11.2 Bijlage 2 bij Nota - Evaluatie recycletarief Noordoostpolder.pdf
Tekst van het document
EVALUATIE VAN HET RECYCLE-TARIEF
Gemeente Noordoostpolder
EVALUATIE VAN HET RECYCLE-TARIEF
Gemeente Noordoostpolder
JMA, 30 november 2023 Utrechtseweg 9, 3704 HA Zeist T. 030 699 15 99 - info@jma.nl www.jma.nl
Inhoudsopgave Samenvatting .......................................................................................................................................................... 4 1.
Inleiding ........................................................................................................................................................ 5
2. 2.1 2.2 2.3
Kaders invoering recycle-tarief ..................................................................................................................... 6 Uitgangspunten invoering recycle-tarief ...................................................................................................... 6 Afvalstoffenheffing ....................................................................................................................................... 7 Relevante (externe) ontwikkelingen met invloed op het afval- en grondstoffenbeleid ............................... 7
3. Resultaten recycle-tarief ............................................................................................................................... 8 3.1 Service ........................................................................................................................................................... 8 3.1.1 Inzamelmiddelen .......................................................................................................................................... 8 3.1.2 Ervaringen service onder inwoners .............................................................................................................. 9 3.2 Milieurendement ........................................................................................................................................ 11 3.2.1 Inzamelresultaten ....................................................................................................................................... 11 3.2.2 Aandachtspunten; bijplaatsingen dumpingen en afkeur ............................................................................ 13 3.2.3 Mate van afvalscheiding en sorteeranalyse restafval ................................................................................. 15 3.2.4 Vergelijking met andere gemeenten ..........................................................................................................
16 3.3 Kosten ......................................................................................................................................................... 18 3.3.1 Afvalbeheerskosten en autonome ontwikkelingen .................................................................................... 18 3.3.2 Uitgangspunten invoering recycle-tarief .................................................................................................... 19 3.3.3. Ontwikkeling afvalstoffenheffing, compensatiemaatregelen en kostendekkendheid ............................... 19 4. 4.1 4.2
Conclusies en aanbevelingen ...................................................................................................................... 23 Conclusie ..................................................................................................................................................... 23 Aanbevelingen ............................................................................................................................................ 23
Bijlage 1. Gebruikte bronnen ................................................................................................................................ 24 Bijlage 2. Communicatie uitingen ......................................................................................................................... 25 Bijlage 3. Aanbiedfrequenties ............................................................................................................................... 27 Bijlage 4. Overzicht afvalstoffenheffing ................................................................................................................ 29 Bijlage 5. Toelichting aanbevelingen ..................................................................................................................... 30
Gemeente Noordoostpolder – Evaluatie van het recycle-tarief 3
Samenvatting Gemeente Noordoostpolder volgt de Rijksdoelstelling Van Afval Naar Grondstof (VANG-doelstelling). De ambitie is om afval zoveel mogelijk te voorkomen en dat wat toch wordt aangeleverd zo goed mogelijk te scheiden. Met de invoering van het recycle-tarief wordt invulling gegeven aan de doelstelling om uiteindelijk in 2025 nog slechts 60 kg restafval per inwoner aan te bieden. Daarnaast heeft de gemeente als doel gesteld dat de kosten voor de afvalinzameling en –verwerking (en daarmee de hoogte van de afvalstoffenheffing) beheersbaar moeten blijven. Kosten Met de invoering van het recycle-tarief is het de gemeente Noordoostpolder gelukt om (stijging van) de afvalbeheerskosten beheersbaar te houden. Door externe factoren (indexeringen, verbrandingsbelasting en de nieuwe dienstverleningsovereenkomst met HVC) zijn de afvalbeheerskosten in totaliteit gestegen. De kostenstijgingen staan echter los van het gevoerd beleid, waarbij het bestaan van recycle-tarief juist een dempend effect heeft gehad op de kostenstijgingen, de afvalbeheerskosten waren anders hoger uitgevallen. Milieurendement De resultaten laten zien dat de gemeente Noordoostpolder grote stappen heeft gezet richting de beoogde doelstelling van 60 kg restafval per inwoner per jaar in 2025. De tussendoelen zijn behaald. Mate van afvalscheiding 100% 80%
23%
25%
Aanbod restafval (in kg) 17%
150
60% 40%
200
77%
75%
83%
2020
Doelstelling
2022
145 110
100
96
50
20% 0%
0
Gescheiden grondstoffen
Ongescheiden restafval
2020
Doelstelling
2022
Aanbod restafval (fijn+grof)
Service Voortschrijdend inzicht heeft geleid tot een aantal aanpassingen in de service van de gemeente: Hoogbouw: afsluitbare cocons voor Groente-, Fruit-, Tuinafval en etensresten (GFT-e); Gewijzigde frequentie voor de inzameling van GFT-e bij de laagbouw; Tweemaal per jaar snoeiroute voor (grof) tuinafval; Frequenter inzamelen van Plastic verpakkingen, Blik en Drankenkartons (PBD) bij ondergrondse containers; Uitbreiding capaciteit van Oud Papier en Karton (OPK) en Glas. Op basis van deze evaluatie kan gesteld worden dat de invoering van het recycle-tarief succesvol is gebleken, de tussentijdse doelen gerealiseerd zijn en dat de gemeente goed op weg is. Wel zijn er nog aandachtspunten voor de toekomst om de prestaties goed te houden en draagvlak bij inwoners te vergroten. Aanbeveling is dan ook om het huidige beleid voort te zetten en verder te optimaliseren met flankerende maatregelen.
Gemeente Noordoostpolder – Evaluatie van het recycle-tarief 4
1. Inleiding De gemeente Noordoostpolder volgt de Rijksdoelstelling voor afval en afvalscheiding, de VANG-doelstelling (Van Afval Naar Grondstof). De VANG-doelstelling was gericht op een aanbod maximaal 100 kg restafval (fijn + grof) in 2020 met een scheidingspercentage voor huishoudelijk afval van 75%. In 2025 dient verder ingezet te worden op een verdere reductie van het restafval en wordt toegewerkt naar een volledig circulaire economie. De VANGdoelstellingen zijn inmiddels herijkt, waarbij met name de kwaliteit van gescheiden ingezamelde deelstromen centraal is komen te staan. In het coalitieakkoord 2018-2022 heeft het college beschreven dat duurzaamheid een belangrijk onderwerp is voor gemeente Noordoostpolder. Grondstofscheiding is een belangrijk onderdeel van de circulaire economie. Het doel is om in 2025 nog 60 kg restafval per inwoner over te houden. Om deze doelstelling te kunnen bereiken heeft de gemeente Noordoostpolder per 01-01-2021 het recycle-tarief ingevoerd. Inwoners van de gemeente betalen sindsdien een gedifferentieerde afvalstoffenheffing, bestaande uit een vast en een variabel gedeelte. Hierbij rekent de inwoner voor het variabele deel af naar rato van het aantal keren dat hij gedurende het kalenderjaar het restafval aanbiedt. De inzameling en bijbehorende registraties van dit systeem worden door HVC uitgevoerd.
Toen dit nieuwe beleid werd vastgesteld in de gemeenteraad is toegezegd dat er na een periode van twee jaar een evaluatiemoment plaats zou vinden. De effecten en prestaties van het recycle-tarief worden inzichtelijk gemaakt aan de hand van de zogenaamde afvaldriehoek (zie figuur 1). Wijzigingen in beleid hebben effect op de service die inwoners ervaren, de kosten (voor zowel inwoners, als gemeente) en het behaalde milieurendement. De drie elementen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden en iedere genomen maatregel heeft effect op de gehele driehoek. Uiteindelijk is het doel om een pakket aan maatregelen/acties te vinden dat uitvoerbaar en haalbaar is, op basis van de effecten binnen de afvaldriehoek. In deze evaluatie worden de resultaten aan de hand van de afvaldriehoek uitgewerkt.
Figuur 1: de Afvaldriehoek
Leeswijzer Dit rapport gaat in op de oorspronkelijke uitgangspunten en relevante autonome ontwikkelingen, zoals corona en de nieuwe dienstverleningsovereenkomst met HVC. Daarna worden de resultaten en conclusies gedeeld wat betreft de prestaties in 2020, 2021 en 2022. Tot slot wordt er een doorkijk gegeven voor de toekomst. Deze evaluatie volgt uit kwantitatief en kwalitatief onderzoek en is in afstemming met de gemeentelijke organisatie en HVC opgesteld. Zowel intern als extern zijn verschillende stakeholders geïnterviewd. In de bijlage staat een overzicht van de gebruikte documenten en geïnterviewden.
Gemeente Noordoostpolder – Evaluatie van het recycle-tarief 5
2. Kaders invoering recycle-tarief Met de invoering van het recycle-tarief wordt invulling gegeven aan de doelstelling om uiteindelijk in 2025 nog slechts 60 kg restafval per inwoner per jaar aan te bieden. Daarnaast heeft de gemeente als doel gesteld dat de kosten voor de afvalinzameling en –verwerking (en daarmee de hoogte van de afvalstoffenheffing) beheersbaar moeten blijven. In dit hoofdstuk staat de implementatie van het recycle-tarief beschreven, inclusief de daarvoor uitgevoerde maatregelen. Ook is stilgestaan bij enkele relevante externe ontwikkelingen die in de afgelopen jaren invloed hebben gehad op het gehele afvalbeheer systeem in Noordoostpolder. 2.1 Uitgangspunten invoering recycle-tarief Met het doel van 60 kilo per inwoner per jaar in 2025 op het vizier is de gemeente Noordoostpolder in 2021 gestart met het recycle-tarief. Hierbij zijn enkele verwachtingen geformuleerd: Inwoners kunnen zelf invloed uitoefenen op het variabele onderdeel van de afvalstoffenheffing1; De dienstverlening qua inzameling bij met name de hoogbouw is verbeterd, waardoor inwoners beter en mogelijk meer grondstoffen kunnen scheiden; De kwaliteit van grondstoffen in kader van hergebruik blijft goed2, wat zorgt voor een maximale opbrengst. Dit sluit ook goed aan bij de herijking van de VANG-doelstellingen; Er wordt een bijdrage geleverd aan een duurzaam Noordoostpolder.
Uitgewerkt aan de hand van de afvaldriehoek zijn de volgende uitgangspunten geformuleerd: Service: het variabele tarief van de afvalstoffenheffing is door inwoners zelf te beïnvloeden. Hiervoor kunnen inwoners van de laagbouw de keuze maken om de restafvalcontainer wel of niet aan te bieden. Bewoners van hoogbouw, die gebruikmaken van een ondergrondse container, oefenen invloed uit door het aantal keren dat ze een zak restafval aanbieden bij de ondergrondse container. Alle inwoners van Noordoostpolder moeten in de gelegenheid zijn om verschillende afvalfracties aan huis te kunnen scheiden. Dit is relevant omdat de verzamelvoorzieningen voor de bewoners van de hoogbouw nog lang niet altijd overal op orde bleken te zijn. Met name op het gebied van GFT-e en PBD is en blijft er nog veel winst te behalen. Milieurendement: de gemeente verwacht dat met het recycle-tarief in het jaar na invoering uit te komen op 110 kg3 restafval per inwoner per jaar en in 2024 op 90 kg per inwoner per jaar. De doelstelling van gemeente Noordoostpolder is gebaseerd op ervaringscijfers van andere gemeenten die al eerder een recycle-tarief invoerden, of een soortgelijke methode. Daarnaast verwacht gemeente Noordoostpolder dat er met de invoering van het recycle-tarief een lichte toename zal ontstaan van afvaldumpingen, bijplaatsingen en zwerfafval2.
Kosten: de gemeente Noordoostpolder heeft in het koersdocument van 2019 - 2025 als doel gesteld om de kosten beheersbaar te houden, waarbij de afvalstoffenheffing voor de inwoners niet mocht stijgen. De invoering van het recycle-tarief bleek daarin een mogelijke oplossing te zijn.
1 Inwoners die het afval goed scheiden worden beloond met lagere variabele kosten, inwoners die dat nog niet zo goed doen worden uitgedaagd om het afval
beter te gaan scheiden. 2 Waarbij de mate van afkeur vergelijkbaar blijft aan de jaren voorafgaand aan de invoering van het recycle-tarief. 3 Bron: Uitvoeringsplan invoering recycle-tarief afvalinzameling Noordoostpolder. 110 kg/inw/jr gebaseerd op 90 kg/inw/jr fijn huishoudelijk restafval en 20 kg/inw/jr grof huishoudelijk restafval.
Gemeente Noordoostpolder – Evaluatie van het recycle-tarief 6
2.2 Afvalstoffenheffing Opbouw afvalstoffenheffing In het Koersdocument bij de invoering van het recycle-tarief is de gemeente Noordoostpolder uitgegaan van de 80/20-regel voor het bepalen van de afvalstoffenheffing. 80% van de begrootte afvallasten worden verwerkt in het vastrecht, de resterende 20% is in het variabel tarief ondergebracht. Hierbij is het aandeel variabel tarief gebaseerd op een verwacht aanbod en het verwacht aantal aanbiedingen van restafval. Dit uitgangspunt is gebaseerd op het voorkomen van de zogenaamde diftar-paradox4. Bij de invoering van het recycle-tarief is gekozen voor een 73/27 verdeling. Binnen de tariefstelling van het recycle-tarief is eveneens aandacht besteed aan enkele compensatiemaatregelen. Onder andere voor inwoners met medisch afval en minima. 2.3 Relevante (externe) ontwikkelingen met invloed op het afval- en grondstoffenbeleid COVID-19 In maart 2020 deed de corona pandemie haar intrede in Nederland. Een van de genomen maatregelen was dat men meer thuis moest werken. Daardoor werd in 2020 en 2021 in Nederland gemiddeld meer huishoudelijk afval ingezameld dan in 2019. Dit wordt verklaard door de verplaatsing van bedrijfsafval naar huishoudelijk afval en het gegeven dat men meer thuis liet bezorgen. Dit effect hield ook in 2022 nog gedeeltelijk aan.
Opgelopen grondstof- en transport prijzen De prijzen van grondstoffen zijn sinds 2020/2021 zeer grillig verlopen met een trend naar boven. Mede door de oorlog in Oekraïne liepen de energieprijzen hoog op en werden grondstoffen schaars. Dit heeft gezorgd voor hogere kosten voor transport en verwerking bij energie-intensieve processen, zoals glas- en papierrecycling. Deze kosten zijn (deels) doorbelast aan de gemeente, en dienen meegenomen te worden in de afvalstoffenheffing. Herijking dienstverleningsovereenkomst (DVO) met HVC De samenwerking met HVC bestaat uit twee onderdelen. Het is belangrijk om deze splitsing helder te definiëren: 1. Aandeelhouderschap: Noordoostpolder is binnen deze kaders verplicht om de verwerking van het restafval en GFT door HVC te laten doen. Overige fracties, inzameling daarvan en eventuele andere aanvullende taken vallen niet binnen de aandeelhoudersverplichtingen. 2. Overige dienstverlening: Dit is met de DVO tussen de gemeente en HVC geregeld. Hierin worden alle andere taken die HVC uitvoert uitgewerkt en geprijsd. De oorspronkelijke DVO liep eind 2021 af en moest herijkt worden. De kosten zijn in de nieuwe overeenkomst fors gestegen. Het voormalige contract bleek laag geprijsd te zijn en onder invloed van stijgende kosten niet langer houdbaar5.
De nieuwe DVO (ingang per 11-2022) is aangegaan voor maximaal 12 jaar (eerst 5 jaar, gevolgd met een verlenging van 5 jaar en tot slot nog maximaal 2 jaar verlenging). Het verloop en de uitvoering van de DVO wordt over 2 jaar geëvalueerd. Belangrijk om hierbij te benoemen is het feit dat het afsluiten van de nieuwe DVO los staat van het ingevoerde recycle-tarief en dat de gemeente hoe dan ook met deze kostenstijging geconfronteerd zou zijn geraakt. Daarmee is het dan ook van belang om in de evaluatie van de financiële prestaties van het recycle-tarief een duidelijk onderscheid te maken tussen kosten die direct toe te rekenen zijn aan de invoering van het recycletarief en kostenstijgingen die zich autonoom ontwikkeld hebben.
4 Als het recycle-tarief een positief effect heeft op gescheiden afvalstromen en inwoners dus minder restafval aanbieden, moet het tarief nog altijd kostendekkend
blijven voor de totale afvalbeheerskosten, anders gaat het systeem ten onder aan het eigen succes. 5 De gemeente heeft de tariefstelling laten toetsen door IPR Normag. Op basis van dat rapport is besloten de nieuwe DVO met HVC door te zetten.
Gemeente Noordoostpolder – Evaluatie van het recycle-tarief 7
3. Resultaten recycle-tarief In dit hoofdstuk worden de resultaten van het recycle-tarief in de gemeente Noordoostpolder geëvalueerd aan de hand van de prestaties op de afvaldriehoek, bestaande uit: service, milieu en kosten. In algemene zin kan gesteld worden dat de implementatie van het recycle-tarief in Noordoostpolder naar wens6 is verlopen. Het uitgebreide uitvoeringsplan was goed voorbereid en kon soepel geïmplementeerd worden, dit liep grotendeels volgens verwachting. Daarnaast heeft HVC middels uitgebreide on- en offline en persoonlijke communicatie voor inwoners veel extra informatie kunnen verschaffen ten aanzien van een betere afvalscheiding en nuttige tips. 3.1 Service 3.1.1 Inzamelmiddelen Gemeente Noordoostpolder heeft, samen met HVC, inwoners in de jaren voorafgaand aan het recycle-tarief al veel mogelijkheden geboden om aan huis verschillende grondstoffen goed te scheiden. Enkele aanvullende wijzigingen in de inzamelmogelijkheden zijn doorgevoerd met de invoering van het recycle-tarief, zoals weergegeven in de onderstaande tabel. Tabel 1: aanpassing dienstverlening op basis van het ingevoerde recycle-tarief 4.
Afvalstroom
Fijn huishoudelijk restafval
GFT-e
PBD
Voorafgaand aan het recycle-tarief
Na invoering recycle-tarief
(laagbouw) 240L minicontainer en op aanvraag 140L minicontainer Niet gechipt (hoogbouw) Ondergrondse container met pas voor toegang (laagbouw) Minicontainers. 42x ledigingen per jaar (hoogbouw) Afsluitbare cocons voor GFT-e bij hoogbouw (nog niet bij alle complexen) (laagbouw) Inzameling met 240L minicontainer
(laagbouw) 240L minicontainer en op aanvraag 140L minicontainer Gechipte minicontainers (tarief per aanbieding) (hoogbouw) Ondergrondse container met pas, tarief per aanbieding (laagbouw) Aangepaste frequentie. 36x ledigingen per jaar (hoogbouw) Bij alle complexen afsluitbare cocons voor inzameling GFTe met pas voor toegang (laagbouw) Inzameling met 240L minicontainer (hoogbouw) Inzameling zakken bij hoogbouw bij ondergrondse container 1x 2 weken (laagbouw) Inzameling met 240L minicontainer (hoogbouw) Bijplaatsen 25 ondergrondse papier containers bij grotere hoogbouw complexen Extra ondergrondse glas containers met het oog op grotere capaciteit en betere spreiding
(hoogbouw) Inzameling met zakken bij hoogbouw 1x per 4 weken
OPK
(laagbouw) Inzameling met 240L minicontainer (hoogbouw) Gedeeltelijk gefaciliteerd met ondergrondse containers
Glas
Onder- en bovengrondse glascontainers
6 Het betreft hier de ervaringen van de gemeentelijke organisatie en HVC.
Gemeente Noordoostpolder – Evaluatie van het recycle-tarief 8
Tuinafval
Aan te bieden op de milieustraat
Textiel
Geen maatregel per 2020 ingevoerd. Inzameling met bovengrondse containers
Luiers
Luiers aangeboden bij GFT-e
Aan te bieden op de milieustraat Voor de inzameling van (grof) tuinafval wordt 2x per jaar een aparte snoeiroute gereden Meer textiel afval campagnes (vanaf 2021) Inzameling met bovengrondse containers Sinds 2022 gratis ingezameld op de milieustraat en sinds september 2022 op 15 locaties bovengrondse verzamelcontainers met toegangscontrole waar bewoners met aparte luierpas (op aanvraag verstrekt) gratis babyluiers op kunnen afgeven.
Enkele van de hierboven benoemde inzamelmiddel verdienen nog wat meer toelichting. Fijn huishoudelijk restafval met gechipte minicontainer (bak aan huis) Bij het leveren van een nieuwe minicontainer voor restafval gaat de gemeente Noordoostpolder standaard uit van een 240 liter exemplaar. Huishoudens kunnen op het moment van aanvragen van een nieuwe container ook kiezen voor een 140 liter container. Het variabele tarief van een 140 liter container ligt lager dan het tarief voor een 240 liter container. Op die manier kunnen inwoners ook hierin een bewuste keuze maken. De containers zijn voorzien van een chip, gekoppeld aan het adres, op basis daarvan wordt uiteindelijk het aantal aanbiedingen geregistreerd. Afsluitbare cocons voor GFT-e7 bij hoogbouw Gemeente Noordoostpolder heeft de containers 8 voor GFT-e bij hoogbouw aangepast en op verschillende locaties uitgebreid. Door een verkleinde opening is het niet meer mogelijk om in de GFT-e-containers grotere huisvuilzakken te stoppen. Daarnaast zijn ze alleen toegankelijk voor de bewoners van de hoogbouwlocatie met een toegangspas. Deze maatregelen voorkomen voor een groot deel vervuiling van de GFT-e-stroom, ook door inwoners buiten de hoogbouwlocatie. Naast de hierboven beschreven aanpassingen in de inzameling/inzamelmiddelen zijn ook enkele flankerende maatregelen uitgerold.
Het betreft hierbij onder andere een nulmeting van het zwerfafval, met het oog op de monitoring van de aangetroffen hoeveelheid zwerfafval na invoering van het recycle tarief. 3.1.2 Ervaringen service onder inwoners In 2019, 2020 en 2022 is er een klantentevredenheidsonderzoek gehouden om zo de ervaringen van inwoners omtrent het nieuwe afvalbeleid te achterhalen en tevens de acties omtrent het afval scheiden te evalueren. De belangrijkste resultaten waren als volgt: Het rapportcijfer van de afvalinzameling in de gemeente is afgelopen jaren iets gedaald. Van een 7,3 in 2019, een 7 in 2020 tot een 6,7 in 2022. In enkele andere HVC gemeenten is het cijfer wel gestegen, in de drie andere gemeenten9 waar het recycle-tarief ingevoerd is daalt dit cijfer ook.
7 De –e bij GFT-e staat voor etensresten. De gehele fractie omvat daarmee: Groente-, Fruit, Tuinafval en Etensresten 8 Dit betreft metalen behuizingen met daarin een minicontainer. Deze voorzieningen zijn afgesloten met een pascontrolesysteem. 9 Het gaat hier namelijk om de volgende recycle-tarief HVC-gemeenten: Hollands Kroon (recycle-tarief ingevoerd op 1-1-2022), Wormerland (recycle-tarief
ingevoerd op 1-1-2022) en Medemblik (recycle-tarief ingevoerd op 1-1-2022)
Gemeente Noordoostpolder – Evaluatie van het recycle-tarief 9
Het rapportcijfer van de dienstverlening in de gemeente is afgelopen jaren ook licht gedaald. Van een 7,6 in 2019, een 7,3 in 2020 tot een 7 in 2022. In enkele andere HVC-gemeente is het cijfer wel gestegen, in de drie andere gemeenten waar het recycle-tarief ingevoerd is daalt dit cijfer ook. Ten opzichte van alle 4 HVC gemeenten10 waar het recycle-tarief is ingevoerd scoort Noordoostpolder gemiddeld. Wat betreft de invoering van het recycle-tarief in Noordoostpolder: 29% is (zeer) tevreden, 26% is neutraal en 42% is (zeer) ontevreden. Dit heeft vooral te maken met het feit dat inwoners het gevoel hebben niet goedkoper uit te zijn. Voorafgaand aan de invoering van het recycle-tarief (2020) waren inwoners in Noordoostpolder juist overwegend (zeer) positief (45%) t.o.v. de 29% in 2022. Uit ervaringen bij andere gemeenten en meerdere studies blijkt dat je na een gevraagde gedragsverandering altijd een terugval ziet in de tevredenheid. De resultaten in Noordoostpolder zijn hierop geen uitzondering en blijken zelfs iets positiever dan de bevindingen in andere gemeenten waar een vorm van tariefdifferentiatie is doorgevoerd. Verder dient opgemerkt te worden dat de uitkomsten naar alle waarschijnlijkheid gunstiger uitgevallen waren als er geen sprake was geweest van gestegen kosten onder invloed van de nieuwe DVO.
Communicatie met inwoners De gemeente en HVC voeren jaarlijkse meerdere campagnes uit waarbinnen de kwaliteit van de verschillende grondstofstromen en de verbetering daarin centraal staat. HVC past hierbij een wijkgerichte aanpak toe waarbij inwoners op een positieve manier (met de inzet van afvalcoaches) gewezen worden op de mogelijkheden van afvalpreventie en het verbeteren van afvalscheiding. Daarnaast worden inwoners geïnformeerd via de afvalapp van HVC, waar ze inzicht hebben in het aantal aanbiedingen, praktische scheidingstips en andere nuttige informatie. Ook wordt met regelmaat via andere kanalen gecommuniceerd vanuit zowel HVC als de gemeente. Een inzicht in de communicatieve uitingen is opgenomen in bijlage 2. Bezwaren en inwonersvragen Sinds de invoering van het recycle-tarief zijn er door inwoners vragen en bezwaren ingediend, in veel gevallen direct na ontvangst van de belastingaanslag voor het variabele gedeelte van de afvalstoffenheffing. In 2021 resulteerde dat in 159 ontvangen bezwaren en daarnaast met regelmaat telefoontjes met betrekking tot het variabele tarief. Na onderzoek bleek het bezwaar in 7 gevallen gegrond te zijn, waarna de aanslag aangepast is. In 2022 is het aantal meldingen en bezwaren teruggelopen en werden er uiteindelijk 80 bezwaren ontvangen, hiervan bleken er 5 gegrond te zijn.
De belangrijkste bevindingen rondom de ingekomen bezwaren zijn: Begin 2021 bleken er onder inwoners nog veel onduidelijkheden te zijn wat betreft de hoogte van het tarief en het aantal ledigingen dat zij gingen betalen. In de afgelopen jaren bleek extra inzet van personeel ten aanzien van belastingen noodzakelijk. Dit kwam door de nieuwe wijze van de belastingaanslag (onder invloed van het recycle-tarief), de extra vragen/bezwaren (volgend uit de invoering van het recycle-tarief) en de invoering van het nieuw belastingpakket van de gemeente. In het eerste jaar is hierdoor in plaats van de geraamde 0,1 fte, naar schatting 0,6 fte aan personele inzet nodig geweest.
10 Gemeente Hollands Kroon, Wormerland, Noordoostpolder en Medemblik.
Gemeente Noordoostpolder – Evaluatie van het recycle-tarief 10
Communicatie met inwoners is toegenomen vanuit de afdeling belastingen vergeleken met de situatie voor de invoering van het recycle-tarief. Inwoners blijken in sommige gevallen twijfels te hebben bij het aantal in rekening gebrachte ledigingen. In het voorjaar 2022 werd het voor inwoners mogelijk om in de nieuwe versie van de HVC app het aantal ledigingen in te zien en daarmee zichzelf doelen te stellen en de voortgang daarop bij te houden. Hiervoor moesten inwoners een account aanmaken in de app. Vanwege privacyregelgeving toont de app alleen de aanbiedingen sinds het aanmaken van de account. Dit kon afwijken van het (werkelijke) aantal aanbiedingen van inwoners en riep enkele vragen op. Inwoners stelden verder met name vragen als het gaat om de verhoging van het variabele tarief tussen het eerste en het tweede jaar van het recycle-tarief. Men heeft enerzijds het gevoel goed bezig te zijn, maar wordt anderzijds geconfronteerd met extra kosten. Tenslotte worden er ook vragen gesteld ten aanzien van de gehanteerde compensatiemaatregelen binnen het recycle-tarief. Met name inwoners met een groter aanbod restafval, door medisch- en incontinentiemateriaal hebben vragen over de hoogte van de geboden compensatie van € 35 per jaar. 3.2 Milieurendement De invoering van het recycle-tarief diende een sterk effect te hebben op het milieurendement in de gemeente.
De hoeveelheid restafval moest flink dalen en het aandeel gescheiden grondstoffen zou toe moeten nemen. De daadwerkelijke milieuprestaties van 2020, 2021 en 2022 worden in dit hoofdstuk inzichtelijk gemaakt. Daarnaast wordt er ook een vergelijking gemaakt met andere gemeenten uit dezelfde stedelijkheidsklasse. 3.2.1 Inzamelresultaten In figuur 2 worden de inzamelresultaten van Noordoostpolder per fractie vergeleken voor de afgelopen jaren. Afvalhoeveelheden (kg/inw) 450
5
400
18 36
350
5
6 22
6
1
39
58
40
58
300
6
19
54 250 169 200
173
152
150 29 100 115
50
25
22
78
74
2020 Rest fijn
Rest grof
Gft-afval
2021 Papier
2022 PMD
Glas
Textiel
Luiers
Figuur 2: Resultaten van Noordoostpolder in 2022 in vergelijking met 2020 en 2021.
Ten aanzien van het figuur hierboven zijn enkele relevante conclusies te trekken: Restafval aan huis. Het aanbod fijn huishoudelijk restafval is in 2022 aanzienlijk afgenomen vergeleken met 2020. Er wordt in vergelijking 41 kg/inw/jr minder restafval aan huis aangeboden.
Gemeente Noordoostpolder – Evaluatie van het recycle-tarief 11
Restafval op de milieustraat: - 7 kg/inw/jr tussen 2020 en 2022. Restafval totaal: -49 kg/inw/jr tussen 2020 en 2022. Doelstelling (110 kg/inw/jr) wordt behaald. GFT-e: -16 kg/inw tussen 2020 en 2022. Hierbij is het belangrijk om op te merken dat men in de periode voor 1 januari 2022 luiers aan kon bieden bij het GFT-e afval. Per 1 januari 2022 is dit niet meer toegestaan. Daarnaast wordt de totale afname van het GFT-e aanbod ook veroorzaakt door het neerslagtekort gedurende de zomer, waarmee (ook landelijk gezien) minder GFT-e is vrijgekomen. Plastic, Metalen en Drankenkartons (PBD): +4 kg/inw/jr tussen 2020 en 2022. Oud Papier en Karton (OPK): - 4 kg/inw/jr tussen 2020 en 2022. Dit is in lijn met de landelijke trend van afnemend papieraanbod, onder invloed van de alsmaar verdergaande digitalisering. Glas: + 1 kg/inw tussen 2020 en 2022. Luiers. Per 1 Januari 2022 wordt het luierafval niet meer apart ingezameld in combinatie met het GFT-e. Inwoners kunnen als proef op 15 locaties in de gemeente en op de milieustraat luiermateriaal aanbieden in daarvoor bestemde containers. Omdat de luiercontainers pas in september 2022 in gebruik genomen konden worden, is het aandeel nog relatief beperkt. Dit is ook terug te zien in cijfers voor het gescheiden ingezamelde luierafval (1,5 kg/inw/jr).
In tabel 2 wordt het totaaloverzicht weergegeven van het aandeel gescheiden (grondstoffen) en ongescheiden (restafval) aanbod in Noordoostpolder. Tabel 2: ingezamelde hoeveelheid restafval en gescheiden afvalstromen in gemeente Noordoostpolder (in kg/inw/jr). Afvalstroom (kg/inw/j)
2020
2021
2022
Mutatie*
Ongescheiden restafval (fijn)
115
78
74
- 41
Ongescheiden restafval (grof)
29
25
22
-7
Totaal restafval (ongescheiden)
145
103
96
- 49
Gft-afval
169
173
153
- 16
OPK (papier en karton)
58
58
54
-4
PBD (verpakkingen)
36
39
40
+4
Glas
18
22
19
+1
Textiel
5
6
6
+1
Luiers
5
6
2
-5
Grof afval gescheiden
198
198
203
+5
Totaal gescheiden afval (A)
490
501
477
-13
Totaal afval (B)
635
604
572
-63
Mate van afvalscheiding (A/B)
77%
83%
83%
+6
VANGdoelstelling 2020
100
75%
*de mutatie is vastgesteld ter vergelijking van de afvalcijfers van 2022 en 2020 (voor de invoering van het recycle-tarief)
Zoals blijkt uit tabel 2 is er sprake van een positieve verandering in 2022 in de mate van afvalscheiding ten opzichte van 2020. De belangrijkste bevindingen in relatie tot de doelstellingen: De gemiddelde inwoner van gemeente Noordoostpolder is beter gaan scheiden na het invoeren van het recycle-tarief. De mate van afvalscheiding is toegenomen van 77% (in 2020) tot 83% (in 2021 en 2022). Doelstelling is behaald.
Gemeente Noordoostpolder – Evaluatie van het recycle-tarief 12
Sinds de invoering van recycle-tarief is de hoeveelheid restafval met 49 kg/inw/jr afgenomen. Dit laat zien dat met de invoering van de recycle-tarief een positieve bijdrage heeft geleverd aan het scheidingsgedrag van bewoners. Aantal aanbiedingen restafval, aan huis (in bijlage 3 zijn de aanbiedoverzichten opgenomen) De afname van het restafval is ook duidelijk terug te zien in de ledigingen van minicontainers voor restafval. Waar het aanbiedpercentage voorafgaand aan de invoering van het recycle-tarief tussen de 90% en 95% lag, is dit in 2022 teruggelopen tot een aanbod van rond de 45%. Het aantal ledigen neemt daarmee jaarlijks af.
Aantal ledigingen inzamelmiddelen restafval 110.000 100.000 90.000 80.000 70.000 60.000 50.000 40.000 30.000 20.000 10.000 0 Ondergrondse containers
Restafval 140L 2021
Restafval 240L
2022
Figuur 3: Aantal ledigingen restafval
3.2.2 Aandachtspunten; bijplaatsingen dumpingen en afkeur Bijplaatsingen en dumpingen Voorafgaand aan de invoering van het recycle-tarief werd de angst voor neveneffecten nadrukkelijk benoemd. Om deze neveneffecten te voorkomen/verminderen heeft de gemeente gedurende de afgelopen jaren enkele acties en maatregelen actief uitgerold: De inzet en aanwezigheid van buitengewoon opsporingsambtenaren (boa’s), bekostigd binnen de afvalstoffenbegroting, zichtbaar maken in de wijk. Het aanpassen van containers voor GFT-e bij hoogbouw, zodat ze alleen te gebruiken zijn door bewoners van die hoogbouwlocatie met de milieupas. Er zijn meer GFT-e containers bijgeplaatst. Hierbij is gekozen voor cocons met een kleinere inwerpopening, zodat er geen zakken met huishoudelijk afval in kunnen. Het uitvoeren van nulmeting voor zwerfafval in 2020 en 2021 om te kijken of de hoeveelheid zwerfafval is toe- of afgenomen. Monitoring en evaluatie om de effecten van de invoering van het recycle-tarief goed bij te houden. Gedurende 2022 is de capaciteit van handhaving op orde gebracht en is ook de registratie en monitoring goed ingericht. Voor de periode november 2022 tot april 2023 zijn de hoeveelheden geregistreerd. Helaas zijn dit alle beschikbare gegevens en kan op basis hiervan geen goede vergelijking gemaakt worden met de situatie voor
Gemeente Noordoostpolder – Evaluatie van het recycle-tarief 13
invoering van het recycle-tarief. Op basis van de beschikbare informatie 11 ontstaat het volgende beeld (zie onderstaand figuur).
Meldingen verkeerd aanbieden huishoudelijk afval 250 215
204 200
181
185 136
150 100
94
50 0 nov-22
dec-22
jan-23
feb-23
mrt-23
apr-23
Figuur 4: overzicht aantal meldingen voor het verkeerd aanbieden huishoudelijk afval sinds nov-2022 tot en met apr-2023
Uit ervaringen van handhaving en de wijkteams, en de gesprekken die zij voeren met inwoners, blijkt in het eerste jaar van het recycle-tarief geen sprake te zijn van een grotere overlast. Men had de gelegenheid om te wennen aan het nieuwe systeem. Sinds de gegevens bijgehouden worden blijken bijplaatsingen in de praktijk veelal op te treden op en rondom inzamellocaties bij hoogbouwaansluitingen. Het beeld12 direct na invoering en het beeld nu lijken te verschillen. Inwoners hebben naast een algemene kostenstijging (inflatie, indexeringen, etc.) te maken gekregen met een hoger variabel tarief. Ook buiten het domein afval zijn inwoners geconfronteerd met flinke kostenstijgingen, wat mede heeft geleid tot een toename van verkeerd aanbieden van huishoudelijk afval in het tweede jaar van het recycle-tarief. De afdelingen handhaving, wijkteams en beleid werken nauw samen met de inzamelaar HVC om het ontstaan van dumpingen en bijplaatsingen tegen te gaan. Kwaliteit grondstoffenstromen De afgelopen jaren is ingezet op een afvalscheiding met daarbij zo zuiver mogelijke grondstoffen, zonder afkeur13. Hierbij wordt met name gekeken naar de grondstoffen PBD en textiel, waar landelijk gezien de meeste vervuiling waargenomen wordt. Met name in 2020 blijkt sprake te zijn geweest van de nodige vervuiling in de PBD fractie (circa 20% afkeur).
Dat neemt in 2021 en 2022 structureel af, dit onder andere door meer controles hierop door HVC en handhaving. Inmiddels wordt minder dan 5% van het aangeboden PBD afgekeurd. Het textiel in de gemeente werd in 2022 zo’n 8% afgekeurd, ten opzichte van circa 14% in 2021. Belangrijk om hierbij op te merken dat met name textiel en PBD in toenemende mate strengere kwaliteitseisen krijgen vanuit verwerkers.
11 Gedurende de invoering van het recycle-tarief bleek de registratie van bijplaatsingen en dumpingen niet goed op orde, dus is het lastig om een zuivere
cijfermatige vergelijking te maken. Sinds 2021 is er sprake geweest van een meer integrale aanpak vanuit handhaving, er ir meer inzet gepleegd en er wordt gewerkt met een nieuw systeem om meldingen te registreren. Ook is actievere houding gevraagd werd van inwoners (men wordt actief verzocht om te melden). 12 Op basis van de ervaringen van BOA’s, handhaving en de wijkteams van de gemeente. 13 Grondstoffen die afgekeurd worden door de aanwezigheid van te veel stoorstoffen, worden veelal alsnog als restafval verbrand en dragen daarmee niet bij aan het behalen van de doelstellingen.
Gemeente Noordoostpolder – Evaluatie van het recycle-tarief 14
3.2.3 Mate van afvalscheiding en sorteeranalyse restafval Naast de absolute ingezamelde tonnages is het goed om stil te staan bij de mate van afvalscheiding per fractie. Hiervoor is gekeken naar de ingezamelde hoeveelheden per fractie en de sorteeranalyse van het restafval van 2020, 2021 en 2022. In het volgende figuur wordt dat inzichtelijk gemaakt 14.
2022
28%
8%
4%
2021
31%
8%
2020
30%
7%
0%
10%
20%
GFT afval
PMD
30% OPK
13%
3%
4% 4% 3%
4% 3% 4%
40% Luiers
7%
23%
9%
24%
7%
50% Glas (glasbak)
15%
18%
19%
27%
60%
70%
Textiel
Restafval
80%
90%
100%
Overig stromen
Figuur 5: Sorteeranalyses restafval (samenstelling in kilo’s), gemeente Noordoostpolder 2020, 2021 en 202215
Op basis van de bovenstaande gegevens kan per fractie in beeld gebracht worden wat de mate van afvalscheiding is (tabel 3). Dit geeft aan in welke mate de fractie als geheel goed gescheiden wordt. Dit bestaat uit de totale hoeveelheden die gescheiden zijn ingezameld ten opzichte van het totaal (gescheiden + aandeel in het restafval). Tabel 3: Mate van afvalscheiding per afvalfractie binnen gemeente Noordoostpolder (2020, 2021 en 2021) Mate van afvalscheiding per afvalfractie
2020
2021
2022
Groente- fruit en tuinafval (GFT)
83%
88%
88%
Papier en karton (OPK)
93%
95%
95%
Glas
82%
92%
90%
Textiel
41%
45%
44%
Plastic metalen en drankenkartons (PBD)
82%
87%
87%
Mate van afvalscheiding totaal
77%
83%
83%
Uit de bovenstaande tabel valt op te maken dat: GFT-e afval op dit moment voor 88% gescheiden wordt aangeboden. Ten opzichte van andere vergelijkbare gemeenten in Nederland (o.b.v. de benchmark) doet Noordoostpolder het daarmee goed. OPK en glas voor 95%/90% gescheiden wordt. Hiermee scoort gemeente Noordoostpolder goed, ook ten opzichte van andere vergelijkbare gemeenten in Nederland. Hierin is nog weinig verbetering mogelijk. De scheiding van het textiel verbeterd kan worden. Met de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid voor textiel (ingevoerd per januari 2023) is het ook nog onduidelijk hoe de textielinzameling er de komende
14 Belangrijk om op te merken is dat een sorteeranalyse van het restafval altijd een totaal van 100% betreft. Waar het aandeel van de ene fractie in het restafval
af kan nemen, zal dat betekenen dat een andere fractie in aandeel toeneemt. Het betreft hier altijd een relatief aandeel en geen absolute kilo’s. Idealiter ontwikkeld de sorteeranalyse zich door de tijd zo dat de goed te scheiden grondstoffen in aandeel afnemen en dat het overig (restafval) alsmaar toeneemt. 15 Bij een sorteeranalyse is altijd sprake van een momentopname. De uitkomsten geven daarmee richting, maar zijn geen geheel betrouwbare of representatieve weergave van de werkelijkheid.
Gemeente Noordoostpolder – Evaluatie van het recycle-tarief 15
jaren uit zal gaan zien en welke rol de gemeente hierin nog zal gaan spelen. De prestaties wat betreft de ingezamelde hoeveelheden textiel zijn iets minder dan andere vergelijkbare gemeenten waar veelal zo tussen de 45% en 55% gescheiden textiel wordt ingezameld. In totaal ca. 83% van het totale afvalaanbod door een huishouden gescheiden wordt aangeleverd. Daarmee wordt de VANG-doelstelling (75% in 2020) op het gebied van afvalscheiding gehaald en is de gemeente goed op weg naar de recycle-tarief doelstellingen voor 2025. Vermeden CO2-uitstoot bij minder verbranding16 Doordat er minder restafval verbrand wordt en daarmee ook minder deelstromen (zoals PBD) onnodig in de verbrandingsinstallaties terecht komen, levert de gemeente Noordoostpolder ook ten aanzien van de CO 2uitstoot een mooi resultaat. Per kilo restafval wordt zo’n 1,4 kg uitstoot van CO2 vermeden en iedere ton PBD die niet verbrand wordt levert een directe reductie van 1,1 kg CO2 op17. Voor Noordoostpolder houdt dat in dat er in 2022 ten opzichte van 2020 jaarlijks ruim 2.400 ton CO2 vermeden wordt. Dat is vergelijkbaar met de hoeveelheid opgenomen CO2 door 96.000 bomen, per jaar of bijna 4.600 keer retour naar Barcelona met het vliegtuig. 3.2.4 Vergelijking met andere gemeenten Naast de prestaties van de gemeente Noordoostpolder is het van belang om ook de vergelijking met andere gemeenten te maken.
Op dit moment zijn er binnen HVC verband enkele andere gemeenten die gebruik maken van het recycle-tarief. Dat zijn gemeenten: Hollands Kroon, Medemblik, Wormerland18, Velsen en Zwijndrecht19. Wormerland is daarin een minder vergelijkbare gemeente voor Noordoostpolder (stedelijkheidsklasse D) en Velsen en Zwijndrecht hebben pas net het recycle-tarief ingevoerd. Om een goede vergelijking van de prestaties van Noordoostpolder te maken wordt daarom vooral gekeken naar Hollands Kroon en Medemblik. Daarnaast is de vergelijking gemaakt met twee gemeenten die ook gebruik maken van een recycle tarief, maar niet verbonden zijn aan HVC, Someren20 en Nijkerk. In het onderstaand figuur worden de milieuprestaties van deze gemeenten met een soortgelijk systeem met elkaar vergeleken voor de jaren 2020, 2021 en 2022.
Totaal huishoudelijk restafval (kg/inw)
200 150
170 145 102
100
96
161
158 110
150 114
107 86
82
104 105
72
50 0 Noordoostpolder
Hollands Kroon 2020
Medemblik 2021 2022
Someren
Nijkerk
Figuur 6: het totaal huishoudelijk restafval van Noordoostpolder t.o.v. vergelijkbare gemeenten met het recycle-tarief en stedelijkheidsklasse voor het jaar 2020, 2021 en 2022.
16 Dit betreft een indicatie van de vermeden verbranding van het restafval. Hierin is het aandeel transport niet meegenomen en wordt gewerkt met bandbreedtes. 17 Bron: Onderzoek rapportage CE Delft. Circulaire economie: een belangrijk instrument voor CO
2-reductie. 18 In de gemeenten Hollands kroon, Medemblik en Wormerland is het recycle-tarief ingevoerd per 1 januari 2022. De resultaten die worden weergegeven bevatten
daarmee voor 2020 en 2021 prestaties voorafgaand aan de invoering van het recycle-tarief. 19 Gemeente Velsen en Zwijndrecht hebben het recycle-tarief per 1 januari 2023 pas ingevoerd. De resultaten daarvan zijn niet meegenomen in deze rapportage. 20 Gemeente Someren heeft al lange tijd een vorm van tariefdifferentiatie en kan gezien worden als het groeimodel voor gemeente Noordoostpolder.
Gemeente Noordoostpolder – Evaluatie van het recycle-tarief 16
Gescheiden afval stromen - HVC recycle-tarief gemeenten 300 250 200
36 58
39 58
150 100
169
173
50
40 54
152
39
38
40
65
65
59
174
176
174
40
34
35
64
64
61
147
146
143
2021
2022
36
33
54
30 34
57
62
51
92
93
101
109
106
103
2020
2021
2022
2020
2021
2022
34
34
54
33
0 2020
2021
2022
2020
Noordoostpolder
2021
2022
2020
Hollands Kroon GFT-e
Medemblik OPK PMD
Someren
Nijkerk
Figuur 7: De gescheiden afvalstromen (GFT-e, OPK en PBD) t.o.v. vergelijkbare gemeenten met het recycle-tarief en stedelijkheidsklasse.
Zoals uit de bovenstaande figuren blijkt is er in alle gemeenten sprake van een sterke daling van het totaal hoeveelheid huishoudelijk restafval na invoering van het recycle-tarief ten opzichte van het jaar voorafgaand aan de invoering. De belangrijkste bevindingen: De cijfers voor de gemeenten Hollands Kroon en Medemblik laten een daling van respectievelijk 40% en 41% zien voor het totaal aangeboden restafval. De cijfers voor de gemeente Noordoostpolder laten een daling ca. 30% (2021) en 34% (2022) zien voor het totaal aangeboden restafval. Hierin dient opgemerkt te worden dat het totale aanbod restafval in Noordoostpolder al lager lag dan in de andere gemeenten. Gemeente Noordoostpolder scoort in vergelijking met de andere HVC-gemeenten zeer goed op het gebied van het aantal kilo restafval per inwoners per jaar, waarbij het restafval inmiddels is afgenomen tot onder de VANG-doelstelling van 100 kg restafval/inwoner/jr. Gemeente Noordoostpolder handhaaft zich hierbij goed tussen andere gemeenten, die al langere tijd gebruik maken van een vorm van tariefdifferentiatie (Nijkerk en Someren). Ook ten aanzien van de grondstoffen handhaaft gemeente Noordoostpolder zich goed in vergelijking met de andere gemeenten. Tenslotte worden de resultaten van Noordoostpolder nog afgezet tegen de benchmark21 (zie onderstaand). 500
Noordoostpolder in vergelijking met Klasse D gemiddelde en best practice
400 300 200
40 54 152
100 96
55
36 58
73
148
247
129 45
0 Noordoostpolder
Klasse D - gemiddelde Restafval GFT-e OPK
Best practice PBD
Figuur 8: Vergelijking inzamelcijfers GFT, OPK en PBD. Noordoostpolder vs. klasse D gemeenten en klasse D best-practice gemeenten
21 Benchmark huishoudelijk afval Rijkswaterstaat / NVRD: hierin vergelijken gemeenten en publieke organisaties hun aanpak en pre staties op het gebied van
afval- en grondstoffenbeheer. Hierin wordt een vergelijking gemaakt van met zogenaamde Klasse D gemeenten (vergelijkbaar in stedelijkheid, en best-practice gemeenten (best presterende gemeenten). Deze vergelijking omvat alle gemeenten in Nederland.
Gemeente Noordoostpolder – Evaluatie van het recycle-tarief 17
Uit het figuur op de vorige pagina kan geconcludeerd worden dat de gemeente Noordoostpolder op nationaal niveau erg goed presteert t.o.v. andere gemeenten in dezelfde stedelijkheidsklasse. 3.3 Kosten De gemeente Noordoostpolder heeft in het koersdocument van 2019-2025 als doel gesteld om de kosten beheersbaar te houden, waarbij de afvalstoffenheffing voor de inwoners niet mocht stijgen. Mede met het oog hierop is uiteindelijk gekozen voor de invoering van het recycle-tarief. Om het recycle-tarief mogelijk te maken zijn enkele investeringen gedaan. De invoering van het recycle-tarief zou daarnaast een besparing op moeten leveren wat betreft de structurele lasten van de gemeente ten aanzien van de verbranding van het restafval en extra inkomsten generen op teruggewonnen grondstoffen. 3.3.1 Afvalbeheerskosten en autonome ontwikkelingen De afgelopen jaren is gebleken dat de kosten voor afval beheer op landelijk niveau stijgen. Dit kent meerdere autonome oorzaken. Ten eerste heeft de overheid sinds 2017 een verbrandingsbelasting ingevoerd als middel ter bevordering van duurzaamheid. Hierbij betaalt de gemeente een tarief per ton restafval dat wordt verbrand. De afgelopen jaren is dit tarief aanzienlijk gestegen en naar verwachting zal deze stijgende trend zich in de komende jaren voortzetten waarbij vanaf 2025 een extra CO2-heffing wordt ingevoerd.
Verbrandingsbelasting en CO2-heffing vanuit de Rijksoverheid Over iedere ton restafval die verbrand moet worden wordt een belasting geheven. Dit tarief bedroeg € 32,63 per ton in 2020, € 33,15 per ton in 2021 en € 33,58 per ton in 2022. Vanaf 1 januari 2023 werd het tarief verhoogd naar € 35,70 per ton. De verwachting is dat dit in de komende jaren verder zal oplopen. Verder is er in het nationale klimaatakkoord vastgesteld dat de industrie de jaarlijkse CO 2-uitstoot in 2030 moet verminderen met 14,3 Mton CO2. Om deze doelstelling te behalen heeft de overheid een CO2-heffing ingesteld. Ook de installaties van HVC vallen onder deze nieuwe heffing; vanaf 2021 moet HVC jaarlijks rapporteren hoeveel ton CO 2 ze uitstoten met hun (rest) afval- en bio-energiecentrales, namelijk hoe meer restafval er verbrand wordt, hoe hoger de CO2-heffing. Per 1 januari 202522 wordt hiervoor ook een heffing doorgevoerd op iedere ton restafval die nog verbrand wordt. Met huidige tonnages resulteert een toename van de belastingen van €1,- per ton in een additionele kostenpost van circa € 6.500,-. Met een lagere hoeveelheid restafval is er sprake van een minder grote kwetsbaarheid op dit vlak.
Opbrengsten grondstoffen Daarnaast zijn de inkomsten uit grondstoffen zoals metaal, papier en plastic sterk onderhevig aan fluctuaties als gevolg van diverse geopolitieke ontwikkelingen, milieubeleid en vraag en aanbod. Zoals eerder in het rapport al benoemd dient dit in de afvalstoffenheffing versleuteld te worden. Het is belangrijk dat er meer regie wordt uitgeoefend op zuivere afvalstromen en het verminderen van afvalstromen in de vorm van preventie. Goede bronscheiding en afvalbewustwording zijn daarbij een voorwaarde.
22 De exacte hoogte van deze heffing is nog niet bekend, maar deze zal vermoedelijk direct financiële impact hebben voor gemeenten, en daarmee inwoners.
Gemeente Noordoostpolder – Evaluatie van het recycle-tarief 18
Dienstverleningsovereenkomst (DVO) HVC Mede door de hierboven beschreven ontwikkelen stijgen ook de tarieven van HVC voor de gemeente Noordoostpolder. De voormalige DVO liep af per 2022 en kende relatief lage tarieven die ook enkele jaren niet geïndexeerd waren. De DVO vanaf 202223 resulteerde in een kostenstijging van circa € 1 miljoen per jaar (excl. Btw). Een kostenstijging die in de afvalstoffenheffing voor inwoners versleuteld moest worden. Dit resulteert in een stijging van de afvalstoffenheffing van circa € 53,- per huishouden. Om de kosten voor inwoners niet in één keer extreem te hoeven verhogen is de volgende afspraak gemaakt. HVC verleent de gemeente Noordoostpolder een ingroeiregeling. HVC zal hierbij in 3 stappen doorgroeien naar het daadwerkelijke DVO-tarief voor de gemeente. In 2022, met de ingang nieuwe DVO, ontving de gemeente een ingroeikorting van € 416.000,-. Voor 2023 wordt nogmaals een korting gegeven, ditmaal van € 208.000,-. Dit resulteert in een regeling van circa € 10,45 per huishouden. Per 2024 betaalt de gemeente vervolgens het gehele nieuwe DVO-tarief. 3.3.2 Uitgangspunten invoering recycle-tarief In het uitvoeringsplan, voorafgaand aan de invoering van het recycle-tarief, is de afvalbegroting van 2020 t/m 2024 berekend op basis van de gegevens en kennis van dat moment.
Onder invloed van een groot aantal externe en autonome factoren blijken de kosten in werkelijkheid hoger uit te vallen. Met name de invloed van de nieuwe DVO van HVC (met daarin een kostenstijging van circa € 1 miljoen), indexaties en stijgende belastingen hebben ertoe geleidt dat de kosten voor afvalbeheer flink zijn gestegen tussen 2020 en 2022 (bijna 20% hoger). Zonder invoering van het recycle-tarief hadden deze kostenstijgingen echter een nog grotere impact gehad op de afvalbeheerskosten en had dit onvermijdelijk tot hogere afvalstoffenheffingen geleid. Zoals ook weergegeven in figuur 9 verderop in de rapportage. 3.3.3. Ontwikkeling afvalstoffenheffing, compensatiemaatregelen en kostendekkendheid De afvalstoffenheffing in Noordoostpolder gaat uit van een 100% kostendekkendheid. Dat houdt in dat alle kosten voor de afvalbeheersing gefinancierd moeten worden vanuit de inkomsten afvalstoffenheffing. In de voormalige situatie, voorafgaand aan de invoering van het recycle-tarief, werd dit berekend op basis van de omvang van een huishouden. Eén van de uitgangspunten van het nieuwe beleid betrof een afvalstoffenheffing voor inwoners die niet zou stijgen (indexeringen daargelaten). In het uitvoeringsplan is hiervoor een verwachting van de ontwikkeling van de heffing afgegeven.
Daarnaast is hierin aandacht besteed aan de verschillende doelgroepen die een tegemoetkoming/compensatie ontvangen. Bij het bepalen van de tariefstelling voor 2022 heeft de gemeenteraad, middels een amendement 24, besloten om de kostenstijging voor de dienstverlenging niet geheel door te belasten aan haar inwoners. Hierbij is gekozen voor éénmalige korting van € 19,04 per huishouden. Bij het bepalen van de tariefstelling voor 2023 is opnieuw een amendement25 ingediend om inwoners te compenseren op de afvalstoffenheffing. Ditmaal voor € 20,- per huishouden.
23 De nieuwe DVO kent een looptijd van 5 jaar, met een intentie om nog eens 5 jaar te verlengen, inclusief optie om daarna nog 2 jaar extra te verlengen. 24 Amendement 2021-11-12a, waarbij een éénmalige tegemoetkoming gedaan wordt van € 367.367, gebaseerd
op de begroting 2022, te dekken uit het begrotingsresultaat 2022. 25 Amendement 2022-11-6n, waarbij besloten wordt tot een éénmalige korting op de afvalstoffenheffing van €20,- per huishouden, te dekken vanuit de egalisatiereserve.
Gemeente Noordoostpolder – Evaluatie van het recycle-tarief 19
Compensatiemaatregelen In de afgelopen jaren zijn er enkele verschillende tegemoetkomingen in de afvalstoffenheffing van kracht geweest. Zo worden inwoners met medisch afval gecompenseerd (tegemoetkoming) voor het extra ongewilde restafval dat zij hebben. Deze bewoners kunnen aanspraak maken op een eenmalige tegemoetkoming van € 35,per jaar. In 2021 hebben 35 inwoners hier gebruik van gemaakt, in 2022 waren dat er 89. Nu medio 2023 is dat opgelopen tot 104 inwoners. In het afgelopen jaar is verder gebleken dat deze tegemoetkoming voor enkele bewoners niet afdoende blijkt. In incidente gevallen worden hier speciale regelingen voor getroffen. Daarnaast bleef de kwijtscheldingsregeling voor minima van kracht, hoewel deze wel gewijzigd werd. In 2021 bestond de kwijtschelding uit 52 stortingen op de ondergrondse container, of 13 aanbiedingen van een 240 liter minicontainer. In 2022 is dit aangepast tot 26 stortingen op de ondergrondse container, of 6 aanbiedingen van een 240 liter minicontainer. Deze keuze is gemaakt om ook deze groep inwoners te motiveren tot een betere afvalscheiding. Tenslotte is er ook rekening gehouden met een groep bewoners in de hoogbouw, die aangemerkt kunnen worden als ‘veelstorter’. Deze inwoners hebben een verhoudingsgewijs extreem hoog aanbod van restafval.
Gedurende 2021 en 2022 zijn deze inwoners meerdere keren schriftelijk geïnformeerd ten aanzien van dit hoge aanbod. De gemeenteraad heeft besloten voor deze groep het variabele gedeelte van de afvalstoffenheffing te maximeren (in 2021: op € 153,40, vergelijkbaar aan 52 aanbiedingen op de ondergrondse container en in 2022: op € 348,14, vergelijkbaar met tweemaal het tarief van 13 aanbiedingen van de minicontainer). In 2021 is de maximering op 325 aansluitingen toegepast, voor 2022 bedroeg dit aantal 37. Opbouw vast en variabel tarief Met ingang van het recycle-tarief moest bepaald worden welke tarieven doorgevoerd werden voor het vaste en variabele gedeelte van de afvalstoffenheffing. Doordat men bij verbeterde afvalscheiding en minder restafval ook minder vaak het restafval aan gaat bieden is het zaak om wel voldoende inkomsten te genereren om de kosten te dekken. Als uitgangspunt hanteert de gemeente Noordoostpolder de 73/27-regel26. In onderstaande tabel wordt in beeld gebracht wat de werkelijke ontwikkeling van de afvalstoffenheffing is geweest van 2020 t/m 2022. Tabel 5: samenstelling afvalstoffenheffing
Vastrecht eenpersoonshuishouden per jaar Vastrecht meerpersoonshuishouden per jaar Tarief 140 liter container restafval per lediging Tarief 240 liter container restafval per lediging Tarief ondergrondse container per inworp27
2020* € 243,48 € 286,44 -
2021 € 202,50 € 212,50 € 6,93 € 11,84 € 2,95
2022** € 223,80 € 233,80 € 7,81 € 13,39 € 3,34
2023** € 253,00 € 263,00 € 8,82 € 15,11 € 3,78
* Laatste jaar vóór de invoering van het recycle-tarief. ** Inclusief tegemoetkoming volgend uit het amendement 2021-11-12a (2022) en het amendement 2022-11-6n (2023).
Om een goede vergelijking te kunnen maken is het essentieel om een vergelijking te maken hoe de kosten zich hadden ontwikkeld als er geen sprake was geweest van het recycle tarief. In het onderstaande figuur28 wordt dat in beeld gebracht. Bij een gemiddeld aanbod is men zowel als 1-persoons, als meerpersoons huishouden
26 73% van de afvalstoffenheffing bestaat uit een vast bedrag en de overige 27% is variabel. Het variabel tarief is gebaseerd op een verwacht aanbod van restafval. 27 Een inworp is daarbij een 60 liter zak. Het tarief is daarbij op de volgende wijze berekend: 240 liter/ 4 = 60 liter, € 11,84/ 4 = € 2,95. 28 Hierbij wordt gerekend met vergelijkbare tonnages als 2020 van het restafval en grondstoffen, zonder milieueffecten door invoering van het recycle-tarief.
Gemeente Noordoostpolder – Evaluatie van het recycle-tarief 20
goedkoper uit met het recycle-tarief. Het uitgangspunt van een 100% kostendekkende afvalstoffenheffing blijft hierin gehandhaafd.
Ontwikkeling afvalstoffenheffing €400,00
€361,06
€350,00 €300,00 €250,00
€314,14
€313,70 €283,54
€311,38
€270,66
€266,27
€247,08
€200,00 €150,00 €100,00 €50,00 €0,00 2021
2021 (zonder recycle-tarief)
1-persoons met gemiddeld aanbod 140 liter container
2022
2022 (zonder recycle-tarief)
Meerpersoons met gemiddeld aanbod 240 liter container
Figuur 9: ontwikkeling afvalstoffenheffing met en zonder recycle-tarief. *Uitgaande van gemiddeld 6 aanbiedingen per jaar. Hierin is de gegeven korting van €19,04 per aansluiting (2022) op het vastrecht meegenomen.
Prestaties ten opzichte van vergelijkbare gemeenten. In het figuur op de volgende pagina wordt de samenstelling en de hoogte van de afvalstoffenheffing in Noordoostpolder vergeleken met andere gemeenten uit de stedelijkheidsklasse D en enkele omliggende gemeenten. Hierbij is voor gemeenten met een vorm van tariefdifferentiatie uitgegaan van een gemiddeld aantal aanbiedingen van 6x per jaar. Wat met name opvalt is het feit dat het variabele tarief in Noordoostpolder hoger ligt dan de vergelijkbare gemeenten. De totale afvalstoffenheffing ligt, weliswaar aan de wat hogere kant, maar wel in lijn met de vergelijkbare gemeenten. De vergelijkbare gemeenten die een lagere afvalstoffenheffing kennen hebben eveneens een lager aanbod restafval. Noordoostpolder scoort eveneens goed in vergelijking met direct omliggende gemeenten en is vaak zelfs voordeliger qua afvalstoffenheffing (zie ook bijlage 4).
Gemeente Noordoostpolder – Evaluatie van het recycle-tarief 21
Hoogte afvalstoffenheffing (2022) €450,00 €390,87 €370,87
€400,00 €348,97
€350,00 €300,00 €250,00
€314,14
€303,92
€270,66
€269,18 €241,72 €220,24
€347,76
€351
€327,00 €307,02 €279,18
€278,88
€272
€241,40 €225,38
€200,00 €150,00 €100,00 €50,00 €0,00
1-persoons huishouden
Meerpersoonshuishouden
Figuur 10: Vergelijking opbouw afvalstoffenheffing Noordoostpolder en klasse-D gemeenten, op basis van tariefstelling 2022. * Almere betreft stedelijkheidsklasse C en is meegenomen in het overzicht als omliggende gemeente. ** Lelystad betreft stedelijkheidsklasse C en is meegenomen in het overzicht als omliggende gemeente. *** de tarieven in Zeewolde zijn vastgesteld met een éénmalige korting van €100, hierop is in dit figuur gecorrigeerd.
Gemeente Noordoostpolder – Evaluatie van het recycle-tarief 22
4. Conclusies en aanbevelingen 4.1 Conclusie Gemeente Noordoostpolder heeft het recycle-tarief ingevoerd op basis van de uitgangspunten, zoals geformuleerd in 2.1 Uitgangspunten invoering recycle-tarief. Op basis van het uitgevoerde onderzoek (zoals opgenomen in hoofdstuk 3) kan gesteld worden dat het recycle-tarief in Noordoostpolder succesvol geïmplementeerd is, goede resultaten heeft opgeleverd en daarbij recht heeft gedaan aan de geformuleerde uitgangspunten. Inwoners zijn in gelegenheid om zelf invloed uit te oefenen op de hoogte van het variabele deel van de afvalstoffenheffing en beschikken over de benodigde inzamelmiddelen om dit middels een goede scheiding te beïnvloeden. Daarmee zijn de inwoners van de gemeente in staat gebleken het aanbod restafval sterk te reduceren, gescheiden ingezamelde deelstromen te vergroten, daarbij de kwaliteit van deze deelstromen goed te houden en is de gemeente op weg naar het uiteindelijke doel in 2025. Tenslotte heeft het recycle-tarief gezorgd voor een situatie van kostenbeheersing, in een tijd waarin de gemeente geconfronteerd werd met grote kostenstijgingen vanuit allerlei verschillende, veelal autonome, ontwikkelingen. Dat neemt niet weg dat er enkele aandachtspunten en verbeteringen te benoemen zijn voor de toekomst. Hieronder worden deze op hoofdlijnen weergegeven, het complete overzicht is opgenomen in bijlage 5 van het rapport.
4.2 Aanbevelingen Rondom de service aan inwoners zijn enkele aanbevelingen te maken: Inzet op wijkgerichte aanpak, met aandacht op kwaliteit van grondstoffen. Proactief benaderen van zogenaamde ‘veelstorters’. Structureel inzetten en uitbreiden van communicatie in meerdere talen. Doorlopend feedback onder inwoners ophalen om huidige systeem te optimaliseren. Optimaliseren inzamelmiddelen voor betere dekkingsgraad, in het bijzonder rondom hoogbouw. Rondom het milieurendement zijn enkele aanbevelingen te doen: Inzamelmogelijkheden rondom PBD vergroten. Ontwikkelingen voor goede verwerking van luiers nauwlettend blijven volgen en implementeren zodra mogelijk. Overwegen de mobiele milieustraat te herintroduceren voor inzameling van klein grof afval. Uitvoeren van aanvullend onderzoek naar effecten van andere maatregelen, zoals omgekeerd inzamelen, afvalpreventie, etc. Rondom de kosten zijn enkele aanbevelingen te doen: In te blijven zetten op reductie restafval als beheersmaatregel en actief te benoemen dat het recycle-tarief hieraan bijdraagt. De 100% kostendekkendheid van de afvalstoffenheffing te bewaken en compensaties te beperken. Samenstelling van het vast en variabel recht jaarlijks goed afwegen. Stijging van het variabel tarief niet te snel op laten lopen. Compensatiemaatregelen rondom veelstorters en medisch materiaal te optimaliseren.