D02 01 Bijlage bij Nota - Rapport-ImpactanalyseLelylijn.pdf

IMPACT ANALYSE LELYLIJN Opgaven en kansen voor de Noordoostpolder bij komst van de Lelylijn

Inhoudsopgave

IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

1

Managementsamenvatting

3

Aanleiding

9

2 De NOP in 2024

11

3 De opgaven

18

4 Wat zeggen de experts?

25

5 Vier toekomstscenario’s voor de NOP

31

SCENARIO 0

NOPE — Wel een Lelylijn, geen station

32

SCENARIO 1

NOP Centreren — Station in het hart

38

SCENARIO 2

NOP Uitbreiden — Station op de flank

44

SCENARIO 3

NOP Spreiden — Meerdere stations

50

6 Impact van de scenario’s op de NOP

57

7 Lessen

72

8 Bijlagen

77

Colofon

88

2

MANAGEMENTSAMENVATTING IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

Managementsamenvatting INLEIDING/AANLEIDING Het Rijk heeft in de NOVEX 16 gebieden aangewezen waar ruimtelijke transities vragen om een ontwikkelperspectief. De Lelylijn (spoorlijn Amsterdam-Groningen) is een van deze gebieden. Bij de aanleg van deze lijn komt er mogelijk een station in de Noordoostpolder (NOP). De gemeente Noordoostpolder brengt met deze impactanalyse in beeld wat de gevolgen van een station in de Noordoostpolder kunnen zijn en welke keuzes de gemeente daarin te maken heeft. Het is het huiswerk waarmee de gemeente de volgende fase van het onderzoek in wil gaan. Het geeft antwoord op de vraag waar de gemeente voor wil gaan (dit willen we), maar ook wat haar propositie aan het Rijk is (dit hebben we te bieden). Met een station aan de Lelylijn komt de Noordoostpolder aan het landelijke spoorwegnetwerk te liggen en verbetert de aansluiting met de rest van het land aanzienlijk. Tegelijk heeft de gemeente nu ook al haar eigen krachten en opgaven voor de toekomst, waarvoor de gemeente in haar omgevingsvisie de koers uitzet. Hoe hangen deze met elkaar samen, en hoe kan de Lelylijn hier invloed op hebben?

DE NOP NU Om de impact van de Lelylijn in te schatten is het belangrijk om eerst een beeld te hebben van de samenleving in de Noordoostpolder anno 2024. Deze basis — uitgewerkt in Hoofdstuk 2 — vormt de basis waarop wordt voortgebouwd en is het perspectief van waaruit de impact wordt bekeken. — Nieuw land land met een eigen identiteit. Tachtig jaar geleden is de Noordoostpolder drooggelegd. Zestig jaar geleden is de Noordoostpolder een gemeente geworden. En sindsdien is er met elkaar een bijzondere samenleving opgebouwd met een eigen identiteit. — De NOP: een hechte samenleving. Brede welvaart. Uit de Monitor Brede Welvaart komt de gemeente Noordoostpolder als een van de meest gemiddelde gemeenten van Nederland naar voren. Op een aantal (welvaarts)indicatoren scoort de gemeente echter gunstiger dan het landelijk gemiddelde. — Emmeloord als sterk hart, maar maatschappelijke oorzieningen staan onder druk. Emmeloord is het voorzieningencentrum van de Noordoostpolder en omgeving. In de stad staan het gemeentehuis, een bibliotheek, een muziekschool, basis- en middelbare scholen, een mbo-instelling, een ziekenhuislokatie (voor polikliniek, diagnose en dagbehandeling), een regionaal busstation en zijn verschillende sportclubs en -voorzieningen, waaronder een zwembad. — De sociaal-economische structuur van de NOP is ondernemend en kennisintensief.

De gemeente Noordoostpolder heeft een sterke economische structuur en wil ruimte bieden aan groei, ondernemerschap en innovatie. Veel van de werknemers van bedrijven in Noordoostpolder wonen ook in Noordoostpolder. Het aantal banen per

100 personen is hoog en daarmee is Noordoostpolder te typeren als een werkgemeente. Per saldo is er een grotere inkomende dan uitgaande pendel. — Een nieuw hoofdstuk in de historie van de NOP kost tijd. Het realiseren van grote projecten neemt veel tijd in beslag. Net als het droogleggen van de Noordoostpolder zelf, ligt een spoorlijn als de Lelylijn er niet van vandaag op morgen. VIJF OPGAVEN VOOR DE NOORDOOSTPOLDER Om de effecten van de Lelylijn te kunnen beschrijven is het ook belangrijk om de bestaande opgaven van de Noordoostpolder in beeld te hebben. Sommige opgaven hebben een directe relatie met de Lelylijn, sommige opgaven indirect of niet. De vraag is wat de Lelylijn kan betekenen in deze opgaven. De volgende vijf opgaven zijn in Hoofdstuk 3 nader toegelicht: — De opgave voor wonen: blijf bouwen voor doorstroming en starters. — De opgave voor werken: blijf voldoende talent aantrekken. — De opgave voor landschap: behoud de voor de NOP karakteristieke pioniersgeest om landschappelijke opgaven het hoofd te bieden — De opgave voor mobiliteit: beweeg van een echte autogemeente naar een gemeente waar andere vormen van vervoer de rol van de auto terugdringen — De maatschappelijke opgave: zorg dat het voorzieningenniveau niet verschraalt en in de toekomst op peil blijft.

3

MANAGEMENTSAMENVATTING IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

S0 NOPE

S1 NOP CENTREREN

gaat uit van geen station in de NOP.

gaat uit van een sterk centraal in Emmeloord gelegen station dat leidt tot dynamiek in de directe stationsomgeving.

EXPERTS Om de effecten van de Lelylijn te duiden zijn experts gevraagd hun visie te geven op de toekomst van de Noordoostpolder met en zonder Lelylijn. Zo zijn gesprekken gevoerd met een groep stakeholders uit de Noordoostpolder. Daarnaast heeft Pieter Tordoir — hoogleraar economische geografie en planologie aan de Universiteit van Amsterdam — een position paper geschreven waar hij peilt wat de mogelijke economische effecten kunnen zijn van een komst van de Lelylijn naar gemeente Noordoostpolder. Een samenvatting van het position paper staat in Hoofdstuk 4. Een station is niet alleen een plek waar de trein stopt Stationsomgevingen zijn belangrijke plekken in een gemeenschap. De kwaliteit van een stationsomgeving bepaalt hoe de samenleving zich verhoudt tot het station. Een goed stationsgebied zorgt voor een aangename reis en bevordert het gebruik van de trein. Een slechte stationsomgeving kan juist negatief uitstralen op de omgeving en het gebruik van het station in de weg staan. In Hoofdstuk 4 zijn een aantal stationsgebieden gewaardeerd — waaronder drie die als referentie voor de Noordoostpolder kunnen dienen.

S2 NOP UITBREIDEN

S3 NOP SPREIDEN

gaat uit van een station buiten Emmeloord gekoppeld aan nieuwe woon- en werkmilieus en natuur ten zuiden van Emmeloord.

gaat uit van drie stations (Urk/Nagele – Emmeloord – Lemmer) en een meer gespreide wijze van ontwikkeling van wonen, werken en recreëren in de polder.

TOEKOMSTSCENARIO’S Om de effecten van de komst van een station aan de Lelylijn in de NOP te onderzoeken hebben we vier toekomstscenario’s opgesteld. Eén scenario zonder station, en drie scenario’s met station. Deze drie scenario’s variëren in de locatie van het station en de manier waarop wonen, werken, mobiliteit en landschap daar op aansluiten. Per scenario beschrijven we in Hoofdstuk 5 eerst de keuzes die horen bij de scenario’s en vervolgens de effecten die daarbij horen. 4

MANAGEMENTSAMENVATTING

DE DRIE SCENARIO’S VERGELEKEN SCENARIO 1 NOP CENTREREN Station in het hart

SCENARIO 2 NOP UITBREIDEN

IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

Station op de flank

SCENARIO 3 NOP SPREIDEN Meerdere stations

STATION EN NETWERK

CENTRUMHUB+SPOKE Het station komt aan de oostzijde van het centrum van Emmeloord (Marknesserweg-A6). Het station krijgt een centrale functie in het ‘hub and spoke-netwerk’. Parkeren kan, maar de bereikbaarheid van het station met deelmobiliteit en fiets gaat voor bereikbaarheid met de auto.

STATION EN NETWERK

SUBURBHUB+SPOKE Het station komt aan de zuidwestzijde van Emmeloord (A6-N717 Hannie Schaftweg). Het station wordt een mobiliteitshub voor de NOP en krijgt verbindingen met andere centrale plekken in de regio, waaronder het centrum van Emmeloord.

STATION EN NETWERK

MINIHUBS+SPOKES Er komen drie stations: station UrkNagele (ter hoogte afslag 13 op de A6), station Emmeloord aan de oostzijde van het centrum (Marknesserweg) en een station net buiten de NOP, maar niet ver van Rutten in Lemmer (afslag 17 op de A6).

WONEN

STEDELIJK EN DIVERS Het grootste gedeelte van de nieuwe woningen zal worden gerealiseerd nabij het nieuwe stationsgebied van Emmeloord. Het stationsgebied is compact en stedelijk en biedt naast (gestapelde) woonfunctie ook ruimte aan werken, winkelen en voorzieningen. Binnen Emmeloord worden bestaande wijken versterkt door verdichting. Binnen fietsafstand van de HOV-routes komen ook woningen (Emmeloord-Oost; Tollebeek, Marknesse, Ens). Emmeloord worden stedelijker; de dorpen blijven dorps.

WONEN

EXPERIMENTEEL EN REGENERATIEF Rondom het nieuwe station aan de zuidwestzijde van Emmeloord ontstaat een nieuwe wereld. In dit bodemdalingsgebied wordt een voor de NOP en zelfs voor Nederland nieuw klimaatadaptief woonmilieu gecreëerd waarin bodem en landschap de condities voor wonen scheppen. Rondom het station wordt gebouwd in iets hogere dichtheden.

WONEN

GELIJKE GROEI De woningbouwopgave wordt verdeeld over alle dorpen van de NOP. Een kans om in lijn met de oorspronkelijke stedenbouwkundige uitgangspunten kwaliteit toe te voegen in elk dorp. De dorpen die het dichtst bij de drie nieuwe stations liggen krijgen net iets meer woningen. Vrijkomende boerenerven worden op kleine schaal getransformeerd tot ‘buitens’.

WERKEN

DEEL VAN KENNISNETWERK NL Emmeloord gaat meedraaien in het Kennisnetwerk Nederland. De stationsomgeving wordt nadrukkelijk een kennisintensieve hotspot voor innovatie en onderwijs.

WERKEN

NIEUWE KENNISCAMPUS Transitie vormt de basis van de economische ontwikkeling van de NOP. Hier worden nieuwe vormen van landbouw bedrijven bedacht, getest en uitgevoerd. Onderwijs, bedrijfsleven en de agrarische sector komen samen en coproduceren de toekomst. Een nieuwe kenniscampus vormt het nieuwe epicentrum en uithangbord van de economie van de NOP.

WERKEN

TOEGANKELIJKE ECONOMIE De aanwezige economische activiteit in de NOP wordt verder doorontwikkeld, maar profititeert nadrukkelijk van de betere toegang tot talent. Er wordt niet ingezet op een nieuwe economische agenda — de economische activiteit wordt over de dorpen verspreid.

VOORZIENINGEN

GROTER CONTRAST EN SPECIALISATIE Emmeloord wordt na de schaalsprong het absolute centrum van de Noordoostpolder. Het in de de periode 2007-2011 vernieuwde centrum wordt verder uitgebreid in de richting van het nieuwe station. Nieuw winkelaanbod en onderscheidende horeca trekt ook bezoekers aan vanuit de regio.

VOORZIENINGEN

NIEUWE WERELD Een belangrijke pijler van de nieuwe kenniscampus is onderwijs. Een zelfstandige HBO-onderwijsinstelling of een afdeling van een bestaande instellingen op het gebied van voedselproductie en leefomgeving zoals de Wageningen Universiteit openen in Emmeloord. De nieuwe wereld ten zuidwesten van Emmeloord wordt gebouwd vanuit het niets en heeft dus behoefte aan alle basisvoorzieningen als scholen, gezondheids-, buurt- en sportvoorzieningen.

VOORZIENINGEN

NABIJ EN TOEGANKELIJK VOOR IEDEREEN Omdat de woningbouwopgave in alle dorpen landt, wordt het draagvlak voor voorzieningen in alle dorpen verbeterd. Waar nodig worden worden klaslokalen toegevoegd aan basisscholen. In dorpen als Rutten waar relatief veel nieuwe woningen komen, wordt de komst van een (buurt)supermarkt gefaciliteerd/ gestimuleerd.

GROEN

LANDSCHAPSTRANSITIE EN TOERISTISCHE TREKKER Emmeloord krijgt een groene mantel — conform het oorspronkelijke plan voor de NOP. Met de komst van de Lelylijn centraal gelegen Emmeloord is er in Emmeloord ruimte voor een toeristische trekker die aansluit bij het DNA van de NOP of iets unieks biedt voor de regio. Er is geen specifiek programma verbonden aan het bodemdalingsgebied.

GROEN

BEWOONDE LANDSCHAPSTRANSITIE De opgaven van water en bodem vormen de inspiratie voor het landschap van de toekomst. In het bodemdalingsgebied wordt agrarisch landschap getransformeerd naar een gebied waarin meer ruimte is voor water en natuur én voor wonen. Uniek voor Nederland!

GROEN

VERBONDEN NATUUR- EN RECREATIELANDSCHAP Verspreid over de NOP worden de bestaande polderstructuren verder aangezet en recreatief aantrekkelijk gemaakt. Er wordt gebouwd aan een verbonden netwerk van verschillende landschappen: de bossen, UNESCO-werelderfgoed Schokland en de dorpen worden verbonden via bestaande routes langs de tochten en nieuwe recreatieve (fiets)verbindingen door het polderlandschap. In het bodemdalingsgebied komt de natuur op één en wordt recreatieve beleving minder belangrijk.

5

MANAGEMENTSAMENVATTING IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

De hiernaast kort geduide scenario’s zijn: — SCENARIO 0 NOPE — Wel een Lelylijn, geen station — SCENARIO 1 NOP Centreren — Station in het hart — SCENARIO 2 NOP Uitbreiden — Station op de flank — SCENARIO 3 NOP Spreiden — Meerdere stations In de matrix worden de 3 scenario’s Centreren, Uitbreiden en Spreiden nader toegelicht en wordt inzichtelijk gemaakt op welke vlakken de scenario’s onderling verschillen.

lende doelgroepen, zoals hoogopgeleiden van buiten de gemeente, maar ook voor doelgroepen binnen de gemeente die een nieuwe woonomgeving wensen. SCENARIO 3 — SPREIDEN 5.000 woningen worden meer verspreid over de polder en kan aansluiten bij de specifieke behoeften van bewoners van de dorpen en Emmeloord. Ook in de dorpen komt meer ruimte voor doorstroming.

IMPACT VAN DE SCENARIO’S OP DE NOP

Werk: vergroten beroepsbevolking

De Lelylijn heeft effect op de toekomst van de maatschappelijke structuur van de Noordoostpolder. Sommige van deze effecten zijn direct, andere zijn indirect door keuzes die we koppelen aan de aanleg van de lijn. Per thema wordt in Hoofdstuk 6 een korte duiding gegeven van hoe de Lelylijn bestaande opgaven een impuls kan geven.

SCENARIO 0 — NOPE Toegang tot talent blijft een be-

Wonen: extra woningen kan mismatch tegengaan SCENARIO 0 — NOPE Geen extra woningbouw en

daarmee een stabiele bevolking. De bestaande mismatch op de woningmarkt voor met name senioren en jongeren blijft. SCENARIO 1 — CENTREREN Toevoegen van 5.000 met een accent op het centraal gelegen stationsgebied. Dit betekent een combinatie van stedelijke woonvormen en nieuwe uitleggebieden. Hierbinnen kunnen verschillende woonmilieus gemaakt worden die aansluiten bij de vraag vanuit de Noordoostpolder en van nieuwkomers en daarmee zorgen voor doorstroming in de woningmarkt. SCENARIO 2 — UITBREIDEN Toevoegen van 5.000 woningen in een landschappelijke setting buiten Emmeloord. Dit kan aantrekkelijk zijn voor verschil-

perkende factor voor de ontwikkeling van de economie.

In dit geval geldt: wel de lasten, niet de lusten. Maatschappelijk draagvlak zal waarschijnlijk laag zijn en een zorgvuldige inpassing des te belangrijker. SCENARIO 1 — CENTREREN Extra woningbouw en tracé hebben effect op landschap, maar geen extra impuls om met landschappelijke transities aan de slag te gaan. SCENARIO 2 — UITBREIDEN Landschappelijke transities worden aangejaagd door ontwikkeling van nieuwe woon- en werkgebieden buiten de kern van Emmeloord. SCENARIO 3 — SPREIDEN Verspreid over de polder geven nieuwe woningbouwlocaties aanleiding tot kleinschalige recreatieve ingrepen die samen de grote landschappelijke structuren beter verbinden.

SCENARIO 1 — CENTREREN De polder kan met haar

eigen kwaliteiten een sterkere plek innemen in het innovatieve netwerk van Nederland. Dit leidt in combinatie met een sterk en gemengd stationsgebied tot de grootste economische impact van de scenario’s. SCENARIO 2 — UITBREIDEN De gemeente wordt aangesloten op de rest van het land, maar het stationsgebied is een gebied op zich en geen onderdeel van een groter gemengd stedelijk gebied. Het kan zich daarom minder goed ontwikkelen tot innovatiemilieu. SCENARIO 3 — SPREIDEN Drie minder sterke (sprinter)stationsgebieden zorgen voor minder economische impact dan één goed stationsgebied met een snelle intercity. De impact op werken zal in dit scenario meer liggen op het beter bereikbaar worden van banen binnen de regio en minder op het bouwen van een nieuw economisch netwerk.

Landschap: blijvend pionieren om opgaven het hoofd te bieden

Mobiliteit: een autogemeente met een mobiliteitsopgave SCENARIO 0 — NOPE Beperkt effect op mobiliteits-

gedrag. SCENARIO 1 — CENTREREN Sterke centrale hub en

netwerk zorgen voor het grootste effect op mobiliteitsgedrag. SCENARIO 2 — UITBREIDEN Een station op afstand van het centrum zorgt voor een diffuus OV-netwerk en heeft minder bewoners in de directe stationsomgeving, waardoor het effect op mobiliteitsgedrag minder groot zal zijn dan in scenario 1. Wel biedt een station bij de afrit van de snelweg goede kansen voor een P+R transferium. SCENARIO 3 — SPREIDEN Meerder sprinterstations kunnen meer mensen bedienen, maar zullen een minder snelle verbinding met grote stedelijke centra hebben.

SCENARIO 0 — NOPE Impact op het landschap door-

dat een nieuw lijnvorming element wordt gebouwd. 6

MANAGEMENTSAMENVATTING IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

LESSEN In Hoofdstuk 7 zijn onderstaande 12 lessen geformuleerd: De scenario’s laten zien dat er iets te kiezen valt! Het bedrijfsleven profiteert van de Lelylijn en de  economie wordt sterker met een station. 3 Een station met woningbouw geeft een impuls  aan sociaal-maatschappelijke agenda’s. 4 De  bevolkingssamenstelling verandert. Of dit een probleem is, hangt af van tempo, ontwerp, soort woningen, houding en opvatting. 5 Van dorp tot stad: het station reikt tot in  de dorpen. 6 Een tracé gebundeld aan de A6 past het beste bij  de kernkwaliteiten van de Noordoostpolder. 7 De locatie van het station doet ertoe. 8 De  kwaliteit van het stationsgebied moet uitstekend zijn. Daarop moet gemeente nu al (hoog) inzetten. 9 Zorg ervoor dat iedereen meedoet. 10 Het tracé en het station zijn ook een  landschappelijke ontwerpopgave. 11 Gebruik het organiserend vermogen van een  nieuw station in de samenwerking met Urk 12 Geef een impuls aan recreatie en toerisme

— Transformeren bestaande bedrijventerreinen door te verduurzamen en te verdichten waarbij een clustering van innovatieve bedrijvigheid uit de NOP centraal staat. Wat hebben zij nodig aan specifieke voorzieningen (anders dan de gebruikelijk)?

1

2

Mogelijke ‘no regrets’ De vergelijking tussen de kaarten en tijdlijnen van de scenario’s brengt een aantal overeenkomsten in beeld. Deze kunnen aangemerkt worden als ‘no regrets’ — Stapsgewijze ontwikkeling HOV-netwerk richting Kampen/Zwolle en Steenwijkerland, conform de aanwezige dagelijkse verplaatsingspatronen. Beginnen met HOV richting Lelystad als opmaat naar de Lelylijn en om te beginnen met het versterken van relaties met de MRA.

— Vertellen van het unieke verhaal van de NOP. De Poldertoren zal altijd het herkenningspunt blijven (en logisch uitzichtpunt). — Daarmee samenhangend is het versterken van het toeristisch-recreatieve aanbod en voorzieningenstructuur als derde economische motor van de gemeente. — In welk scenario dan ook is een gefaseerde, gestage en bewuste woningbouwontwikkeling voorwaardelijk. De Lelylijn is er pas over circa 1,5 tot 2 generaties. Bod naar het Rijk —N  OP bouwt ten minste 5.000 extra woningen in de buurt van het station Emmeloord met accent op stationsgebied en in de dorpen. —N  OP draagt extra bij aan de economie van Nederland door ons te verbinden aan kennisnetwerken: we worden het innovatielab voor de internationale agrofoodsector. We voegen daarmee banen toe. —N  OP is een potentieel testlab voor nieuwe vormen van mobiliteit, waarmee het MITC gekoppeld kan worden aan de aanleg van de Lelylijn. Bijvoorbeeld als testlab voor autonoom vervoer in de polder —N  OP brengt bestaande en nieuw toeristische bestemmingen samen en zorgen daarmee voor een spreiding van het Nederlandse toerisme.

Station Emmeloord wordt de poort het landschap met volop toeristische bestemmingen en daar wordt de ‘polder experience’ aan toegevoegd. Het landschap biedt ruimte aan nieuwe vormen van landbouw die weten om te gaan met de gevolgen van klimaatverandering, bodem en water. — NOP draagt met de Lelylijn en ondersteunend mobiliteitsbeleid bij aan de duurzaamheid en mobiliteitstransitie van Nederland. Vervolgstappen en vervolgstrategie Met de lessen uit deze studie kan de gemeente Noordoostpolder verder aan de slag om te helpen de Lelylijn een realiteit te maken, invloed uitoefenen op het tracé en stationslocatie, en zich voorbereiden op de komst van deze lijn.

De gemeente kan dit doen langs twee sporen: Invloed naar buiten uitoefenen: In de trajecten van de NOVEX Lelylijn en het MIRT: — Steun blijven geven aan de lobby voor de Lelylijn, onderbouwd met de verwachte positieve effecten op de economie en de brede welvaart in de Noordoostpolder — Uitwerken en uitdragen van het bod aan het Rijk — Pleiten voor een zo goed mogelijke Lelylijn voor de Noordoostpolder met: — Een traject parallel aan de A6 om de landschappelijke impact te minimaliseren — Een lijn met snelle en frequente verbindingen naar de grote steden, waarmee de economische en mobiliteitsimpact voor de Noordoostpolder het grootst is — Een station nabij het centrum om daarmee een zo groot mogelijk maatschappelijk effect te kunnen realiseren — Een station en stationsgebied met een uitstekende (omgevings)kwaliteit 7

MANAGEMENTSAMENVATTING IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

Wat de gemeente zelf kan doen: — Een verdiepende ruimtelijke en programmatische studie naar mogelijkheden van gebiedsontwikkeling rond verschillende potentiële stationslocaties en in de gehele Noordoostpolder (Emmeloord en de dorpen). Van impactanalyse naar mogelijke ruimtelijke invullingen en daarmee een verleidelijk perspectief voor de toekomst neerzetten — Uitwerken welke keuzes de gemeente nu al moet maken om goed te anticiperen op de opening van een station en in beeld brengen hoe dit verschilt bij verschillende mogelijke stationslocaties (uitwerken van de tijdlijn) — Samen met Urk en andere buurgemeenten werken aan de lobby voor de Lelylijn en werken aan het netwerk van bereikbaarheid van het station, zoals HOV lijnen, maar ook P+R voorzieningen en andere vormen van mobiliteit. — Het (op termijn) breder betrekken van de bevolking bij de voorbereiding op de Lelylijn en de mogelijke effecten

8

IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

HOOFDSTUK 1

AANLEIDING

9

1 — A ANLEIDING IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

Het Rijk heeft in de NOVEX 16 gebieden aangewezen waar ruimtelijke transities vragen om een ontwikkelperspectief. De Lelylijn (spoorlijn AmsterdamGroningen) is één van deze gebieden. Bij de aanleg van deze lijn komt er een station in de Noordoostpolder. Het Rijk en de regio onderzoeken gezamenlijk de mogelijkheid van de aanleg van de Lelylijn. De gemeente Noordoostpolder brengt met deze impactanalyse in beeld wat de gevolgen van een station in de Noordoostpolder kunnen zijn en welke keuzes de gemeente daarin te maken heeft. Het is het huiswerk waarmee de gemeente de volgende fase van het NOVEX onderzoek in wil gaan. Het geeft antwoord op de vraag waar de gemeente voor wil gaan (dit willen we), maar ook wat haar propositie aan het Rijk is (dit hebben we te bieden). Met een station aan de Lelylijn komt de Noordoostpolder aan het landelijke spoorwegnetwerk te liggen en verbetert de aansluiting met de rest van het land aanzienlijk. Tegelijk heeft de gemeente nu ook al haar eigen krachten en opgaven voor de toekomst, waarvoor de gemeente in haar omgevingsvisie de koers uitzet. Hoe hangen deze met elkaar samen en hoe kan de Lelylijn hier invloed op hebben?

een aantal onderwerpen, waarbij de verschillen tussen de scenario’s helder naast elkaar gezet worden. Als onderdeel van deze analyse is ter verdieping van de economische propositie van de Noordoostpolder een position paper opgesteld door Prof. dr. Pieter Tordoir (Universiteit van Amsterdam) LEESWIJZER

Deze impactanalyse bestaat uit: — Een kenschets van het karakter van de NOP anno 2024 — De opgaven waar de gemeente voor staat — Position paper — Een aantal toekomstscenario’s voor de Lelylijn — Lessen voor de gemeente en voor de Lelylijn

Er zijn nog verschillende tracés mogelijk voor de Lelylijn. Deze worden momenteel onderzocht in het MIRT–onderzoek.

Een station in de Noordoostpolder is aanleiding voor extra woningbouw. De gemeente wil ten minste 5.000 extra woningen bouwen als het station er komt. Dat dit mogelijk is, is onderzocht in een eerdere studie door Ruimtevolk.

De analyse is opgesteld door bureaus SITE, MUST en Regioplan, in nauwe samenwerking met de Gemeente Noordoostpolder. In het proces hebben zij verschillende inhoudelijke experts, lokale stakeholders en bestuurders meegenomen. Deze hebben geholpen richting te geven aan de conclusies uit dit onderzoek.

Door het onderzoeken van een aantal (ruimtelijke) scenario’s wordt de impact van de Lelylijn op de gemeente verkend. Deze impact wordt ingeschat voor 10

IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

HOOFDSTUK 2

NOP 2024 Om de impact van de Lelylijn in te schatten is het belangrijk om eerst een beeld te hebben van de samenleving in de Noordoostpolder anno 2024. Dit is de basis waarop wordt voortgebouwd en het perspectief van waaruit de impact wordt bekeken.

11

2 — NOP 2024

Noordoostpolder: perfecte ruimtelijke ordening landbouwgemeenschap (uit: Programma Landschap van de Toekomst, Provincie Flevoland, 2021)

IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

2.1 Nieuw land land met een eigen identiteit Tachtig jaar geleden is de Noordoostpolder drooggelegd. Zestig jaar geleden is de Noordoostpolder een gemeente geworden. En sindsdien is er met elkaar een bijzondere samenleving opgebouwd met een eigen identiteit. Op nieuw land, met een doordachte

links: kaart van de Zuiderzee in 1925 (bron: Kadaster) rechts: voormalig eiland en UNESCO-werelderfgoed Schokland (bron: Programma Landschap van de Toekomst, Provincie Flevoland, 2021

structuur, is het gebied leefbaar geworden. Voor de Noordoostpoldenaren en anderen. In rust en ruimte. Met een menselijke maat, gemeenschapszin en een hoge kwaliteit van leven. Waar begrippen als ‘aanpakken’, ‘ondernemen’, ‘samenwerken’ en ‘innoveren’ samen het karakter van de NOP kenmerken. Met een duidelijk resultaat dat gekoesterd wordt: landbouw van wereldniveau, een bloeiende maakindustrie, een hechte samenleving met gemeenschapszin en een actief verenigingsleven en goede mogelijkheden voor persoonlijke ontplooiing, vrijetijdsbeleving, recreatie en toerisme. Bij het nadenken over de Lelylijn komt de vraag naar boven hoe dit de samenleving zal veranderen. Om dat te kunen inschatten duiken we eerst in de manier waarop de mensen in de Noordoostpolder samenleven. De basis die er nu is, is de basis waarop de polder door zal groeien naar de toekomst.

Filosofie De Noordoostpolder werd aangelegd om het areaal aan landbouwgrond in Nederland sterk uit te breiden. Dit ten behoeve van onze voedselvoorziening. Het ideaal bij de inrichting was om een goede basis te leggen voor een uitgebalanceerde leefgemeenschap. Deze stond in het teken van de landbouw. De Noordoostpolder is nu bekend als symbool van planologie uit de wederopbouwperiode. Leidend bij de inrichting van de polder is de centrale-plaatsentheorie van de Duitse geograaf Walter Christaller. Deze ging uit van een optimale verspreiding van dorpskernen over het gebied. Dit had in de theorie van Christaller een economische basisgedachte. Hierin was de afstand tussen de woonkernen gebaseerd op de nabijheid en toegankelijkheid van voorzieningen voor de inwoners. Tegelijk moest dit zorgen voor de zekerheid van afzet van goederen voor winkeliers. Ruimtelijke opbouw In de ruimtelijke opbouw van de Noordoostpolder heeft dit geleid tot een concentrische ruimtelijke opbouw. Dit is onder meer leesbaar door de ligging van Emmeloord in het centrum van de polder. Met daaromheen een ring van dorpen op fietsafstand. Emmeloord en de dorpenring zijn verbonden door radialen van vaarten die het assenkruis vormen. De groene aankleding werd aansluitend vanuit deze basis ontworpen. Zo heeft de dorpenring een eigen beplantingsstructuur van lanen.

De erven hebben een erfsingel, gekoppeld aan bomenlanen. De beplanting van de erfsingels is aan de zuidwestkant breder en robuuster vanwege de overheersende windrichting. De polder is niet zuiver rond. Dat maakt dat ten noorden van de dorpenring een extra kruispuntnederzetting werd toegevoegd. Deze is via wegen verbonden met de andere dorpen. Ondergeschikt aan de dorpenring werden ontsluitingswegen toegevoegd. Deze verbinden de polder met het oude land. De inrichting van de polder werd bepaald door het bodemtype. De landbouwkundige verkaveling kwam voort uit de stand van de drainagetechniek van toen. Deze had een maximale maat van 300 bij 800 meter. Het modulaire verkavelingssysteem is zeer systematisch doorgevoerd en zorgt voor het beroemde mozaïekpatroon. Vanaf de buitenrand van de polder - de dijk – is naar binnen toe verkaveld. Dit zorgde voor hoekverdraaiingen, waarbinnen plekken ontstonden voor de dorpen. Vervolgens ontstonden binnen dit systeem de agrarische erven in clusters van 2, 3 of 4 erven. Plekken die niet geschikt waren voor het verbouwen van voedsel — en in de theorie van Christaller geen plek gaven voor een dorp — kregen de bestemming bos. Vanuit al deze overwegingen ontstond een perfecte verdeling van kavels en erven met een duidelijke logica.

12

2 — NOP 2024

Noordoostpolder: gesamtkunstwerk van de wederopbouw

(uit: Programma Landschap van de Toekomst, Provincie Flevoland, 2021)

IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

2.2 Brede welvaart: een hechte samenleving verkavelingskaart van de Noordoostpolder, C. van Eesteren, 1948 (bron: Canon Noordoostpolder)

Uit de Monitor Brede Welvaart komt de gemeente Noordoostpolder als een van de meest gemiddelde gemeenten van Nederland naar voren. Op een aantal (welvaarts)indicatoren scoort de gemeente echter gunstiger dan het landelijk gemiddelde. Dit geldt voor bijvoorbeeld psychische klachten, ervaren eenzaamheid, deelname aan verenigingsleven en sociale overlast en –veiligheid. De tevredenheid met het aanbod van voorzieningen in de nabije omgeving, is in de gemeente lager dan gemiddeld in Nederland. Dit geldt in het bijzonder voor zorg- en welzijnsvoorzieningen en openbaar vervoer.1 Door inwoners wordt gevonden en gewaardeerd dat het een hechte samenleving is, met gemeenschapszin en een actief verenigingsleven met veel vrijwilligers. Mensen zijn er voor elkaar als dat nodig is en bieden burenhulp en mantelzorg. Op de inzet voor anderen en maatschappelijke doelen — mantelzorg en vrijwilligerswerk — scoort de gemeente hoger dan Nederland gemiddeld. Maar ook wordt — met het oog op de toekomst — aangegeven dat men zorgen heeft omdat men vindt dat deze verworvenheden op de tocht staan. 1 uit: Monitor Brede Welvaart en VNG Burgerpeiling (waarstaatjegemeente.nl)

Dorpenring en assenkruis De Noordoostpolder is een gesamtkunstwerk van de naoorlogse wederopbouwperiode. De consequente concentrische opbouw en het assenkruis staan hier centraal. Als ruimtelijke drager van de polder is de dorpenring inclusief de begeleidende beplanting van grote waarde. De boerenerven, arbeidershuisjes, dorpen en de stad zijn op een logische wijze met elkaar verbonden. Een fijnmazig netwerk van verschillende landschapselementen zorgt hierin voor samenhang. Denk daarbij aan lanen en singels, erfbeplantingen, dorpsbossen en de grotere boscomplexen in het oosten van de polder. In z’n totaliteit heeft de polder hierdoor een bijzondere gaafheid, samenhang en leesbaarheid. Landschap van rust en regelmaat Deze landschapselementen zijn essentieel voor de karakteristiek van het gebied en omsluiten maatvaste open ruimtes. In deze open ruimtes is het agrarische landschap bepalend voor de beleving. Een rationele lappendeken van kavels met een grote diversiteit aan teelten en landgebruik zorgt voor het iconische Mondriaanlandschap. Relicten van het oude land Bijzonder van waarde is ook de zichtbaarheid van relicten van het oude landschap van de Zuiderzee. Relicten zoals de voormalige eilanden Urk en Schokland (UNESCO Werelderfgoed).

Ook de bewaard gebleven havenhoofden bij Kuinre en Kraggenburg en de oude zeedijk van de Zuiderzee in het noordoosten van de polder zijn plekken waar het contrast tussen oud en nieuw land sterk te ervaren is. Bijzondere accenten Daarnaast zijn er architectonische objecten met een sterke landschappelijke component in de polder te vinden. Hieronder vallen de typerende boerenschuren van schokbeton. En de kenmerkende hoge bruggen over het netwerk van de vaarten. Deze bouwkundige elementen hebben een onderscheidende waarde.

13

2 — NOP 2024 IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

2.3 Maatschappelijke voorzieningen: Emmeloord als sterk hart, maar voorzieningen staan onder druk Emmeloord is het voorzieningencentrum van de Noordoostpolder en haar omgeving. In de stad staan het gemeentehuis, een bibliotheek, een muziekschool, basis- en middelbare scholen, een mbo-instelling, een ziekenhuislokatie (voor polikliniek, diagnose en dagbehandeling), een regionaal busstation en er zijn verschillende sportclubs en -voorzieningen, waaronder een zwembad. luchtfoto van Emmeloord, 1962 (bron: Canon Noordoostpolder)

De inwoners van de omliggende dorpen zijn voor een deel op deze voorzieningen in Emmeloord aangewezen. Maar de dorpen hebben ook eigen voorzieningen, zoals scholen, peuterspeelzalen, 1e lijns-zorgvoorzieningen (huisarts, apotheek en thuiszorg), boekenuitleen, sportvoorzieningen, horeca en dorpshuizen. Er zijn verschillende soorten (dorps-)verenigingen in de dorpen en mede met de inzet van vrijwilligers worden bewonersinitiatieven en voorzieningen draaiende gehouden.

tegengaan van verschraling van huisartsen- en andere zorg. Opvallend is dat over het aanbod van zorg- en welzijnsvoorzieningen inwoners minder tevreden zijn dan inwoners gemiddeld in Nederland. Inwoners zien en begrijpen dat het aantal voorzieningen minder wordt, maar geven daarbij wel aan dat enkele voorzieningen onmisbaar zijn voor de dorpen: genoemd worden ontmoetingsplekken, de buurtsuper, een bushalte en de huisarts. Het gemis aan voorzieningen in de dorpen leidt ertoe dat senioren die verhuizen, liever verhuizen naar Emmeloord. De aanwezigheid van voorzieningen daar is daarbij een belangrijke beweegreden. Hetzelfde geldt voor de jongeren uit de dorpen. De trek van met name de senioren uit de dorpen is in zekere zin een verlies voor de dorpen, want het gaat om senioren die ondernemend zijn en maatschappelijk actief.

Het aanbod van een deel van de voorzieningen staat echter onder druk: scholen zijn kleiner geworden en in de meeste dorpen samengevoegd en winkels zijn verdwenen. Door de gemeente wordt ingezet op het 14

2 — NOP 2024

2.4 Sociaal-economische structuur: ondernemend en kennisintensief

IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

De gemeente Noordoostpolder heeft een sterke economische structuur en wil ruimte bieden aan groei, ondernemerschap en innovatie. Veel van de werknemers van bedrijven in de Noordoostpolder wonen ook in de Noordoostpolder. Het aantal banen per 100 personen is hoog en daarmee is de Noordoostpolder te typeren als een werkgemeente. Per saldo is er een grotere inkomende dan uitgaande pendel. Onderzoek laat zien dat vooral het patroon van hoogopgeleide werknemers bijzonder is. Het aantal banen voor hoogopgeleiden in de kleine kernen groeit tegen de landelijke trend in. Dit is toe te schrijven aan innovaties in de agrifood sector en bedrijven die daar een spinoff van zijn. De kennisintensiviteit van de bevolking past daar niet bij. Het blijkt dat de kennisintensiteit van de beroepsbevolking in de Noordoostpolder onvoldoende aansluit bij de kennisintensiteit van de lokale economie. De gemeente kent ook relatief veel arbeidsmigratie vanuit Midden- en Oost-Europa. Dit hangt voor een deel samen met de seizoensgebonden werkgelegenheid in de landbouw, maar arbeidsmigranten werken ook in andere sectoren en in de visverwerkende industrie van Urk. De ontwikkeling naar minder tuinbouw kan leiden tot veranderingen in het aandeel van arbeidsmigranten in de beroepsbevolking. Vooralsnog vragen de huisvesting en integratie van hen de nodige aandacht.

De Sociaaleconomische status (SES) ligt in de gemeente iets onder het landelijk gemiddelde en de ervaren gezondheid in de lage SESgebieden is relatief laag. Desalniettemin wordt van sociale voorzieningen in de gemeente Noordoostpolder minder gebruik gemaakt dan gemiddeld in Nederland. Dit geldt zowel voor de inkomensvoorzieningen (uitkeringen) als voor zorg- en welzijnsvoorzieningen (Wmo en Jeugd). Er wordt relatief meer gebruik gemaakt van een re-integratietraject.

Ordenen volgens de lagenbenadering De tijdlijn is geordend volgens de lagenbenadering. De lagenbenadering beziet de ruimte in drie lagen. De onderste laag (de O ondergrond) bestaat uit de fysieke ondergrond, het grondwatersysteem en al het leven dat zich hierin bevindt. De ondergrond is laagdynamisch en heeft een verandertijd van meer dan 100 jaar. De middelste laag (de N netwerklaag) bestaat uit netwerken van infrastructuur met wegen, spoorlijnen, waterwegen, kabels en leidingen. De netwerklaag is middeldynamisch en heeft een verandertijd van 20—80 jaar. Een infrastructurele ingreep als de aanleg van de Lelylijn bevindt zich in deze laag. De bovenste laag (de O occupatielaag of activiteitenlaag) is de ruimtelijke inrichting en heeft betrekking op alle menselijke activiteiten als wonen, werken en recreëren. De occupatielaag is de meest dynamische laag en heeft een verandertijd van 10—40 jaar.

2.5 Een nieuw hoofdstuk in de historie van de NOP kost tijd Het realiseren van grote projecten neemt veel tijd in beslag. Net als het droogleggen van de Noordoostpolder zelf, ligt een spoorlijn als de Lelylijn er niet van vandaag op morgen. Op de tijdlijn zien we de periode van de drooglegging van de NOP tot nu. De mogelijke aanleg van een Lelylijn voegt een nieuw hoofdstuk toe aan deze tijdlijn. Stel dat in 2030 wordt begonnen met de aanleg, dan zullen de eerste treinen met passagiers waarschijnlijk in 2045/2050 rijden. De tijdlijn (op de volgende pagina) laat de verhoudingen zien. Van nu tot 2050 is ongeveer een kwart van de historie van de NOP (vanaf de drooglegging) en beslaat ongeveer een periode waarin 1 à 2 generaties zullen opgroeien in de NOP. Nadenken over wat er tot die tijd gebeurt en welke keuzes daarin gemaakt kunnen worden, zijn van evengroot belang als de uiteindelijke opening van de Lelylijn zelf en de mogelijkheden die daarna ontstaan. Per scenario zullen we de tijdlijn aanvullen; niet alleen met de effecten van de Lelylijn, maar ook met wat de gemeente nu al kan doen om te anticiperen op deze toekomstige effecten.

Het Rijk maakt ‘water en bodem sturend’ bij de ruimtelijke inrichting van Nederland. Dit hebben minister Harbers en staatssecretaris Heijnen uitgewerkt in de kamerbrief van 25 november 2022. Conform ‘water en bodem sturend’ start het denken over de ruimte in de minst dynamische laag: de ondergrond.

15

IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

Ontwerp, aanleg en testen Lelylijn

16

2 — NOP 2024

GE

N

EN

EN

VE

HT

IN

EN

AC

ON

ER

DR

HE

GR

W

VE OL

GA

SCHERPENZEEL

Deze illustratie toont de Noordoostpolder in 2024. Duidelijk zichtbaar is de structuur van de Noordoostpolder die de planologische uitgangspunten van Christallers centraleplaatsentheorie volgt. Het principe van een centrale plaats met een voorzieningencluster en een omliggend verzorgingsgebied is in belangrijke mate gebruikt voor het vormgeven van de Noordoostpolder. Emmeloord vormt de centrale plaats. De Poldertoren is het geografische middelpunt van de polder. Rondom liggen tien dorpen, allemaal op vergelijkbare (fiets)afstand van elkaar. Bodem en ondergrond bepaalden de locatie van de bossen in het oosten. Relicten van het oude Zuiderzeelandschap — de eilanden Schokland en Urk — werden opgenomen in het Mondriaanlandschap van de nieuwe polder. Duidelijk herkenbaar zijn de dorpenring die de dorpen verbindt en het assenkruis dat de dorpenring middels radialen verbindt met Emmeloord: het hart van de polder. De A6, N50 en de hoogspanningstraces volgen grotendeels de verkavelingsstructuur van de NOP.

SPANGA

OSSENZIJL

KUINRE

CREIL

BANT

SCHEERWOLDE ST

EE

NW

IJK

LUTTELGEEST

ESPEL

BLOKZIJL

EMMELOORD

MARKNESSE TOLLEBEEK

ME

VOLLENHOVE

PP

KRAGGENBURG ENS ZW O LL E

TA

D

E LY S

ER LE

ST

LM

A

ER

D

A

M

NAGELE

M

EL

ST JANSKLOOSTER

URK

A

2 — NOP 2024

LEMMER

PE N K AM LLE Z WO

IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

NOP NU

17

IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

HOOFDSTUK 3

DE OPGAVEN Om de effecten van de Lelylijn te kunnen beschrijven is het ook belangrijk om de bestaande opgaven van de Noordoostpolder in beeld te hebben. Sommige opgaven hebben een directe relatie met de Lelylijn, sommige opgaven indirect of niet. De vraag is wat de Lelylijn kan betekenen in deze opgaven.

18

3 — DE OPAVEN

Demografische opbouw gemeenten Noordoostpolder en Urk (2023) (bron: CBS) Het totaal aantal inwoners van de gemeente Noordoostpolder Het totaal aantal inwoners van de gemeente Urk in 2023 is 21.829 in 2023 is 49.729

IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

3.1 Wonen: bouwen voor doorstroming en starters

Wonen in de NOP Het wonen in de NOP kenmerkt zich als dorps en landelijk wonen, in lage dichtheden, voornamelijk in eengezinswoningen in Emmeloord en de dorpen en op de vele boerenerven die het gebied rijk is. Emmeloord onderscheidt zich ten opzichte van de dorpen in zijn stedelijkheid, maar ook daar bestaat de woningvoorraad vooral uit eengezinswoningen. Verhoudingsgewijs woont de helft van de bevolking in Emmeloord en de helft van de inwoners in de dorpen en op erven in het buitengebied.

NOP een aanzienlijk deel van de boerenerven vrij komt voor ander gebruik. Dit biedt kansen voor wonen in een landelijke setting, hoewel dit mogelijkerwijs op gespannen voet kan staan met de economische functie van het agrarische land.

De landelijke trend van huishoudensverdunning en vergrijzing raakt ook de NOP. Met als gevolg dat er een mismatch ontstaat tussen de woningvoorraad en de woonbehoefte. Jongeren, alleenstaanden, empty nesters en senioren grijpen het vaakst naast een passende en betaalbare woning. Deze trend zal de komende jaren sterker worden, zoals ook de woonvisie beschrijft.

De woningvoorraad groeit met deze plannen ten opzichte van de huidige ca. 20.000 woningen met 16%. De verwachting is dat door de vergrijzing en de verdere gezinsverdunning op termijn de bevolking van de polder stabiliseert rond de 51.000 inwoners (nu: 50.000 inwoners). Er is met name behoefte aan woonruimte voor starters en doorstromers.

Naast de huishoudensverdunning zorgt de transitie in de landbouw ervoor dat in het buitengebied van de

Plannen voor 3.300 woningen in de NOP De autonome groei van de woningvoorraad is in plannen en locaties vertaald (3.300 woningen). Deze zijn verdeeld over Emmeloord (ca. 2/3) en de dorpen (ca. 1/3) met een accent op de groeidorpen Marknesse en Ens.

op dit moment lager. Bij het toevoegen van woningbouw zal hier dus goed over nagedacht moeten worden. In de buurgemeente Urk is de bevolkingsopbouw aanzienlijk anders. Hier is de bevolking jong en is de natuurlijke aanwas groot door het bovengemiddeld aantal kinderen per gezin. De gemeente zal ook in de toekomst sterk blijven doorgroeien, wat een druk op de woningmarkt op Urk, maar ook op de omliggende dorpen in de Noordoostpolder oplevert.

De aanleg van de Lelylijn is voor de gemeente aanleiding om ten minste 5.000 woningen extra toe te voegen (inzet raad (25/5/2021) n.a.v. motie Koerhuis). Wat dit betekent en hoe extra groei ingevuld kan worden wordt in de scenario’s (hoofdstuk V) verkend. Een eerdere studie naar de mogelijkheden voor woningbouw (Ruimtevolk) laat zien dat deze extra woningbouw ruimtelijk mogelijk is. Deze impactanalyse gaat een stapje verder en onderzoekt in scenario’s verschillende De gemeente streeft naar 30% sociale woningbouw, maar mogelijke invullingen van dit woningbouwprogramma in de gemeente en vooral de dorpen ligt dat percentage en beschrijft de impact hiervan integraal. 19

3 — DE OPAVEN IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

3.2 Werken: toegang tot talent als grote uitdaging

Werken in de NOP anno 2023 In de NOP heeft ondernemerschap en economie altijd hoog in het vaandel gestaan. Innovatie en dienstverlening in de agri-sector, maar ook de logistieke sector en de maakindustrie maken een belangrijk deel van de economie uit. Een deel van deze economie is geconcentreerd op de bedrijventerreinen in Emmeloord, maar verspreid over de polder zijn innovatieve ondernemers te vinden in de agrifood sector of afgeleiden daarvan, zoals de machine industrie. Sommige ondernemers werken samen aan innovatie, zoals de negen bedrijven die in het Innovatiecluster Noordoostpolder samenwerken om te leren en te innoveren. Ook de campus van het mobiliteit en infrastructuur testcentrum in Marknesse is een voorbeeld van innovatie in de Noordoostpolder. Emmeloord kent daarnaast een sterke dienstensector met banen in voorzieningen, zoals de zorg, winkels en horeca.

Vandaag de dag biedt de NOP meer banen dan arbeidskrachten. Voor een plattelandsgemeente is dit ongebruikelijk. De meeste instroom aan arbeidskrachten komen uit de directe omgeving zoals de buurgemeenten Urk en Steenwijkerland.

moeilijk te vinden of naar de polder te halen is. Daarnaast zijn de innovatieve bedrijven verspreid over de polder: er liggen kansen om innovatiekracht te bundelen op een fysieke plek en de netwerken beter met elkaar te verbinden.

De schaarste aan juist opgeleid personeel raakt ook de NOP. De slechte OV-bereikbaarheid speelt hierin een rol. Vooral aan hoger opgeleid personeel is een tekort. Deze werknemers komen vaak uit stedelijke regio’s met een sterke kennisinfrastructuur (vooral universiteit- en HBO steden), waar de Noordoostpolder slecht op aangesloten is.

Ook op Urk is een groot gebrek aan huisvesting voor het grote aantal arbeidsmigranten dat in de visverwerkende industrie werkt.

De NOP heeft moeite om jongeren en studenten vast te houden met het beperkte aanbod aan onderwijsinstellingen gecombineerd met het slechte OV. Jongeren die gaan studeren verhuizen veelal naar studentensteden en zijn vervolgens lastig te verleiden om weer terug te komen. Dit vormt een bedreiging voor de bestaanszekerheid van de economie die steeds sterker op kenniswerkers leunt. Naast kenniswerkers zijn ook arbeidsmigranten van groot belang in de economie van de polder. In de landbouw, maar ook in de industrie werken dagelijks duizenden arbeidsmigranten, waarbij de juiste huisvesting een probleem is. De economie van de NOP is dus sterk en divers, maar heeft als grootste opgave dat juist opgeleid talent

De Lelylijn verandert de manier waarop de NOP verbonden is met de rest van het land. Dit heeft directe impact op de toegang tot arbeidskrachten en de aantrekkelijkheid als vestigingslocatie. In de scenario’s worden deze effecten verkend.

Werken in de Noordoostpolder

“Een sterke economie waarbij de toegang tot talent beperkend is” 20

3 — DE OPAVEN IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

3.3 Landschap: pioniersgeest nodig om opgaven het hoofd te bieden

Het landschap zit verankerd in het DNA van de polder en het behoud van de openheid is een centraal thema in de omgevingsvisie van de gemeente. De ontstaansgeschiedenis van de NOP heeft ervoor gezorgd dat het landschap is ontworpen vanuit een duidelijke gebruikswaarde, vooral ten dienste van de landbouw. Vanuit een vast patroon verkaveld, groot van schaal met minder nadruk op natuurontwikkeling en recreatielandschappen. De economie stond centraal, met de rijke landbouwgrond als voedingsbodem. Ook vandaag de dag is dit terug te zien in de hoogtechnologische innovaties die in de landbouw worden doorgevoerd. In de loop der tijd is wel steeds meer ruimte gemaakt voor bos, natuur en recreatie. Behalve utilitair is het landschap ook monumentaal: de structuur op zich is door de RCE aangemerkt als wederopbouwgebied van nationale betekenis en het UNESCO-werelderfgoed Schokland staat internationaal op de kaart.

Water, bodem en ecologie als opgaven Tegelijkertijd zal de landschappelijke agenda steeds meer worden bepaald door de opgaven in bodem en water en het toenemende belang van natuurontwikkeling, biodiversiteit en recreatie. Dit betekent iets voor het speelveld waarbinnen de agrarische sector en innovaties daarbinnen zich verder zullen ontwikkelen. In delen van de polder is dit door bodemdaling en waterproblematiek al een urgente opgave. De grondwaterstand kan niet verder verlaagd worden wegens effecten buiten de polder, maar het land wordt op sommige plekken te nat voor de huidige functie.

Het effect van de Lelylijn op het landschap is meervoudig. Het meest directe effect is dat de aanleg en het tracé zorgen voor een nieuw element in het landschap, waarvan de impact zo klein mogelijk gehouden moet worden. De lijn heeft verder indirect effect op het landschap doordat er meer ruimte voor wonen, werken en recreatie nodig zal zijn. Dit zal voor een deel ten koste gaan van landbouwgrond en de openheid. Ook kan de NOP aantrekkelijker worden voor bezoekers en toeristen. Er is geen direct effect op de opgaven van water en bodem en de landbouwtransitie.

De agrarische identiteit botst op de laagste plekken met de realiteit van bodemdaling en grondwaterproblematiek. Het adresseren van deze problemen ligt door de verwevenheid met de identiteit gevoelig, maar op sommige plekken zullen keuzes gemaakt moeten om meer ruimte voor water en natuur te maken. De aanwezige innovatiekracht van de landbouwsector in de NOP zal aangesproken moeten worden voor oplossingen voor de uitdagingen van morgen. Er liggen kansen in het beter verbinden van de bijzondere en natuurlijke plekken van de NOP, zoals het Kuinderbos, het Waterloopbos en Schokland. Ook kunnen de verhalen van het wederopbouwlandschap en Urk beter verteld en beleefbaar gemaakt worden en is er ruimte voor nieuwe recreatieparken.

Landschap in de Noordoostpolder

“De opgaven voor water, bodem en natuur botsen met de agrarische identiteit” 21

3 — DE OPAVEN IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

3.4 Mobiliteit: een autogemeente met vraag naar andere vormen van vervoer

Mobiliteit in de NOP nu De NOP is goed bereikbaar per auto. De A6 en de N50 zijn de backbones van de polder. Ook beschikt de gemeente over een goed dekkend OV-netwerk. Het busstation Emmeloord is daarin met 300.000 in- en uitstappers per jaar het belangrijkste knooppunt. Maar vooral in de avonden en in het weekend is het aanbod van OV beperkt en is de busfrequentie laag, wat het een uitdaging maakt om de NOP op deze momenten te bereiken met het OV. Vooral voor mensen die afhankelijk zijn van het OV, zoals bijvoorbeeld jongeren, is de bereikbaarheid van de NOP een probleem. De NOP kent dan ook vooral een cultuur van autogebruik. Ook waar er alternatieven zijn met het OV. Het autobezit neemt eerder toe dan af. Met name in de woonbuurten en bij voorzieningencentra levert dit hoge parkeerdruk op. De uniforme stedenbouwkundige opzet van destijds maakt dat deze problemen

vrijwel overal spelen. De dominantie van de auto leidt in de gemeente nog maar zeer beperkt tot congestie. Naast de auto is ook de fiets belangrijk. Ondanks dat de dorpen op ideale fietsafstand van elkaar zijn geplaatst in het ontwerp van de NOP, is het gebruik relatief laag. Er zijn fietsverbindingen tussen Emmeloord en de dorpen die vooral door scholieren goed gebruikt worden.

Mobiliteit in de Noordoostpolder

“De Noordoostpolder is een échte autogemeente”

De bereikbaarheid van werklocaties is een uitdaging. Op de bedrijventerreinen en de verspreide werklocaties in de polder is het OV aanbod niet goed. Grote vraag naar een breder aanbod van keuzes Toch is ook in de NOP behoefte aan meer keuze in het mobiliteitsaanbod. In de gesprekken rond de omgevingsvisie geeft 70% van de mensen aan gebruik te willen maken van deelmobiliteit. Vanuit mobiliteitsbeleid wordt geprobeerd het aanbod deelmobiliteit nabij OV-knooppunten/haltes te vergroten en het gebruik van de fiets te stimuleren. Ook op de bedrijventerreinen worden door bedrijven kansen gezien voor het inzetten van deelmobiliteit. De auto blijft echter dominant, en scherpe keuzes over bijvoorbeeld ander parkeerbeleid blijven tot op heden uit. De Lelylijn zal directe impact hebben op hoe mensen naar en binnen de NOP bewegen en geeft een impuls aan de gewenste transitie. Hoe deze impuls uitpakt verkennen we in de scenario’s. 22

3 — DE OPAVEN IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

3.5 Maatschappelijk: een goede basis voor de toekomst

In hoofdstuk 2 is de samenleving van de Noordoostpolder geschetst als een gemiddelde gemeente in Nederland. Er is een stevige basis als het gaat om sociale samenhang en het gevoel van een hechte samenleving waar mensen naar elkaar omkijken. En tegelijkertijd staat het voorzieningenniveau onder druk door onder meer de vergrijzing van de bevolking. Emmeloord kenmerkt zich ten opzichte van de tien omliggende dorpen al snel wat meer in de stedelijke problematiek, maar overall kan gesteld worden dat de sociale cohesie een groot goed is in de NOP. Uitdagingen richten zich gezien de demografische ontwikkelingen en vergrijzing op het op peil houden van het voorzieningenniveau. Onderwijs en met name zorg begeven zich op de weg van verschraling, met wegtrekkende zorgvoorzieningen en een grotere groep zorgbehoevenden.

Binnen de NOP perspectief bieden aan beroepsgroepen die de zorg en het onderwijs vitaal moeten houden, is voor de komende jaren een belangrijk thema. Het effect van de Lelylijn is hier meervoudig: ten eerste wordt de polder beter bereikbaar en daarmee ook aantrekkelijker als woonplaats voor beroepsgroepen die nodig zijn om de maatschappelijke voorzieningen op peil te houden, zoals onderwijzers en huisartsen. Ten tweede wordt aan de Lelylijn ook woningbouw gekoppeld. Extra woningbouw zorgt voor nieuwe inwoners en daarmee voor meer draagvlak voor voorzieningen. Een derde effect kan zijn dat de verdere verstedelijking van Emmeloord in combinatie met het vergroten van de knoopfunctie met het station de ‘stedelijke problematiek’ kan aanwakkeren. Dit hangt echter sterk af van de manier waarop en in welk tempo de nieuwe verstedelijking plaatsvindt.

De maatschappij van de Noordoostpolder

“Emmeloord kenmerkt zich ten opzichte van de tien omliggende dorpen al snel wat meer in de stedelijke problematiek, maar overall kan gesteld worden dat de sociale cohesie een groot goed is in de NOP” 23

3 — DE OPAVEN IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

3.6 Samenhang met de Omgevingsvisie

Tegelijk met deze impactanalyse werkt de gemeente aan een nieuwe omgevingsvisie. De ontwerpomgevingsvisie is onlangs vrijgegeven voor het indienen van zienswijzen (4 maart 2024). De ontwerp-omgevingsvisie van de NOP schetst drie kernopgaven waaraan de Lelylijn een bijdrage kan leveren. De scenario’s in deze impactanalyse zullen worden gespiegeld aan de drie kernopgaven hiernaast.

KERNOPGAVE 1

Groei en bloei van dorpen en wijken door meer inwoners én behoud van sociale binding We zetten in op de menselijke maat: nieuwe buurten die zorgen voor versterking van bestaande en nieuwe voorzieningen, waar inwoners zich thuis voelen en naar elkaar omzien. Want zo behouden we de sociale binding in onze kernen, dorpen en wijken bij verdere groei. Die sociale binding is van oorsprong sterk in de Noordoostpolder. En dat willen we zo houden. Tegelijkertijd is er een woningbehoefte, staan de voorzieningen onder druk en willen inwoners perspectief hebben. Extra inwoners door nieuwe woningen combineren we met het borgen en versterken van de leefbaarheid, de werkgelegenheid en de voorzieningen. Aandachtspunten voor de impactanalyse: Omvang ruimtelijke ontwikkelingen in of nabij het station, fasering van de ontwikkelingen, mogelijkheden tot woonmilieudifferentiatie. KERNOPGAVE 2

Een vitaal landelijk gebied met landbouw, landschap en andere functies ONT WERP OMGEVINGS VISIE NOORDOOST POLDER

IMPACT ANALYSE LELYLIJN

We bieden ruimte aan (agrarisch) ondernemen, waar dat past bij een goed en duurzaam woon- en leefklimaat, de natuur, het kenmerkende landschap en een aantrekkelijk recreatie- en toerismeaanbod. Want zo

houden we een goede balans tussen de speerpuntsectoren van de Noordoostpolder en duurzaam ruimtegebruik. Die balans vraagt om oog te hebben voor bestaande belangen als ook te zorgen dat de nieuwe ontwikkelingen met impact op de ruimte goed op de toekomst voorbereid zijn. Aandachtspunten voor de impactanalyse: Inpassing in het landschap, mogelijkheden voor toeristische en recreatieve ontwikkelingen, mogelijkheden om bestaande economische clusters en/of bedrijventerreinen te verbeteren. KERNOPGAVE 3

Een aantrekkelijke regio waar iedereen profijt van heeft We zorgen dat de Noordoostpolder voor onze inwoners, ondernemers en bezoekers, voor de regio en Nederland aantrekkelijk is. Want daarmee behouden we de rol die de Noordoostpolder van meet af aan had: het bieden van brede welvaart en profijt aan velen. Dit profijt vraagt om zelfbewustzijn, het verder uitbouwen van de sterke samenwerkingsverbanden, voorzieningen om beter en duurzaam bereikbaar te worden en onderscheidende woonmilieus. Aandachtpunten voor de impactanalyse: Borgen en verder versterken regionale hubfunctie. 24

IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

HOOFDSTUK 4

WAT ZEGGEN DE EXPERTS? Om de effecten van de Lelylijn te duiden, zijn experts gevraagd hun visie te geven op de toekomst van de Noordoostpolder met en zonder Lelylijn.

25

4 — WAT ZEGGEN DE EXPERTS? IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

4.1 Stakeholders aan het woord Tijdens twee rondetafelgesprekken in Emmeloord heeft een groep stakeholders het gesprek gevoerd over hun visie op de toekomst van de Noordoostpolder met en zonder Lelylijn rond de thema’s “economie en werk”, “maatschappelijk en sociaal”, “wonen en ruimte” en “landschap, toerisme en cultuur”. Deelnemers kwamen van ondernemers- tot sport-verenigingen, uit de landbouw- tot cultuursector en uit het sociaal werk, het onderwijs of de dorps-vertegenwoordiging, de horeca- tot de bloemenwereld, uit de culturele sector, een woningcorporatie of uit de projectontwikkeling. Stakeholders benoemen de sociale samenhang (ons kent ons) in de Noordoostpolder als kracht en willen graag dat dit in de toekomst ook zo blijft. Ook de agrarische identiteit wordt benoemd als centrale kracht en moet blijven. In het gesprek werd gevraagd of een Lelylijn (met extra woningbouw) deze kernkwaliteiten aantast. Enerzijds werd dit als een bedreiging van de sociale samenhang gezien, maar de voordelen van een Lelylijn voeren de boventoon: “we zijn allemaal nieuwkomers” klinkt het regelmatig, en nieuwe mensen zijn

hard nodig voor de economie. Ook wordt gesproken over het vasthouden van jongeren, wat met een station makkelijker is. Stakeholders zien een impuls in de economie als belangrijk positief effect van de Lelylijn, vooral de toegang tot talent is nu een probleem voor de ondernemers. Meer mensen, betere voorzieningen, meer werk, kan leiden tot een positieve spiraal die Emmeloord en de dorpen versterkt. Daarbij ging voor de meeste mensen de voorkeur uit naar een station dichtbij het centrum van Emmeloord, zodat het bestaande centrum versterkt kan worden. Toch moeten ook de dorpen kunnen meeprofiteren van de extra dynamiek: ook daar kunnen woningen bij die het voorzieningenaanbod ondersteunen. Vanuit de agrarische sector worden ook zorgen geuit over de doorsnijding van het landschap door de Lelylijn. Deze moet zo min mogelijk zijn en zo weinig mogelijk (agrarische) ruimte innemen.

“Met de Lelylijn wordt het aantrekkelijker voor jongeren om te blijven” “De Lelylijn brengt talent dichterbij. Dit is nodig voor onze innovatieve economie“ “De dorpen moeten ook meeprofiteren” “In de NOP kent men elkaar. Is dat met een Lelylijn ook nog zo?” “De agrarische identiteit moet blijven” “Een impuls voor het toerisme: kunnen we de polder experience tastbaar maken?” 26

4 — WAT ZEGGEN DE EXPERTS? IMPACTANALYSE LELYLIJN SITE MUST REGIOPLAN

4.2 Economische effecten Lelylijn Het volledige position paper van Pieter Tordoir is opgenomen als bijlage (Hoofdstuk 8, pagina 78). De Lelylijn zorgt voor een revolutionaire verbetering van het openbaar vervoer in de richting van Zuidelijk Flevoland, de Randstad en Noord-Nederland. Uiteraard heeft dat economische effecten op de gemeente, maar daarbij moet worden beseft dat Noordoostpolder een landelijke gemeente is met een specifiek karakter, sterk ingesteld op autoverkeer. Omdat de auto althans op korte en middellange afstand weinig belangrijke knelpunten ondervindt, kan niet worden verwacht dat er direct een run ontstaat op de lijn. Het gebruik zal slechts geleidelijk toenemen naarmate de bevolking en bedrijvigheid zich meer oriënteren op reisbestemmingen die door de lijn beter bereikbaar worden—zoals centra van de grote steden—en zich bij verhuizingen meer laten leiden door de treinontsluiting. Er kan een generatief samenspel ontstaan tussen de treinontsluiting en de structuur van de bevolking, economie en voorzieningen, maar dat heeft tijd nodig en vraagt nadrukkelijk ook voorwaarden en beleid op andere vlakken dan alleen de treinontsluiting zelf. Welvaartsgeneratie door een nieuwe of verbeterde verbinding kan langs verschillende schijven verlopen.