D05 01 Bijlage bij Nota - Regionale Adaptatiestrategie Flevoland.pdf

Regionale Adaptatie Strategie Flevoland

Dit hoofdstuk gaat over processen en functies die zo

elektriciteitsnet, ICTvoorzieningen, infrastructuur en

de kennis over klimaatrisico's bij de samenwerkings­

belangrijk zijn dat ze de term 'vitale en kwetsbare

gezondheidszorg. In het geval van schade, willen

partners van KAF, zoals de Veiligheidsregio, Liander,

functies' hebben gekregen. Dit zijn functies die bij

we dit snel herstellen en cascadeeffecten voorkomen.

Vitens en Tennet. Door klimaatverandering zullen

schappelijke ontwrichting en grote schade leiden.

Wat zijn vitale en kwetsbare functies? Daarin onder­

zijn. Daarbij treden 'cascade-effecten' op. We willen

Denk daarbij aan elektriciteit, drinkwater en infra­

scheiden we verschillende lagen.

de ketens die elkaar versterken en opeenvolgen beter

structuur (wegen, leidingen), maar ook zorgvoor­

1.

zichtbaar maken, zodat nooddiensten en veiligheids-

uitval, bijvoorbeeld door overstroming, tot maat­

bepaalde noodgevallen vaker voorkomen, of heftiger

Ziekenhuizen, uitvalswegen en hulpdienstroutes.

zieningen I ziekenhuizen. Bij deze functies is vaak

Het uitvallen van deze functie is direct levens­

regio's ook op slechte scenario's kunnen voorbereiden.

sprake van lange hersteltijden bij schade en er is een

bedreigend en moet daarom te alle tijden

Zo vergroten we onze kennis van risico's en krijgen

onderlinge afhankelijkheid. Deze functies zijn nood­

behouden blijven.

we zoveel mogelijk 'zwarte zwanen'8 in beeld, zodat

Het uitvallen van andere vitale functies zorgt niet

we kunnen bepalen hoe we hiermee omgaan.

zakelijk om een gebied te herstellen. Door de extreme

2.

weersomstandigheden de komende jaren neemt de

voor acuut levensbedreigende situaties, maar

kans op uitval van deze functies toe.

zorgt wel voor ongewenste maatschappelijke

Kennisontwikkeling en -deling - Onze bedrijven

ontwrichting: elektriciteitsvoorziening, water­

en ondernemers zijn zelf verantwoordelijk voor een

Extreme piekbuien kunnen tot zoveel wateroverlast

zuivering, supermarkten.

gezonde bedrijfsvoering in een veranderend klimaat.

Verder zien we een verschil tussen kwetsbare en

We ontwikkelen en delen kennis en attenderen onder­

stroom wordt gehinderd, transformatorhuisjes vallen

vitale functies. Kwetsbare functies zijn functies voor

nemers op de effecten van extreem weer op hun

uit, of ziekenhuizen blijken slecht bereikbaar. Hitte en

verminderd zelfredzame personen zoals bijvoor­

bedrijfsvoering.

droogte hebben impact op de beschikbaarheid van

beeld seniorenwoningen, bejaardentehuizen,

diensten en op de infrastructuur, maar de effecten zijn

kinderdagverblijven, basisscholen en gevangenissen.

leiden dat bepaalde functies uitvallen. De afvalwater

3.

minder acuut dan bij hevige neerslag. Door langdurige

Overstroming - Overstromingsrisico's hebben voor Flevoland enkel met de primaire keringen te maken.

droogte enIof bodemdaling kan er schade ontstaan

5.1. Regionale samenwerking en processen

Regionale keringen beschermen daarnaast de buiten­

aan wegen en kunnen bijvoorbeeld leidingbreuken

Uitgangspunten:

dijkse gebieden. Gelet op de verandering van het

optreden. Door hitte kunnen problemen ontstaan

* We brengen in beeld welke klimaatrisico's er op ons

klimaat, het toenemend aantal inwoners als gevolg van

zoals scheurvorming in wegen en de ondergrond en

af komen tot 2100, en welke cascade-effecten deze

de woningbouwopgave en de groeiende economische

het smelten van asfalt, wat bijvoorbeeld spoorvorming

met zich meebrengen;

waarde in de polder,

als gevolg heeft. Ook het uitzetten van bewegende infrastructuur (bruggen) en spoorwegen bij hitte is

* We zetten ons gezamenlijk in om deze risico's te beheersen.

een risico.

8

Een 'zwarte zwaan' is een metafoor voor een gebeurtenis die

Hoe geven we daar invulling aan?

extreem onwaarschijnlijk lijkt, maar toch met enige redelijkheid voor

We willen dat onze netwerken nu en in de toekomst

Informatie in beeld voor betere samenwerking -

kan komen. Bij het tot stand komen van dit hoofdstuk van de RAS

bestand zijn tegen de gevolgen van klimaat verande­

We sluiten aan bij richtlijnen en plannen van de

bleek al dat er veel effecten nog onderbelicht bleven, zoals de

ring. Het functioneren van de maatschappij hangt

veiligheidsregio en brengen hierin (nieuwe) kennis

bevaarbaarheid van oppervlaktewater, de risico's en aanpak van

nauw samen met het functioneren van het

in over het veranderende klimaat. We verzamelen

bermbranden en vitaliteit en kwetsbaarheid van Lelystad Airport.

24

Regionale Adaptatiestrategie Flevoland

is het wenselijk dat met de gezamenlijke partijen (de

Hoe geven we daar invulling aan?

5.3. Vitale en kwetsbare locaties

KAF-partners samen met partijen zoals de veiligheids-

Hoofdroutes - We identificeren een aantal hoofd­

Uitgangspunten:

regio) wordt nagegaan of en hoe omgaan met over-

routes die voor hulpdiensten beschikbaar moeten

* Bij hevige neerslag (1/250 jaar, 90 mm in een uur)

stromingsrisico's in de toekomst onderdeel moet

blijven bij hevige neerslag.

worden van klimaatadaptatiebeleid.

blijven vitale en kwetsbare infrastructuur en zorgvoorzieningen functioneren en bereikbaar.

Robuuste aanleg - Bij de aanleg van nieuwe infra­

* Tijdens hittegolven blijven vitale en kwetsbare

5.2. Vitale infrastructuur

structuur houden we rekening met de klimaatrisico's

infrastructuur en zorgvoorzieningen functioneren.

Uitgangspunten:

van de specifieke locatie. Bij de aanleg van nieuwe

* Kwetsbaren in de samenleving worden niet harder

* Hevige neerslag (1/250 jaar, 90 mm in een uur) zorgt

infrastructuur houden we rekening met de hoogte-

niet voor schade in en aan vitale infrastructuur en

ligging van de weg, en met het eventuele belang van

voorzieningen. Vluchtroutes, ontsluitingswegen

geulen en wadi's langs de weg. Ook denken we extra

en spoorwegen blijven begaanbaar.

na over het toevoegen van kwetsbare elementen,

Robuuste aanleg - Vitale en kwetsbare functies

zoals een tunnel die kan vollopen met water en

worden bij voorkeur niet op plekken ontwikkeld waar

uitvalswegen en routes voor hulpdiensten van

bomen die verzakking verergeren. Verhoogde wegen

sprake is van een hoog plaatselijk risico, ofwel worden

20 cm, als gevolg van hevige neerslag, en voor

of (spoor)dijken kunnen we gebruiken om het land­

voldoende robuust aangelegd. Onderdelen van het

een maximale duur van 2 uur.

schap te compartimenteren en overstroming te

elektriciteitsnetwerk worden verhoogd gebouwd om

Bij deze diepte kunnen auto's nog stapvoets rijden.

vertragen. We maken een (financiële) afweging hoe we

risico's te verkleinen.

* We accepteren een maximale waterdiepte op

* De effecten van hitte, droogte en bodemdaling op onze infrastructuur (bijv. wegen, drink- en

geraakt.

Hoe geven we daar invulling aan?

deze infrastructuur kosteneffectief ontwikkelen waarbij we rekening houden met het toekomstige klimaat.

afvalwaterleidingen, elektriciteitsvoorziening

Maatregelen - Voor vitaal kwetsbare voorzieningen zoals ziekenhuizen eisen we maatregelen tegen

en beweegbare infrastructuur als bruggen) zijn

Ontsluiting - Bij de ontwikkeling van ontsluitingsroutes

wateroverlast. Dit zijn maatregelen als het verhoogd

geminimaliseerd.

(wegen, spoor) houden we ook rekening met een

aanleggen van elektrische apparatuur, het gebruiken

groeiend inwoneraantal en dus een hogere capaciteit

van waterresistente materialen voor de vloer of

bij het evacueren van bewoners in uitzonderlijke

aangepaste drempelhoogtes.

situaties. Kwetsbaren - Elke wijk heeft een kernlocatie waar kwetsbaren ter bescherming heen kunnen in extreme situaties (zoals een hittegolf)

25

Regionale Adaptatiestrategie Flevoland

6 Samenwerken om de Doelen te Realiseren De uitvoering van maatregelen en het opstellen van beleid zijn de verantwoordelijkheid van de individuele gemeenten, provincie en waterschap in Flevoland. Samenwerken met gebiedspartners is een randvoorwaarde om efficiënt te werken en om regionale opgaven in te vullen

dewulfH

De schaal waarop de opgave van klimaatadaptatie zich

De partijen geven hierin invulling vanuit hun eigen

Om klimaatadaptatie zo effectief mogelijk een plek

manifesteert is vaak groter dan de gemeentegrens.

taken en verantwoordelijkheden: de provincie (voor­

te geven, en de extra kosten te minimaliseren, zou het onderdeel moeten zijn van een integrale

Daarom is samenwerking tussen de overheden belang­

namelijk) op het bodem- en watersysteem, landbouw

rijk en daarom stellen we deze RAS op. Concrete

en natuur, het waterschap op het watersysteem en alle

(gebiedsgerichte) aanpak. Zo kan het meeliften op

oplossingen zijn vaak op lokale schaal nodig en voor

daaraan gerelateerde zaken, de gemeenten op hun

andere ontwikkelingen van grootschalig beheer

het uitvoeren van maatregelen en het opstellen van

eigen grondgebied, de bebouwde omgeving en de

en onderhoud, in communicatie, planvorming en

beleid ligt de verantwoordelijkheid van de individuele

inwoners. De GGD is hierbij betrokken ten aanzien

uitvoering.

Flevolandse gemeenten, provincie en waterschap.

van de gezondheidsvraagstukken. Samenwerken met gebiedspartners is een rand­ voorwaarde om efficiënt te werken en om regionale

Agenda IJsselmeergebied

Strategische agenda Flevoland

opgaven in te vullen. Om deze redenen zijn de Flevolandse overheidspartijen verenigd in het KAF. De partijen ontwikkelen daarnaast hun eigen (lokale) adaptatie strategieën, projecten of beleid. De samen­

Actieplan Bodem en Water

MRA Klimaatbestendig

werking binnen KAF en deze RAS zorgt voor de verbinding tussen lokaal en nationaal, tussen gemeentegrens en bovenregionaal beleid.

Regionaal

Samenwerking Afvalwaterketen Flevoland (SAF

Actieplan Biodiversiteit

6.1. Samenwerken in KAF KlimaatAdaptief Flevoland (KAF) vertegenwoordigt de DPRA werkregio Flevoland. Het ondersteunt het beleid en de uitvoering van klimaatadaptatie binnen de

KLIMAAT

Nationaal

ADAPTIEF FLEVOLAND

IPO werkgroep Ruimtelijke Adaptatie

verschillende KAF-organisaties en biedt ondersteuning VNG - Gemeentelijk netwerk klimaatadaptatie

bij de participatie, stimulering en communicatie naar bewoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties. De samenwerkende organisaties hebben in het KAF de gelegenheid om kennis uit te wisselen en om zo elkaar

Samen Klimaatbestendig

DPRA UvW commissie RA

te inspireren en van elkaar te leren. KAF organiseert de aanvragen voor de impulsregeling Klimaatadaptatie vanuit het Ministerie I&W. Voor de periode 2021-2023 is er 6,8 miljoen euro vanuit het rijk beschikbaar voor de werkregio om klimaatadaptieve

Figuur 4: Het KAF staat in verbinding met andere netwerken, zowel regionaal als nationaal

maatregelen te treffen. Hiervoor is een samenwerkings­ overeenkomst opgesteld die bestuurlijk is ondertekend.

27

Regionale Adaptatiestrategie Flevoland

concreet voor Flevoland betekent, om vervolgens

6.3. Co-creatie, Klimaatbewustzijn en Handelingsperspectief Inwoners en Bedrijven

gezamenlijk deze kennisgaten op te vullen. Dat gebeurt

Om de klimaatadaptatiedoelstellingen te halen is het

bijvoorbeeld in de tweemaandelijkse onderlinge kennis­

nodig de handen ineen te slaan met inwoners en

sessies, KAFveldbezoeken, de masterclasses of door

bedrijven. Ze zijn zich vaak al wel bewust van het

(samen) onderzoek te (laten) doen zoals opgenomen

klimaatprobleem, maar zien nog niet veel handelings

in de KAF Uitvoeringsagenda 2021 2025.

perspectief. Het doel is klimaatbewustzijn en

6.2. Samenwerken met Maatschappelijke Organisaties

te vergroten door ze te betrekken bij het klimaat-

KAF kan ook samenwerken om gaten te identificeren in de kennis rondom klimaatadaptatie en wat dit

handelingsperspectief bij inwoners en bedrijven bestendig inrichten van de leef- en werkomgeving.

In aanvulling op afstemming en samenwerking tussen de overheidspartijen, zijn er allerlei publieke en private

Onze ambitie is om klimaatbewustzijn bij inwoners

partijen die de doelstellingen om Flevoland klimaat-

en bedrijven te stimuleren. Dit doen we o.a. met

bestendig in te richten kunnen versterken en versnellen.

gezamenlijke regionale regelingen. We openen een

Denk daarbij aan:

gezamenlijke subsidieregeling voor klimaatadaptatie

^ Nutsbedrijven: drinkwatervoorziening en

voor inwoners.

telecommunicatie (vitale functies) ^ Natuurorganisaties en terreinbeheerders: Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, Flevolandschap ^ Perceeleigenaren, agrariërs en agrarische verenigingen ^ Woningbouwcorporaties ^ Kennisinstellingen ^ Inwoners of inwonersinitiatieven ^ Maatschappelijke organisaties ^ Lokale ondernemers, zoals tuincentra We hebben de ambitie om de samenwerking met dergelijke partijen verder uit te breiden.

28

Regionale Adaptatiestrategie Flevoland

i lift

,

W wįÜI «åüM11

: Ihi

7 Hoe ziet Flevoland eruit ' na .

* y -i v\

w

i’

,

v* -Ä

Hoe ziet Flevoland eruit na 2100?

Deze beelden zijn te vinden op de volgende pagina's.

Deze RAS is gericht op de doelstelling 'Flevoland

De bouwstenen voor deze beelden zijn geconstrueerd

klimaatbestendig en waterrobuust in 2050'. We weten

door de deelnemers in twee ambtelijke RAS thema-

dat klimaatverandering niet stopt in 2050, en het

sessies. Deze beelden zijn gebaseerd op scenario's

stijgen van de zeespiegel nog eeuwen door zal gaan.

die voortkomen uit het kennisprogramma Zeespiegel­

De ontwikkelingen die we nu zien, hebben conse­

stijging van het Deltaprogramma.

quenties voor de lange termijn. Maar hoe ziet die lange termijn eruit? Hoe gaan we verder na 2050 en

In het eerste beeld is de huidige economische waarde

welke keuzes moeten we dan maken? Hoe geven we

van het gebied een leidend principe. Flevoland is een

invulling aan 'bodem en water sturend' op de lange

eiland omgeven door hoge dijken, met innovatieve

termijn? Hoe maakbaarblijft het nieuwe land van

steden en hoge economische waarden. In het andere

Flevoland met een stijgende zeespiegel ook na

beeld is (zee) water het leidende principe geworden,

2100/2200? Tot wanneer kunnen we hier blijven

en is vanuit daar een geheel nieuw deltaland in

wonen, werken, leven op de manier hoe we dat nu

ontwikkeling met eigen innovaties in huizenbouw,

doen? Deze vragen gelden niet alleen voor Flevoland,

landbouw en circulair materiaalgebruik.

maar voor heel laag-Nederland. Met deze twee perspectieven willen we inspireren en We weten nu nog niet wat het antwoord op deze

inzicht te geven in de keuzes en principes die op de

vragen gaat zijn. Wel beseffen we ons dat de ont­

middellange naar de lange termijn gaan spelen. De

wikkelingen op de lange termijn (2100 en verder),

beelden laten de twee uitersten zien hoe we die ons

andere keuzes gaan betekenen op de middellange

nu voor kunnen stellen, We kiezen niet voor een van

termijn (vanaf 2050). Een lange termijnvisie, waarin

beide, ze laten alleen een beeld zien van een mogelijke

we rekening houden met ongemakkelijke scenario's,

toekomst van Flevoland na 2100. Het is aan de lezer

helpt om op middellange termijn de juiste keuzes te

om te filosoferen welke (andere) keuzes na 2050

maken. Met de juiste keuzes bedoelen we: de juiste

gemaakt moeten worden om dat toekomst pad in

investeringen in de toekomst van een adaptief

te slaan

Flevoland. Om een eerste aanzet hiervoor te geven, hebben we twee beelden voor Flevoland in 2100 geschetst vanuit de invalshoek klimaatadaptatie.

30

Regionale Adaptatiestrategie Flevoland

BEELD 1: Verzonken Eiland met Hoge Dijken

van de spullen die ze nodig hebben uit hun 3D-printer.

In 2100 is Flevoland een zelfvoorzienend, verzonken

Bij de nieuwbouw is vol ingezet op energieneutraal

eiland omgeven door hoge dijken waarop windmolens

bouwen, maar ook op levensloopbestendigheid.

en zonnevelden de energie opwekken. De ontsluitings-

In de huizen is het prettig wonen ook bij extreme hitte,

wegen naar het eiland zijn hoog aangelegd voor het

omdat er gebouwd is volgens nieuwe, klimaatbestendige

geval er evacuatie nodig is. Er is zeer veel nieuwbouw

bouwnormen en omdat grote delen van de stad groen

gepleegd vanwege de gunstige ligging dichtbij de

zijn. Natuurleidend is vanaf 2035 verplicht geworden

randstad. Het eiland is in grote mate zelfvoorzienend

in het bouwbesluit. De toenemende gezondheids­

in haar voedselproductie. Intensieve landbouw is

risico's door klimaatverandering, inclusief tropische

volledig gericht op het overwegend plantaardige dieet

ziekten als dengue en malaria, zijn geminimaliseerd

van de Flevolanders. Internationaal gezien komt de

door slimme inrichting en beheer. De groene stad

beste kunstmatig geproduceerde kweekvis uit Urk.

nodigt uit tot beweging, ontmoeting en recreatie.

Flevoland heeft een zeer gunstig vestigingsklimaat in de internationale context (condities voor briljante

Er is flinke hoogbouw op stevige, zandige plekken, in

startups, maar ook voor grotere bedrijven die hier

combinatie met drijvend wonen op de lagere plekken.

hun hoofdkantoor willen). Om deze zeer hoge

De hoogbouw biedt ook goede verticale evacuatie­

economische waarde te beschermen zijn de dijken

mogelijkheden, voor 'het geval dat...'. Alle Flevolanders

flink opgehoogd.

zijn zich bewust dat zij meters onder de zeespiegel wonen, en zijn goed voorbereid op een noodsituatie

De inwoners van de steden leven in een gezonde,

met rantsoenen en kennis waar de evaluatiemogelijk­

groene leefomgeving. Er zijn minder forenzen,

heden zijn. Infrastructuur is zo aangelegd dat het de

aangezien het merendeel van de mensen tijd- en

veiligheid verhoogt, met gecompartimenteerde dijken

plaatsonafhankelijk werkt. Mensen halen het gros

en verhoogde evacuatieroutes.

31

Regionale Adaptatiestrategie Flevoland

BEELD 2: Innovatieve Bedrijvigheid in Moerassige

In 2025 hebben de Flevolandse overheden vol ingezet

Natuur met Landbouweilanden

op buitendijks 'oefenen voor de toekomst'. Dit heeft ze

Hoe we nu in 2023 kijken naar bodem en water als

geen windeieren gelegd. Een aantal innovatieve

sturend principe, zo wordt 'zeewater' een sturend

Flevolandse agrariërs is gestart met natte, buitendijkse

principe bij de inrichting van Nederland vanaf 2080.

teelten en heeft zo een volledig nieuwe markt weten

In 2050 begonnen bestuurders ook in te zien dat het

aan te jagen. In de bouwsector is volop ontwikkeld

kunstmatige Flevolandse land nog wel zo'n 100 jaar

hoe er zo gebouwd kan worden dat het meebeweegt

vol te houden viel, maar dat dit op de lange termijn

met het fluctuerende peil. Flevoland exporteert inter­

een onverstandige keuze was. Er werd een keuze

nationaal kennis en kunde over drijvende woningbouw

gemaakt voor radicale adaptatie en nieuwe leidende

met circulaire materialen en die volledig water- en

principes.

energieneutraal zijn.

In 2100 is Flevoland in transitie naar een groot, nat

Een andere florerende sector is de recreatie. Vanwege

ecosysteem waar moerassen met wilde natuur worden

de overweldigende deltanatuur is Flevoland een

afgewisseld met eilanden van landbouw waar materia­

aantrekkelijke bestemming voor Europese toeristen.

len voor de bouw worden geproduceerd. Flevoland is

Een retourtje Afrikaanse wildernis is vanwege vlieg-

een pilot en voorbeeld voor de rest van Nederland en

beperkingen sowieso niet meer haalbaar. Flevoland

andere internationale delta's voor hoe het leven er uit

biedt de natuurminnende toerist een unieke delta-

ziet als de dijken niet meer houdbaar zijn.

beleving met indrukwekkende soorten als de zee­ arend en kroeskoppelikaan, en biedt daarnaast wolvenexcursies aan op de Veluwe.

32

Regionale Adaptatiestrategie Flevoland

BIJLAGE 1

Beleidsdocumenten Regionale Adaptatie Strategie Flevoland 2021 Documenten en beleid relevant voor de RAS (geactualiseerd juli 2023) 1.1

Bovenregionaal

Globaal niveau * IPCC Assessment Report 6 Climate Change 2021: The Physical Science Basis

Nationaal niveau * « * «

* « * * * * *

KNMI '14 klimaatscenario's voor Nederland: leidraad voor professionals KNMI klimaatsignaal '21 Nationale Omgevingsvisie (NOVI), Duurzaam perspectief voor onze samenleving (2020) Deltaprogramma 2021 (2021) - Deltaplan Zoetwater - Zoetwaterregio IJsselmeergebied - Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie Nationale Adaptatie Strategie Regeerakkoord 2022 Kamerbrief 25 mei 2022: Reactie op advies deltacommissaris klimaatadaptatie en woningbouw Kamerbrief 25 november 2022: bodem en water sturend Nationaal Programma Landelijk gebied Gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid en veiligheid in Nederland (RIVM, 2020) Kennisbundeling Groen en Gezondheid (RIVM)

Metropoolregio Amsterdam * Concept Basisveiligheidsniveau Klimaatbestendige Nieuwbouw 2.0 * Verstedelijkingsstrategie * Brief waterschap Zuiderzeeland bij ondertekening MRA intentieovereenkomst klimaatbestendige nieuwbouw

NOVI Zwolle * Klimaatbestendige groeiregio Zwolle (2018) * Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien (2021) * Klimaatadaptief ruimtelijk ontwikkelen Regio Zwolle (2022)

Gebiedsagenda IJsselmeergebied * Agenda IJsselmeergebied 2050, Krachten bundelen voor het Blauwe Hart (2018) * Uitvoerings-, kennis en innovatieagenda 2021 - 2026 33

Regionale Adaptatiestrategie Flevoland

BIJLAGE 1

1.2 Regionaal KAF * KNMI (2019) Facts b figures voor klimaatadaptatie in de regio Flevoland (www.erikzeegers.nl/regio-fievoland/klimaatverandering)

Provincie Flevoland * Provinciaal Programma Landelijk Gebied (in ontwikkeling) * Actieplan Bodem en Water * Actieplan Biodiversiteit * Bossenstrategie Provincie Flevoland (2021) * Concept Waterprogramma - Watersysteem blijvend op orde! (2021) * Klimaatadaptatie: Omgaan met water in de Flevolandse landbouw - Advies Agro Expert Raad Flevoland (2020) * Naar een klimaatbestendig Nederland - position paper Interprovinciaal Overleg * Flevoland straks - Omgevingsvisie Flevoland * Programma Flevoland Natuurinclusief * Strategische Agenda Flevoland - Over de Brug komen 1.0 * Quickscan Klimaatadaptatie Landelijk gebied

Waterschap Zuiderzeeland * Waterbeschikbaarheid, nu en in de toekomst (2023) * Zoetwatervoorziening Waterschap Zuiderzeeland - Eindrapport (2022) * Klimaataanpak (2022) * Waterbeheerprogramma, De kracht van water, 2022-2027 (2022) * Watervisie; Met water werken aan de leefomgeving (2021) * Agenda Biodiversiteit (2021)

Gezond Actief Leven Akkoord (2023) * * * *

Handreiking Lokaal Hitteplan (2019) Kernwaarden voor een Gezonde Leefomgeving Factsheets Klimaat en gezondheid Een gezonde toekomst in Flevoland - meerjarenbeleidsplan GGD Flevoland 2023 - 2029

Overig * Grond in Beweging - Wageningen Economic Research Z Kadaster * Verstedelijkingsstrategie Zwolle

34

Regionale Adaptatiestrategie Flevoland

BIJLAGE 1

1.3 Lokaal Op gemeentelijk en lokaal niveau, zijn natuurlijk ook de stresstesten relevant voor het lokale klimaatbeleid Deze zijn nog niet opgenomen in onderstaande lijst omdat ze niet direct relevant zijn voor de RAS.

Gemeente Almere ^ Almere, stad met toekomst (2021) ^ Duurzaamheidsagenda en uitvoeringsprogramma (2020) ^ Meerjarenperspectief groenblauw (2020) ^ Nota kleur aan groen (2014) ^ Visie ecologie en uitvoeringsagenda (2020) « Waterplan Almere (2017 - 2022) « Woonvisie (2020 - 2030) ^ Lokale Adaptatiestrategie Almere (in ontwikkeling)

Gemeente Lelystad ^ Actieplan Duurzaamheid (vervolg op Uitvoeringsplan Duurzaamheid 2017 - 2020) ^ Bodembeleidsplan Lelystad (2010) ^ Uitvoeringsprogramma Lelystad Next Level 2021 - 2022 ^ Watervisie Lelystad (in ontwikkeling) ^ Lokale Adaptatiestrategie Lelystad (2022)

Gemeente Urk ^ Omgevingsvisie Urk V6 2030 ^ Gemeentelijk Water en Rioleringsplan Urk (GWRP 2023-2028) ^ Duurzaamheidsvisie Urk (2020)

Gemeente Noordoostpolder ^ WaterTakenPlan Noordoostpolder (2018) ^ Beleidsplan Openbare Ruimte ^ Structuurvisie

Gemeente Dronten ^ Gemeentelijk rioleringsplan Dronten 2016 - 2021 (en 2022 - 2027) ^ Groenbeleidsplan (2017) ^ Levend Groen Dronten (in ontwikkeling)

Gemeente Zeewolde ^ Klimaatadaptatie Zeewolde (2021) ^ Beleidsplan Biodiversiteit (2021) ^ Toekomstvisie Zeewolde 2040 (2019) 35

Regionale Adaptatiestrategie Flevoland

BIJLAGE 2

Actieagenda Informatie in beeld voor betere samenwerking

Onderzoek klimaatbestendigheid natuur

voor diverse projecten. We zetten met deze projecten

We sluiten aan bij richtlijnen en plannen van de veilig-

We starten een onderzoek naar de klimaatbestendig-

in op de transitie naar een klimaatadaptieve en veer­

heidsregio en brengen hierin (nieuwe) kennis in over

heid van de Flevolandse natuur (als onderdeel van het

krachtige gebouwde omgeving, die bestand is tegen

het veranderende klimaat. We verzamelen de kennis

provinciale waterprogramma).

extreme weersomstandigheden en waar de veiligheid

over klimaatrisico's bij de samenwerkings partners

en gezondheid van inwoners voorop staat.

van KAF, zoals de Veiligheidsregio, Liander, Vitens en

Onderzoek diverse teeltsystemen

Tennet. Door klimaatverandering zullen bepaalde

We verkennen daarnaast via het programma Landbouw

Ontwikkelen Hitteplan en Analyse kernlocaties

noodgevallen vaker voorkomen, of heftiger zijn.

Meerdere Smaken nieuwe teeltsystemen. Bijvoorbeeld

We stellen gemeentelijke hitteplannen op om gezond­

Daarbij treden 'cascadeeffecten' op. We willen de

1) strokenteelt of voedselbossen die mogelijk beter in

heidsproblemen te verminderen bij optredende hitte.

ketens die elkaar versterken en opeenvolgen beter

staat zijn om te gaan met weersextremen omdat ze

We hebben daarbij zicht op woonsituaties van kwets­

zichtbaar maken, zodat nooddiensten en veiligheids

diverser zijn. 2) meer 'zoutminnende' variëteiten dan

bare groepen (m.n. ouderen). Een hitteplan omvat een

regio's ook op slechte scenario's kunnen voorbereiden

wel gewassen om daarmee de toename van de

protocol waarin concrete acties worden toegeschreven aan partijen om zo samen de gezondheid van kwets­

Zo vergroten we onze kennis van risico's en krijgen

verziltingsproblematiek lokaal het hoofd te kunnen

we zoveel mogelijk 'zwarte zwanen' in beeld, zodat

bieden. 3) duurzaam, circulair 'bouwmateriaal uit de

bare groepen te beschermen. De GGD ondersteunt

we kunnen bepalen hoe we hiermee omgaan.

polder' om koploper te worden in deze nieuwe markt.

de gemeenten hierin, en stelt adviezen hiervoor op.

Provinciale stresstesten met risico's extreem weer

Doelgroepenstrategie

voor kwetsbaren om heen te gaan bij een hittegolf

Met stresstesten, specifiek gericht op kwetsbare

Om effectief en gericht te sturen hanteren we een

of andere calamiteit.

en vitale functies, brengen we in beeld met welke

doelgroepen strategie op basis van de kwestbare

situaties rekening gehouden moet worden in de

groepen als benoemd in deze RAS. We prioriteren de

gehele provincie. Niet alleen als gevolg van water­

directe leefomgeving van kwetsbare groepen als prioriteit

De gronden die wij als overheden verpachten (dijken

overlast en hitte, maar ook ander extreem weer,

bij stedelijke renovatie en herstructureringsagenda's.

en bermen) willen we verpachten onder voorwaarden

Gemeenten analyseren ook waar kernlocaties zijn

Overleg duurzaam verpachten

zoals wind (tornado's), hagel en natuurbranden.

Allereest zullen we in beeld moeten brengen wie onze

van duurzaam, biodivers en klimaatadaptief beheer.

we inventariseren wat de risico's van hitte, droogte

kwetsbare groepen zijn, en waar deze groepen wonen en

Tevens gaan we in gesprek met het Rijksvastgoedbedrijf

en bodemdaling zijn op provinciale wegen en infra­

verblijven. Een eerste inventarisatie leert dat met name

dat een derde van de Flevolandse landbouwpercelen

structuur (als bruggen) en hoe deze (kosteneffectief)

eenzame ouderen getroffen worden door de effecten

verpacht namens het Rijk.

geminimaliseerd kunnen worden. Afstemming en

van hittestress, zij vormen onze eerste doelgroep. Communicatiecampagne

samenwerking tussen provincie en gemeenten is hierbij belangrijk, omdat gemeenten met dezelfde

Maatregelen in gebiedsontwikkeling

problematiek te maken hebben. We identificeren

We zetten vol in op een klimaatbestendige inrichting

Flevolandse belanghebbenden (inwoners, ondernemers,

we een aantal hoofdroutes die voor hulpdiensten

van de openbare ruimte. Hierbij maken we gebruik van

agrariërs, partners als terreinbeherende organisaties)

beschikbaar moeten blijven bij hevige neerslag.

de impulsgelden die zijn aangevraagd en/of verkregen

om zich meer bewust worden van de effecten van

36

Regionale Adaptatiestrategie Flevoland

We starten een communicatiecampagne richting

BIJLAGE 2

klimaatverandering en de toenemende kans op schade; bijvoorbeeld de schaarste aan drink of proceswater of de kennis dat in de toekomst tijdens droge jaren geen aanvoer uit het IJsselmeer en Markermeer kan plaatsvinden. Dit betekent dus dat het niet langer vanzelfsprekend is dat er voldoende geschikt water is voor beregening. Samenwerken en faciliteren De Flevolandse Overheden en de agrarische sector signaleren gezamenlijk de risico's van klimaatverande­ ring voor de sector en gaan samen aan de slag om die problemen te duiden en acties te formuleren. Hoe groot is het probleem precies? Hoe gaan we vervolgens samen de transitie naar een duurzame landbouw realiseren binnen de kaders vanuit het rijk en de Europese Unie? Hiervoor is ook goede samen­ werking en afstemming tussen provincie, waterschap en gemeenten nodig, met eventueel nieuwe instru­ menten om de landbouw te kunnen faciliteren waar dat nodig is. We haken bij communicatie aan op thema's die bij boeren op dit moment al wel spelen, zoals bodem kwaliteit, verziltingsvraagstukken of bodemdaling.

Het Actieplan Bodem en Water (lang­ durige samenwerking agrarische sector, waterschap en provincie), Landbouw Meerdere Smaken en verschillende andere gebieds processen en proef­ tuinen rondom natuurinclusieve landbouw faciliteren het ontwikkelen en verspreiden van kennis omtrent handelingsperspectief, rekening houdend met klimaat verandering. De kennis die in deze experimenten ontwikkeld wordt, wordt breed gedeeld binnen de provincie, Nederland en internationaal.

37

Regionale Adaptatiestrategie Flevoland ‘V

v'Î.O'JBL

KLIMAAT

ADAPTIEF FLEVOLAND