CConstaterende datNoordenveld
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage I. Kerkgemeenschappen en kerkenpaspoorten

Besluitvormende vergadering 14 mei 2025, gemeente NoordenveldBij agendapunt: Kerkenvisie Noordenveld22.500 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

41 M.C.T. Lennep van Centraal Bond voor Inwendige Zending en Christelijk Maatschappelijk Werk, Handboek voor Christelijken arbeid, Algemeene boekhandel voor inwendige- en uitwendige zending: 1932, 114; Kerken Schoolnieuws. Predikbeurten op zondag 10 januari. Nieuwsblad van het Noorden, 8 januari, 1837; Nieuw Apeldoornsche Courant, 9 april, 1930. 42 H.W. Methorst e.a. Volkstelling 31 December 1930. Algemene Landsdrukkerij: 1932-1934. 43 Kerk- en Schoolnieuws. Nieuwsblad van het Noorden, 3 mei, 1912; Kerken Schoolnieuws. Nieuwsblad van het Noorden, 28 juni, 1912. 44 “Samenwerking te Roden in Herv. Kringen”. Nieuwe Provinciale Groninger Courant, 28 november, 1950. 45 Nieuw provinciale Groninger courant. “Samenwerking te Roden in Herv. Kringen”. 28 november 1950. 46 Kerk en School. Intreder evangelist T. Tietema. Nieuwe Provinciale Groninger Courant, 7 november, 1955; Kerk en Schoolnieuw. “T. Tietema nam afscheid van Roden en Nieuw-Roden”. Nieuwsblad van het Noorden, 28 april, 1959. 47 Kerk en School. Giften en Legaten. Friesch Dagblad., 28 maart 1940.

48 Akte van aanneming door E. van Zonneveld te NieuwRoden van herstelwerkzaamheden aan het kerkgebouw, met ondergeschreven goedkeuring door het bestuur; 1949. Drents Archief, archiefnr. 0386, inventarisnr. 161. 49 Leekster courant. “Baptistenkerkdienst in Roden”. 29 November 1986. 50 Twentsch dagblad Tubantia. “Intrede Ds. Littooy”. 5 maart 1956. 51 Nieuwe provinciale Groninger courant. “In de Unie van Baptistengemeenten”. 31 december 1954.

7

Kerkenpaspoort

Hervormde Kapel

Kerkenpaspoort

Adres

Terheijlsterweg 1, Nieuw-Roden

Bouwjaar

1922

Architect

nog onbekend

Bouwstijl

traditioneel-ambachtelijk, met sobere neogotische vensters

Oppervlakte

119 m2

Status

geen

Soort eigenaar

particulier

Functie

kinderopvang

De Hervormde Kapel Nieuw-Roden opgetrokken uit baksteen is in traditioneel-ambachtelijk stijl gebouwd. De zaalkerk met geveltoren is buiten gebruik gesteld in 2006, waarna het een aantal jaren het Roder Jongenskoor huisvestte. Het koororgel van de kapel, gebouwd door firma L. Verschueren in 1961 voor de Zeihuuv Kerk te Emmen, werd na de sluiting van de Hervormde Kapel in 2006 naar de Op de Helte Kerk te Roden verplaatst. Momenteel is de Hervormde Kapel in particulier bezit en huisvest een kinderopvang. De zwarte houten schuur is nieuwbouw, gebouwd in 2020. De kerk neemt een prominente plek in het dorp Nieuw Roden, gelegen aan de Dorpsstraat. De geveltoren is deels buiten en deels binnen het kerkgebouw gebouwd en geeft toegang tot de kerk en voormalige kerkzaal. De hoofdingang wordt benadrukt door een ingemetseld kruis te zien boven de ingang. De toren is opgetrokken uit baksteen, waarvan deels wit gepleisterd, en uit hout. Het houten gedeelte bevat de klok en heeft aan vier zijden een rondboogvenster. De toren wordt gekroond door een spitse toren met windhaan. De voor- en achtergevel van de kerk hebben een sobere versiering in de vorm van een gemetselde getrapte zijkant. De achter-/oostgevel heeft uitstekende metselversiering in de vorm van pilasters, een kroonlijst langs het dak en twee vierkanten. Tussen de twee pilasters zijn twee zeer smalle rondboogvensters zichtbaar.

In het metselwerk is tevens een donkergekleurde band aangebracht aan de onderkant van de gevel. Deze loopt door in de zijgevels en voorgevel. De zijgevels (de noord- en zuidgevel) bevatten ieder zes rondboogvensters die worden geleed door platte pilasters waarvan de voet rust op de genoemde donkergekleurde band aan de onderkant van de gevels. In de noordgevel zit de zijingang met half rond bovenlicht. Met de huisvestiging van de kinderopvang is veel gewijzigd aan het interieur. Van de sfeer van de oude kerk en kerkzaal is weinig overgebleven. Er is een nieuwe verdiepingsvloer aangebracht op een lager niveau dan de oude stalen trekstangen. Hiermee ontstond een mogelijkheid om een verdieping in het gebouw aan te brengen. De klokkenstoel is nog steeds toegankelijk vanuit de binnenzijde.

Perceelsgrens Kerk Overige bebouwing Ingang kerk

63

De kernwaarden zijn gelegen in de functionele en typologisch zin die het gebouw inneemt binnen de ontwikkeling en de geschiedenis van het dorp Nieuw Roden. Daarnaast neemt de kerk een beeldbepalend en prominente plek in aan de Dorpsstraat. Zodra de klok niet goed loopt, wordt daar melding van gemaakt door de dorpsbewoners. Gebaseerd op deze waarden verdient het kerkgebouw ten minste de status van karakteristiek pand.

C

Kerkgemeenschappenpaspoort

Roderesch

Kerkgemeenschappenpaspoort

Evangelische gemeente Roderesch, later Evangelische

Namen:

Hoewel in eerste instantie de inwoners moesten wennen aan de komst van de twee evangelisatiezusters, werd al snel met behulp van andere posten en financiële steun aan de Hoofstraat van Roderesch in 1924 een evangelisatielokaal en tevens woonruimte voor de zusters gerealiseerd. Het kreeg de naam Eben-Haëzer, wat toepasselijk ‘steen der hulp’ betekent in het Hebreeuws en relateert aan een verhaal van de profeet Samuël. In het gebouw werd een zondagsschool opgezet welke uiteindelijk door vrijwel alle jeugd van de Vrije Evangelisatievereniging werd bezocht. Later werden ook kerkdiensten georganiseerd. Pas na enkele jaren van bezoeken brengen, hulp bieden en kerkdiensten organiseren, kregen beide zusters het gevoel dat hun evangelisatiewerk zoden aan de dijk zette. Ondertussen nam de (nationale) welvaart ook toe. Hier hield hun evangelisatiewerk echter niet op. Zowel Van Marle en Michielsen zijn tot aan hun dood bezig geweest aan hun evangelieopdracht.84 Hun toewijding en inzet waren bepalend voor de opbouw en groei van de Evangelische gemeente Roderesch.

gemeente Roderesch-Haulerwijk Oprichting: 82 https://www. geheugenvandrenthe. nl/roderesch 83 De Amsterdammer » 01 mei 1931 - Pag. 13 | Delpher.

circa 1920

Roderesch (Drents: Ro(o)neresch) is een relatief jong esdorp dat ontstaan is rond 1900. Voor deze tijd werden er in 1850 zes huizen gebouwd, bewoond door arme boeren die zich ontfermden over het ontginnen van heide. In 1913 kreeg het dorp een eigen lagere school wat ervoor zorgde dat bewoning zich rond deze plek ging concentreren en groeien. Hiermee begon ook de geschiedenis van de Evangelische gemeente Roderesch.82 Evangelische gemeente Roderesch, later Evangelische gemeente Roderesch-Haulerwijk De Evangelische gemeente is een groeiende, regionale gemeenschap met een locatie in Roderesch, in de Evangelische Kerk, en, sinds kort, in de Gereformeerde Kerk in Haulerwijk. Hoewel de Evangelische gemeente Roderesch al zo’n honderd jaar bestaat is het huidige gebouw in Roderesch pas tien jaar oud. In 2023 vierde de gemeente haar honderdjarige bestaan. Sinds november 2019 is de gemeente uitgebreid met de eerder genoemde locatie in Haulerwijk. Het verhaal van de Evangelische gemeente Roderesch begint met de komst van twee diaconessen uit Rotterdam; de straatnaam “Zuster Michielsenstraat” in het dorp Roderesch herinnert hier nog aan. Het verhaal is typerend voor het ontstaan van de gemeente. Voordat deze zusters intrede namen, vond al in 1913 evangelisatie arbeid plaats door middel van een zondagschool. In het begin van de twintigste eeuw kende de regio veel armoede.

Zuster Michielsen en haar vriendin zuster Van Marle waren, door berichten van dominee Visscher in de Nieuwe Rotterdamsche Courant, hiervan op de hoogte en besloten om naar het noorden van Nederland te verhuizen. Hier vervulden ze evangelisatietaken, waaronder in Houtigehage, Opende en Tolbert, en begonnen in 1921 aan een nieuwe opdracht, namelijk een evangelisatiecentrum, oftewel een zendingspost, in Roderesch voor de bewoners van Roderesch en Alteveer. Het heette toentertijd de Vrije Evangelisatievereniging.83

Het eerste onderkomen van het evangelisatiecentrum "Eben-Haëzer" aan de Hoofdweg te Roderesch. 1921. Bron: RV010502071, Drents Archief.

De evangelisatiezusters Catholijntje Jacoba Michielsen en A. van Marle uit Roderesch. 1920-1930. Bron: RV281336. Drents Archief. Eben Haézer, de woning van de evangelisatiezusters Michielsen en van Marle te Roderesch. 1920-1925. Bron: RV0105020104, Drents Archief.

64

De evangeliezusters van Marle (links) en Michielsen (rechts) in hun evangelisatiegebouw Eben-Haëzer te Roderesch.1925-1935. Bron: RV92810067, Drents Archief.

84 https://www. historischeverenigingroon.nl/ zuster-michielsen/

8

Kerkenpaspoort

Evangelische Kerk

Kerkenpaspoort

Adres

Hoofdweg 47, Roderesch

Bouwjaar

1923-1924, verbouwing 1953, 1966-67, bouw evangelisatiegebouw 1974, vergroting kerkgebouw 2010

Bouwstijl

ongedefinieerde bouwstijl

Architect

onbekend

Oppervlakte

514 m2

Status

geen

Soort eigenaar

kerkgemeenschap

Functie

religieus/bijeenkomsten

De Evangelische Kerk van de Evangelische gemeente RodereschHaulerwijk kent een lange geschiedenis. Volgens de inventaris van het oude gemeentearchief is oorspronkelijk in 1923-1924 voor het eerst een gebouw neergezet op de huidige locatie, met een verbouwing in 1953 en 1966. In 1974 is een nieuw evangelisatiegebouw achter het bestaande pand neergezet. In 2010 vroeg de kerkgemeenschap opnieuw een vergunning aan, dit keer voor de vergroting van het kerkgebouw. Het kerkgebouw ging van een oppervlakte van 181,5 m2 naar een oppervlakte van boven de 500 m2. Foto’s beschikbaar in de beeldbank van het Drents Archief te Assen, verbeelden hoe het evangelisatiegebouw/kerkgebouw meerdere malen transformeerde in de twintigste eeuw. Het begon met een simpele houten, rechthoekige schuurconstructie met schuifdeuren en haaks op de achterzijde van het gebouw een kleine rechthoekig aanbouw voorzien van golfplaten en drie rechthoekige ramen. Mogelijk diende dit als bestuurskamer. De schuur was bekleed met horizontale houten planken. Tot aan de jaren 1950 veranderde het uiterlijk van het gebouw drastisch. Het ging van een simpele schuurconstructie naar versierde puntgevel, met aan de voorzijde een houten overkapping dat mogelijk dienst deed als entreeruimte. De simpele ramen in de zijgevels waren tevens vervangen door (grotere en) meer statige 6-ruitse houten schuiframen.

In het interieur was een verhoogd houten podium met lezenaar aan de achterzijde van het pand te vinden. Kijkend naar de bestaande situatie van het evangelisatiegebouw, zoals te zien in de bouwtekeningen toegevoegd aan de bouwvergunning van 1966, had het pand tijdens de verbouwing van de jaren 1950 opnieuw veranderingen ondergaan. De houten verkapping zichtbaar op een foto uit het Drents Archief daterend van 1930-1950 was verdwenen en vervangen door een klein voorportaal, geplaatst aan de linkerzijde van de voorgevel dat de plek innam van een voormalig raam. Boven het voorportaal was een tweede raam/opening toegevoegd.

Perceelsgrens Kerk Overige bebouwing Ingang kerk

65

Bekend is dat in 1966 het kerkgebouw nog steeds een houten constructie betrof, met binnen puntgevel en klein voorportaal. De plattegrond was rechthoekig. De verbouwing van dat jaar ging over het plaatsen van een ½ steensmuur rondom en binnenin de houten constructie. De ramen werden vervangen door ramen met een boven ventilatie en de entreeruimte/voorportaal werd vergroot. Dit voorportaal werd verplaatst naar het midden van de voorgevel en een raam werd dichtgemaakt om hier plaats voor te maken. De ramen in de achtergevel werden ook aangepast, van zes naar vier en symmetrisch verdeeld over de gevel. Een extra deur werd in de rechterzijgevel gepland.

De bouw van een evangelisatiegebouw in 1974, betrof een nieuw gebouw achter het bestaande 1966 gebouw, op het adres Hoofdweg 45 te Roderesch. Hoewel het de rechthoekige plattegrond van het bestaande evangelisatiegebouw hanteerde, was het uiterlijk geheel anders. De vormgeving doet denken aan de vormgeving en bouwmateriaal van de aanbouw van de originele schuurconstructie uit de jaren 1920 en gefotografeerd tussen 1930 en 1960. Het betrof een houten gebouwtje bekleed met elementen met tussenregels en een asbest golfplaten dak. De indeling van het pand was vrijwel identiek aan die van het bestaande gebouw met uitzondering van een keuken en de toevoeging van een tweede wc. De ramen liepen nu door van grond tot de bovenkant van de gevel en het gebouw zou een houten vloer krijgen. In 2010 is bij de gemeente Roden een bouwvergunning ingediend voor het veranderen/vergroten van een kerkgebouw aan de Hoofdweg 47 te Roderesch, met daarbij een sloopvergunning. Dit is gedaan door bouwkundig tekenbureau J. Boonstra en betreft het gebouw dat nu op de locatie staat. Voor de verbouwing ging het om een rood/bruin stenen pand met pannen dakbedekking.

Het toen bestaande pand uit 2010 betrof twee rechthoekige volumes gebouwde op de (verlengde) bouwvlakken van de voormalige evangelisatiegebouwen uit 1966 en 1974, die verbonden werden door een vierkante volume met daarin de bestuurskamer, zondagsschool, de entreeruimte en de heren- en damestoiletten. De twee rechthoekige ruimten bevatten de kerkzaal, keuken en koffiekamers. Tijdens de aanvraag werd genoemd dat de Evangelische gemeente Roderesch per zondag normaal tachtig en bij bijzondere diensten minstens honderdtwintig bezoekers had. Het nieuwe plan stelde een herindeling van het gebouw voor en een vergroting van het vierkante volume. Dit om ruimte te maken voor een tweede zondagsschool ruimte, een grotere entree/hal, een mindervalide toilet, een extra heren- en damestoilet, en in een van de rechthoekige volumes een jeugdruimte en crèche. Kernwaarden zijn gelegen in de functionele zin die het gebouw inneemt in de ontwikkelings- en bewonersgeschiedenis van het dorp Roderesch. De Evangelische gemeente Roderesch maakt al honderd jaar deel uit van het dorp Roderesch.

D

Kerkgemeenschappenpaspoort

Een

Kerkgemeenschappenpaspoort

Nederlands Hervormde Evangelisatie gemeente

Namen:

Gereformeerde gemeente, later Protestantse gemeente De Edenhof Oprichting:

1912 1845, 1974

67 https://www. eencity.nl/over-een/ geschiedenis-een/ 68 https://www. orgelsindrenthe.nl/ orgelsindrenthe.nl/ nederlands/eenhk. html 69 https://www. orgelsindrenthe.nl/ nederlands/eenhk. html 70 https://www. hervormd-een.nl/ kerkgebouw/

Het dorp Een (Drents: Ain) wordt voor het eerst genoemd in een akte die tussen 1330 en 1335 is opgesteld. Het huidige dorp bestaat uit drie kernen (Zuidend, Middenbuurt en Noordend) die in de loop van de twintigste eeuw aan elkaar zijn gegroeid. Het ligt aan de doorgaande historische routes tussen Drenthe, Friesland en Groningen. In de geschreven bronnen worden rond 1350 vijf boerderijen genoemd en rond 1830 waren dit dertien erven of boerderijen – een echt boerendorp dus, ondanks het zich niet als een traditioneel Drents brinkdorp heeft ontwikkeld. Inmiddels kent het dorp zo’n 900 inwoners. Het dorp is, net zoals Peize, een forenzendorp waarvan de inwoners veelal naar Groningen, Roden of Assen uitwijken voor het werk.67 Een kent twee geloofsgemeenschappen, namelijk de Nederlands Hervormde Evangelische gemeente, gevestigd in het zogeheten Rotondekerkje en de Gereformeerde Kerk te vinden in de Edenhof. Beiden zijn ontstaan als dorpskerk, maar fungeren tegenwoordig als regiokerk. Nederlands Hervormde Evangelisatie De Hervormde gemeente Een is in 1912 ontstaan als een Nederlands Hervormde Evangelisatie gemeente. Het had als doel om het christelijk geloof in de regio te bevorderen. De gemeente had door de jaren heen en heeft tot en met de dag van vandaag een trouw publiek aan kerkgangers.

Tijdens de vakantieperiodes komen er zo nu en dan ook vakantiegangers en toeristen die de diensten bezoeken. Hoewel het officiële ontstaan in 1912 was, bestaat de evangelisatie van de gemeenschap in Een al langer. Tot aan het einde van de negentiende eeuw kwamen mensen uit de omgeving tezamen in Norg, bij de predikant van de Vrijzinnige Hervormde gemeenschap, maar door de slechte wegen tussen de dorpen en de gebrekkige toegankelijkheid als gevolg zag dhr. Slotemaker - De Bruine in 1894 de noodzaak om ook in Een het geloof uit te dragen. Tussen 1894 en 1912 werden regelmatig kerkdiensten in een boerenschuur in Een gehouden, totdat ds. Te Winkel uit Haulerwijk besloot om een evangelisatie op te richten. Deze werd op 30 december 1912 officieel verklaard door koninklijke goedkeuring.68 In het jaar daarop werden f. 1000,- besteed aan een stuk hei en een gebouwtje welke in 1915 gereed was. Dit gebouw bleek al snel te klein voor de gemeenschap en in 1922 werd besloten om het gebouwtje uit te breiden naar de kerk zoals we hem nu kennen – het Rotondekerkje – met een kapel, toren en een klok. Het kerkje dankt zijn bijnaam aan de ligging nabij een rotonde in het dorp. Naast de reguliere kerkdiensten werden ook een zondagsschool en een christelijke muziekvereniging opgericht en gehuisvest in de kerk, wat bijdroeg aan de versterking van de lokale gemeenschap.

Tevens werd in 1922 de eerste Evangelist benoemd, namelijk de heer De Vries.69 Bij de gemeente staat het woord van God centraal en de nadruk ligt op de zondagse erediensten, waaronder de ochtend- en avonddienst. De inscriptie in de klok luidt dan ook toepasselijk: God laat U roepen als weleer door de held're Klokkeklanken kom dan, kom elke Zondag weer om Hem te loven en te danken.70 Tegenwoordig blijft het Rotondekerkje getuigen van de protestantse aanwezigheid in het dorp. Het kerkje wordt nog steeds gebruikt voor kerkdiensten en andere activiteiten en speelt een belangrijke rol in het religieuze en sociale leven van het dorp Een. Samen met de Edenhof, de school en plaatselijke belangenvereniging organiseren ze jaarlijks de Nationale Dodenherdenking op 4 mei, op de begraafplaats aan de Vennootsweg.

66

Gereformeerde gemeente, later de Protestantse gemeente De Edenhof De Gereformeerde gemeente te Een is al in de negentiende eeuw ontstaan, maar het duurde flink wat jaren voordat de protestantse gemeente, gehuisvest in de Edenhof, zou ontstaan. De kerk werd geïnstitueerd op 19 januari 1845, waar dit precies plaatsvond is onduidelijk. Na de samenvoeging met de Gereformeerde gemeente Norg in 1922 nam Een de verantwoordelijkheid voor het evangelisatiewerk in Norg op zich. Er werd een evangelisatievereniging opgericht die bijbelbladen en andere religieuze lectuur verspreidde in beide dorpen. Ook werden persoonlijke bezoeken afgelegd, onder andere aan bewoners van woonwagens in de omgeving. De Gereformeerde Kerk De Edenhof aan de Hoofdstraat 16 werd in 1928/1929 in gebruik genomen. Boven de kerkdeur is de tekst 1878 – Heere, ik heb lief de woning uws huizes – 1928 in steen gebeiteld.71 In 1974 werden de gereformeerde gemeenten uit Norg, Veenhuizen en Een samengevoegd tot één gemeente. Tegenwoordig staat de gemeente bekend als Protestantse gemeente De Edenhof, een veelkleurige geloofsgemeenschap met een oecumenische instelling. Ze houden diensten op zondagochtend en dragen zorg voor kerkleden uit. Bij het kerkgebouw staat er een voedselbibliotheek met allerlei producten die bewoners en omwonenden mogen gebruiken wanneer nodig.

Woningen aan klinkerweg met op de achtergrond de Nederlands Hervormde Kerk te Een 1900-1940. Bron: Da901440, Drents Archief.

Foto van de Gereformeerde Kerk Een omstreeks 1930. Bron: https://edenhof.nl/geschiedenis/.

71 De gereformeerde evangelisatiearbeid te Norg en omgeving | Website gewijd aan de landelijke en regionale geschiedenis van de Gereformeerde Kerken in Nederland (GKN) 1834-2004.

9

Kerkenpaspoort

Gereformeerde Kerk ook wel bekend als De Edenhof

Kerkenpaspoort

Adres

Hoofdstraat 16, Een

Bouwjaar

1928

Architect

onbekend

Bouwstijl

Delftste School

Oppervlakte

344 m2

Status

MIP-object

Soort eigenaar

kerkgemeenschap

Functie

religieus/bijeenkomsten

Het kerkgebouw is in 1928 opgetrokken uit bakstenen in Delftste School stijl. Boven de kerkdeur staat in steen gebeiteld: 1878— Heere, ik heb lief de woning uws huizes—1928. De kerkelijke gemeente is oorspronkelijk gesticht als Gereformeerde Kerk Een in 1845. Tegenwoordig is het een protestantse gemeente met een oecumenische instelling. De kerk is een rechthoekig kerkgebouw, een eenbeukige kerk, met gaanderij. Deze laatste is afgescheiden van de kerkzaal door een wand waardoor een vestibule gecreëerd is. Een tongewelf dekt de kerkzaal. Het tongewelf wordt in het interieur ondersteund door spanten die een abstracte, hoekige vormgeving hebben. In de voorgevel wordt de gaanderij benadrukt door vier lange gerekte vensters met loodwerk en betonnen bovendorpels. Deze vensters zijn boven de hoofdingang geplaatst. De hoofdingang is omlijst door slanke, onversierde bakstenen pilaren en een betonnen bovenligger. Aan weerszijden van de ingang bevinden zich twee, twee rechthoekige vensters met loodwerk, gescheiden door bakstenen metselwerk. Versiering in de vorm van metselwerk is aangebracht langs het dak en in de top van de voorgevel. De zijgevels van het kerkgebouw, m.a.w. de noord- en zuidgevel, bevatten vijf vlakken met daarin twee rechthoekige vensters voorzien van loodwerk en een betonnen bovendorpel.

De vlakken worden gescheiden van elkaar door steunberen met zadeldak en daarboven uitstekend metselwerk. In 1938 liep het kerkgebouw forse schade op, een horizontale scheur over de gehele lengte van de zuidelijke gevel en beschadigingen aan het dak, door een zware storm. De kerkenraad besloot het dak te verstevigen en de destijds bestaande smalle steunberen aan de noordzijde en zuidzijde van de kerk te vervangen door bredere exemplaren.

Perceelsgrens Kerk Overige bebouwing Ingang kerk

67

De kerk werd in 1962 uitgebreid met een aantal zalen voor bijeenkomsten en vergaderingen, samen bekend als het “Jeugdgebouw”. Deze zalen werden achter het bestaande kerkgebouw gerealiseerd, en zijn in het jaar 2000 gerenoveerd en uitgebreid met een keuken. Het orgel, te vinden in de kerkzaal, is gebouwd door BAG orgelmakers te Enschede in 1983. Het beschikt over twee klavieren en een zelfstandig pedaal. Het oude orgel stond op de gaanderij. De gaanderij is nu voorzien van donkerrood geschilderde kerkbanken. De kerkzaal is in 2008 volledig gerenoveerd. De houten vloer is vervangen door een betonnen vloer waarin verwarming is aangebracht en dat bedekt is met hardgebakken tegels. Het zachtboard plafond is vervangen door een houten variant. De houten kerkbanken hebben plaatsgemaakt voor rijen stoelen en de kansel is verplaatsbaar gemaakt. De liturgische tafel is, even als de preekstoel, gemaakt van massief blank eikenhout. Het doopvont is gemaakt van natuur-

steen, met een geslepen uitholling en vier eikenhouten dragers. De kernwaarden van het kerkgebouw zijn gelegen in het cultuurhistorisch, architectonisch en stedenbouwkundig belang. Het is het enige kerkgebouw in de gemeente Noordenveld dat gebouwd is in de 19251950 periode. Tevens is het een beeldbepalend pand in het dorp Een, specifiek de Hoofdstraat. Het kerkgebouw neemt in de functionele en typologisch zin een belangrijke plek in binnen de ontwikkeling en de bebouwingsgeschiedenis van het dorp Een.

10

Kerkenpaspoort

Hervormde Evangelisatie ook wel bekend als het Rotondekerkje

Kerkenpaspoort

Adres

Haulerwijksterweg 1, Een

Bouwjaar

1922, gesticht in 1915

Architect

onbekend

Bouwstijl

waterstaatstijl

Oppervlakte

99 m2

Status

MIP-object

Soort eigenaar

kerkgemeenschap

Functie

religieus

De huidige kerk, een zaalkerk met toren, is de tweede kerk op deze locatie, aan de Eener Rotonde. De eerste kerk besloeg de helft van het huidige kerkgebouw en was een verkleinde kopie van de Hervormde Kerk te Jubbega (Friesland). In 1922 is de eerste kerk in Een vergroot en voorzien van een toren met luidklok. De originele klok werd tijdens de Tweede Wereldoorlog naar Duitsland afgevoerd ten behoeve van de oorlogsindustrie. In 1948 is de huidige klok vervaardigd en ingeluid. Het Rotondekerkje is, zoals vele waterstaatstijlkerken, sober opgezet, maar wel opgesierd met versierselen om het gebouw meer uitstraling te geven. De meest opvallende versiering aan de buitenkant van het pand zijn de slanke pilasters die de rondboogvensters inkaderen en ritmiek geven aan de rood bakstenen zijgevels. Een kroonlijst scheidt het dak en de zijgevels. Een uitkragende en enigszins getrapte geveldetaillering siert de zijkanten van voorgevel. Boven de toegang, voorzien van dubbele deuren en een wit gebogen lichtvenster, is een rond oculus raam met maaswerk geplaatst. De toren met spits torentje en zichtbaar klokkenstoel is opgetrokken uit hout, geschilderd in wit en grijs. Het kerkinterieur is eveneens sober opgezet. De zaal wordt bedekt door een houten crèmekleurig plafond met zichtbare spanten en groen geschilderde afdek-/sierlatten.

De muren zijn bedekt met houten lambrisering dat doorloopt tot aan de onderkant van de rondboogvensters. Om de vide onder de toren te bereiken is een luik met uitvouwbare trap in het plafond van het predikantenkamertje geïnstalleerd. Dit kamertje bevindt zich direct rechts naast de toegang. Het interieur is in 2009 grotendeels gerenoveerd. In 2010 is een nieuw digitaal orgel in de zaalkerk geplaatst, tegen de muur van het predikantenkamertje. De kernwaarden van het Rotondekerkje zijn gelegen in de functionele en typologisch zin die het gebouw inneemt binnen de ontwikkeling en de bebouwing van het dorp Een en in de ensemblewaarde met de pastoriewoning; zowel de kerk als de pastoriewoning zijn in bezit van de kerkgemeenschap. De bijbehorende pastoriewoning is gebouwd in 1920 in sobere overgangsstijl.

Perceelsgrens Kerk Overige bebouwing Ingang kerk

68

E

Norg

Kerkgemeenschappenpaspoort

Namen:

Rooms-Katholieke gemeente, later Hervormde Gemeente Norg Gereformeerde Gemeente Norg (niet meer bestaand) Stichting Instandhouding Hervormd Kerkgebouw te Norg

Oprichting:

mogelijk elfde eeuw 1858 2024

72 Norg - dorp in Drenthe 73 St. Margareta kerk / typisch Norg | Historisch Norch 74 https://dominees.nl/search. php?srt=g&id=12401

69

Kerkgemeenschappenpaspoort

Norg is een esdorp in Drenthe, ontstaan in de vroege middeleeuwen. De eerste bewoners vestigden zich op de hoger gelegen zandgronden in het moerassige stroomdalgebied tussen de beken Slokkert, Groote Diep en Oostervoortse Diep. Archeologische opgravingen aan de zuidoostkant van Norg, nabij de Esweg, hebben aangetoond dat er rond 700 na Christus al sprake was van een vaste woonkern met een kleine groep boerderijen. De naam Norg werd in de twaalfde eeuw geschreven als Niurech of Nurch, wat duidt op een Germaanse oorsprong die mogelijk teruggaat tot vóór de Karolingische tijd.72 De oorspronkelijke dorpskern bevond zich bij de huidige brink, waar voornamelijk boerderijen stonden. In de loop der eeuwen groeide Norg uit van een agrarische nederzetting tot een forenzendorp. Rooms-Katholieke, later Hervormde Gemeente Norg Het dorp Norg kent al een kerk sinds de elfde eeuw, hoewel deze toen nog van hout was. De kerk aan de brink die er vandaag de dag nog staat, de Margarethakerk, werd in de dertiende eeuw gesticht. Deze kerk werd gewijd aan Sint-Margaretha en diende de katholieke gemeenschap in Norg tot de Reformatie (1598); hierna werden protestantse erediensten gehouden. Tijdens de Reformatie werd de kerk overgenomen door de hervormde (protestantse) gemeenschap en fungeert sindsdien als het centrale gebedshuis in het dorp.73 Dominee B. J.

Crijte deed als eerste intrede in 1602 vanuit zijn rol als predikant in het dorp.74 In de jaren 1960 verkeerde het kerkgebouw in zeer slechte staat. Rondom de toren was een hek geplaatst om voorbijgangers te beschermen tegen vallende stenen. De situatie was zo dringend dat de kerk snel gerestaureerd moest worden. Er werd geprobeerd via subsidies het benodigde geld bij elkaar te krijgen. Dit lukte uiteindelijk, maar er was één voorwaarde: de kerkelijke gemeente moest zelf ook een flink bedrag bijdragen. In Norg werden verschillende acties georganiseerd om geld in te zamelen. Om dit officieel te maken, werd op 10 juli 1967 de Stichting ter bevordering van de restauratie der Nederlands Hervormde kerk te Norg opgericht. Met onder andere een huis-aanhuis collecte en intekenlijsten werd een aanzienlijk bedrag opgehaald. De dorpsgemeenschap reageerde enthousiast, en samen met subsidie van de gemeente Norg, werd zelfs meer opgehaald dan nodig was. Op 16 december 1971 werd de restauratie afgerond en het kerkgebouw officieel overgedragen. Na de betaling van de eigen bijdrage

De Nederlands Hervormde Kerk op de Brink te Norg. Voor de toren de openbare lagere school.

besloot de stichting het resterende geld opzij te zetten voor toekomstige restauraties. De stichting kreeg een nieuwe naam: “Stichting Instandhouding Hervormd Kerkgebouw in Norg”, welke nog steeds bestaat en zich bekommert om het kerkgebouw.75 Vandaag de dag verleent de stichting af en toe subsidies aan de kerkelijke gemeente, Stichting Margarethakerk Norg (nieuwe beheerstichting), en Het Drentse Landschap voor het behoud van het kerkgebouw. Op 6 november 2024 werd de Margarethakerk officieel overgedragen aan de Stichting Oude Drentse Kerken/Het Drentse Landschap, nadat de plaatselijke kerkgemeente eind 2023 was opgeheven.76 De Hervormde Gemeente Norg heeft ruim 800 jaar bestaan. De Gereformeerde Gemeente Norg77 De Gereformeerde Gemeente te Norg werd op 11 juni 1858 geïnstitueerd, maar had voor lange tijd geen eigen predikant of kerkgebouw. De geloofsbelijdenis vond plaats in huisjes langs de Norgervaart. Door de komst van een colporteur, iemand die van deur tot deur gaat om bijvoorbeeld bijbels te verspreiden, namelijk J. de Braal, die evangelisatiewerk verrichtte, bloeide de geloofsgemeenschap op. J. de Braal kreeg opdracht om één zondag per maand in Norg werkzaam te zijn. In zijn rapportages valt te lezen dat hij door de mensen hartelijk werd verwelkomd. Na De Braal volgden colporteurs Greving (tot 1903) en Hogewind (1904).

Deze laatste was waarschijnlijk maar enkele maanden werkzaam want hij werd in hetzelfde jaar van zijn aanstelling ook ontslagen waarna Greving terugkeerde voor een dag in de week naar Norg. Dit heeft Greving volgehouden tot zijn ontslag in 1911.78 In 1915 werd aan de Norgervaart een gebouw, waarvan de locatie niet te achterhalen valt, gesticht voor het evangelisatiewerk vanwege het gebrek aan ruimte. Hier werden bijvoorbeeld bijbellezingen en zondagsschool gehouden. Door de kleinschaligheid werd de gemeente in 1922 in Norg opgeheven en samengevoegd met de Gereformeerde Kerk te Een, maar het evangelisatiewerk in Norg ging door; er werd veel gewerkt door persoonlijk bezoek, ook aan de bewoners van woonwagens. Hiervoor stond geen dienstdoende predikant te boek in Norg. Tijdens de jaren 1930 was ook een zogeheten knapen- en een meisjesvereniging actief. In 1937 dreigde het evangelisatiegebouw gesloten te worden door de verminderde belangstelling, maar dit is uiteindelijk niet gebeurd. Tijdens de zomermaanden werden vanuit de gemeente in Assen kerkdiensten in Norg gehouden in het gebouw ‘Ons Dorpshuis’, aldus een krantenartikel uit 1962.79 Uit een artikel van het Nederlands Dagblad uit 1973 blijkt dat de Gereformeerde Kerk in Assen heeft geprobeerd om in de zomermaanden kerkdiensten plaats te laten vinden voor de vakantiegangers.

Hier zijn ze helaas niet in geslaagd, in plaats daarvan werden pamfletten met tijden van de kerkdiensten in het VVV gebouw van Norg gelegd, zodat de vakantiegangers in informatie werden voorzien.80 Op 1 januari 1974 werd de gemeenschap samengevoegd tot de Gereformeerde Kerk Een-Norg-Veenhuizen.81

75 stichtnhkerkgebouwnorg.nl/historie. htm 76 Margarethakerk Norg overgedragen aan Het Drentse Landschap. 77 Zie ook de beschrijving van de Gereformeerde gemeenschap onder het dorp Een en Veenhuizen. 78 https://gereformeerdekerken. info/2016/09/24/ de-gereformeerde-evangelisatiearbeid-te-norg-en-omgeving/ 79 Gereformeerd gezinsblad / hoofdred. P. Jongeling » 08 mei 1962 - Art. 36 | Delpher 80 Nederlands dagblad : gereformeerd gezinsblad / hoofdred. P. Jongeling ... [et al.] » 07 maart 1973 - Art. 14 | Delpher 81 https://gereformeerdekerken. info/2016/09/24/ de-gereformeerde-evangelisatiearbeid-te-norg-en-omgeving/

11

Kerkenpaspoort

Margarethakerk

Kerkenpaspoort

Adres

Brink 2, Norg

Bouwjaar

13e eeuw

Architect

onbekend

Bouwstijl

romaans-gotisch

Oppervlakte

339 m2

Status

rijksmonument

Soort eigenaar

Het Drentse Landschap

Functie

nog niet bekend

De huidige kerk van Norg, gewijd aan de Heilige Margaretha, stamt uit de dertiende eeuw. De restauratie van 1969-’71 bracht aan het licht dat het huidige kerkgebouw twee houten voorgangers heeft gehad. Het schip kreeg bij de 1969-’71 restauratie haar romaanse vensters terug; deze waren vervangen door neogotische ramen in de negentiende eeuw. Gevonden vensters werden gereconstrueerd en de dichtgemaakte zuidingang werd opnieuw geopend. De Margarethakerk is gebouwd op een verhoogd kerkhof dat, op haar beurt, is afgezet door origneel een verhoogde kerkmuur, later een verlaagde keermuur. Het schip en de zadeldaktoren zijn gebouwd in romaanse stijl. Het koor heeft romano-gotische stijlkenmerken. Het schip van de Margarethakerk wordt gedekt door een vlak balkenplafond en het koor door een romano-gotisch ribgewelf. Het rondgesloten koor heeft nog de originele vensters. In de noordmuur herinnert een toegangsdeur aan een ooit aangebouwde sacristie. In de zuidmuur is de priesteringang te vinden. De beschilderde ribben van het koorgewelf eindigen in een sluitsteen beschilderd met een duif als zinnebeeld van de Heilige Geest. Het randschrift luidt: Veni Sancte Spiritus + Divi Doni Origo (Kom Heilige Geest, van Goddelijke gave de oorsprong). Deze afbeelding is de oudste (tot nu toe gevonden) schildering in de provincie Drenthe.

In de koorwanden zijn negen nissen te zien, waaronder priesterzetels, een piscina en een sacramentskastje. De zadeldaktoren van de Margarethakerk heeft op halve hoogte en aan drie zijden opvallende witgepleisterde rondboognissen met gekoppelde vensters. De vensters zijn gescheiden door zandstenen zuiltjes. Boven de ingang van de toren is het wapen van Adolf Ripperda (1565-1623), Drost van Drenthe, zichtbaar.

Perceelsgrens Kerk Overige bebouwing Ingang kerk

70

De Magarethakerk heeft een gelaagd interieur. De oudste interieurstukken zijn twee vonten: in de hal staat de kleine doopvont vervaardigd in de twaalfde eeuw uit grauwe zandsteen, en in het koor bevindt zich de grote doopvont gemaakt van Bentheimer zandsteen. De eikenhouten preekstoel en herenbank stammen uit de zeventiende en achttiende eeuw. De panelen van de zeshoekig kuip van de preeksteel laten o.a. de symbolen van geloof, hoop en liefde zien. De Tonckensbank, gemaakt in 1724, biedt plaats aan zestien personen. In de lijst van de kap boven de middelste van de drie Corinthische zuilen is het wapen van het geslacht Lunsingh, verwanten van de familie Tonckens van Westervelde, aangebracht. Het doophek, de lezenaar en kerkbanken werden rond 1800 toegevoegd. Het is bijzonder dat de oorspronkelijke protestantse dispositie, met de preekstoel tegen het midden van de zuidwand, behouden is gebleven. Een middeleeuws doopvont en wijwaterbekken te vinden in de Margarethakerk zijn in bruikleen van het Drents Museum te Assen. Enkele grafzerken, die ooit op het koor en in het schip lagen, liggen nu binnen het doophek. Een kleine rode zandsteen herinnert aan Bernardus Johannes Crijte, de laatste dominee, die van 1598 tot 1619 ook de eerste predikant van Norg was.

De luidklok werd in 1655 gegoten door Wilhelmus Jacobus de Vrij uit Groningen. Het orgel is volgens het opschrift een ‘Geschenk van Marchien Martens te Zuidvelde, ter nagedachtenis van wijlen hare broeders Egbert en Engbert Martens’. Het orgel werd in 1896 gebouwd door F. Leichel en Zn. te Lochem. De kernwaarden van de Margarethakerk zijn gelegen in de gaafheid en gelaagdheid van het kerkgebouw en haar interieur. De Margarethakerk neemt tezamen met de kerkmuur, bovendien een prominente plek in aan de dorpsbrink. Het is een herkenningspunt voor de bewoners en bezoekers van het esdorp Norg.

F

Kerkgemeenschappenpaspoort

Veenhuizen

Kerkgemeenschappenpaspoort

Namen:

Oprichting:

57 201012-rapportage-historisch-groen-veenhuizen-kl.pdf 58 https://rijksmonumenten.nl/ monument/478462/ schoolgebouw-metwoning-schoolmet-de-bijbel/ veenhuizen/

Tijdens het Justitietijdperk Veenhuizen, vanaf circa 1859, liepen gedetineerden tot het jaar 1962, onder begeleiding van gestichtsbewaarders, te voet naar de kerk. Het was een afstand van zo'n drie kilometer vanaf de inrichting Norgerhaven. Vanaf 1962 vond het kerkbezoek per bus plaats. In 1975 kwam hier een einde aan, nadat een bus die onderweg was vanaf gevangenislocatie Norgerhaven werd klemgereden. Drie gedetineerden stapten over in een auto en wisten te ontsnappen.61 Inmiddels bestaat de Rooms-Katholieke gemeente niet meer. De laatste kerkdienst vond plaats op zondag 30 april 2011, nadat er nog maar 25 parochianen elke zondag in de enorme kerk de dienst bijwoonden. Aan het einde van de dienst zijn een aantal voorwerpen overgedragen aan de parochies in Roden en Oosterwolde. De meeste rooms-katholieke Veenhuizenaren kerken tegenwoordig in Roden of Assen. De gemeente heeft 185 jaar in Veenhuizen bestaan.62

Protestantsekerk Rooms-Katholieke Kerk

(niet meer bestaand)

Synagoge

(niet meer bestaand)

Gereformeerde Kerk

(niet meer bestaand)

64 Synagoge (Veenhuizen) - Wikipedia

Links de oude rooms-katholieke kerk met pastorie en rechts de nieuwe Rooms-Katholieke Kerk Veenhuizen. 1903. Bron: DM290007, Drents Archief. De synagoge en joodse gemeente Iets meer dan tien jaar na de komst van de Hervormde en Rooms-Katholieke Kerk Veenhuizen, werd op 23 en 24 augustus 1839 de synagoge ingewijd aan de Hoofdweg. Van deze gebeurtenis is een uitgebreid verslag opgemaakt.63 Dit was naar aanleiding van het besluit van de Israëlitisch armbestuur in Amsterdam om ook joodse bedeelden naar de kolonie Veenhuizen te sturen, waarbij de voorwaarde was gesteld om aandacht te besteden aan de religieuze verplichtingen van de joodse kolonisten. De synagoge is tot 1890 in gebruik geweest, waarna het is verbouwd en in gebruik genomen als het bureau voor de hoofddirectie van de strafinrichtingen. Dit betekende voor de joodse bewoners van de gestichten dat zij werden overgebracht naar Hoorn.64 Na dienstdoen als hoofddirectiegebouw is het inmiddels in bezit van de Stichting Nieuwe Rentmeester en fungeert het als het kantoor voor de Nederlandse natuurbeschermingsorganisatie Natuurmonumenten..

59 Drenthe Veenhuizen – Rooms katholieke kerk - FocusGroningenFocusGroninen 60 https://www. openmonumentendag.nl/monument/ grote-kerk-veenhuizen/

Rechts de Nederlands Hervormde Kerk Veenhuizen, in het midden de vroege Rooms-Katholieke Kerk, en geheel links de pastorie aan de Hoofdweg 112 te Veenhuizen. Bouwjaar 1825. Kopie van een pentekening. 1995-2000. Bron: VG0102002, Drents Archief.

71

Rooms-Katholieke Kerk De Rooms-Katholieke Kerk Veenhuizen werd gesticht in 1823 en de eerste kerk werd gebouwd in 1826. Het gebouw waar toen in gekerkt werd, kennen we als de zogeheten School met de Bijbel aan de Hoofdstraat in Veenhuizen, waar nu de buurtstichting Bij De Buren in gevestigd is. Toen het kerkgebouw na een aantal jaren te klein bleek te zijn, werd tussen 1891-1893 met behulp van verpleegden en gedetineerden op het perceel naast de kerk een nieuw gebedshuis gebouwd die toepasselijk de naam Hiëronymus Aemilianus kreeg; de patroonheilige der wezen. De School met de Bijbel is in 1913 verbouwd tot een hulpcellengebouw. In 1945 gaf het Ministerie van Justitie opdracht om het nog een keer te verbouwen. Ditmaal tot een schoolgebouw met een woning voor de meester.58 Het nieuwe, en grotere, kerkgebouw werd in 1893 in gebruik genomen. De tekening in het gewelf van het koor van de Hiëronymus Aemilianuskerk is een blijk van de verwikkeling van het leven in Veenhuizen. Het koor is namelijk eind jaren 1940 door de Amsterdamse schilder en reclame tekenaar Adolf Gantzert geschilder. Gantzert was voor vijf jaar naar Veenhuizen werd gestuurd omdat hij tijdens de Tweede Wereldoorlog propagandawerken maakte voor de NSB. Hij wist de pastoor te overtuigen van zijn talent en kreeg toestemming om het gewelf van de apsis (priesterkoor) te beschilderen.

De schildering, die tussen 1946 en 1947 werd voltooid, toont Christus, geflankeerd door twee engelen en elf apostelen. Judas was niet meer aanwezig en Paulus was nog niet bekeerd. Opvallend is de aanwezigheid van een twaalfde figuur, uiterst rechts, met een herdersstaf in de hand. Wie zou dit zijn? Jaren later, aan het begin van de eenentwintigste eeuw, werd een mysterie rond de schildering opgelost. Een kleindochter van Gantzert, die het familieverbod om contact met hem te hebben had genegeerd, bezocht Veenhuizen om het werk van haar grootvader te bekijken. Tot haar verbazing herkende ze hem in de figuur met de herdersstaf. Het werd een emotionele ontdekking. De verrassing hield daar niet op. Een excursieleider ontdekte dat één van de engelen aan Christus’ zijde niet zomaar een engel was. Het was Gantzerts vrouw met haar gezicht verwerkt in de schildering. Zo had Gantzert, onopvallend, niet alleen zichzelf maar ook zijn echtgenote vereeuwigd in Rooms-Katholieke Kerk Veenhuizen..59 60

62 https://www. rtvdrenthe.nl/ nieuws/55916/laatste-dienst-in-roomskatholieke-kerk-inveenhuizen 63 Verslag nopens de inwijding der synagoge te Veenhuizen. pdf

Protestantse Gemeente Veenhuizen sinds 2017 zelfstandig

Het dorp Veenhuizen kent een rijke en bijzondere geschiedenis. Het fungeerde als een kolonie van weldadigheid, strafinrichting en justitiedorp vanaf 1822 respectievelijk. Voordat het koloniedorp werd gesticht, bestond het buurtschap Veenhuizen dat in de veertiende eeuw was gesticht. Rond 1390 zou een kapel zijn gebouwd die tijdens de Tachtigjarige Oorlog werd verwoest.57 Veel informatie over deze kapel is helaas niet beschikbaar. Met de komst van de kolonie werden verschillende voorzieningen gebouwd voor de mensen van Veenhuizen, waaronder een aantal gebedshuizen. Ze waren nauw verbonden met het wel en wee van de inrichtingen van de kolonie Veenhuizen; geloof hoorde bij de opvoeding en opleiding van de kolonisten. Zo gingen niet alleen werknemers en later dorpsbewoners naar deze gebouwen, maar ook de armen, wezen, weduwen, bedelaars en, later, de gedetineerden, welke op zondag – hun vrije dag – de diensten bijwoonden. In 1859 nam de Staat der Nederlanden, specifiek het Ministerie van Justitie, de kolonie Veenhuizen over. De verscheidene gebedshuizen en hun gemeenschappen kennen een lange geschiedenis en nemen een belangrijke plek in, in het dorp. Hoewel er op dit moment één kerkelijke gemeente actief is, hebben er in het verleden meerdere religieuze gemeenschappen bestaan, waaronder een protestantse, gereformeerde, rooms-katholieke en joodse gemeenschap.

De nog bestaande gebedshuizen in het dorp herinneren aan hun bestaan.

61 https://www. openmonumentendag.nl/monument/ grote-kerk-veenhuizen/

Voormalige synagoge. 1930-1950. Bron: VG0104028, Drents Archief. Gereformeerde Kerk Veenhuizen De Gereformeerde Kerk te Veenhuizen werd op 16 september 1920 opgericht vanuit de Gereformeerde Kerk te Een. Aanvankelijk kerkte men in een gymnastieklokaal van een strafinrichting, maar op 1 juli 1923 werd een eigen kerkgebouw in gebruik genomen, namelijk het voormalige leprozenhuisje aan de Meidoornlaan in Veenhuizen, welke in 1867 is gebouwd in opdracht van het Ministerie van Justitie.65 In 1934 werd de kerk voor de dienst des Woords gecombineerd met de Gereformeerde Kerk te Een, en in het jaar 1937 werd het kerkgebouw afgestoten. Met zeventien jaar heeft de Gereformeerde Kerk te Veenhuizen relatief kort zelfstandig bestaan. Van 1946 tot 1968 was ds. N. van

De Gereformeerde Kerk te Veenhuizen. 1920-1940. Bron: DM0216031301, Drents Archief.

65 https://rijksmonumenten.nl/ monument/478479/ leprozenhuis-voorm-leprozenhuis/ veenhuizen/

66 De gereformeerde evangelisatiearbeid te Norg en omgeving | Website gewijd aan de landelijke en regionale geschiedenis van de Gereformeerde Kerken in Nederland (GKN) 1834-2004.

Haeringen aan de gecombineerde kerk van Veenhuizen en Een verbonden en diende tevens als geestelijk verzorger van de strafinrichtingen. In 1974 werd de kerk van Veenhuizen volledig samengevoegd met die van Een, waarna de gecombineerde gemeente verder ging onder de naam Gereformeerde Kerk Een-Norg-Veenhuizen.66 Er werd vanaf toen niet meer gekerkt in Veenhuizen. Zie ook het paspoort van Een.

Kerkgemeenschappenpaspoort

Protestantse Kerk Naast de Rooms-Katholieke Kerk Veenhuizen behoort de Protestantse Kerk Veenhuizen ook tot de eerste kerken die in de strafkolonie Veenhuizen werden gesticht. De Protestantse Kerk was bestemd voor de hervormde bewoners van de kolonie van de Maatschappij van Weldadigheid in Veenhuizen. In 1825 werd de Koepelkerk, te vinden aan de Hoofdweg, en een naastgelegen pastoriewoning, nu bekend als het pannenkoekenhuisje, gebouwd. Deze lag aan de andere kant van de Kerklaan van de later gebouwde Rooms-Katholieke Kerk Veenhuizen. Het jaar na de bouw van de Koepelkerk, in 1826, is het voorpaneel van het kansel door gedetineerden gemaakt. De vrouw van generaal Johannes van de Bosch, stichter van de Koloniën van Weldadigheid, legde de eerste steen. Het interieur, waaronder het avondmaalstafel, de kerkbanken, kandelaars en het doopvont, werden door kolonisten gemaakt. Door de jaren heen waren zowel dorpsbewoners, gevangenispersoneel als kolonisten, en later geditineerden, tegelijk in de kerk tijdens de eredienst. De kerkklokken zijn bij een sterke wind te horen in het nabijgelegen Fochteloërveen De protestante gemeente is de enige huidig bestaande in Veenhuizen. Zij is sinds 18 april 2017 een zelfstandige geloofsgemeente. Vanaf 2021 is de Stichting de Nieuwe Rentmeester de eigenaar van de Koepelkerk en het pannenkoekenhuisje.

De Protestantse Gemeente Veenhuizen huurt en maakt gebruik van de kerk, waar ze elke zondag een eredienst houdt. Na de dienst is er de mogelijkheid om gezamenlijk een kopje koffie te drinken. Verder wordt de kerk gebruikt voor verschillende activiteiten zoals trouwerijen, uitvaarten, concerten, zangkoren en kerstmarkten.

De Nederlands Hervormde Kerk aan de Hoofdweg 112, bouwjaar 1825, met de kosterswoning aan de Hoofdweg 110, bouwjaar 1865, te Veenhuizen. 1955-1960. Bron: VG0102004, Drents Archief.

72

12

Kerkenpaspoort

Synagoge, later Hoofdbureau Directie

Kerkenpaspoort

Adres

Hoofdweg 120, Veenhuizen

Bouwjaar

1839, verbouwd in 1900

Architect

onbekend, later W.C. Metzelaar

Bouwstijl

traditionalisme

Oppervlakte

561 m2

Status

rijksmonument

Soort eigenaar

Stichting de Nieuwe Rentmeester Veenhuizen

Functie

kantoor

De synagoge voor Veenhuizen is in 1839 gebouwd in opdracht van de Maatschappij van Weldadigheid. In 1900 is deze verbouwd in opdracht van het Ministerie van Justitie naar ontwerp van W.C. Metzelaar en voorzien van de naam ‘Hoofdkantoor Directie’. Rond 1960 is het gebouw uitgebreid met een houten aanbouw. Het interieur is niet meer oorspronkelijk. De inwijding van de synagoge vond plaats op 23 en 24 augustus 1839. In 1823 realiseerde de Maatschappij van Weldadigheid de kolonie Veenhuizen voor de huisvestiging en heropvoeding van arme gezinnen en wezen. Vanaf 1825 werden er ook bedelaars en landlopers ondergebracht en, in 1875, werd de kolonie omgevormd tot strafinrichting. Alle bewoners werden ingedeeld naar hun geloof. Er waren aparte woon- en slaapzalen voor protestantse, rooms-katholieke en joods kolonisten in de gestichten van Veenhuizen. Elke geloofsgroep had een toezichthouder of opziener van hetzelfde geloof. Kort na de bouw van de gestichten verrezen twee kerken in de kolonie, een Hervormde en Rooms-Katholieke Kerk, in 1825-1827 en 1826. De synagoge volgde dertien jaar later, in 1839. In datzelfde jaar werd de Joodse leraar, Izak Nathan Nieuwied, aangesteld als toezichthouder voor de Veenhuizer Joodse gemeenschap (deze bestond in 1839 uit 35 leden). Vanaf 1890 werden alle joodse bewoners van de gestichten in Veenhuizen overgebracht naar Hoorn.

Zowel de synagoge als de Joodse begraafplaats, gelegen in het noorden van het dorp, raakten in ongebruik. Het pand is een sober, rechthoekig bakstenen gebouw met gewolfd zadeldak dat bedekt is met pannen. In 1900 is het ingrijpend verbouwd om te dienen als Hoofdkantoor Directie van de kolonie Veenhuizen. Het rechtergedeelte van het pand onderscheidt zich door schuiframen die lager zijn dan de schuifvensters in het linker gedeelte van het pand. Deze laatsten zijn voorzien van een gemetselde ontlastingsboog. De voordeur van het pand heeft tevens een rondboog met rondlicht.

Perceelsgrens Kerk Overige bebouwing Ingang kerk

73

De synagoge is typerend voor het verzorgingsbeleid van de Rijkswerkinrichting (in dit geval de kerkelijk verscheidenheid) en als zodanig een essentieel, en wat betreft de oorspronkelijke functionele samenhang, een uniek onderdeel van het UNESCO werelderfgoed component Veenhuizen. Het gebouw is van architectonisch, typologisch en stedenbouwkundig belang. Het gebouw neemt tevens een beeldbepalende en prominente plek in aan de Hoofdweg te Veenhuizen, gelegen naast ‘Klein Soestdijk’, de villa van de hoofddirecteur van de gevangenissen in Veenhuizen gebouwd in 1859.

13

Kerkenpaspoort

Koepelkerk

Kerkenpaspoort

Adres

Hoofdweg 112, Veenhuizen

Bouwjaar

1825

Architect

aannemer Harm Wind

Bouwstijl

waterstaatsstijl

Oppervlakte

313 m2

Status

rijksmonument

Soort eigenaar

Stichting de Nieuwe Rentmeester Veenhuizen

Functie

bijeenkomsten/religieus

De achthoekige Koepelkerk maakt deel uit van de opvoedings- en latere strafkolonie Veenhuizen. Sinds 26 juli 2021 staat Veenhuizen op de UNESCO Werelderfgoedlijst. De Koepelkerk is een absoluut hoogtepunt onder de Nederlandse Waterstaatskerken, specifiek qua interieur. De kerk betreft een zogenaamde centraalbouw en is sober opgezet. De enige versiering aan de bakstenen gevels zijn de gemetselde hoekpilasters, de kroonlijsten en de omlijste entreepartij. De gevels worden gekenmerkt door twee rijen vensters boven elkaar. De vensters zijn beneden vierkant van vorm en boven versierd met een rondboog. De kerk biedt zitplaatsen op de begane grond en op de galerijen. De Koepelkerk is bekroond met een tentdak en open klokkentorentje. Aannemer Harm Wind leverde het ontwerp van de Koepelkerk Veenhuizen, waarvoor de Koepelkerk in Smilde uit 1788 als voorbeeld diende, rond het jaar 1825. De Koepelkerk Veenhuizen werd ingewijd op 25 juni 1826. Rudolphina Wilhelmina, de vrouw van generaal Johannes van den Bosch, de oprichter van de Maatschappij van Weldadigheid, legde de eerste steen van de kerk. In 1818 realiseerde de Maatschappij van Weldadigheid een kolonie in Veenhuizen voor de huisvestiging en heropvoeding van arme gezinnen en wezen. Vanaf 1823 werden er ook bedelaars en landlopers ondergebracht en werd de kolonie omgevormd tot strafinrichting.

De Koepelkerk was, net als de vlakbij gesitueerde RoomsKatholieke Kerk Veenhuizen aan de Kerklaan, behalve voor de inwoners en personeel van de gestichten, ook voor de dorpelingen bedoeld.

Perceelsgrens Kerk Overige bebouwing Ingang kerk

74

Het interieur van het in oorsprong hervormde kerkgebouw stamt voor het grootste deel uit het originele bouwjaar van de kerk. Voor het interieur werden enkele onderdelen, zoals het avondmaalstafel, de kerkbanken, kandelaars en het doopvont, vervaardigd door gedetineerden. De galerijen zijn gevat tussen de hoge zuilen die het plafond dragen. In menig waterstaatskerk komen galerijen voor, bij zowel de protestantse als de katholieke variant. Het bankenplan in Veenhuizen is net als in andere centraalbouwkerken op de kansel gericht. Rondom de preekstoel staan rechte en gebogen banken opgesteld, voorzien van witte beschildering en blauwgrijze accenten. De gedetineerden zaten beneden in de voorste banken, met een bewaker aan beide kopzijden van de bank. De dorpelingen en het gevangenispersoneel zaten in de achterste banken en boven in de galerijen. Uit het originele bouwjaar van de kerk dateren ook de kansel met hoekzuiltjes, de kerkenraadsbanken en de banken op de galerijen. Het door de Fries Jan Adolf Hillebrand (1786-1846) in 1821 gebouwde orgel met verguld snijwerk komt uit de Hervormde Kerk Akkrum en werd in 1856 geplaatst. Achter de banken en onder de galerijen bevindt zich een omgang, afgescheiden van de kerkzaal door een hekwerk met daarop balusterkandelaars.

De waarden van de Koepelkerk zijn gelegen in de gaafheid van het kerkgebouw en de ensemblewaarde van het interieur, alsook in de connectie met het verhaal van de Koloniën van Weldadigheid en de rol die de kerk speelde in de strafkolonie Veenhuizen. De Koepelkerk neemt een prominente plek in aan de Hoofdweg van het dorp en is voorzien van een fraaie laantoegang.

14

Kerkenpaspoort

St. Hiëronymus Aemilianuskerk ook bekend als de Grote Kerk

Kerkenpaspoort

Adres

Kerklaan 6, Veenhuizen

Bouwjaar

1891-1893

Architect

W.C. Metzelaar

Bouwstijl

neogotisch

Oppervlakte

681 m2

Status

rijksmonument

Soort eigenaar

Stichting de Nieuwe Rentmeester Veenhuizen

Functie

bijeenkomsten

De buiten gebruik gestelde Rooms-Katholieke Kerk Veenhuizen, gebouwd naar het ontwerp van W.C. Metzelaar, is vernoemd naar de heilige Hiëronymus Aemilianus, de patroonheilige van wezen. Dit is tweede rooms-katholieke kerk gebouwd in Veenhuizen; de eerste kerk, gebouwd in 1826, stond op de locatie van de School met de Bijbel. De kerk was bedoeld als gestichtskerk voor het personeel en de gedetineerden van de strafinrichting Veenhuizen. De schildering in het absisgewelf (of priesterkoor), dat de hemelvaart van Christus voorstelt, dateert van eind jaren 1940 en is van de hand van de Amsterdamse schilder/tekenaar Adolf Gantzert. Gantzert werd voor vijf jaar naar Veenhuizen gestuurd, omdat hij tijdens de Tweede Wereldoorlog propagandawerken maakte voor de NSB. De Grote Kerk is in april 2011 als kerk buiten gebruik gesteld. De voorganger van de Grote Kerk dateert uit 1826. Deze is nu bekend als de School met de Bijbel. Aan het einde van de negentiende eeuw, bleek de oude Rooms-Katholieke Kerk Veenhuizen te klein voor de katholieke gemeenschap van Veenhuizen. Het orgel uit de oude kerk, gebouwd door T.J. Robson in 1843, verhuisde naar de Grote Kerk rond het jaar 1893 toen deze in gebruik genomen werd. Het orgel bleef in de Grote Kerk tot aan een renovatie in 1965, waarna het spoorloos verdween.

Het is toen vervangen door het uit Chicago Theater te Tilburg overgebrachte bioscooporgel uit 1922.

Perceelsgrens Kerk Overige bebouwing Ingang kerk

75

Het kerkontwerp van Metzelaar is ingetogen en enigszins neogotisch. De uit rood bruine baksteen opgetrokken kerk is een zaalkerk gevormd door acht traveeën met een zevenhoekige apsis, steunberen, een aangebouwde sacristie en een klein dakruiter. De hoofdingang heeft een gotische natuurstenen omlijsting met het opschrift SOLI DEO GLORIA. Links en rechts van de ingang is een steen te vinden met respectievelijk het jaartal 1891 en de initialen WCM (W.C. Metzelaar). De hoofdgevel heeft een met ijzeren kruis bekroonde geveltop en een rond venster met maaswerk. Tegen de noord- en zuidgevel zijn portalen gebouwd en aan de achterkant stond een consistorie. Het schip wordt gedekt door een houten spantconstructie. De zijgevels zijn elk voorzien van zes spitsboogvensters. De eerste en laatste travee zijn blind. De apsis heeft vijf gekleurde glas-in-lood ramen. Midden jaren 1960 is het gebouw gerenoveerd: het liturgisch centrum is gemoderniseerd en de oorspronkelijk hardstenen (spitsboog)vensters met gotiserende traceringen zijn vervangen door betonnen exemplaren met dezelfde vormgeving. In het interieur vallen naast de absisgewelfschildering, de houten spantconstructie, een combinatie van een boogvormige en een driehoekige spant met houtsnijwerk, en het eiken- en grenenhouten meubilair het meeste op.

Het kerkgebouw is van algemeen en cultuurhistorisch belang vanwege de plaats die het gebouw in functionele en typologische zin inneemt binnen de ontwikkeling en bebouwing van de strafinrichting Veenhuizen en het feit dat het gebouw, voor zover bekend, de enige kerk is van de hand van W.C. Metzelaar. Bovendien vormt de kerk een belangrijk, beeldbepalend element aan een van de belangrijkste hoofdassen van Veenhuizen, een gebied met bijzondere bestemming en inrichting.

15

Kerkenpaspoort

School met de Bijbel

Kerkenpaspoort

Adres

Kerklaan 10, Veenhuizen

Bouwjaar

1826

Architect

onbekend

Bouwstijl

Amsterdamse School

Oppervlakte

460 m2

Status

rijksmonument

Soort eigenaar

Stichting de Nieuwe Rentmeester Veenhuizen

Functie

woon/onderwijs, nu woon/buurtactiviteiten

Hoewel nu een school met woning, op deze locatie stond vroeger de eerste Rooms-Katholieke Kerk Veenhuizen. Het huidige gebouw herbergt nog resten van de oude kerk. Op de zolder zijn rudimenten terug te vinden van de oude boogvensters van de kerk. Aan het einde van de negentiende eeuw bleek deze kerk echter te klein voor de gemeenschap, waarna een nieuwe rooms-katholieke kerk, een zaalkerk naar het ontwerp van W.C. Metzelaar, aan de Kerklaan werd gebouwd. Deze werd in 1893 in gebruik genomen. In 1913 werd de oude Rooms-Katholieke Kerk Veenhuizen tijdelijk gebruikt als hulpcellengebouw door het Ministerie van Justitie en vanaf 1928 als School met de Bijbel. Het bestaande pand is uiteindelijk nog uitgebreid met een platte aanbouw die buiten de rijksbescherming valt. De School met de Bijbel wordt genoemd in het boek Koloniekak. Leven in een gevangenisdorp (2012) van Mariët Meester. Haar vader was hoofd van de school. Het koloniedorp Veenhuizen, gesticht in 1818, had een synagoge met begraafplaats (1839), een Hervormde Kerk (1825-1827) en de genoemde Rooms-Katholieke Kerk (1826). Allen centraal geplaatst zodat ze voor de drie gestichten goed te bereiken waren. Voor de komst van de rooms-katholieke kerk in Veenhuizen werden de gelovigen bezocht door de pastoor van Frederiksoord. In 1826 kreeg Veenhuizen haar eigen kerk en pastoor—Arnoldus Johannes Boers uit Deventer.

Katholieken uit Assen kwamen naar de RoomsKatholieke Kerk Veenhuizen omdat er geen aanwezig was in Assen tot 1833. Bezoek aan een van de kerken op zondag was verplicht voor de verpleegden (de ingezetenen in de gestichten) van Veenhuizen. Onder bewaking liepen ze in gelid naar de kerk. Ook ambtenaren en omwonenden maakten gebruik van de kerk. In 1855 werd de statie Veenhuizen door bisschop J. Zwijsen tot parochie verheven.

Perceelsgrens Kerk Overige bebouwing Ingang kerk

76

Vandaag de dag wordt de School met de Bijbel gekenmerkt door Amsterdamse School architectuur. Het is opgetrokken uit baksteen, heeft witgepleisterde muren—met uitzondering van kleine gedeelte van de topgevel van het woonhuis—en wordt gedekt door een pannen belegd zadeldak dat deels geknikt is. Verticale accenten worden versterkt door sober decoratief metselwerk. De goot staat op klossen. Diverse vensters zijn voorzien van een bovenlicht met horizontale roeden. De topgevel bevat een entree met luifel. Het schoolgebouw met woning neemt een prominent plek in aan de Kerklaan en is gesitueerd naast de pastoriewoning (gebouwd in 1908). Het pand staat tegenover het in 2017 geopende Kindcentrum Speel en Leer. Het schoolgebouw met woning is van cultuurhistorisch, architectuurhistorisch en stedenbouwkundig belang. Het is relevant voor de geschiedenis van de Rijkswerkinrichting Veenhuizen en van belang als functioneel onderdeel van het UNESCO werelderfgoed component Veenhuizen.

G Kerkgemeenschappenpaspoort

77

52 https://peize. webnode.nl/historie/ historie-van-peize/ 53 Piet Kodde. Peizer Dorpskerk – Geluiden van vroeger. p. 1-25 54 Piet Kodde. Peizer Dorpskerk – Geluiden van vroeger. p. 30-31.

Kerkgemeenschappenpaspoort

Peize Namen:

Oecumenische Kerk van Peize

Oprichting:

circa 1176

Het dorp Peize (Drent: Paais) is ontstaan in de middeleeuwen, waarschijnlijk rond 1176, als een esdorp in het Drentse landschap. Inmiddels is Peize uitgegroeid van een agrarisch arbeidersdorp, waar net zoals Roden de hopteelt een grote rol speelde, tot een forenzendorp van de stad Groningen.52 Kerk van Peize Peize heeft door alle jaren heen één kerk gekend. Deze is waarschijnlijk voor het eerst neergezet, vrij kort nadat het dorp was gesticht, met de komst van de weg pastoor rond 1190. De bouw van een houten kerk markeerde het begin van een lange traditie van religieuze en sociale samenkomst. Hiermee maakte Peize zich los van het kerspel in Eelde en werd zo zelfstandig. Deze zelfstandigheid zou maar liefst 800 jaar duren, met een korte onderbreking tussen 1811 en 1815, toen de kerkgemeenschappen van Peize en Eelde tijdelijk werden samengevoegd. De pastoor had de belangrijke taak om de sacramenten te bedienen, waaronder de doop, waarvoor een doopvont van Bentheimer zandsteen werd aangeschaft. Dit doopvont, dat nog ouder is dan het huidige kerkgebouw, getuigt van de rijke geschiedenis van de kerk. Zo’n tachtig jaar later na de komst van de toen nog houten kerk, in 1270, besloten de Peizers tot de bouw van een stenen kerk. Deze werd op een hoger gelegen deel in het dorp geplaatst en gebouwd met stenen uit de Cisterciënzer gemeenschap in Aduard.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Noordenveld&id=159ce272-8dce-424c-9554-b57947cc993b