Bijlage I. Kerkgemeenschappen en kerkenpaspoorten
Tekst van het document
Deze werd gewijd aan Johannes de Doper, waarschijnlijk in 1335. Oorspronkelijk was de gemeente in Peize rooms-katholiek maar door de gevolgen van de Tachtigjarige Oorlog en de Reformatie aan het einde van zestiende en begin van de zeventiende eeuw zijn ze onder dwang protestant geworden. Alle kerken in Nederland werden na de Reformatie tegen 1600 gedwongen om zich om te zetten naar de Calvinistische staatskerk, wat in 1816 overging in de Hervormde kerk. De Kerk van Peize werd van zijn typische katholieke elementen ontdaan: het hoofd- en zijaltaren, de heiligbeelden en kruisen werden verwijderd. In de eerste instantie moest de (kerk)gemeenschap weinig hebben van het nieuwe geloof en de predikanten eveneens. De kleine en kortstondige afscheiding van enkele leden in Peize volgde. Zowel voor als na de Reformatie zorgt de Kerk van Peize voor de armen en het onderwijs in het dorp. Om de pastoor en zijn huishouding te onderhouden, organiseerde het dorp een weme, een pastorieboerderij, waarvan de opbrengsten een groot deel van het inkomen van de pastoor vormden. Tot het begin van de twintigste eeuw bleef de weme in het bezit van de pastoor.
In de zestiende eeuw tot en met 1881, was het een gebruik dat de meester van de enige school in het dorp ook de rol van de koster op zich nam.53 Vanaf 1842 kende de Peizer kerkgemeenschap een afscheiding van de hervormde gemeente als gevolg van een akte die in 1841 werd ondertekend. Na een aantal jaar in schuren te hebben gekerkt, werd in 1846 de afscheiding alweer opgeheven. Van afscheidingen moest de kerkgemeenschap in Peize niet zoveel weten, want bij de volkstelling van 1849 waren van de toentertijd 1.264 inwoner er maar liefst 1237 Nederlands Hervormd.54 In 1845 brak de aardappelziekte uit en veel gewassen en oogsten mislukken als gevolg. Kleine boeren en arbeiders raakten in enorme problemen en klopten bij de kerk aan, zo ook in Peize, waar de diaconie te hulp schoot. De kerk nam de armenzorg op zicht en verzorgde werk (lees: taken) verzorgde voor verschillende mensen. Op 2 mei 1862 kwam de kwestie op tafel of de kerk een orgel wilde aanschaffen: het College van Notabelen en Kerkvoogden kwam bijeen om het te bespreken. Er werd met briefjes gestemd, blijkt uit de notulen die tijdens deze vergadering zijn gemaakt. Het resulteerde in 9 stemmen vóór en 4 stemmen tegen de komst van een orgel, mits het niet meer dan f. 2.500,- kostte.
Dertiende eeuwse romaanse doopvont van Bentheimer zandsteen uit de Nederlands Hervormde Kerk te Peize. 1970-1982 Bron: DM0220011011, Drents Archief.
Op 7 december 1862 is het eindelijk zover, het overgenomen orgel uit de Pepergasthuiskerk te Groningen, gemaakt door de orgelbouwer P. van Oeckelen, wordt voor het eerst bespeeld in de kerk van Peize. Begin jaren 1960 werd hard gewerkt aan het bekostigen van de restauratie van het kerkgebouw. Het hele dorp deed hier aan mee door middel van allerlei initiatieven, zoals het organiseren van concerten en een snertactie, om zo het restauratiefonds aan te vullen. In april 1963 vloog de kerk echter in de brand, wat zorgde voor stroomversnelling wat betreft het restauratieproces. De gemeente kerkte tot aan de afronding van de restauratie in een lokaal achter de pastoriewoning. Een oudejaarsrijm uit 1963 herinnert nog aan deze gebeurtenis: n april wur op ain dag een noodkreet heurd; Wat was er dan wel veur aargs gebeurd? Drao wus elk ‘t, in hoes en op ’t laand: De Paizer kerk zat in de braand!55 Waar in de jaren 1940, 1950 en 1960 de kerkgang enigszins terugliep, zodanig dat ontkerkelijking in Peize ten opzichte van andere dorpen in Drenthe het grootst bleek te zijn, was er in de jaren 1970 veel aanwas van nieuwe leden door nieuwbouw in het dorp. De kerk speelde hierop in door meer activiteiten te organiseren om zo de gemeenschapsvorming te bevorderen.
De gemeenschap floreerde en koos in de loop van de jaren 1970 voor een oecumenische kleur en daardoor een actief naar buiten tredende diaconie. Maar ook de gemeenschap in Peize ontkwam niet aan de landelijke trend van ontkerkelijking en in de loop der jaren is de kerkgang flink teruggelopen. Om het financieel zware kerkgebouw te onderhouden is in 1995 de Stichting Steun Onderhoud Dorpskerk Peize opgericht, welke tot op de dag van vandaag nog bestaat.56 Al met al heeft door de eeuwen heen de Peizer dorpskerk niet alleen religieuze diensten verzorgd, maar ook een belangrijke sociale functie in het dorp vervuld. Tegenwoordig vervult de kerk nog altijd een toonaangevende functie door het kerkgebouw te verhuren voor allerlei activiteiten.
De Nederlands Hervormde Kerk te Peize. Op de voorgrond de Kerkstraat. 1972. Bron: MZ12004000212, Drents Archief.
55 Ibid, 109. 56 Ibid.
16
Kerkenpaspoort
Heilige Johannes de Doperkerk ook wel bekend als de Kerk van Peize
Kerkenpaspoort
Adres
Kerkstraat 2, Peize
Bouwjaar
13e eeuw
Architect
onbekend
Bouwstijl
romaans-gotisch
Oppervlakte
243 m2
Status
rijksmonument
Soort eigenaar
kerkgemeenschap
Functie
religieus/bijeenkomsten
De Kerk van Peize is opgetrokken in de tweede helft van de dertiende eeuw als een eenbeukige kerk, gewijd aan de heilige Johannes de Doper. Deze datering is gebaseerd op de afmetingen van de gebruikte kloostermoppen en de vorm van de ramen. De ramen hebben aan de buitenzijde ronde romaanse bogen en aan de binnenzijde flauwe gotische spitsbogen. Het kerkgebouw bestaat uit een schip en een koor dat gericht is op het oosten. De huidige toren is van 1803. De oorspronkelijke toren, die een bredere voet had dan de huidige toren, is vermoedelijk in 1624 afgebroken. Tot 1803 had de kerk geen toren; er was een losse klokkenstoel. De zuidzijde van het schip en het koor is afgedekt met oudhollandse pannen (rechtsdekkend). Het schip aan de noordzijde is afgedekt met Hildesheimer pannen (linksdekkend). De kerk is gebouwd op een verhoogd kerkhof beplant met eiken dat afgezet is door een keermuurtje. De keermuur wordt aan de wegzijde gesteund door enkele bakstenen beren. De noord- en de zuidgevel van het door pilasters gelede schip hebben een dichtgemetselde ingang. Tegenwoordig is de toegang tot de kerk via de toren. Vermoedelijk diende de noordelijke ingang als toegang voor vrouwen en de zuidelijke ingang als toegang voor mannen. Oorspronkelijk was het schip bedekt door koepelgewelven, tegenwoordig door een houten tongewelf. Het koor wordt gedekt door een vlak balkenplafond.
In 2021 heeft een restauratie van het interieur plaatsgevonden met als belangrijkste wijzigingen een vergrootte verbinding (triomfboog) tussen schip en koor en een vergroting van het orgelbordes zodat hieronder bruikbare vertrekken konden worden ondergebracht.
Perceelsgrens Kerk Overige bebouwing Ingang kerk
78
Het huidige koor met rondboogvensters verrees bij een vergroting van de kerk in 1824. Bij de restauratie in 1964-68 zijn de kleine spitsboogvensters van het schip teruggebracht en de triomfboog tussen schip en koor die bij het oude koor hoorde, is gereconstrueerd. Voor 1824 had de kerk een veel kleiner koor. De familie Coninck, bewoners van de havezate Het Huis te Peize van 1652 tot 1795, beschouwden het koor van de kerk als hun persoonlijk eigendom met daarin hun eigen heerlijk gestoelte en grafkelder. De grafkelder is in 1824 gedicht. In het koor liggen twee grafstenen, één van Mr. Gijsbertus Carel Ferdinand Gasinjet, maire en schout van Peize en Eelde van 1812 tot 1819. De andere grafsteen is een kopie van de steen die ligt op het graf van Hendrik Willem Hovingh Veith op de begraafplaats aan de Oude Velddijk. Tegen de noordmuur van het schip ligt een brok rode zandsteen. Deze is tevoorschijn gekomen tijdens de restauratie in 1964-68. Op dit stuk zandsteen staan twee wijdingskruisjes. Deze kruisjes, verwijzingen naar de wonden van Christus, wijzen erop dat dit brok zandsteen een fragment is van de dekplaat van een altaar dat ooit in het koor heeft gestaan. De Kerk van Peize heeft een historisch gegroeid interieur. Zo bevat ze een romaans zandstenen doopvont met een door vier leeuwenbeelden gedragen ronde kuip, versierd met friezen van wijnrank-,
touwband- en acanthusbladmotieven. Tot de inventaris behoren een preekstoel met Lodewijk XV-detaillering en een herenbank van de familie Kymmell (ca. 1824). In de vloer voorin het schip dichtbij de preekstoel zijn twee negentiende-eeuwse grafzerken opgenomen, afkomstig van het geruimde kerkhof. Het Verbeeck-Schnitgerorgel (1631) is het oudste orgel van de Provincie Drenthe, maar begon haar leven als een klavier gemaakt door A. Verbeeck voor de Pepergasthuiskerk te Groningen. Het Verbeeck-Schnitger-orgel wordt nog regelmatig gebruikt bij erediensten. Het orgel werd in 1862 door orgelbouwer P. van Oeckelen in de Kerk van Peize geplaatst. In 1697 omgebouwd en vergroot door de beroemde orgelbouwer Arp Schnitger en het rugwerk werd in 1757 toegevoegd door A.A. Hinsz; de orgelkas in 1785. Het rugwerk van het orgel werd in 1757 toegevoegd door A.A. Hinsz en de orgelkas in 1785. Het eikenhouten, vroeger met ossenbloed geschilderde, offerblok dat nu in de toren staat, is achttiende-eeuws. Kernwaarden zijn gelegen in de oorspronkelijkheid van het kerkgebouw en het historisch gegroeide interieur. Het kerkgebouw neemt tezamen met de kerkmuur, bovendien een verhoogde en prominente plek in aan de dorpsbrink. De kerk is niet alleen een centrum voor dorpsactiviteiten en erediensten.
Het is een herkenningspunt voor de inwoners van Peize, voor de generaties die al eeuwen in het dorp wonen alsook voor de nieuwkomers.
H Kerkgemeenschappenpaspoort
79
Kerkgemeenschappenpaspoort
Roderwolde Namen:
Rooms-Katholieke parochie Hervormde Gemeente Roderwolde, later opgegaan in PG Roden-Roderwolde
Oprichting:
11de eeuw circa 1612
85 Klein rondje Roderwolde. Hist. Reeks Roderwolde I, 2012.
Het dorp Roderwolde (Drents: Rowol) heeft zijn oorsprong in de vroege middeleeuwen als veenontginningsdorp. Boeren uit het oude Roden trokken in de elfde eeuw naar het “Roder Wold” om een nieuw bestaan op te bouwen. Ze begonnen veen te ontginnen om aan bruikbare grond te komen. De eerste vermelding van het dorp is in 1139 als Roterwolde en in 1350 als Roderwolde. De betekenis van de naam Roderwolde: een nederzetting bij of in het moersasbos bij Roden. Roderwolde ligt aan de oude wegverbinding van Roden naar de stad Groningen en was ooit een zelfstandig kerspel. In de middeleeuwen was het dorp Roderwolde een belangrijke roggeproducent. Naast boerderijen telde het dorp ook een aantal buitenplaatsen zoals de Waalborg (voor het eerst genoemd in de archieven in 1646) en het in 1888 afgebroken Klein Mensinge die aan het einde van de huidige Diaconielaan heeft gestaan. Op de plaats van Klein Mensinge verrees een armenhuis in opdracht van de diaconie van de Hervormde Kerk te Roden. Het armenhuis is uiteindelijk verdwenen. In de zeventiende eeuw werd al onderwijs in Roderwolde gegeven wat de toenmalige status van het dorp onderstreepte. Na de Reformatie in 1598 werd op last van graaf Willem Lodewijk de inrichting van de nieuwe kerk en het onderwijs landelijk stevig aangepakt. Een maatregel was de verplichte invoering van het lager onderwijs voor alle kinderen.
Daarvoor waren er slechts scholen in de grotere Drentse plaatsen zoals in Vledder, Emmen, Anlo, Havelte en Beilen. De eerste school in Roderwolde heeft mogelijk aan de Voorsteweg (nu de Hoofdstraat) gelegen. De kerk bezat namelijk twee akkertjes op de es en de school kon zonder extra kosten door het kerspelbestuur op kerkengrond worden gebouwd. Naast zijn gewone werk had de schoolmeester van het dorp Roderwolde ook de plicht om als koster en voorzanger op te treden.85 De bewoningsas van Roderwolde lag voor de achttiende eeuw meer noordwaarts. De bewoners trokken in de achttiende eeuw geleidelijk terug naar de hogere gronden die meer zuidwaarts lagen. Door afwatering en landbouw verdween het veen en vond inklinking van de grond plaats. De waterstand steeg en het dorp werd geplaagd door hoge watersvloeden. Het huidige Roderwolde dateert uit de negentiende eeuw en ontstond als lintdorp langs de Roderwolderweg, nu de Hoofdstraat. De huidige Pastorielaan vormt de verbindingsweg met het oude kerkhof. De ligging van dit kerkhof markeert de oude ligging van het lint van Roderwolde. De nieuwe kerk werd aan de Roderwolderweg op de kruin van de Pastorielaan gebouwd in het jaar 1831. De pastorie werd, enige tijd later, schuin tegenover de kerk gebouwd.
Samen met de molen Woldzigt, een olie- en korenmolen uit 1852, vormt de ‘nieuwe’ Jacobskerk een van de meeste markante gebouwen van het dorp. Ten zuiden van Roderwolde ligt De Kleibosch, een van de weinige restanten van het oude Drentse Wold. Rooms-Katholieke parochie, later Hervormde Gemeente Roderwolde Toen de eerste bewoners zich vestigden in Roderwolde, toen nog “Roder Wold”, in de eerste helft van de elfde eeuw, vroegen ze de bisschop van Utrecht toestemming voor het stichten van een kerk en parochie. Door het bisdom werden de benodigde middelen en grond beschikbaar gesteld. Daarnaast kregen de bewoners het collatierecht, het recht om zelf een priester voor te dragen voor benoeming. Net als in Roden en Norg werd een rooms-katholieke dochterparochie in Roderwolde gesticht. Met de Reformatie in 1598 kwam uiteindelijk een einde aan de Rooms-Katholieke parochie te Roderwolde. Echter, de toenmalige pastoor, Jacobus Santvoort, wilde niets van doen hebben met de nieuwe kerkorde. Net als andere pastoors in de gemeente Noordenveld was hij niet bereid om te verklaren dat hij zich wilde laten reformeren en zich te onderwerpen aan de kerkordening van de Verenigde Provinciën. In 1600 waren de predikantsplaatsen van Norg, Roden, Roderwolde, Peize en Eelde nog steeds vacant.
In december van dat jaar werd door de classisvergadering besloten om de koppige pastoors van Peize, Eelde en Roden onder dwang af te zetten. Pastoor Jacobus Santvoort hield voet bij stuk ondanks de boetes die werden opgelegd. De predikantsplaats in Roderwolde bleef onbezet tot ten minste 1603. Ondertussen werd Roderwolde (en Roden) op de synode van 1602 te Assen ingedeeld bij de classis Rolde. In Drenthe werd de kerk onder leiding van Menso Alting verdeeld in drie classes: Emmen, Meppel en Rolde; deze Classis Generalis ging uiteindelijk over in de provinciale synode. Alle voorwerpen die hoorden bij de katholieke erediensten werden, waarschijnlijk rond 1601, onder dwang van het Landschappelijk bestuur uit de Jacobskerk gehaald. Alleen de doopvont bleef, tegen alle verordeningen van de Drentse Synode in, tot de afbraak in 1830 in de kerk staan. Niet alleen de oude pastoor was weinig ontvankelijk voor de nieuwe kerkelijke leer. De eerste nieuwe predikanten waren maar met moeite te vinden en vaak ongeschikt voor het ambt. De eerste predikant in Roderwolde was Johannes de Bruin, oorspronkelijk schoolmeester te Anlo. Toch moet hij geliefd zijn geweest, aangezien zijn naam in een gebrandschilderd raam genoemd werd na zijn vertrek.
Zijn opvolger, Fredericus Ilberici uit Peize, werd eerst ongeschikt geacht wegens ongepast gedrag (lees: dronkenschap) maar nadat hij om vergeving had gesmeekt, werd hij weer in genade aangenomen. Hij legde zijn dienst neer in 1615; hetzelfde jaar dat Roderwolde loskwam van de Hervormde gemeente Eelde. Johannes Hoisingh, in Westerwolde afgezet, diende ook in Roderwolde maar werd op 7 sept 1612 alsook in 1615 wegens dronkenschap geschorst. Georgius ab Holle, aangesteld in 1620, kwam uit een onge-
bruikelijke familie: zijn broer Johannes, schoolmeester te Schonebeek, had een moord gepleegd. Een andere broer, Henricus, werd wegens wangedrag ontslagen als schoolmeester te Anlo. Georgius zelf werd door de classis wegens excessen afgezet en mocht ook elders in Drenthe niet meer preken.86 Ook de parochieleden liepen niet warm voor het nieuwe geloof; zij hadden immers zelf niet om verandering gevraagd. Op het punt van abuizen scoorde Roderwolde hoog. Op zondagen werd doorgewerkt en geen kerkdienst gehouden. Tijdens bededagen werd bier getapt en werden zelfs drinkgelagen gehouden. Ook bij dodenwaken werd behoorlijk veel gedronken. Wanneer het Norgermarkt was, de grootste markt in de zeventiende eeuw in de regio, werd Roden onveilig gemaakt. Zodanig dat de predikanten in de verre omgeving, en dus ook in Roderwolde, geen zondagsdienst konden houden. Tegen alle nadrukkelijke verboden in stond in 1641 bovendien nog een groot kruis op het kerkhof.87 Hervormde Gemeente Roderwolde, later opgegaan in PG Roden-Roderwolde Mede door hoge watervloeden aan het einde van de achttiende eeuw trok het zwaartepunt van het dorp Roderwolde naar de zuidelijk weg.
Rond deze tijd had het kerspel Roderwolde ongeveer 243 ingezetenen.88 Het kerspelbestuur, bezorgd over de zorgwekkende staat van de kerk en de pastorie, nam daarom het besluit om de kerk af te breken en opnieuw op te bouwen, op de kruin van de huidige Pastorielaan. Ds. Johan Christoph Schönfeld (1802-1841) bedong bij de aannemer dat de oude kerk, voor de rust van de oude graven, niet verder mocht worden afgebroken dan gelijk met de begane grond. De nieuwe kerk werd deels met de oude materialen opgebouwd. Uit een brief gericht aan de landdrost, later gouverneu,r mr. P. Hofstede, blijkt dat hij de kerkvoogden en kerkenraad van Roderwolde had geholpen om een subsidie te krijgen uit de ‘s Rijks kas voor de bouw van de nieuwe Jacobskerk.89 Een grafzerk, te vinden tegen de achtermuur van de huidige kerk, herinnert aan de oude kerk. Deze dekte het graf van Trijntien Alberts Oosterhof, overleden op 18 maart 1777.
86 Rondom de oude St. Jacobskerk van Roderwolde. De Clockeslag. Jrg. 1, no. 2, November 2009; T.A. Romein. De Hervormde Predikanten van Drenthe, sedert de Hervorming in 1861. 1861. 24, 45, 103-105; zie: Dominees.nl. 87 Rondom de oude St. Jacobskerk van Roderwolde. De Clockeslag. Jrg. 1, no. 2, November 2009. 88 E.J. Werkman. “De volkstelling van1795 in Drenthe”. Drente: gewestelijk maand-periodiekje. Jrg. 18, no. 2, 1947, 21-22. 89 E.J. Werkman. “Een oordeel van tijdgenoten over de gouverneur mr. P. Hofstede”. Drente: gewestelijk maand-periodiekje. Jrg. 27, no. 12, 1956. 90 Zie: [Roelof Bennink Janssonius], Biographisch woordenboek van protestantsche godgeleerden in Nederland. Deel 4, Jan Pieter de Bie, Jakob Loosjes - DBNL.
Een 100-jarige kerk. De Ned. Herv. Kerk te Roderwolde. Bron: Nieuwsblad van het Noorden. 29 augustus 1931. Ds. Johan Christoph Schönfeld wijdde de nieuwe Jacobskerk in en diende in Roderwolde tot en met 1841. Zijn opvolger was Roelof Bennink Janssonius, een predikantletterkundige uit Groningen. Op kerkhistorisch gebied heeft Bennink Janssonius zich vooral verdienstelijk gemaakt door zijn studies over de Oud-Rooms-Katholieke Kerk.90 In het jaar 1865 telde Roderwolde 300 zielen. Ter vergelijking: de Hervormde Gemeente Roden had 1620 zielen, 4 ouderlingen en 4 diakenen.91 De doopvont van de oude kerk stond weer in de nieuwe kerk. In 1869 kende de school meer dan 70 kinderen en was te klein geworden voor het dorp. In 1872 kwam een nieuwe school en op 6 maart 1872 vond de overdracht van de oude school door de gemeente Roden aan de Diaconie van de Hervormde Gemeente Roderwolde plaats voor f 300,-. Het hoofd van de school, meester Hansen, kon er blijven wonen, de andere helft werd de catechiseerkamer (waar jongeren onderwijs in de geloofsleer krijgen).92 In 1911, werd een nieuw orgel, gemaakt door orgelmaker A. Timmenga te Leeuwarden, in de Jacobskerk gezet.93 De schilder was vermoedelijk H. Kemkers uit Roden en de kosten werden gedekt door het ‘overvloedige’ geld van de diaconie.94 Een instructie van 1916 voor de functie van koster en organist gaf onder meer aan dat de organist Th.
D. Cremer, hoofd van de openbare lagere school, orgel diende te spelen bij elke kerkdienst zoals door de kerkenraad bepaald en dat zijn benoeming op zou houden als hij vertrok als schoolhoofd van Roderwolde. In 1936 kreeg de kerk toestemming van de gemeente Roden om een catechisatielokaal te bouwen. In de vergunning wordt het perceel Roden sectie C. no. 150 genoemd.95 In 1956 werd een herdenkingsspel in Roderwolde georganiseerd ter gelegenheid van het 125-jarig bestaan van de 'nieuwe' Jacobskerk.96 Uiteindelijk in de jaren 1970 werd de Jacobskerk gerestaureerd. De kerk werd heropend in december 1978.97 Datzelfde jaar bestond de Zondagsschool Roderwolde zeventig jaar.98 In het jaar 2009 fuseerde de Hervormde Gemeente Roden-Roderwolde met de Gereformeerde Kerk Roden tot de PG Roden-Roderwolde.
91 H.M.C. Oosterzee. Classe Assen. De Nederlandsche Hervormde Kerk in Haren. Schiedam, 1865. 251. 92 Klein rondje Roderwolde. Hist. Reeks Roderwolde I, 2012; Drents Archief. Archief van de N.H. gemeente Roderwolde, inv.nr. 239. 93 Provincial Drentsche en Asser courant. “ Roderwolde, 26 juni.” 27 juni,1911.
94? Leekster courant. “Kerk Rodewolde na restuartie feestelijk heropend.” 7 december 1978; Leekster courant. “Akties voor restauratie kerk Roderwolde”. 10 maart 1977; Leekster Courant. “Kerk van Roderwolde krijgt opknapbeurt”. 13 juli 1978. 95? Leekster courant. “Zondagsschool Roderwolde bestaat zeventig jaar”. 28 september 1978. 96 Nieuwsblad van het Noorden. “Herdenkingsspel in Roderwolde”. 30 Augustus 1956. 97 Leekster courant. “Kerk Rodewolde na restuartie feestelijk heropend.” 7 december 1978; Leekster courant. “Akties voor restauratie kerk Roderwolde”. 10 maart 1977; Leekster Courant. “Kerk van Roderwolde krijgt opknapbeurt”. 13 juli 1978. 98 Leekster courant. “Zondagsschool Roderwolde bestaat zeventig jaar”. 28 september 1978.
17
Kerkenpaspoort
Jacobskerk
Kerkenpaspoort
Adres
Hoofdstraat 25, Roderwolde
Bouwjaar
1831
Architect
onbekend
Bouwstijl
traditioneel landelijk
Oppervlakte
141 m2
Status
rijksmonument
Soort eigenaar
kerkgemeenschap
Functie
religieus/bijeenkomsten/onderdeel Jacobspad
De Jacobskerk is een in 1831 gebouwde zaalkerk met toren, vermoedelijk opgetrokken uit kloostermoppen en materiaal van de oude St. Jacobskerk. De oude kerk, tevens gewijd aan Sint Jacob de apostel, stond op het kerkhof van Roderwolde en wordt voor het eerst in 1139 genoemd. De oude kerk werd in 1831 afgebroken toen het gehele dorp Roderwolde verplaatst werd. De nieuwe St. Jacobskerk werd in het centrum van het nieuwe dorp gebouwd. De kerktoren en de voorgevel zijn van een witte pleisterlaag voorzien. Sinds haar oprichting is de Jacobskerk een zelfstandige, bisschoppelijke eigenkerk. De bisschop heeft de kerk uit eigen middelen gesticht. In het Drents Archief te Assen zijn twee aantekeningboeken met betrekking tot de kerkelijke gemeente te Roderwolde te raadplegen, daterend van 1528-1608 en 1608-1636. De oude St. Jacobskerk was in oost-westelijke richting gebouwd. Aan de zuidwestkant stond een losse klokkentoren. In de ‘nieuwe’ Jacobskerk geeft de toren toegang tot de zaalkerk. De zaalkerk is in noord-zuidelijke richting gebouwd. Het schip wordt overkoepeld door een groenblauw geschilderd houten tongewelf en door metalen trekstangen. Het orgel is gesitueerd op de gaanderij, dat ondersteund wordt door twee zuilen. De kerk is in het schip en het koor voorzien van lange rondboogvensters.
De buitengevels van het schip en koor zijn versierd met slanke pilasters die eindigen in een brede voet, afgezet met natuursteen. Boven de rondboogvensters is een gemetselde, getrapte sierlijst te zien. De toren heeft aan drie zijden een open drieboogvenster en wordt bekroond met een spitse toren en gouden windwijzer.
Perceelsgrens Kerk Overige bebouwing Ingang kerk
80
Het vijftiende-eeuwse doopvont, dat al dienst deed in de twee voorgangers van de huidige St. Jacobskerk, werd in de negentiende eeuw in de ‘nieuwe’ Jacobskerk geplaatst. Het doopvont werd omlijst met een interieur uit 1831, bestaande uit een preekstoel, kerkbanken en sierlijke plafondrozetten. Ook werd de kerkbeker uit 1651 bewaard. Andere onderdelen werden later toegevoegd, zoals het orgel gebouwd in 1911 door de firma Bakker & Timmenga te Leeuwarden, of vervangen, zoals de liturgietafel. In 2002 is het orgel gerestaureerd en in 2003 opnieuw in gebruik genomen. Het doopvont, gemaakt van Bentheimer zandsteen, is versierd met ineengestrengelde kabels op een achtkantige kuip. De zuil van de doopvont is geheel versierd met schuine, evenwichtige richels. Op de preekstoel ligt nog steeds de grote Statenbijbel met een omslag uit 1682. In de toren hangt een bronzen klok, gegoten in 1634 door Nicolas Sickmans. De kernwaarden van de Jacobskerk zijn gelegen in de functionele en typologisch zin die het gebouw inneemt binnen de ontwikkelingsgeschiedenis van het dorp Roderwolde. Daarnaast neemt de kerk een prominente plek in aan de kop van de Pastorielaan.