te Marknesse). De Regiodeal Noordelijk Flevoland wordt in 2026 geëvalueerd door de provincie Flevoland. Op basis van deze evaluatie gaan de regio en LVVN, BZK/VRO, IenW, JenVZ en EZ(K) in gesprek over mogelijke vervolg inzet van de betrokken partijen (UA SAF 2023). Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 22