D03 00 Eindrapport economisch profiel NOP 240812 def.pdf
Tekst van het document
Economisch Profiel Gemeente Noordoostpolder Eindrapport versie 12 augustus
In opdracht van Gemeente Noordoostpolder Versie: 12-08-2024
Public Result B.V. Postbus 11649 2502 AP Den Haag Tel: 070 – 3468816 e-mail: info@publicresult.nl www.publicresult.nl Opdrachtnummer: NOORD23 © Copyright Public Result 2024.
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Inhoud 0. Managementsamenvatting
1
1. Aanleiding
5
1.1 ECONOMISCH PROFIEL NOORDOOSTPOLDER
5
1.2 VERANTWOORDING
6
2. Sociaal-economische vitaliteit
10
2.1 VITALE GEMEENTE IN EEN VITAAL NETWERK
10
2.2 NOORDOOSTPOLDER ZET IN OP…
11
2.3 WAT ZIJN DE STUWENDE SECTOREN?
12
2.4 EEN VITALE ARBEIDSMARKT
16
3. Hoe zien de partijen in de gemeente het economisch perspectief? 19 3.1 INTERACTIEVE WERKBIJEENKOMST
19
3.2 ENQUÊTE
21
4. Kansenverkenner: wat zijn mogelijkheden voor de toekomst? 27 4.1 WAT KAN HET OPLEVEREN?
27
4.2 INNOVATIE IS NODIG
30
4.3 GROOTSTE GROEI MOGELIJK IN DE STUWENDE CLUSTERS… AGROFOOD MARITIEM MAAKINDUSTRIE
31 32 33 34
5. Wat betekent dat voor de vraag naar werknemers? 36 5.1 TOENEMENDE VERVANGINGSVRAAG?
36
5.2 WAAR KOMEN NIEUWE WERKNEMERS VANDAAN?
37
5.3 BEROEPS- EN OPLEIDINGSNIVEAU
39
6. Waar kan gas gegeven worden?
41
6.1 ACCELERATIE-EFFECTEN
41
6.2 SAMENWERKING DRIE O’S
42
6.3 MARKETING
45
6.4 ACQUISITIE EN BEDRIJVENTERREINENBELEID
46
6.5 BEREIKBAARHEID EN WOON- EN LEEFKLIMAAT
47
6.6 ONDERWIJS EN ARBEIDSMARKT
48
6.7 VERSTERKEN INNOVATIEF VERMOGEN EN KETENDICHTHEID
50
6.8 VERBINDING VAN SECTOREN: CROSS-OVERS
52
0.
Managementsamenvatting
De gemeente Noordoostpolder wil de economische vitaliteit versterken en, samen met onderwijspartijen en het bedrijfsleven, werken aan een goed vestigingsklimaat. Om dit te bereiken, laat de gemeente in samenwerking met partners in het bedrijfsleven en het onderwijs een economisch profiel opstellen. Dit profiel schetst de groeikansen van de lokale economie en geeft inzicht in de economische clusters, regionale verbanden en toekomstige uitdagingen. Met als doel het aanwijzen van kansen om de vitaliteit van de Noordoostpolder ook in de toekomst te behouden en waar mogelijk zelfs te overtreffen. Om ook in de toekomst economisch vitaal te blijven zijn innovatie en verduurzaming van belang in de stuwende sectoren in de gemeente Noordoostpolder, zoals de agrarische sector en de maakindustrie. Een economisch vitale gemeente… De relatief grote gemeente met een lage bevolkingsdichtheid kenmerkt zich door de grote sectoren, handel, agrofood en dienstverlening. Met een sterke landbouwidentiteit én als grootste nationale exportregio van aardappelen, zet de Noordoostpolder zich als uitgebreid agrarische cluster op de kaart. Het totale bruto regionaal product (BRP) van de Noordoostpolder en Urk samen is 2,427 miljard euro. In de afgelopen periode is de omvang van de economie in de Noordoostpolder en Urk hard gegroeid.
Van € 1,5 miljard in 2012, met een kleine dip in het coronajaar 2020 tot € 2,4 miljard in 2021. Een groei van meer dan 60% in een kleine 10 jaar! Dat deze groei sterker uitvalt dan gemiddeld in Nederland (en in de provincie Flevoland) toont zich dan ook in de gegevens ‘BRP per inwoner’. Met een werkloosheid van 3,5% (2022) in de Noordoostpolder ligt dit lager dan in Flevoland, waar de werkloosheid 4,8% is. De netto arbeidsparticipatie ligt met 72,2% (2021) iets hoger dan in de rest van Flevoland. De Noordoostpolder heeft een prettig ondernemersklimaat en stimuleert dit door ruimte te geven aan groei en ondernemerschap. Samen met bedrijven wordt er nagedacht over verdere uitbreiding en revitalisering van bedrijventerreinen. Ook innovatie krijgt de ruimte om bevorderd en benut te worden. De gemeente gebruikt haar netwerk om bij te dragen aan innovaties en onderzoek. Daarnaast wordt er regionaal samengewerkt met verschillende partners om resultaten te bereiken die niet alleen kunnen worden bereikt. …die voor uitdagingen staat Het positieve beeld over de bevolkingsontwikkeling maakt dat er ook in de toekomst economische groei gerealiseerd zou kunnen worden door het inzetten van meer mensen. Hierdoor ontbreekt in theorie een belangrijke incentive om te innoveren – als
1
er minder mensen beschikbaar zijn op de arbeidsmarkt, zal slimmer gewerkt moeten worden (meer doen met minder mankracht). Door de vergrijzing zal er wel sprake zijn van zowel een kwantitatieve (niet voldoende) als een kwalitatieve (niet voldoende gekwalificeerde) mismatch. De Nederlandse bevolking is gemiddeld steeds hoger opgeleid en het is de vraag hoe het onderwijsniveau van de instromers op de arbeidsmarkt aansluit bij de vacatures die vrijkomen door de vergrijzing. Dit zal het vertrek van kansrijke goed opgeleide jongeren uit de gemeente versterken en de aantrekkelijkheid voor nieuwe vestigers doen afnemen. Dit laat zien dat ontgroening ook een grote rol gaat spelen. Door middel van interviews, een enquête en een interactieve bijeenkomst zijn uitdagingen voor de economische vitaliteit van Noordoostpolder in beeld gebracht: • •
• • • •
Innovatie in de agrofoodcluster is vooruitstrevend, maar andere belangrijke sectoren kunnen een sterkere positie aannemen in de regio. De bereikbaarheid met het openbaar vervoer moet worden verbeterd. Er zijn verbindingen, maar zonder treinstation zijn deze vaak te slecht om een alternatief te kunnen bieden voor de auto. Hierdoor worden vooral jongeren getroffen. Uitbreiding van bedrijventerreinen wordt tegengehouden door netcongestie. De lage bevolkingsdichtheid en landbouwoppervlak zorgt voor een grote afstand tot voorzieningen. Hierbij komt een groeiend gevoel van eenzaamheid kijken. Een groot aandeel arbeidsmigranten vraagt naast huisvesting om goede integratie en zorg. Jongeren pendelen veel buiten de gemeente, wat zorgt voor minder binding met het lokale bedrijfsleven in de gemeente.
Door vergrijzing en ontgroening heeft de gemeente Noordoostpolder behoefte aan hogere arbeidsproductiviteit en innovatie. Niet alle toekomstige vraag naar arbeid zal door nieuwe werknemers ingevuld kunnen worden. Toch blijft ook het (nog beter) klaarstomen van jongeren voor de arbeidsmarkt en het bijscholen gedurende de loopbaan, door samenwerking tussen onderwijs, werkgevers en werknemers, van groot belang. Er is grote potentie voor economische groei… Mits er geen belangrijke, negatieve ontwikkelingen plaatsvinden in de Nederlandse economie de komende jaren en de Noordoostpolder haar kansen gaat grijpen, kan de regionale economie in de gemeente een sterkere groei realiseren dan het verwachte Nederlandse gemiddelde. In het meest extreme scenario zet de Noordoostpolder (en Urk) de groei van de afgelopen periode voort. Deze groei was erg groot – en zou zich vertalen in een verdere toename van het BRP t/m 2032 van 66%. Een bijzondere kracht die wordt gezien door geïnterviewden, deelnemers aan de interactieve sessie en respondenten is de strategische ligging van Noordoostpolder.
2
Men is zich ervan bewust dat de Noordoostpolder centraal in Nederland ligt wat bedrijven waarderen die goederen en diensten in het land aanbieden en verkopen. Toch is de gemeente vrij onbekend en krijgt vanaf buiten niet veel aandacht. Terwijl de verbindingen naar Noord, Zuid, West en Oost goed zijn. Door deze verbindingen goed te benutten kan extra economische groei worden gerealiseerd. Wel wordt door de respondenten aangegeven dat economische groei niet ten koste mag gaan van onder andere rust en ruimte, de recreatiemogelijkheden en het voorzieningenaanbod. Ook blijft de vraag of te veel economische groei niet ook een te grote vraag op de arbeidsmarkt met zich mee zou brengen (en daarmee ook het aantrekken van inwoners nodig zou maken, met een bijhorende vraag op de woningmarkt en druk op het voorzieningenniveau). De vraag is daarom wel, in hoeverre een sterke economische groei überhaupt wenselijk is. En of de gemeente niet veel meer zou moeten inzetten op kwalitatieve groei en het behoud van het huidige niveau van (economische) vitaliteit. Hierover zal de gemeente in de komende periode, samen met partners, in gesprek moeten gaan. …waardoor ook de vraag naar werknemers blijft toenemen Naast arbeidsproductiviteit in de regio (hoger dan het nationaal gemiddelde) en innovatie zijn er ook nieuwe werknemers nodig om het werk op te vullen dat zich vormt door de groeiende economie.
Dat er geen hoger beroepsonderwijs wordt aangeboden, resulteert in jongeren die de gemeente verlaten voor vervolgonderwijs. Met het oog op de toekomstige economie, is een goede bereikbaarheid belangrijk voor (nieuwe) arbeidskrachten die buiten de regio leefbaar zijn. Voor de vervangingsvraag biedt het hoop om te kijken naar de arbeidsmobiliteit en uitwisseling met Urk. Wat betreft de arbeidsmarkt in het gebied, neemt de vraag naar meer theoretisch en universitair opgeleiden toe om te kunnen matchen met de innovatiesprong in de gemeente. De vraag naar werknemers voor toerisme, landbouw, visserij, zorg en de maakindustrie, blijft bestaan. Kijkend naar de meer praktisch opgeleide werknemers, ontstaat er een vraagstuk in hoeverre de arbeidsmigranten dit kunnen vullen. Ter versterking van de economische vitaliteit zijn er meerdere knoppen om aan te draaien Voor de Noordoostpolder is het belangrijk om onderdeel te zijn van sterke regio’s om de economische potentie volledig te benutten. Kijkend naar een regiodeal in Zwolle, de bedrijvigheid in Dronten en een sterke agrofoodcluster in Flevoland, bieden zich kansen in een goede aansluiting met het omliggende bedrijfsleven maar ook met het onderwijsaanbod.
Een maximaal groeiscenario vraagt om een trekkend bedrijfsleven op het gebied van investeringen en innovatie en het onderwijs dat nieuwe leerlijnen inricht en jongeren enthousiasmeert voor bestaande vakken en opleidingen.
3
Onderwijsinstellingen dragen uiteraard ook in belangrijke mate bij aan het realiseren van het maximale ontwikkelingspotentieel. Afstemming tussen onderwijs en het bedrijfsleven is dan ook cruciaal. Een regionale triple helix (= onderwijs, overheid, ondernemers) organisatie die zich hierover bekommerd, bestaat als samenwerkingsverband maar kan worden versterkt. Het gezamenlijk ontwikkelen van beleid en activiteiten biedt kansen en inzicht in waar de ondernemers en inwoners behoefte aan hebben. Op het gebied van marketing is het communiceren van de kernwaarden en identiteit van het gebied belangrijk voor het aantrekken van arbeidskrachten en bedrijven. De Noordoostpolder kenmerkt zich als een thuis voor iedereen die wil pionieren en de handen uit de mouwen wilt steken. Verder is bereikbaarheid een belangrijk thema voor bedrijven en onderwijsinstellingen in de polder. Wat betreft het woon- en leefklimaat, wordt dit als prettig ervaren in de gemeente. Een kanttekening is wel dat de verbinding met het openbaar vervoer niet goed is. De bereikbaarheid is belangrijk voor een gedifferentieerd woon-werkverkeer. De uitdaging om voldoende personeel te vinden voor de arbeidsmarkt in de Noordoostpolder vraagt om regionale aandacht. Aansluiting tussen bedrijfsleven en onderwijs is essentieel.
Een concrete aanpak is om stageafspraken op te zetten, bijscholingstrajecten aan te bieden en werken binnen de eigen gemeente te stimuleren. Tot slot zorgt het clusteren met bedrijven voor cross-over effecten die veel kansen opleveren voor de gemeente. Meerdere concrete voorbeelden laten de kansen zien die er te behalen zijn in de regio. Bijvoorbeeld een op korte termijn een zorghotel (buiten het seizoen), waarbij de zorg- en toerisme sector een gecombineerde voorziening aanbieden voor zowel ontspanning en zorg.
4
1. 1.1
Aanleiding
ECONOMISCH PROFIEL NOORDOOSTPOLDER
De gemeente Noordoostpolder wil een economisch profiel opstellen. Dit profiel moet invulling geven aan de ambities van de gemeente om sociaaleconomisch vitaal te blijven en de ontwikkelkansen te benutten. De komende tijd staat in het teken van behoud en creëren van werkgelegenheid in de regio en het binden van werknemers aan de arbeidsmarkt. Daarvoor is innovatie en verduurzaming van belang in de stuwende sectoren in de gemeente Noordoostpolder, zoals de agrarische sector en de maakindustrie. Een eigen uitgesproken economische identiteit zorgt ervoor dat de gemeente een toekomstbestendige basis kan opbouwen, waarin inwoners, bedrijven, verenigingen en het middenveld een positief perspectief op de toekomst van de gemeente behouden en zelf verder ontwikkelen. Maar andersom – naar de buitenwereld toe – gelden de voordelen van een uitgesproken economische identiteit net zozeer: Noordoostpolder kan door middel van bepaalde focuspunten ervoor zorgen dat het een aantrekkelijke gemeente is en blijft om te wonen, werken en recreëren. Het vestigingsklimaat voor bedrijven kan worden bevorderd, toeristen vinden in Noordoostpolder een nog aantrekkelijkere plek en inwoners blijven er wonen vanwege de duurzame, vitale en leefbare dorpskernen. Om dit te bereiken, stelt de gemeente in samenwerking met partners in het bedrijfsleven en het onderwijs een economisch profiel op.
Dit profiel schetst de groeikansen van de lokale economie en geeft inzicht in de economische clusters, regionale verbanden en toekomstige uitdagingen. Met als doel het aanwijzen van kansen om de vitaliteit van de Noordoostpolder ook in de toekomst te behouden en waar mogelijk zelfs te overtreffen. Deze rapportage is een analyse van het economisch profiel/DNA van de gemeente van nu en in de toekomst. Het economisch profiel van de gemeente wordt geschetst door het beantwoorden van onderstaande vragen: 1. Wat zijn de economische ambities en potenties van de gemeente en hoe vertalen die zich in de ontwikkeling van het bruto gemeentelijk product (BGP)? 2. Welke eisen stelt dit aan het vestigingsklimaat, bijvoorbeeld in bereikbaarheid, woon- en leefklimaat en netwerken van met elkaar samenhangende bedrijvigheid (ecosystemen)? 3. Wat betekenen de ambities en potenties voor de arbeidsparticipatie en arbeidsproductiviteit?
5
4. Welke behoefte is er daarmee aan arbeidskrachten en wie kan de arbeidsplaatsen invullen in de toekomst? 5. Aan welke ‘knoppen’ kan gedraaid worden (zogenaamde acceleratie-effecten) om de potentie en ambities te maximaliseren? De analyse richt zich dus niet alleen op het in beeld brengen van het huidige economische profiel, maar ook op de economische potentie en ambitie van Noordoostpolder. Het voorliggend rapport is een onderbouwing van deze ambitie en de daaruit voortvloeiende opgaven in Noordoostpolder. De analyses worden uitgevoerd aan de hand van de ‘Economische Transformatie Monitor’ zoals ontwikkeld door adviesbureau Public Result: een analyse- en scenariomodel dat de belangrijkste economische variabelen en ontwikkelingen met elkaar in verband brengt, inclusief de rol die onderwijs en scholing daarbij vervullen.
1.2
VERANTWOORDING
De onderzoeksvragen worden voor een belangrijk deel beantwoord op basis van gegevens van het CBS. Aanvullend worden andere openbare bronnen benut, waaronder de KVK (Regiodata), Bedrijvenopdekaart.nl, het CBP en PBL, UWV, Decisio, LISA en onderzoeken (bijv. Rabobank). Daarnaast wordt er gebruikgemaakt van resultaten uit de interviewronde, enquête en kansenversneller en van bevindingen uit een bureaustudie. Voor een duidelijk beeld van de economische structuur zijn er 12 interviews afgenomen met ondernemers en (school)bestuurders uit de gemeente en omliggende regio (zie bijlage voor een overzicht). Deze interviews hebben waardevolle informatie opgeleverd over de huidige situatie, de toekomstverwachtingen en de ontwikkelingen in de stuwende sectoren. Daarnaast is er een enquête uitgezet onder ondernemers, onderwijs en gemeente, met 83 respondenten. Door middel van de resultaten uit de interviews en de enquête
6
kunnen voorbeelden worden geïllustreerd, sectoranalyses worden versterkt, het ambitieniveau wordt bepaald en de ‘knoppen om aan te draaien’ (acceleratie-effecten) worden geïdentificeerd. Veel kwantitatieve gegevens zijn standaard beschikbaar op het zogeheten ‘COROP’niveau als laagste schaalniveau. Noordoostpolder maakt onderdeel uit van de COROP-regio Noordoostpolder en Urk. Naast Noordoostpolder omvat dit gebied de gemeente Urk, waardoor het niet altijd mogelijk is om de economische gegevens van Noordoostpolder op het juiste niveau te onderzoeken. Zaken als bijvoorbeeld het bruto gemeentelijk product (BGP) zijn vanuit dit schaalniveau aan de hand van de werkgelegenheidsgegevens per sector (die per gemeente beschikbaar zijn) teruggerekend naar Noordoostpolder. Daarbij is dus de arbeidsproductiviteit per sector van het COROP-gebied toegepast op de gemeente. Macro-economische cijfers per sector worden niet ieder jaar gepubliceerd en komen met enige vertraging tot stand. Vanwege de vergelijkbaarheid en de compleetheid is daarom gekozen voor het jaar 2021 als uitgangspunt voor de scenario’s in het model. Het is dus niet volledig cijfermatig bekend hoe de specifieke sectoren zich sinds 2021 hebben ontwikkeld, maar in het scenario is wel rekening gehouden met ontwikkelingen in de tussenliggende jaren.
Een belangrijke ontwikkeling waar in de afgelopen jaren rekening mee moet worden gehouden, is de coronacrisis. In bijvoorbeeld een sector als toerisme en recreatie heeft de crisis grote invloed gehad op factoren als werkgelegenheid en omzet. Aangezien de coronacrisis inmiddels meer behapbaar is geworden en de economie weer groeit, wordt het jaar 2021 nog steeds als uitgangspunt in de scenario’s voor de toekomst. De effecten van de coronacrisis zijn hierin voor zover bekend wel in meegenomen. Zo is anno 2022 duidelijk dat de contactbeperkende maatregelen ter bestrijding van de pandemie (de ‘lockdowns’) tot een economische krimp hebben geleid in 2020 en delen van 2021. Volgens de meest recente berekeningen volgde na deze krimp een sterke groeifase – met als gevolg dat de economie qua omvang begin 2022 weer op het niveau is van voor de coronacrisis. Dit betekent dus een economische groeivertraging van circa 2 jaar. De grootste onzekerheid op dit moment is de oorlog in Oekraïne en de gevolgen ervan voor de globale, Europese en Nederlandse economie. Eerste effecten zijn zichtbaar op het gebied van stijgende brandstof- en energieprijzen en tekorten op de wereldmarkt van agriproducten. Zo zijn er meldingen dat boeren een extra voorraad aan veevoeder aanleggen.
Met het gehanteerde analysemodel, de Economische Transformatiemonitor, is het mogelijk meerdere scenario’s op te stellen, omdat de verschillende knoppen waar aan gedraaid kan worden allemaal schaalbaar zijn. Belangrijk om hierbij aan te geven is dat in ieder geval het trendscenario CPB wordt weergegeven en er een scenario is opgesteld waarin uitgegaan wordt van de maximale economische potentie in de gemeente. Zo ontstaat een bandbreedte voor mogelijke economische ontwikkeling. De economische partners bepalen uiteindelijk samen wat de daadwerkelijke ambitie
7
wordt en welke maatregelen worden ingezet. Economische groei is immers niet het enige of ultieme doel dat nagestreefd kan worden. Ook de mate van de brede welvaart die in de gemeente ervaren wordt, is van grote waarde. Het economisch profiel schetst door het presenteren van het maximale economisch scenario, ook de keuzemogelijkheden van de mate waarin de gemeente deze potentiële groei wil nastreven. Soms betekent het streven naar meer economische groei en meer bedrijvigheid, meer uitstoot van broeikasgassen of stankoverlast. Dit beïnvloedt de leefbaarheid negatief. Aan de andere kant kan procesinnovatie in de scheepsbouw leiden tot duurzamere en efficiëntere productieprocessen waarmee een betere marktpositie kan worden verworven; een ontwikkeling die per saldo voor de leefbaarheid neutraal is. Of men zet bijvoorbeeld in op een langere verblijfsduur van toeristen en investeert in de aantrekkelijkheid van de regio, wat kan leiden tot een hogere economische groei en een betere leefbaarheid, zeker als daarmee minder gelegenheid wordt geboden voor massatoerisme. Het economisch profiel is daarmee ook een manier om het gesprek in de gemeente te openen over welke soort ontwikkeling de gemeente wil aanjagen en in welke mate. Het economisch profiel levert hier het handelingsperspectief voor. Daarmee is dit geen voorspelling voor toekomstige groei.
De transformatiemonitor is een scenariomodel en geen prognosemodel. Het instrument is bedoeld om met elkaar in dialoog te gaan over ontwikkelingsrichtingen (met een marge) bij verschillende uitgangspunten. Het geeft daarmee geen exacte uitkomsten. Hier kunnen zodoende ook geen rechten aan ontleend worden. Tot slot kan worden opgemerkt dat de uitkomsten van de analyse, interviews en enquête op 17 juni 2024 zijn getoetst in een interactieve werkbijeenkomst met circa 10 ondernemers, stakeholders, vertegenwoordigers van het onderwijs, gemeentelijke bestuurders en ambtenaren. Tijdens deze sessie werd het beeld getoetst en door aanwezigen verrijkt. Leeswijzer De opbouw van het rapport is als volgt: •
In hoofdstuk 2 geven we beeld van het huidige economische profiel van Noordoostpolder.
•
In hoofdstuk 3 worden de uitkomsten van de interactieve sessie van 17 juni 2024 gepresenteerd. tijdens deze sessie is de ambitie voor economische groei in diverse scenario’s gepresenteerd en hebben ondernemers en de gemeente hun voorkeuren uitgesproken. Daarnaast worden de resultaten van de enquête kort besproken.
•
In hoofdstuk 4 beschrijven we het aanwezige economische beleidskader en verkennen we de groeikansen in een aantal voor de gemeente stuwende
8
sectoren en kwantificeren we deze kansen op basis van de voorkeuren uit de interviews en interactieve sessie. Het gaat enerzijds om de te verwachten groei van het BGP en anderzijds om de (noodzakelijke) toename van de arbeidsproductiviteit. Het sleutelwoord om deze groei te bereiken is innovatie. •
Hoofdstuk 5 brengt de gevolgen voor de arbeidsmarkt in beeld. Het toekomstige aantal banen is de resultante van enerzijds de groei van het BGP en anderzijds de toenemende arbeidsproductiviteit. Met als gevolg van de vergrijzing zijn er naar verwachting veel uittreders uit de arbeidsmarkt, het gaat daarom ook om de vervangingsvraag op de arbeidsmarkt.
•
Hoofdstuk 6 geeft tot slot een overzicht van de ‘knoppen’ (acceleratieeffecten) waaraan gedraaid kan worden om de ambities waar te maken. Dit levert concrete aanknopingspunten voor het beleid op, die in een toekomstige uitvoeringsagenda kunnen worden opgenomen.
9
2.
Sociaal-economische vitaliteit
In dit hoofdstuk wordt de huidige economische structuur van de gemeente onder de loep genomen. Dit gebeurt aan de hand van een aantal karakteristieken van de gemeente. Vervolgens wordt ingegaan op de ambities in de gemeente en de regio: waar ziet men kansen voor de regio en welke sectoren zijn daarin belangrijk? Het hoofdstuk vervolgt met een cijfermatige analyse van de economische structuur en sluit af met een inschatting op de situatie in 2030 als er niets wordt gedaan. 2.1
VITALE GEMEENTE IN EEN VITAAL NETWERK
In de gemeente Noordoostpolder wonen in 2022 ongeveer 48.000 inwoners. Met een landoppervlakte van 460,05 km2 is de Noordoostpolder een van de grootste gemeenten van Nederland. De bevolkingsdichtheid van de gemeente ligt dan ook laag met 109 inwoners per km2, vergeleken met het Nederlandse gemiddelde van 408 inwoners per km2. Van de 6.565 bedrijfsvestigingen in de Noordoostpolder is ongeveer één kwart in de landbouw, bosbouw en visserij. De meeste werkgelegenheid word gecreëerd in de commerciële dienstverlening, met circa 13.400 van de in totaal 24.100 banen. De Noordoostpolder is een werkgemeente, dit betekent dat er sprake is van een positieve pendelsaldo (meer mensen werken in de gemeente en wonen elders dan andersom). Het aantal banen per 100 personen van de beroepsbevolking is 106. Het totale bruto regionaal product (BRP) van de Noordoostpolder en Urk samen is 2,427 miljard euro. De grootste sectoren conform indeling in SBI-sectoren zijn handel (21%), agrofood (15%) en dienstverlening (13%). De arbeidsproductiviteit in de Noordoostpolder en Urk groeit relatief iets harder dan in Flevoland en Nederland, maar de absolute waarde ligt lager. Dit betekent dat er gemiddeld minder productief wordt gewerkt en er meer werknemers nodig zijn om hetzelfde rendement te behalen. Op lange termijn zal daarom vooral een hogere productiviteit per werkende nodig zijn.
In de Noordoostpolder en Urk ligt de arbeidsproductiviteit in de landbouw, bosbouw en visserij wel hoger dan het landelijk gemiddelde: met een waarde van ongeveer €100.000. Met een werkloosheid van 3,5% (2022) in de Noordoostpolder ligt dit lager dan in Flevoland, waar de werkloosheid 4,8% is. De netto arbeidsparticipatie 1 ligt met 72,2% (2021) iets hoger dan in de rest van Flevoland. De theoretisch opgeleide bevolking (hbo/wo) bestaat uit 22,2% (2021), wat lager is ten opzichte van Flevoland (26,2%).
1
Netto arbeidsparticipatie: Het aandeel van de werkzame beroepsbevolking in de bevolking (beroeps- en niet-beroepsbevolking). Bruto arbeidsparticipatie: Het aandeel van de (werkzame en werkloze) beroepsbevolking in de bevolking (beroeps- en nietberoepsbevolking).
10
2021
Bruto arbeidsparticipatie
Nederland
Netto arbeidsparticipatie
%
%
73,5
70,4
Flevoland (PV)
75
71,4
Noordoostpolder
74,9
72,2
Noordoostpolder in een netwerk – en de relatie met Urk De Noordoostpolder is onderdeel van een krachtig netwerk door een centrale ligging en een goede verbinding met de omliggende gebieden. Gezien de ligging wordt er samengewerkt met Urk, en zal dit de komende jaren meer worden. Het biedt kansen om samen op te trekken, bijvoorbeeld richting de provincie of in voorzieningen zoals onderwijs. Met de komst van de maritieme servicehaven zal er meer samenwerking nodig zijn, maar zullen er ook economische kansen voor beide gemeenten voordoen. Met een lidmaatschap aan Regio Zwolle, kan de Noordoostpolder zich op het gebied van economie en arbeidsmarkt verder ontwikkelen. De gedeelde ambitie omvat een vitale regio zijn en blijven, meer welvaart en welzijn voor de mensen die hier wonen, werken en leven. Deze regionale samenwerking biedt dus kansen voor zowel inwoners als ondernemers. In Flevoland werkt 23% van de bewoners in de provincie zelf, wat lager ligt dan het landelijke gemiddelde van 37%. Dat betekent dat er relatief weinig banen zijn voor de mensen die er wonen. Dit geldt echter niet voor de Noordoostpolder. Hier is te zien dat er een positieve werkpendel is. Dit is onder andere te wijten aan de hoge inkomende arbeidspendel vanuit het noorden. De uitgaande arbeidspendel vanuit de Noordoospolder gaat vaak richting Lelystad, Dronten en de regio Zwolle. 2.2
NOORDOOSTPOLDER ZET IN OP…
De gemeente zet in op een bruisend Noordoostpolder. In het coalitieakkoord spreekt de gemeente de ambitie uit om ruimte te bieden aan bedrijven en nieuwe initiatieven. Groei van het aantal inwoners gaat samen met een groei aan werkgelegenheid. Daarom zorgt de gemeente ervoor dat er passende oplossingen zijn om die groei te faciliteren. Daarnaast geeft de Noordoostpolder ondernemers voldoende ruimte voor nieuwe initiatieven door onnodige regels en beperkingen weg te nemen. Bovendien stimuleert de gemeente het opzetten van duurzame, groene en schone pilots en experimenten. Samenwerking is kenmerkend voor de Noordoostpolder. In het Innovatiecluster Noordoostpolder komen verschillende bedrijven bij elkaar om zich verder te
11
ontwikkelen en te innoveren. Ook wordt er gezamenlijk ingezet op opgaven zoals het behouden van talent en het tekort aan personeel. De Noordoostpolder heeft een prettig ondernemersklimaat en stimuleert dit door ruimte te geven aan groei en ondernemerschap. Samen met bedrijven wordt er nagedacht over verdere uitbreiding en revitalisering van bedrijventerreinen. Ook innovatie krijgt de ruimte om bevorderd en benut te worden. De gemeente gebruikt haar netwerk om bij te dragen aan innovaties en onderzoek. Daarnaast wordt er regionaal samengewerkt met verschillende partners om resultaten te bereiken die niet alleen kunnen worden bereikt. Regio Zwolle wil de vierde economische regio van Nederland worden. Door hieraan deel te nemen, samen met de provincie Flevoland, worden er ook kansen gecreëerd voor de Noordoostpolder. Tot slot faciliteert en stimuleert de gemeente duurzaam ondernemen bij ondernemers, door bijvoorbeeld in sectortafels het gesprek hierover te voeren. De Noordoostpolder wil de aansluiting tussen onderwijs en bedrijfsleven verbeteren, om de sterke positie van verschillende sectoren te behouden. Beide partijen moeten daarom afstemmen met elkaar wat er nodig is voor een goede aansluiting van onderwijs op de arbeidsmarkt. De gemeente neemt bijvoorbeeld deel aan het Agrofoodcluster om deze samenwerking te stimuleren. 2.3
WAT ZIJN DE STUWENDE SECTOREN?
In de Noordoostpolder is er vooral sprake van één toonaangevend cluster – agrofood. In samenhang met Urk bekeken komt hier nog eens een rol op wereldtoneel op het gebied van visserij (maritiem) bij. Kijkend naar de cijfers en uit analyses blijkt dat echter naast de agrofoodsector, andere stuwende sectoren in de twee gemeenten te identificeren zijn. Zo zijn de Maakindustrie en de Bouw krachtige sectoren die deel bijdragen aan het beeld de mensen in de Noordoostpolder houden van aanpakken, en dat ze pionierend en ondernemend aan de slag gaan. De verwachting is dat Toerisme en Recreatie (op dit moment nog klein qua opvang) de potentie heeft om in de toekomst te groeien tot een stuwende sector. Onder andere door het mooie landschap en de verandering van het buitengebied (vrijkomende agrarische bebouwing) ontstaan hier kansen voor de toekomst. Deze sectoren noemen we stuwende sectoren, omdat ze producten en diensten exporteren, vooroplopen qua innovatie en omdat er (deels) sprake is van een clustervorming – een verzameling van bedrijven dat zakelijk met elkaar verbonden zijn en/of voordelen van elkaar ervaart, bijvoorbeeld in het aantrekken van talent en in korte ketens. Stuwende sectoren zijn belangrijk omdat ze invloed hebben op de overige en verzorgende sectoren.
Als het goed gaat met stuwende sectoren profiteren ook de verzorgende sectoren, zoals de zakelijke en financiële dienstverlening. De bedrijven die actief zijn in de stuwende sectoren variëren van kleine bedrijven tot enkele grote internationaal opererende bedrijven.
12
Met name de agrofood drukt de stempel op de bedrijvigheid in de gemeente. In de polder is landbouw van oudsher de belangrijkste en beeldvormende economische tak. Met 2000 ha bollenvelden is de polder één van de grootste bloembollengebieden van Nederland. Ondernemers hebben in totaal zo’n 8.500 melkkoeien en er zijn meer dan 800 agrarische bedrijven actief in de Noordoostpolder. Meer dan 60% van het landoppervlak is in gebruik door de landbouw. De sterke landbouwidentiteit van de Noordoostpolder kent hun oorsprong in het begin van de polder zelf: “‘Toen de eerste agrariërs naar de Noordoostpolder kwamen was er niets. De noodzaak om te pionieren voor het opbouwen van je bedrijf was hier groter dan elders. De ondernemerskwaliteiten werden hierdoor extra gestimuleerd en geprikkeld. Dit heeft er mede voor gezorgd dat we koploper zijn op het gebied van innovatie, kennis en techniek.”2 De agrofoodsector profileert zichzelf (en Emmeloord) als ‘World Potato City’ – de Noordoostpolder is de grootste ‘aardappel gemeente’ van Nederland met meer dan 7.000 hectare aan landbouwgebied voor pootaardappelen. Naast de direct agrarische activiteiten is er echter sprake van een uitgebreid cluster.
Bedrijven die landbouwmachines ontwerpen en bouwen, logistieke ondernemers die voor het vervoer van landbouwproducten zorgen, handels- en omslagplekken en voedselverwerkende bedrijven zijn zich gaan vestigen in de Noordoostpolder. In deze paragraaf wordt met cijfers het belang van de eerder genoemde clusters aangegeven aan de hand van het Bruto Gemeentelijk Product (BGP) 3 (in termen van toegevoegde waarde), de arbeidsproductiviteit en als resultante van beide, de werkgelegenheid. Het BGP bedroeg naar schatting in 2021 zo’n € 2,427 miljard. In de Noordoostpolder en Urk is het aandeel van de stuwende clusters aan de totale economie relatief gezien klein, 39% van het BGP wordt namelijk verdiend in deze clusters. Een onderscheid tussen de twee gemeenten is niet op basis van bestaande cijfers te maken, wél lijkt het erop dat de specialisatie op Urk hoger is dan in de Noordoostpolder. Doorgeredeneerd betekent dit dat het aandeel stuwende clusters in het totaal voor Urk groter is en voor de NOP kleiner dan het gemiddelde van 39%.
2
Bron: LTO Noord, Toekomstvisie LTO Noordoostpolder (2019). Waar het Bruto Binnenlands Product (BBP) uitgaat van de toegevoegde waarde van alle bedrijvigheid in Nederland, geeft het Bruto Gemeentelijk Product de toegevoegde waarde per gemeente aan. Waar het gaat om het BGP van Noordoostpolder en Urk samen, spreken we soms ook van Bruto Regionaal Product (BRP). 3
13
De stuwende sectoren kunnen niet zonder de zogenaamde verzorgende sectoren. Dit zijn de economische activiteiten die de exporterende en innoverende sectoren ondersteunen en hun omzet dan ook vooral in de gemeente maken. Zo kan de accountant niet zonder de omzet van het metaalbewerkingsbedrijf, maar valt dit bedrijf niet om wanneer de accountant failliet gaat. Als het dus goed gaat met de stuwende sectoren, gaat het goed met de verzorgende sectoren in de economie. Dit is goed voor de werkgelegenheid. In de verzorgende sectoren in Noordoostpolder en Urk zien we de volgende economische activiteiten plaatsvinden: handel (€ 520 miljoen), dienstverlening (€ 305 miljoen), vervoer en opslag (€ 57 miljoen) en verhuur en handel van onroerend goed (€ 155 miljoen). Daarmee is overigens niet gezegd, dat er in de verzorgende sectoren geen innovatie plaatsvindt. We hebben alleen niet kunnen constateren dat dit van een zodanige schaal en inhoud is, dat deze leidt tot export buiten de gemeente en een bovengemiddelde groei van de toegevoegde waarde voor de gemeente. Dit wordt ondersteund door de resultaten uit de afgenomen interviews en de enquête. De stuwende clusters zijn belangrijk voor de werkgelegenheid en innovatie in de Noordoostpolder. Economische ontwikkeling gaat erg goed In de afgelopen periode is de omvang van de economie in de Noordoostpolder en Urk hard gegroeid.
Van € 1,5 miljard in 2012, met een kleine dip in het coronajaar 2020 tot € 2,4 miljard in 2021. Een groei van meer dan 60% in een kleine 10 jaar! Dat deze groei sterker uitvalt dan gemiddeld in Nederland (en in de provincie Flevoland) toont zich dan ook in de gegevens ‘BRP per inwoner’ (zie tabel 2).
14
Innovatie in de stuwende clusters… Innovatie in de stuwende sectoren is volop aanwezig. De agrarische sector is over het algemeen een sector die een hogere productiviteit heeft dan de andere stuwende sectoren in de Noordoostpolder. De agribusiness is dan ook vooral een innovatief cluster op regionaal schaalniveau. Dit is onder andere te zien aan de productiviteitscijfers: de gemiddelde arbeidsproductiviteit van meer dan € 100.000 (toegevoegde waarde per fte) ligt hoger dan het landelijk gemiddelde (€ 75.000). Dit is een teken van groot verdienvermogen – met minder inzet van FTE (personeel) wordt meer geld verdiend. Bijvoorbeeld omdat er veel geautomatiseerd en gerobotiseerd is of omdat de processen geoptimaliseerd zijn. …en een inkomende pendel De gemeente Noordoostpolder is qua bedrijvigheid en werkgelegenheid deels gericht op de omliggende regio. Vooral met Urk zijn er forse pendelstromen, maar ook vanuit Fryslan, Overijssel, Gelderland en overig Flevoland komen veel werknemers (dagelijks) naar de gemeente om er te werken. Iedere dag gaan er ongeveer 12.100 mensen naar een andere gemeente om te werken (36% van de beroepsbevolking). Andersom komen er dagelijks 13.100 mensen naar Noordoostpolder en Urk toe om te werken (38% van de totale werkgelegenheid). Onderstaande figuur geeft de totalen aan en met pijlen op de kaart de grootste bron-/doelgemeenten voor de pendel.
De aantallen in deze pijlen tellen niet op tot het totaal omdat het gaat om de meest belangrijke (maar niet alle) bron-/doelgemeenten. De inkomende arbeidspendel, afgezet tegenover de uitgaande pendel, laat zien dat het saldo positief is. Het blijkt dat de NOP samen met Urk een aantrekkelijke werkgemeente is. Dit biedt kansen, zeker gezien mensen de neiging hebben om op de langere termijn dichter bij hun werk te willen wonen. Tegelijkertijd is er de vraag of de inkomende pendel in de toekomst niet kan gaan afnemen en hoe de vraag op de arbeidsmarkt dan gevuld kan worden. Door de aantrekkelijke woonomgeving en de leefbaarheid te behouden (door bijvoorbeeld in te zetten op het verbeteren van de voorzieningen of door meer woningen te bouwen die aansluiten bij de huidige woonbehoeften), is het voor jong talent aantrekkelijker om in de gemeente te blijven wonen en kunnen nieuwe inwoners van buiten worden aangetrokken.
15
2.4
Een vitale arbeidsmarkt
De Noordoostpolder is gekenmerkt door een hoge arbeidsparticipatie – de beroepsbevolking heeft een omvang van 27.000 op 48.000 inwoners. De bruto
arbeidsparticipatie ligt bij 74,9% en de netto arbeidsparticipatie bij 74%. Het werkloosheidspercentage ligt op 3,5%, dit is lager dan gemiddeld in Flevoland (4,8%) en Nederland (4,2%). Al deze gegevens laten zien dat er eerder een overschot aan werk is in de gemeente. Als we kijken naar Urk wordt dit beeld alleen maar versterkt, in die gemeente is sprake van een arbeidsparticipatie van 82,5% (bruto) en 80,5% (netto) en een werkloosheidspercentage van 2,5%.
16
…en een toenemende maar deels vergrijzende beroepsbevolking Volgens de prognose gaat het aantal inwoners en daarmee ook de omvang van de beroepsbevolking in de Noordoostpolder en op Urk de komende jaren toenemen. Regiobeeld4 gaat uit van een groei van 4.991 inwoners (Noordoostpolder, periode 2022-2040) en 3.720 (Urk, zelfde periode). Deze verwachte groeicijfers zijn sterker dan de verwachtingen voor Nederland algemeen.
Ook de bevolkingssamenstelling zal veranderen. Er is sprake van toenemende demografische druk in Noordoostpolder. Voor Urk geldt dat deze druk niet toeneemt. Het positieve beeld over de bevolkingsontwikkeling maakt dat er ook in de toekomst economische groei gerealiseerd zou kunnen worden door het inzetten van meer mensen. Hierdoor ontbreekt in theorie een belangrijke incentive om te innoveren – als er minder mensen beschikbaar zijn op de arbeidsmarkt, zal slimmer gewerkt moeten worden (meer doen met minder mankracht). Voor Urk is het eerder in de lijn der verwachting dat er ook in de toekomst voldoende mensen zullen zijn om het werk te verrichten. Door de vergrijzing zal er wel sprake zijn van zowel een kwantitatieve (niet voldoende) als een kwalitatieve (niet voldoende gekwalificeerde) mismatch. De Nederlandse bevolking is gemiddeld steeds hoger opgeleid en het is de vraag hoe het onderwijsniveau van de instromers op de arbeidsmarkt aansluit bij de vacatures die vrijkomen door de vergrijzing. Dit zal het vertrek van kansrijke goed opgeleide
4
Op basis van cijfers van CBS i.c.m. Primos (ABF Research), via: regiobeeld.nl
17
jongeren uit de gemeente versterken en de aantrekkelijkheid voor nieuwe vestigers doen afnemen. Dit laat zien dat ontgroening ook een grote rol gaat spelen.
18
3.
Hoe zien de partijen in de gemeente het economisch perspectief?
In dit hoofdstuk komen de resultaten van de interactieve werkbijeenkomst en de breed uitgezette enquête aan de orde. 3.1
INTERACTIEVE WERKBIJEENKOMST
Zo’n 10 ondernemers en vertegenwoordigers vanuit het onderwijs en de gemeente waren te gast in de raadszaal van de Noordoostpolder voor een gezamenlijke, interactieve bijeenkomst waarin de eerste contouren van het economisch profiel werden gepresenteerd. Het doel van de sessie is om de drie o’s (ondernemers, onderwijs en overheid) dichter bij elkaar te brengen. En om het gesprek aan te gaan over status quo, toekomstkansen en uitdagingen voor de gemeente. De aanwezigen zelf geven aan waar volgens hen de grootste behoefte ligt: de goede cultuur van samenwerken en ‘het samen doen’ gebruiken in de gemeenten om ook daadwerkelijk klaar te zijn voor de toekomst. Het gaat goed in de Noordoostpolder – qua economie en ook qua leefbaarheid, samenhang, wonen, etc. De vraag is hoe zich dit in de toekomst gaat ontwikkelen. Er is geen sprake van een echt ecosysteem. Het is vooral de sterke agrofoodsector van waaruit zich ondersteunende bedrijvigheid heeft ontwikkeld, met name in de maakindustrie en ook in de logistiek. Maar er is geen toekomstbeeld en ontwikkelingsperspectief. Dat is wel nodig als stip op de horizon, als ambitie waar gezamenlijk naartoe kan worden gewerkt (vinden aanwezigen). Ook omschrijven de deelnemers een aantal uitdagingen voor de toekomst: dat het aantal inwoners groeit zien zij niet per se als wenselijke ontwikkeling.
De kwaliteit van leven wordt op dit moment als hoog ervaren en het is van belang om het voorzieningenniveau in geval van bevolkingsgroei, mee te laten stijgen. Hetzelfde geldt voor de economische groei – deze is niet per se wenselijk vanuit het idee dat men meer moet verdienen. Wel is het zo dat de vitaliteit van de economie ook in de toekomst geborgd moet blijven. Hierbij zijn een aantal randvoorwaarden en ontwikkelingen van belang: -
In de Noordoostpolder is sprake van goed innovatief potentieel, vooral op het gebied van de agrofoodcluster wordt slim gewerkt. Andere sectoren hebben geen duidelijk profiel en zijn weinig in zicht, zo stellen de deelnemers.
-
De bereikbaarheid van de Noordoostpolder is alleen met de auto goed. Qua OV zijn er wel verbindingen maar door het ontbreken van een treinverbinding zijn deze vaak te traag om als goed alternatief te worden gezien voor de aansluiting met omliggende regio’s en de rest van Nederland. Dit is niet meer van deze tijd,
19
omdat het een enorme impact heeft op – met name – jongeren die geen toegang hebben tot mobiliteit per auto. -
De bedrijventerreinen worden als kwalitatief hoogwaardig gezien, maar er is geen mogelijkheid meer tot uitbreiding in verband met de netcongestie. Dit gaat niet alleen vestiging van bedrijven voorkomen, maar kan ook uitbreiding van bestaande bedrijven tegenhouden of er zelfs voor zorgen dat bedrijven de regio verlaten.
-
De brede welvaart wordt als vrij hoog ervaren, ook heeft corona voor een knik gezorgd. (Het gevoel van) eenzaamheid is sindsdien landelijk en in de Noordoostpolder toegenomen. Wel is er in de Noordoostpolder een goed saamhorigheidsgevoel. De afstand tot voorzieningen is echter slechter dan gemiddeld in Nederland, maar wordt door de meesten eigenlijk niet als negatief ervaren. Vooral in Emmeloord zelf ‘is alles aanwezig wat je nodig hebt’. De dekking van huisartsenposten staat wel onder druk in de regio door gebrek aan jonge artsen / aanwas.
-
Er zijn relatief veel arbeidsmigranten in dienst in de Noordoostpolder (en in Urk), waarbij de huisvestingsopgave goed in beeld is. Wat mist is aandacht voor de sociale component van integratie, zorg, etc. In de toekomst wordt verwacht dat Lelystad enorm gaat groeien in termen van aantallen arbeidsmigranten, o.a. door de komst van grote distributiecentra zullen nieuwe huisvestingsvraagstukken ontstaan met mogelijk negatieve gevolgen voor de Noordoostpolder. De gemeente zelf gaat uit van het principe dat arbeidsmigranten moeten gaan wonen, of verleidt moeten worden om, te gaan wonen waar ze werken. Gemeentelijk beleid zal echter altijd een waterbedeffect tot gevolg hebben en de aanwezigen pleiten daarom voor provinciale sturing.
-
Gezien het positieve pendelsaldo wordt geconstateerd dat de gemeente hier een andersoortige trend laat zien dan bijvoorbeeld Almere en Lelystad. Op basis van die steden wordt echter het provinciale beleid gemaakt dat gericht is op meer groei en het realiseren van meer werkgelegenheid – wat volgens de aanwezigen niet per se het doel moet zijn voor de Noordoostpolder.
-
Het leerlingenpendel is negatief, veel jongeren verlaten de gemeente (dagelijks) om een opleiding te volgen elders, zoals in Zwolle. Dit hoeft niet per se een probleem te vormen, mits deze jongeren later weer beschikbaar komen voor de arbeidsmarkt. Steeds vaker wordt echter geconstateerd dat hiermee ook het volgen van stages en het opdoen van praktijkervaringen buiten de gemeente plaatsvinden. Op die manier komen jongeren eerder in contact met het bedrijfsleven buiten de gemeente en zijn dan ook snel geneigd om daar te gaan werken.
20
Dilemma: economische groei of juist niet? Een belangrijk thema tijdens de sessie is de grote vraag naar de toekomst van de gemeente: gaan we werken aan meer groei, meer inwoners? Of richten we ons op meer leefbaarheid, het behoud van de kwaliteit van leven en het versterken van de voorzieningen. Als reactie op deze analyse ontstaat een discussie over de wenselijkheid en kansrijkheid van de economische groei in relatie tot het aantrekken / behouden van de daarvoor benodigde werknemers. Het economisch verdienmodel zoals we dat nu kennen loopt ten einde, dus we moeten niet nog meer denken in mensen, maar in innovatie, zo wordt gesteld. En: moeten we ook niet gewoon accepteren dat we minder hard groeien en misschien ook wel wat welvaart moeten inleveren? Om te werken aan het arbeidsmarktvraagstuk worden verschillende oplossingen geopperd. Zo wordt er brood gezien in een betere samenwerking met de regionale opleidingsinrichtingen, bijvoorbeeld in Zwolle maar ook in Dronten, en andere onderwijspartijen om kinderen en studenten vroegtijdig te enthousiasmeren voor opleidingsrichtingen en vooral om ze kennis te laten maken met wat de Noordoostpolder te bieden heeft.
Door nauwere verbinding met de bedrijven in de gemeente kunnen stages en werkplekken in de regio worden aangeboden en krijgen jongeren de kans om hun kennis en kunde direct in de praktijk te brengen en hun (toekomstige) vakgebied nader te verkennen. Naast de (agri-gerelateerde) maakindustrie bieden ook de bouw, de dienstverlening, de logistiek en steeds meer de retail en toerisme en recreatie veel werkgelegenheid. In de zorg ligt een belangrijke opgave voor de toekomst: door de vergrijzing gaat enerzijds de zorgvraag toenemen (groei!) en anderzijds neemt de beschikbare beroepsbevolking af (ontgroening). Betere samenwerking, grotere potentie In de samenwerking is ruimte voor verbetering. Dit geldt voor de samenwerking tussen bedrijven onderling en tussen ondernemers, overheid en onderwijs. Maar niet alleen tussen de lokale partijen: ook regionaal worden door de aanwezigen kansen gesignaleerd om beter samen te werken. Al is het zo dat de bedrijven elkaar wel goed weten te vinden. Passend bij het karakter in de Noordoostpolder om aan te pakken, kansen te benutten en elkaar te steunen (pionieren) waar nodig. Een echte kans voor verbetering wordt wel gezien in de afstemming met de gemeente die uiteindelijk verantwoordelijk is voor een aantal randvoorwaarden voor een vitale economie. 3.2
Enquête
Naast een reeks interviews en een interactieve werksessie, is er een enquête uitgezet onder ondernemers, onderwijsinstellingen, maatschappelijke partners en andere
21
stakeholders binnen en buiten de Noordoostpolder. De enquête is door maar liefst 83 mensen ingevuld en biedt aanvullende inzichten in de kracht en uitdagingen van de economie van de Noordoostpolder. De enquêteresultaten zijn te vinden in de bijlage. In onderstaande paragrafen worden de belangrijkste bevindingen gepresenteerd. De respondenten zijn werkzaam in verschillende sectoren, waarvan een kleine meerderheid in de private sector werkt. Ook deze groep is erg verdeeld over verschillende branches waar ze werkzaam in zijn. De private sector is vooral actief in de Noordoostpolder, maar ook in omliggende regio’s. Enkele bedrijven zijn actief op internationaal niveau. Samenwerking in de Noordoostpolder De kansen die er voor de "Ik werk het beste samen met..." Noordoostpolder liggen kunnen alleen worden verzilverd, als iedereen (onderwijs, overheid en 7 ondernemers) goed met elkaar 5 samenwerkt. Uit de enquête komt naar voren dat er vooral met het 42 bedrijfsleven wordt samengewerkt. Er is logischerwijs veel samenwerking tussen bedrijven Bedrijven Overheid Onderwijsinstellingen onderling, maar vanuit het onderwijs en de overheid wordt ook aangegeven dat de meeste samenwerking met het bedrijfsleven plaatsvindt. De samenwerking met bedrijven wordt dan ook vaak als goede samenwerking bestempeld.
Bedrijven zoeken dus vooral met elkaar de samenwerking op, maar voor de private sector liggen er kansen om de samenwerking met onderwijs en overheid te verbeteren. Samenwerking met zowel overheid als onderwijs wordt door de private sector vaker gezien als slechte samenwerking. Een verbeterde samenwerking tussen triple helixpartijen biedt kansen voor innovatie, het vestigingsklimaat en de arbeidsmarkt. Zo kan er bijvoorbeeld gewerkt worden aan een betere aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt. De respondenten van het onderwijs zijn verdeeld over samenwerking. Ze werken vooral samen met andere onderwijsinstellingen, maar vinden niet altijd dat dit de beste samenwerking is. Met de overheid ervaart het onderwijs een slechte samenwerking. Ook hier kunnen stappen worden gezet om dit te verbeteren. De kracht van de Noordoostpolder De respondenten hebben variërend antwoord gegeven op de vraag wat de onderscheidende kracht van de Noordoospolder is. Bovenaan staan het arbeidsethos van de mensen, de innovatie, o.a. in de landbouw, en de groene omgeving. Gezien de verschillende antwoorden is er geen eenduidig antwoord op de onderscheidende
22
kracht van de Noordoostpolder. Dit zou ook kunnen betekenen dat juist het de verschillende kenmerken samen zijn, die de Noordoostpolder onderscheidend maken.
Daarnaast is aan de respondenten gevraagd welke sector zij denken het meeste rendement haalt bij een investering van één euro. De twee meest gekozen antwoorden zijn (schone) energie en de maakindustrie. In de Noordoostpolder bestaan er al samenwerkingen op schone energie tussen ondernemers. Bovendien is de maakindustrie een van de stuwende sectoren van de Noordoostpolder. Volgens de respondenten zijn dit dus kansrijke sectoren voor economische groei. En die economische groei kan het beste gestimuleerd worden door in te zetten op het verbeteren van het vestigingsklimaat en het beter samenwerken tussen de triple helix partijen. Gezien de antwoorden van de respondenten omtrent samenwerking met het onderwijs en de overheid, liggen hier kansen. Groei De afgelopen jaren heeft de Noordoostpolder grote stappen gezet om economisch te groeien. De meeste respondenten verwachten dan ook dat de komende jaren de economische groei groter zal zijn dan het Nederlandse gemiddelde. De groei tegenover het gemiddelde van Flevoland wordt door de meeste respondenten verwacht gelijk te zijn.
23
Uitdagingen De grootste belemmeringen voor economische groei zijn volgens de respondenten wet- en regelgeving, fysieke bereikbaarheid en de juiste werknemers. Desondanks zet de gemeente wel in op ruimte geven aan ondernemers door het wegnemen van onnodige regelgeving. Daarnaast zit er ook enige samenhang tussen de fysieke bereikbaarheid en de juiste werknemers. In de toekomst voorzien respondenten dat er tekorten komen voor technisch personeel op alle niveaus. Een goede bereikbaarheid helpt bij het aantrekken en behouden van talent. Door de bereikbaarheid te verbeteren van de Noordoostpolder, is het bijvoorbeeld makkelijker voor jong talent om stage te lopen. Ook deze belemmeringen hebben baat bij een goede samenwerking tussen (triple helix) partners.
Daartegenover staat dat respondenten kansen zien voor een sterker vestigingsklimaat door minder beperkende regels op te leggen, een betere bereikbaarheid te creëren en het bouwen van geschikte woningen voor toekomstige werknemers. Deze kansen nemen belemmeringen weg voor economische groei in de Noordoostpolder. Ook uit de vraag hoe er werknemers gebonden kunnen worden aan de Noordoostpolder komt naar voren dat het woningaanbod vergroot en verbeterd moet worden. Daarnaast kan er door middel van regiomarketing de gemeente worden gepromoot.
24
Regionale samenwerking Voor veel respondenten is de economische samenwerking met Regio Zwolle, gemeente Urk en de Flevopolder (heel) belangrijk. De economische samenwerking met provincie Friesland vinden respondenten ook belangrijk, maar wel in mindere mate vergeleken met de andere regio’s. Dit kan verklaard worden door de al bestaande samenwerkingen met Regio Zwolle, Urk en de logische samenwerking met de Flevopolder. De meeste respondenten zijn dan ook van mening dat samenwerking in de Noordoostpolder het beste versterkt kan worden door als gemeente aan te sluiten bij regionale samenwerkingsverbanden. Ook kunnen er economische clusters worden ingericht of kan er een economic board worden opgezet.
25
Onderwijs en arbeidsmarkt Opvallend is dat respondenten bijna gelijk verdeeld zijn over de aansluiting van het onderwijs met de arbeidsmarkt. Iets meer dan de helft vindt dat de aansluiting goed is, maar iets minder dan de helft vindt de aansluiting matig. Aan beide kanten zijn er geen extremen.
Aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt
Zeer goed
Goed
Matig
Slecht
26
4. 4.1
Kansenverkenner: wat zijn mogelijkheden voor de toekomst?
WAT KAN HET OPLEVEREN?
Tijdens de interactieve sessie zijn de stuwende sectoren uit hoofdstuk 2 grotendeels herkend door de aanwezigen. Aan het begin van de sessie werd de deelnemers gevraagd waar zij de grootste kans zagen voor de economie van de Noordoostpolder. Hieruit kwam naar voren dat de agrofoodsector met stip op nummer één staat als het gaat om de kracht, identiteit en kenmerkende cluster in de gemeente. De visserij (en aanverwante / gerelateerde) bedrijvigheid op Urk is eveneens van groot belang voor de regio. Toch wordt voor de toekomst vooral gekeken naar de inzet van de kwaliteiten van (het bedrijfsleven van) de Noordoostpolder in het omgaan met de grote transities. De landbouw heeft te maken met een stikstofcrisis, de verduurzamingsopgave vraagt om innovaties en technische oplossingen, de visserijsector op Urk moet verduurzamen enerzijds en maakt een beweging weg van het vissen meer naar overslag en verwerking van vis. Daarnaast wordt de maakindustrie ook als belangrijke sector genoemd, en dan met name de technische maakindustrie ter ondersteuning van processen in de landbouw en de logistiek. Ook de resultaten uit de enquête onderschrijven dit beeld. Een andere kracht die wordt gezien door geïnterviewden, deelnemers aan de interactieve sessie en respondenten is de strategische ligging van Noordoostpolder, met name op landelijk gebied.
Men is zich ervan bewust dat de Noordoostpolder centraal in Nederland ligt en daarbij toch vaker onbekend is en van buiten niet veel aandacht krijgt. Terwijl de verbindingen naar Noord, Zuid, West en Oost goed zijn. Verder wordt door de respondenten aangegeven dat economische groei niet ten koste mag gaan van onder andere rust en ruimte, de recreatiemogelijkheden en de werkgelegenheid. De vraag is daarom wel, in hoeverre een sterke economische groei überhaupt wenselijk is. En of de gemeente niet veel meer zou moeten inzetten op kwalitatieve groei en het behoud van het huidige niveau van (economische) vitaliteit.
27
Om mogelijke toekomstige ontwikkelingen te verkennen zijn een aantal scenario’s doorgerekend.
Vanuit de huidige situatie (meest beschikbare gegevens uit 2021) is een groeicurve ingetekend op basis van de middellange termijn verkenning van het CPB. Hierin wordt uitgegaan van een vrij lage maar stabiele economische groei in de komende periode – op korte termijn iets groter, onder andere door de inhaalslag die na corona te maken is, op de langere termijn een matige economische groei die uiteindelijk over 10 jaar resulteert in een totale toename van 14% van het BRP. De economie van Nederland als geheel is in de afgelopen periode gemiddeld harder gegroeid dan deze prognose. Als deze landelijke groei wordt toegepast op de situatie in de Noordoostpolder, dan zou de BRP de komende tien jaar met 19% kunnen groeien. Dit zou dus betekenen dat de gemeente het tempo van de rest van Nederland volgt. In het meest extreme scenario zet de Noordoostpolder (en Urk) de groei van de afgelopen periode voort. Deze groei was extreem – en zou zich vertalen in een verdere groei van het BRP t/m 2032 van 66%. Dit is het meest extreme scenario, omdat het niet logisch lijkt dat een groei gerealiseerd kan worden die nog groter is dan in dit scenario.
Mits er geen belangrijke, negatieve ontwikkelingen plaatsvinden in de Nederlandse economie de komende jaren en de Noordoostpolder haar kansen gaat grijpen, kan innovatie plaatsvinden en kan de economie een grotere groei realiseren dan het verwachte Nederlandse gemiddelde. Met de bouw van 5.000 woningen in de
28
Noordoostpolder en Urk zal ook het aantal inwoners naar verwachting op de korte termijn nog toenemen5. Aan de hand van sectorverwachtingen van financiële instellingen, diverse sectorstudies uit de regio en de rest van Nederland en onderzoek van kennisinstellingen (SBB, CBS) wordt de maximale potentie van de gemeente daarmee ingeschat op een groei in toegevoegde waarde van € 1.635 miljoen (66%) tot 2031. Samengevat is deze groei als volgt over de sectoren verdeeld: · BRP (x € 1.000.000)
Arbeidsproductiviteit
Sector
2021
groei
2031
2021
2031
Agrofood
€ 365
€ 241
€ 606
€ 80.600
€ 125.000
Maritiem cluster
€ 220
€ 145
€ 366
€ 89.900
€ 111.000
Toerisme en recreatie
€ 25
€ 16
€ 41
€ 30.600
€ 38.000
Bouw
€ 170
€ 112
€ 282
€ 62.300
€ 77.000
Maakindustrie
€ 178
€ 117
€ 295
€ 86.500
€ 98.000
Verzorgende sectoren en overig
€ 1.469
€ 988
€ 2.486
€ 76.000
€ 92.000
Totaal
€ 2.427
66%
€ 4.062
€ 76.900
€ 94.900
Om de ambitie van dit maximale groeiscenario te kunnen realiseren, moet de gemeente echter een sterke groei realiseren in enkele sectoren waar de gemeente sterk in is. Deze groei ligt een stuk hoger dan de verwachte landelijke groei van 14% in tien jaar. Het is niet eenvoudig om een dergelijke ambitie waar te maken. Om harder te groeien dan de trend is een samengesteld pakket aan maatregelen en de inzet van alle betrokken partijen nodig. Deze maximale groeipotentie is dus haalbaar, maar vraagt inspanningen op alle vlakken: een goede aansluiting bij regionale ontwikkelingen en structuren, de maximale inzet op stuwende clusters met de nodige investeringen van zowel overheid als ondernemers, het aantrekken van talent van buiten om aan de arbeidsmarktvraag te kunnen voldoen, een integrale aansturing en brede afstemming tussen alle partners uit de drie o’s en het verzilveren van kansen die zich voordoen. Uiteraard is het een
5
Zie Nationale Woningbouwkaart: https://open.overheid.nl/documenten/ronl-defd8326-9e56-4ac3-9db1-895ec832a59d/pdf
29
keuze voor de partners in Noordoostpolder welke mate van groei zij ambiëren om concurrerend te zijn in een vitale gemeente. Ook is het de vraag welk soort groei de gemeente ambieert. Kiezen we voor massa is kassa? Of gaat het om kwalitatieve groei: juist groeien in kwaliteit van het aanbod en niet zozeer in kwantiteit. Dit zal per cluster een afweging zijn. Bijvoorbeeld in de agrarische sector: gaat het om méér teelt, meer productie om daarmee bij te dragen aan de voedingsvraag van een groeiende wereldbevolking? Of moet er juist worden ingezet op meer rendement per investering, een hoogwaardigere keten, nieuwe producten (innovatie) waardoor de regio zich profileert als koploper en kennispartner op het gebied van agrofood in de toekomst. Hier speelt kortom de afweging tussen enerzijds economische groei en hoe deze te bereiken en anderzijds de effecten ervan op de leefbaarheid en benutting van schaarse ruimte. Wat in alle scenario’s in ieder geval een belangrijke rol zal spelen, is de relatief grote opgave om tegemoet te komen aan de uitbreidingsvraag op de arbeidsmarkt. De demografische ontwikkelingen (-1.153 personen) is hierbij een extra uitdaging. 4.2
INNOVATIE IS NODIG
De bevolkingssamenstelling in Noordoostpolder maakt dat er in de toekomst minder mensen beschikbaar zijn voor de arbeidsmarkt dan nu het geval is. Door vergrijzing en ontgroening zullen er minder jongeren zijn en meer ouderen. De gemeente Noordoostpolder heeft in de periode 2021-2031 te maken met een extra vervangingsvraag (meer mensen die de arbeidsmarkt verlaten dan jongeren die erbij komen) van 1.153. Dat is rond 5% van het totale aantal banen waar in theorie geen opvolger voor gevonden kan worden. Hierdoor neemt de potentiële beroepsbevolking in omvang af6. Dat betekent echter niet dat de gemeente Noordoostpolder de demografische ontwikkelingen over zich heen zal laten komen en op zijn beloop zal laten gaan. Het is juist een moment om door te pakken. Het doel is om de economie te versterken en de daarbij horende leefbaarheid in de dorpen te behouden, ondanks de afname van de beroepsbevolking. Economische groei kan zowel worden gerealiseerd door meer werknemers die, bij een gelijkblijvende arbeidsproductiviteit, meer produceren. Of door hetzelfde aantal (of zelfs minder) werknemers die, bij een hogere arbeidsproductiviteit, meer produceren. Meer werknemers aantrekken om in de Noordoostpolder te komen werken is zeker een optie, gezien de arbeidspendel naar buiten de gemeente en de nauwe relaties met Urk.