CConstaterende datNoordenveld
Koppel je AI →
Document · PDF

7. Beleidsplan Openbare Verlichting 2021 (003) V2.3 HT RD.docx

Oordeelsvormende vergadering 26 mei 2021, gemeente NoordenveldBij agendapunt: Beleidsplan Openbare Verlichting 2021 – 203014.296 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Veilig, heel en duurzaam

Plaats hier eventueel je eigen foto

Beleidsplan Openbare verlichting 2021-2030

Februari 2021 G.W. Kruize en R.S. Dijkema

Beleidsplan Openbare Verlichting 2021-2030 Inhoudsopgave Voorwoord ...................................................................................................................- 3 1

Inleiding .................................................................................................................- 4 1.1 Aanleiding ......................................................................................................- 4 1.2 Doelstelling ....................................................................................................- 5 1.3 Leeswijzer ......................................................................................................- 5 -

2

Wat moeten wij? ....................................................................................................- 6 2.1 Landelijke beleidskaders .................................................................................- 6 2.2 Regionale beleidskaders ...............................................................................- 13 2.3 Gemeentelijke beleidskaders.........................................................................- 13 -

3

Wat hebben wij?...................................................................................................- 17 Leeftijdsopbouw ......................................................................................................- 17 Areaalopbouw naar type ..........................................................................................- 19 Lichtbron eigenschappen.........................................................................................- 20 Benchmark landelijke/regionale gemeenten .............................................................- 22 -

4

Wat willen wij? .....................................................................................................- 23 4.1 Inleiding........................................................................................................- 23 4.2 Doelen van openbare verlichting ...................................................................- 23 4.3 Ambitie en visie ............................................................................................- 26 4.4 Beleidsregels ................................................................................................- 29 -

5

Hoe gaan wij dat bereiken?..................................................................................- 37 5.1 Vervangingsonderhoud .................................................................................- 37 5.2 Conclusie en aanbevelingen..........................................................................- 43 -

6.

Bijlagen .............................................................................................................- 45 Bijlage I Gebruikte afkortingen.................................................................................- 45 Bijlage 2 Overzicht investeringen.............................................................................- 46 Bijlage 3 Uitgangspunten financiële doorrekening ..........................................................0 Bijlage 4 Toelichting SLEEC energielabel ......................................................................3

-2-

Voorwoord Hier kan eventueel een voorwoord opgenomen worden waarin de wethouder een korte toelichting/inleiding geeft op het onderwerp verlichting binnen de gemeente Noordenveld.

-3-

1 Inleiding Gemeente Noordenveld vindt het belangrijk dat de gemeente een mooie, veilige en groene gemeente is. Het is de verantwoordelijkheid van de gemeente om te zorgen dat de buitenruimte goed verlicht is bij duisternis en zo bijdraagt aan de sociale- en verkeersveiligheid. Naast een goede bijdrage te leveren aan de veiligheid is het ook belangrijk dat de openbare verlichting een rol gaat spelen op het gebied van duurzaamheid. Gemeente Noordenveld is een landelijke en groene gemeente en we koesteren onze flora en fauna. De openbare verlichting kan negatieve effecten hebben op onze flora en fauna. We moeten dan ook een goede afweging maken waar wel en waar niet te verlichten. Een van de uitgangspunten van dit beleidsplan is dan ook 'niet verlichten, tenzij...”. Klimaatverandering en goed omgaan met onze aarde is belangrijk. We streven er dan ook naar om de invloed van onze gemeente op klimaatverandering zo veel mogelijk te beperken. De komst van LED als lichtbron en het dimmen van verlichting biedt mogelijkheden om een aanzienlijke energiebesparing te realiseren ten opzichte van de huidige installatie. Met deze besparing wordt het tevens, vanwege het lage energieverbruik, mogelijk om het aantal avond-branders te verminderen in de gemeente.

Dit betekent dat verlichting in de nachtelijke uren niet meer gedoofd hoeft te worden maar door te dimmen nog een basis lichtniveau kan bieden. Dit met resultaat een betere leefbaarheid zonder concessies te hoeven doen op energieverbruik. In voorliggend beleidsplan zijn op basis van de huidige stand van de techniek en rekening houdend met de landelijke en regionale doelstellingen kaders gecreëerd waarbinnen gemeente Noordenveld licht op maat wil uitvoeren. Het is een document om gestructureerd en onderbouwd keuzes vast te leggen voor een doelgerichte aanpak van de openbare verlichting voor de periode van 2021 t/m 2030. Het beleidsplan eindigt met de beschrijving en doorrekening van het vervangingsonderhoud om invulling te geven aan het beleidsplan. Het vervangingsonderhoud wordt financieel in zowel investering als exploitatie vergeleken en gerelateerd aan de landelijke, regionale en gemeentelijke doelstellingen.

1.1 Aanleiding De aanleiding voor het opstellen van het beleidsplan is dat het voormalige beleidsplan de beleidsperiode van 2011 – 2020 heeft omkaderd en het daarmee tijd is voor nieuw beleid. Gemeente Noordenveld heeft al langere tijd de visie om efficiënt met haar openbare verlichting om te gaan en dit met name de laatste jaren ook concreet doorgevoerd. Het scheppen van vernieuwde kaders op dit vakgebied en het maken van toekomstgerichte keuzes is van belang om de stip aan de horizon te kunnen zetten en de verduurzamingsslag verder vorm te geven. Als gemeente hebben we bewust gewacht tot het juist moment om verduurzaming van openbare verlichting gemeente breed uit te rollen. -4-

De stand van de techniek (o.a. ontwikkeling LED en dimmen) is sinds enkele jaren op een dusdanig punt aangekomen dat er financieel efficiënt kan worden verduurzaamd in de openbare verlichting.

1.2 Doelstelling De gemeente heeft als doel de openbare verlichting dusdanig efficiënt in te richten dat het bijdraagt aan de sociale- en verkeersveiligheid en tevens zorgdraagt voor de juiste beleving in de duistere uren. Dit met in het achterhoofd het verlichten op maat en vanuit de gedachte “Niet verlichten, tenzij…”. Dit houdt concreet in dat het uitgangpunt is om niet te verlichten tenzij de verlichting een onderbouwde toegevoegde waarde heeft. De doelstelling van dit beleidsplan is om een handreiking (door middel van kaders) te bieden hoe met de openbare verlichting in verschillende situaties om te gaan.

1.3 Leeswijzer Om u als lezer structuur te bieden bij het lezen van dit beleidsplan is een onderverdeling gemaakt in zes hoofdstukken. Hoofdstuk 1 staat geheel in het teken van de aanleiding en het doel van dit beleidsplan. Hoofdstuk 2 geeft antwoord op de vraag wat de gemeente moet. Hierin worden de beleidskaders voor openbare verlichting benoemd en beschreven. In hoofdstuk 3 wordt de huidige stand van zaken in Noordenveld ten aanzien van de openbare verlichting uiteengezet. Met al het voorgaande als uitgangspunten is hoofdstuk 4 gebruikt om de uiteindelijke beleidsregels te formuleren. Nu dit helder is, geeft hoofdstuk 5 inzicht in wat er nodig is om het beschreven beleid uit te kunnen voeren. Het financieel kader en het gekozen uitvoeringsscenario geven een visie op benodigdheden om tot invoering van het beleid te kunnen komen. Hoofdstuk 6 bestaat uit diverse bijlagen, die ter ondersteuning van de hoofdstukken 3 tot en met 5 dienen.

-5-

2 Wat moeten wij? Openbare verlichting heeft veel raakvlakken met overige beleidsgebieden. Natuurlijk is er een sterke samenhang met het wegenbeleid, maar bijvoorbeeld ook met duurzaamheid. Verder is niet alleen lokaal beleid relevant, maar ook regionaal en landelijk beleid speelt een rol en zorgt voor kaders. Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de relevante beleidskaders en de wijze waarop die invloed hebben op openbare verlichting binnen onze gemeente en daarmee antwoord op de vraag “Wat moeten wij?”

2.1 Landelijke beleidskaders Verantwoordelijkheid Op basis van het Burgerlijk Wetboek kan onze gemeente verantwoordelijk worden gesteld voor schade welke wordt opgelopen op de openbare weg. Dit wanneer deze weg, inclusief de openbare verlichting, niet voldoet aan de eisen die redelijkerwijs aan de openbare weg in de gegeven omstandigheden mag worden gesteld. Hierbij kan worden teruggegrepen op art. 6:162 BW; schuldaansprakelijkheid en art. 6:174 risicoaansprakelijkheid. Onder dit recht is de schuldverantwoordelijkheid omgezet in een risicoaansprakelijkheid. Dat wil zeggen dat de weggebruiker niet meer de schuld van de wegbeheerder (de gemeente Noordenveld) maar slechts de gevaarlijke toestand van de weg (uitrusting) en het daardoor intreden van het gevaar hoeft aan te tonen. De nieuwe bepaling zal sneller aansprakelijkheid van de gemeente als wegbeheerder met zich meebrengen dan voordien het geval was. Wettelijk is niet vastgelegd aan welke kwaliteit de openbare verlichting moet voldoen, maar justitie hanteert op dit moment als enig houvast de Aanbevelingen voor Openbare Verlichting, uitgegeven door de NSVV. Een wegbeheerder is vrij om af te wijken van de aanbevelingen mits dit is onderbouwd en beleidsmatig is vastgelegd.

Richtlijnen openbare verlichting Door de Nederlandse Stichting voor Verlichtingskunde (NSVV) zijn diverse richtlijnen en aanbevelingen opgesteld over openbare verlichting. Deze richtlijnen en aanbevelingen gelden als vertrekpunt bij de toepassing van verlichting in de openbare ruimte. De NSVV heeft in combinatie met de NEN in januari 2017 de Nederlandse Praktijk Richtlijn (NPR 13201-2017) gepubliceerd en uitgebracht. Deze publicatie dient als vervanging van de NPR 13201-1:2002 en Ontwerp NPR 13201:2016. Tevens vervalt met het uitbrengen van de nieuwe richtlijn de tijdelijke richtlijn genaamd ROVL-2011 welke na uitkomst als standaard richtlijn in Nederland werd gehanteerd.

-6-

De Gemeente Noordenveld hanteert de NPR 13201-2017 als uitgangspunt. In nieuwe situaties (uitbreiding/vervanging) dient hieraan te worden voldaan. Uitzondering is het gemiddelde lichtniveau (horizontaal en verticaal). Gezien het landelijke karakter van de gemeente Noordenveld ligt het huidige lichtniveau hier lager dan het gemiddelde van Nederland. Ook vanuit de gewenste lichtbeleving ligt het niveau lager. Gemeente Noordenveld hanteert met deze reden 70% van het lichtniveau t.o.v. de landelijke richtlijn. In bestaande situaties is dit het streven, waarvan enigszins kan worden afgeweken vanuit economische overweging. Dit omdat vervanging economisch niet haalbaar is en er momenteel geen klachten zijn vanuit inwoners over het huidige lichtniveau.

In 2014 is de Richtlijn voor Actieve Markering gepubliceerd door de NSVV. In deze richtlijn worden op basis van praktijkervaring handvaten geboden voor het toepassen van actieve markering. Deze richtlijn biedt een standaardisatie, waarmee producenten betere producten kunnen ontwikkelen en geeft de weggebruiker een vertrouwd beeld. Deze actieve markering zou een oplossing kunnen bieden in gebieden waar reguliere openbare verlichting ongewenst is. Hierbij is te denken aan bijvoorbeeld natuurgebieden / buitengebied. De Gemeente Noordenveld conformeert zich aan de richtlijn voor actieve markering opgesteld door de NSVV

In 2020 heeft de NSVV de nieuwe “Richtlijn Lichthinder” gepubliceerd. Hierin zijn eerdere richtlijnen over lichthinder samengevoegd, geactualiseerd en aangevuld. Met deze richtlijn wordt beoogd om een stap te zetten richting een evenwicht tussen natuur, mens en techniek. De richtlijn benoemt hierin de volgende toepassingsgebieden:

-7-

De Gemeente Noordenveld conformeert zich aan de richtlijn aan de hand van de waarden, toegekend aan landelijke omgeving (E2). Klachten over lichthinder openbare verlichting worden individueel behandeld in relatie tot deze richtlijn.

Werkgeversverantwoordelijkheid Openbare verlichting is een elektrotechnische installatie en met die reden heb je te maken met zowel de NEN-1010 als de NEN-3140. Waar de ene de veiligheid van de laagspanningsinstallatie beschrijft geeft de ander aan hoe je hier bedrijfsmatig veilig mee om kan gaan. De NEN-1010 “Veiligheidsbepalingen voor laagspanningsinstallaties” is dé norm voor elektrotechnische laagspanningsinstallaties in woningen, gebouwen en infrastructuur. Deze norm heeft betrekking op het veilig aanleggen van nieuwe installaties, maar ook op aanpassingen en bestaande installaties. De NEN-3140 “Bedrijfsvoering van elektrische installaties - Laagspanning” is van toepassing op de bedrijfsvoering van elektrotechnische laagspanningsinstallaties in woningen, gebouwen en infrastructuur. Deze norm beschrijft het veilig werken aan en met deze installaties. Het wordt gezien als juridisch sterkste methode om aantoonbaar te voldoen aan de eisen in het Arbobesluit met betrekking tot veilig werken aan en met de genoemde installaties. De Gemeente Noordenveld heeft niet de beschikking over een eigen OVL netwerk. Deze is in beheer bij Enexis die ook het net voedt vanuit haar voedingskasten. Enexis voert naast beheer ook de regie over de veiligheid van de ondergrondse installatie. De Gemeente is wel verantwoordelijk voor het bovengrondse installatiedeel.

Voor het bovengrondse installatiedeel is de installatieverantwoordelijkheid opgedragen aan Montad.

Wet Natuurbescherming Sinds 1 januari 2017 is de Wet natuurbescherming van kracht. Deze wet vervangt de Natuurbeschermingswet 1998, de Boswet en de Flora- en Faunawet. De Wet natuurbescherming voorziet in de bescherming van planten- en diersoorten en kan daarmee uiteenlopende gevolgen hebben voor de Gemeente Noordenveld. Als aangetoond kan worden dat verlichting verstorend is voor bepaalde soorten kan op basis van deze wet worden besloten dat de lichtbron aangepast of verwijderd zal moeten worden. Naast de Wet natuurbescherming heeft Nederland de Europese Vogel- en Habitatrichtlijn geïmplementeerd in de wetgeving. Deze richtlijn voorziet in de bescherming van leefgebieden van verschillende planten- en diersoorten. De aangewezen Vogel- en Habitatrichtlijngebieden genieten een speciale bescherming; waardoor plannen/projecten met gevolgen voor een dergelijk gebied moeten worden -8-

getoetst aan bepaalde eisen. Verlichting kan negatieve gevolgen hebben voor fauna en toetsing van dit aspect is dan ook noodzakelijk binnen de omschreven richtlijngebieden. Uit wetenschappelijk onderzoek komen sterke bewijzen naar voren dat de openbare verlichting in het buitengebied en natuurgebieden schadelijke gevolgen heeft op flora en fauna populaties (o.a. Molenaar, 2003). Kunstmatige verlichting kan nadelige gevolgen hebben voor de voortplanting, oriëntatie, het biologische ritme, seizoenmigratie, versnippering van leefgebieden en het ongeschikt raken van foerageergebieden voor fauna soorten. Vanuit de ecologie is verlichting in het buitengebied en in natuurgebieden niet wenselijk. Daarnaast dienen ‘groenzones’ binnen de kom ook zoveel mogelijk te worden ontzien op gebied van licht. Een goed lichtontwerp en het bewust wel of niet verlichten kan hiertoe bijdragen. De noodzaak van goede verlichting in de openbare ruimte kan vanuit het oogpunt van verkeers- en sociale veiligheid niet onderschat worden, maar het goed afstemmen van de verlichting op het gebruik en het afschermen richting de natuur kan een belangrijke bijdrage leveren aan natuurbescherming en behoud van biodiversiteit.

Vanuit deze gedachte is het raadzaam om in de natuur- en groenzones in onze gemeente te overwegen om verlichting weg te laten, verlichting aan te passen/vervangen door afgeschermde verlichting, te kiezen voor automatisch dimmende lichtbronnen of voor andere ecologisch verantwoorde mogelijkheden. Gemeente Noordenveld beschikt over Natuur Netwerk Nederland (NNN) gebieden* (Natuurzones) waar terughoudendheid met licht het uitgangspunt is. Uitbreiding van openbare verlichting in deze gebieden is niet gewenst. Tevens dient altijd, conform de Wet Natuurbescherming, de openbare verlichting (binnen en buiten bebouwde kom) niet storend te zijn voor flora en fauna en zal dit conform de wet worden gehandhaafd.

*Figuur 2.1.4-1 NNN gebieden (lichtgroen op kaart) regio gemeente Noordenveld

-9-

Politiekeurmerk Veilig wonen (PKVW) Het Politie Keurmerk Veilig Wonen (PKVW) stelt veiligheidseisen op planologisch en stedenbouwkundig niveau aan openbare ruimte, verlichting, kavels en gebouwen. Het keurmerk is een geheel en wordt alleen afgegeven wanneer op alle niveaus aan de eisen wordt voldaan. Voor de openbare verlichting geldt dat een woongebied bij duisternis helder, niet verblindend en gelijkmatig is verlicht. Uitgangspunt hierbij is, dat mensen personen minimaal op een afstand van vier meter kunnen herkennen. Het keurmerk volgt grotendeels de richtlijnen en aanbevelingen van de NSVV en stelt nadere eisen aan het dimmen van de verlichting. Het toepassen van het keurmerk is een gemeentelijke keuze en vormt geen verplichting. De Gemeente Noordenveld conformeert zich niet aan het Politiekeurmerk Veilig Wonen. Zo is bijvoorbeeld het uitgangspunt dat gemeentelijke achterpaden niet worden verlicht.

SER Energieakkoord In 2013 is door de Sociaal Economische Raad (SER) het energieakkoord gepresenteerd, wat het energie- en klimaatbeleid tot 2030 bevat. Het akkoord is tot stand gekomen en ondertekend door ruim veertig organisaties, waaronder overheidsorganisaties zoals de Rijksoverheid, het Interprovinciaal Overleg (IPO), de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) en de Unie van Waterschappen. In het akkoord zijn afspraken gemaakt op het gebied van energiebesparing, schone technologie en klimaatbeleid. Deze afspraken moeten uiteindelijk leiden tot een betaalbare en schone energievoorziening, werkgelegenheid en kansen voor Nederland in de schone technologiemarkten. Op het gebied van verduurzamen van openbare verlichting (en verkeersregelinstallaties) bevat het energieakkoord een belangrijke ambitie. Hiervoor zijn de volgende doelstellingen geformuleerd: - 20% energiebesparing in 2020 ten opzichte van 2013 - 50% energiebesparing in 2030 ten opzichte van 2013 - 40% van de OVL is voorzien van slim energiemanagement in 2020 - 40% van de OVL is energiezuinig in 2020 Deze doelstellingen gelden voor heel Nederland. Dit komt neer op de openbare verlichting en verkeersregelinstallaties van alle overheden gezamenlijk. Al uitgevoerde besparingsmaatregelen in de periode tot 2013 tellen hierbij ook mee en kunnen gerekend worden tot de derde en vierde doelstelling.

Rijkswaterstaat bewaakt de mate waarin de doelstellingen voor openbare verlichting (OVL) worden gerealiseerd. Gemeente Noordenveld is al geruime tijd bezig met het doorvoeren van besparingen in de openbare verlichting en hecht waarde aan het verder verduurzamen van haar installatie. - 10 -

Het verbruik van de openbare verlichtingsinstallatie bedraagt ca. 35% van het totale verbruik van de gemeentelijke organisatie. De Gemeente Noordenveld conformeert zich aan het SER Energieakkoord en de daaraan gekoppelde doelstellingen voor openbare verlichting.

Milieucriteria voor Maatschappelijk Verantwoord Inkopen Op 30 maart 2017 zijn de milieucriteria voor productgroep openbare verlichting aangaande Maatschappelijk Verantwoord Inkopen (MVI) gewijzigd. De minimumeisen als opgenomen in het milieucriteriadocument gelden als ondergrens. Naast minimumeisen zijn standaard gunningscriteria opgenomen in het document. De standaard gunningcriteria kunnen worden toegepast om de ambitie te verhogen en duurzaamheid verder te bevorderen, in lijn met de doelstelling uit de aanbestedingswet om zoveel mogelijk maatschappelijke waarde te creëren. Elke inkoop en aanbesteding is echter maatwerk. Het opstellen van een aanbestedingsdocument blijft dan ook de verantwoordelijkheid van de inkoper en daarmee ook voor onze gemeente. In het milieucriteriadocument zijn een viertal minimumeisen opgenomen. Deze eisen zijn als volgt: 

ME1. Ledverlichting: In nieuwe situaties en bij vervanging/vernieuwing in bestaande situatie is het toepassen van ledverlichting uitgangspunt;

ME2. Levensduur ledverlichting: o LED systemen die worden toegepast, dienen te voldoen aan L80F10, Tq 25°C bij levensduur ≥80.000 branduren; o De maximale stroom door de LED’s mag niet hoger zijn dan 500mA om de lichtoutput op langere termijn te kunnen waarborgen;

ME3. Dimbare verlichting: o Bij nieuwbouw van OVL-installaties en bij complete vervanging van lampen en armaturen van bestaande OVL-installaties langs verkeerswegen: De OVL-installatie moet dimbaar zijn; o Bij nieuwbouw van OVL-installaties en bij complete vervanging van lampen en armaturen van OVL–installatie, in woon- en verblijfgebieden: De OVL-installatie moet geschikt zijn om gedimd te worden. De inkoper kan hiervan afwijken indien dimbare verlichting vanuit kostenoverwegingen niet wenselijk is;

ME4. Beperking lichthinder: De lichtuitstraling van de OVL-installatie moet vallen binnen de grenswaarden als gesteld in de Richtlijn Lichthinder 2015 van de NSVV.

- 11 -

Aanvullend zijn er in het milieucriteriadocument ook nog gunningscriteria opgenomen. Dit betreffen aanvullingen en zijn geen minimum eisen. De gunningscriteria zijn als volgt: 

GC1. Energiezuinige OVL-Installatie: Naarmate een OVL-installatie energiezuiniger is dan [X], wordt de inschrijving hoger gewaardeerd. Beoordeling vindt plaats op basis van het energieverbruik in de gebruiksfase, uitgedrukt in kWh/jaar;

GC2. Materialen van de OVL-installatie: o Naarmate:  het gewichtspercentage van de OVL-installatie dat afkomstig is uit gerecycleerde of hernieuwbare materialen hoger is, wordt een hogere waardering toegekend; 

de onderdelen van de OVL-installatie gemakkelijker kunnen worden gedemonteerd en eventuele kunststofonderdelen beter kunnen worden gerecycleerd, wordt dit deel van de inschrijving hoger gewaardeerd: o De aansluitingen zijn eenvoudig te vinden, bereikbaar met gangbaar gereedschap en voor zover mogelijk genormaliseerd; o Kunststofonderdelen zwaarder dan 25 gram en met een oppervlak groter dan cm² zijn in overeenstemming met ISO 11469:2016 en ISO 1043 of een gelijkwaardige norm voorzien van een permanent merkteken ter identificatie van het materiaal; o Kunststofonderdelen bestaan uit één polymeer of compatibele polymeren.

De Gemeente Noordenveld conformeert zich aan het Milieucriteriadocument met uitzondering van ME2 punt 2 over de inkoopcriteria aangaande max. 500mA evenals GC2 Materialen van de OVL-installatie. Aanvullend hanteert de Gemeente Noordenveld het gunningscriterium dat materialen demontabel en scheidbaar moeten zijn en alle toe te passen openbare verlichting dient minimaal te voldoen aan energielabel B (SLEEC, zie bijlage) met het streven naar energielabel A. Nederland circulair in 2050 In 2016 is het Rijksbrede programma Nederland Circulair in 2050 ingericht. De overheid werkt hierin samen met het bedrijfsleven, kennisinstituten en natuur- en milieuorganisaties, overheden, vakbonden, financiële instellingen en andere maatschappelijke organisaties om zuiniger en slimmer met grondstoffen om te gaan. Het kabinet heeft drie doelstellingen geformuleerd om de Nederlandse economie zo snel mogelijk circulair te maken: 1. Bestaande productieprocessen maken efficiënter gebruik van grondstoffen, zodat er minder grondstoffen nodig zijn; 2. Wanneer nieuwe grondstoffen nodig zijn, wordt zoveel mogelijk gebruikgemaakt van duurzaam geproduceerde, hernieuwbare (onuitputtelijke) en algemeen beschikbare grondstoffen. Zoals biomassa, dat is grondstof uit planten, bomen - 12 -

en voedselresten. Dit maakt Nederland minder afhankelijk van fossiele bronnen en het is beter voor het milieu; 3. Nieuwe productiemethodes ontwikkelen en nieuwe producten circulair ontwerpen. De Gemeente Noordenveld conformeert zich aan deze doelstellingen en probeert zo goed als mogelijk haar bijdrage te leveren in de keuzes die ze maakt op gebied van openbare verlichting. Hierin worden bijvoorbeeld armaturen toegepast die door modulaire opbouw kansen bieden in het circulair hergebruiken van onderdelen en tevens worden initiatieven als “Circulair Verlicht” (een initiatief van gemeente Assen waar lichtmasten een nieuw leven krijgen) nauwlettend gevolgd en waar mogelijk in bijgedragen.

2.2 Regionale beleidskaders Regionaal verlichtingsoverleg Vanuit het voormalige EGD-gebied vindt er periodiek een regionaal verlichtingsoverleg plaats. Tijdens deze overleggen wordt over actualiteiten op gebied van verlichting gesproken en eventuele regionale keuzes gemaakt. Een regionale keuze/afspraak die recent is gemaakt is het doorvoeren van aangepaste schakelschema’s in de aansturing van de openbare verlichting door Enexis. Hierbij is met Enexis afgesproken om de verlichting een kwartier later in te schakelen en een kwartier eerder uit te schakelen. Deze aanpassing, zonder veiligheidsconsequenties, zorgt voor een aanzienlijke reductie in het jaarlijkse energieverbruik.

2.3 Gemeentelijke beleidskaders Coalitieakkoord Het onderdeel duurzaamheid van het coalitieakkoord heeft natuurlijk directe raakvlakken met het beleidsplan voor de openbare verlichting. De transitie van fossiele brandstoffen naar schone en duurzame energie is hierin belangrijk. Als gevolg hiervan heeft de gemeente haar intentie uitgesproken dat het gebruik van energie, en daarmee de uitstoot van CO2, naar beneden moet. De gemeente wil het goede voorbeeld geven door haar vastgoed energieneutraal te maken. En hierin past natuurlijk het ombouwen van de openbare verlichting naar een zo energiezuinige verlichting. Gezien het feit dat openbare verlichting een groot deel van het gemeentelijke energieverbruik voor haar rekening neemt, liggen hier ook direct de meeste kansen op een gemeentelijke energiereductie. Tot eind 2020 is hierin al een hele grote stap gezet door meer dan de helft van het areaal te vervangen door LED-armaturen. Omgevingsvisie Noordenveld 2030 De Omgevingsvisie Noordenveld 2030 is een strategische visie voor de lange termijn voor de gehele fysieke leefomgeving. In deze visie staat hoe de ideale leefomgeving er volgens - 13 -

ons in 2030 uitziet en hoe we die willen bereiken. De omgevingsvisie vormt de basis voor de plannen binnen de gemeentelijke grenzen. Uiteraard heeft deze stip aan de horizon ook de nodige invloed op de wijze waarop we de openbare verlichting inrichten binnen die grenzen. De strategische visiekaart vanuit deze omgevingsvisie ziet er als volgt uit:

*figuur 2.3.2-1 strategische visiekaart Omgevingsvisie Noordenveld 2030

Deze thema’s hebben als volgt invloed op hoe beleidsmatig met verlichting omgegaan dient te worden: Duurzame gemeente: De ambitie op gebied van duurzaamheid is hoog. De ambitie om in 2030 de duurzaamste gemeente te zijn in Drenthe vraagt om bewustwording en investeren in de toekomst. Op gebied van openbare verlichting vraagt dit om investering in verduurzaming van het areaal. Met meer dan de helft van de openbare verlichting bestaand uit LED-verlichting is hier al een grote stap in gemaakt en dient dit in de komende beleidsperiode verder te worden geconcretiseerd. De gemeente wil hierin een voorbeeld zijn voor haar inwoners en actief op inzetten. Ook inzet op een circulaire economie (hergebruik/voorkomen afvalstromen) valt binnen deze ambitie. Hooggewaardeerde landschappen: Natuur wordt beschermd waar nodig en benut en beleefd waar mogelijk. Biodiversiteit in de bebouwde kom wordt vergroot door ecologisch beheer en inrichting. Het raakvlak met verlichting geeft extra nadruk op het “Niet verlichten, tenzij…” en het verlichting op maat in de bebouwde omgeving. - 14 -

Terughoudendheid met verlichting en het terugdringen van hoeveelheid lichthinder staat voorop en duisternis wordt gezien als een kernwaarde. Hier ligt dan ook de nodige nadruk op wanneer invulling wordt gegeven aan een lichtontwerp. Actieplan verantwoord inkopen 2019-2021 In het actieplan verantwoord inkopen is opgenomen hoe we als gemeente Noordenveld ons inkooptrajecten inrichten en op welke thema’s we de nadruk leggen tijdens inkooptrajecten. Klimaatbewust inkopen: is een thema binnen Maatschappelijk Verantwoord Inkopen. Als kans om in 2040 klimaatneutraal te kunnen zijn als gemeente wordt energiereductie in de openbare verlichting aangegeven. Naast het besparen van energie op het areaal wordt hierin aangegeven ook reductie in de CO2 bij werkzaamheden aangeduid door gebruik te maken van bijvoorbeeld de CO2 prestatieladder als contracteis. Circulair inkopen: circulariteit van materialen zal ook bij de inkoop van openbare verlichting als aandachtspunt gelden. Openbare verlichting zal wellicht dienst kunnen doen als de aangegeven pilot circulair inkopen. Openbare verlichting wordt aangeduid als inkooptraject binnen 2019-2021 waar aandacht wordt besteed aan het versterken van de lokale economie. Bij aanbesteding onder de Europese drempel is het streven zoveel mogelijk gebruik te maken van het lokale c.q. regionale bedrijfsleven.

Bomenbeleidsplan 2013-2032 Noordenveld is een groene gemeente, een kwaliteit die door inwoners en bezoekers wordt gewaardeerd en die moet worden gekoesterd. In het bomenbeleidsplan worden de kaders gesteld om het bomenbestand binnen de gemeente goed te beheren. Het goed beheer en de focus op de kwaliteit van groen binnen de gemeente heeft invloed op het beleid aangaande openbare verlichting. Openbare verlichting kan namelijk hinder ondervinden van bomen als gaat om het lichtbeeld, lichtkwaliteit en afscherming van licht. Daarnaast kan het groen hinder ondervinden van werkzaamheden aan de openbare verlichting als het gaat om het vervangen/leggen van bijvoorbeeld voedingskabels. Een goede afstemming tussen deze vakdisciplines is daarmee van essentieel belang. Goede afstemming in het ontwerp met betrekking tot inrichting van het openbaar groen en de openbare verlichting bespaart kosten en moeite achteraf. Uitgangspunt is om in gebieden met veel groen zo terughoudend mogelijk te zijn met kunstmatig licht. In gevallen waar wel licht gewenst/benodigd is dient licht op maat ontworpen/ingericht te worden. In nieuwe ontwerpen/verlichtingsplannen wordt de inrichting van de ruimte en het aanwezige groen zoveel mogelijk afgestemd in relatie tot de openbare verlichting.

Bestaande conflicten tussen groen en openbare verlichting worden incidenteel per situatie bekeken en naar een passende oplossing gezocht. Gemeentelijk Verkeers- en Vervoersplan (GVVP) 2015-2025 Noordenveld zet de fiets op 1. Het Gemeentelijk Verkeers- en Vervoersplan 2015-2025 zet groot in op het faciliteren van het fietsverkeer. Door in te zetten op goede fietsverbindingen en het veilig fietsen zoveel mogelijk te faciliteren. Ook openbare - 15 -

verlichting kan hieraan bijdragen. Vanuit het GVVP wordt uitgesproken om utilitaire fietspaden gemarkeerd als “fietsroutes plus” extra aandacht te geven om goed te verlichten wanneer verlichting gewenst is. Afweging hierin zal te allen tijde zijn of er voldoende sociale controle aanwezig is op het fietspad en waar het fietspad is gelegen (buitengebied/kernen). Ook op de hoofdfietsroutes binnen de kernen wordt aanvullende aandacht geschonken aan goede openbare verlichting om het fietsen veilig en comfortabel te maken.

- 16 -

3 Wat hebben wij? Om dit beleidsplan in het juiste perspectief te kunnen beschouwen, is het van belang om een beeld te kunnen vormen van de omvang en de karakteristieken van de openbare verlichting in onze gemeente. Met dit beeld wordt antwoord gegeven op de vraag “Wat hebben wij?” Dit hoofdstuk geeft een beeld van de omvang en karakteristieken van het areaal van de openbare verlichting. Omvang areaal openbare verlichting Noordenveld Lichtmasten

Armaturen totaal

Armaturen conventioneel

Armaturen LED

7.108

7.190

3.008

4.182 (58%)

In 2018 (OVL-Monitor Rijkswaterstaat) bedroeg het energieverbruik van de openbare verlichting ca. 869.000 kWh. Dit verbruik komt overeen met het energieverbruik van circa 290 gemiddelde huishoudens.

3.1 Leeftijdsopbouw Op basis van de inventarisatie is er een analyse gemaakt van het door de gemeente beschikbaar gestelde beheerbestand*. In onderstaande tabellen is een overzicht gemaakt van de leeftijden van masten en armaturen en de verschillende lamptypes. De afschrijvingstermijn van lichtmasten is 40 jaar en van armaturen 20 jaar. In scenario 2: Sober, worden deze op 50 en 25 jaar gesteld.

Grafiek 3.1.1-1 - Leeftijdsopbouw areaal masten openbare verlichting gemeente Noordenveld (bron: Moon)

- 17 -

Grafiek 3.1.1-2 - Leeftijdsopbouw areaal armaturen openbare verlichting gemeente Noordenveld (bron: Moon)

De tabel van de masten laat zien dat de laatste 10 jaar ca. 30% van de masten zijn vervangen binnen de gemeente Noordenveld. Gezien de vervangingscyclus is dit percentage hoger dan het gewenst gemiddelde van 25% (o.b.v. 40 jaar levensduur). De komende beleidsperiode van 10 jaar komt een derde deel van het lichtmasten areaal in aanmerking voor vervanging. Het percentage masten ouder dan 40 jaar beslaat nog ca. 7% van het areaal. Bij lichtmasten kan de veiligheid in het geding komen, wanneer deze de leeftijd van 40 jaar bereiken. De masten staan deels in de grond en de kwaliteit van het ondergrondse deel is niet te zien en veelal het kritische punt. Door inwerking van corrosie ter hoogte van het maaiveld gaan de masten uiteindelijk doorrotten en kunnen ze omvallen met alle gevaren van dien. Hoewel in de praktijk blijkt dat de verwachte levensduur enigszins kan worden opgerekt, brengt dit wel risico’s met zich mee. Met het uitvoeren van de vervangingsplannen in 2019 en 2020 is een grote inhaalslag gemaakt met het vervangen van armaturen. De categorie van ouder dan 20 jaar bevat nog maar ca. 10% (7,5% > 25 jaar) van het totaal areaal waar deze 30% besloeg. Verlichtingsarmaturen ouder dan 20 jaar krijgen te maken met andere verouderingsverschijnselen. De lichtkap van oudere armaturen kan vaak dof worden waardoor er minder licht uit het armatuur komt.

Daarnaast heeft ook veroudering van onderdelen, zoals elektronica, lampvoeten en lampen van het armatuur invloed waardoor het armatuur niet meer of slecht kan functioneren. Bij het defect raken van onderdelen bij oudere verlichtingsarmaturen krijgt men te maken met het niet meer leverbaar zijn van de betreffende onderdelen. Vaak zijn oudere typen verlichtingsarmaturen en/of onderdelen daarvan niet meer verkrijgbaar in verband met uitfasering bij de fabrikant. Het door ouderdom defect raken van armaturen resulteert dan uiteindelijk in hogere kosten, meer storingen en langer doorlooptijden van storingen. - 18 -

De gemeente beschikt over ongeveer 7.000 masten en armaturen. De masten zijn allemaal aangesloten op het netwerk van Enexis. Door het aansluiten van de lichtmasten op het net van de netbeheerder hoeft de gemeente geen rekening te houden met vervangingsleeftijden van kabels en/of voedingskasten.

3.2 Areaalopbouw naar type

Grafiek 3.1.2-1: Areaal opbouw naar type lampen (bron: Moon)

De bovenstaande grafiek laat de opbouw van het aantal lampen per type zien, waarbij is te analyseren dat er nog circa 6,5% van het huidige areaal tot overige niet zuinige conventionele lampen behoort. In bijlage I worden de gebruikte afkortingen in de tabel verklaart. Het overgrote deel van het areaal is voorzien van lichtmasten met een PLL lichtbron. De PLL kan worden gezien als de ‘spaarlamp’ voor de openbare verlichting. Met deze reden is het areaal van gemeente Noordenveld al behoorlijk energiezuinig. Dit neemt niet weg dat er aanvullend nog maatregelen genomen kunnen worden voor verdere verduurzaming van het areaal. Hierbij valt bijvoorbeeld te denken aan het vervangen door LED-armaturen in combinatie met het dimmen van een installatie in de nachtelijke uren. De onderverdeling van de lichtmasten in lichtpunthoogte en materiaalsoort wordt in onderstaande tabel weergegeven. Vanwege de grote verschillen in aantallen is voor de weergave gekozen voor een tabel in plaats van een grafiek. Hiermee wordt de informatie duidelijker weergegeven.

- 19 -

Tabel 3.1.2-2: Areaal opbouw naar type lichtmasten (bron: Moon)

Hierin zijn reclame-uitingen, luifelverlichting, ABRI’s, ANWB borden etc. niet opgenomen.

3.3 Lichtbron eigenschappen In de voorgaande paragraaf zijn een aantal lamptypen genoemd, die in onze gemeente zijn te vinden. Al deze typen hebben, zoals te zien in onderstaande tabel, hun eigen specifieke karakters en zijn daardoor niet door elkaar te gebruiken.

- 20 -

TOEPASSING

KARAKTERISTIEK

GEMIDDELDE TECHNISCHE LEVENSDUUR *

SOX

Hoofdwegen

Oranje-geel licht, goede waarneming van objecten, slechte waarneming van kleuren. Wordt wegens zijn afmeting gezien als inefficiënte lichtbron en tevens in 2019 uitgefaseerd.

9.000 branduren (circa 3 jaar)

SON(T)(PLUS)

Hoofdwegen

Geel-oranje licht, goede waarneming van objecten, verminderde waarneming van kleuren

12.000 branduren (circa 4 jaar)

PLC, PLE, PLS, PLL

Alle wegen, woonstraten

Wit licht goede waarneming van objecten, goede waarneming van kleuren

16.000 branduren (circa 4 jaar)

CPO, CDOTT

Hoofdwegen, woonstraten en winkelgebieden

Wit licht goede waarneming van objecten, goede waarneming van kleuren.

16.000 branduren (circa 4 jaar)

LED

Alle wegen, woonstraten en winkelgebieden

Wit licht goede waarneming van objecten, goede waarneming van kleuren

100.000 branduren (circa 25 jaar, o.b.v. L80F10)

TL-(D)(M)(S)

Alle wegen, woonstraten

Wit licht goede waarneming van objecten, goede waarneming van kleuren. Wordt wegens zijn afmeting gezien als inefficiënte lichtbron en tevens deels uitgefaseerd.

16.000 branduren (circa 4 jaar)

LAMPTYPE

Tabel 3.1.3-1 Karakteristieken lichtbronnen *) Het aantal getoonde branduren is een gemiddelde dat de leveranciers opgeven.

- 21 -

3.4 Benchmark landelijke/regionale gemeenten Een benchmark is volgens het woordenboek een vergelijking van kwaliteit en prestaties van een organisatie met die van vergelijkbare andere organisaties. Voor gemeente Noordenveld geldt daarmee welke positie zij heeft ten opzichte van haar buurgemeenten? Het gemiddeld aantal lichtmasten per 100 inwoners in Nederland bedraagt 22 masten. Voor gemeente Noordenveld betreft dit ca. 22 lichtmasten per 100 inwoners en zit daarmee gelijk aan het landelijk gemiddelde. Vanwege het landelijk karakter en de ligging van de gemeente was een hoger gemiddelde verklaarbaar en verwacht resultaat geweest, aangezien een gemeente met een landelijk karakter resulteert in een lage bevolkingsdichtheid en normaliter relatief veel (verlichte) wegen in verhouding tot het aantal inwoners. Het gemiddelde aantal lichtmasten in omliggende gemeenten (gemiddelde van gemeenten Haren, Midden-Groningen, Aa en Hunze, Assen en Tynaarlo) is 26 masten per 100 inwoners. Gemeente Noordenveld zit met ca. 22 masten in de regio dan ook onder het gemiddelde. Het areaal van gemeente Noordenveld heeft een gemiddeld energieverbruik per lichtmast van 112 kWh per jaar. Dit ten opzichte van een gemiddelde in dezelfde omliggende gemeenten van 132 kWh per lichtpunt. Reden is dat in de gemeente Noordenveld het merendeel van de lichtmasten recent voorzien zijn van een LED-armatuur.

Dit in combinatie met een resterend deel dat grotendeels is voorzien van PL-L lichtbronnen (spaarlamp van de openbare verlichting) maakt dat het gemiddeld verbruik per mast aanmerkelijk lager ligt dan het gemiddelde in de regio. Daarnaast hanteert Noordenveld voor slechts 2,8% van het areaal nog een avond/nachtschakeling in de woonstraten. Dit betekent dat in nachtelijke uren de verlichting deels wordt uitgeschakeld (bijv. om en om) wat ten koste gaat van de gelijkmatigheid en de lichtkwaliteit van het licht maar voordelig is voor het totale energieverbruik. Hier is in de 112 kWh geen rekening mee gehouden waardoor het energieverbruik in de benchmark nog iets voordeliger zal uitvallen. Bij vervanging door LED wordt de avond/nachtschakeling echter wel uitgefaseerd waardoor het percentage de komende tijd verder zal afnemen. Ten opzichte van de directe regio kunnen we hieruit concluderen dat het energieverbruik van gemeente Noordenveld al aan de lage kant zit. Dit neemt echter niet weg dat door efficiënt onderhoud/beheer en inzet van nieuwe technieken er nog meer winst valt te behalen met aanvullend de mogelijkheid om de lichtkwaliteit te verbeteren.

- 22 -

4 Wat willen wij? In de voorgaande hoofdstukken is uitgebreid stilgestaan bij wat er in het algemeen verwacht wordt en wat de huidige stand van zaken van de openbare verlichting in onze gemeente is. In dit hoofdstuk zullen we ons gaan richten op hoe we ons beleid vanaf heden gaan profileren. Hierbij komen zowel algemene als specifieke zaken aan bod. Daarmee wordt invulling gegeven aan de vraag “Wat willen wij?”

4.1 Inleiding De functies van openbare verlichting kunnen worden ingedeeld in vier basis thema’s. Deze thema’s zijn achtereenvolgens: verkeersveiligheid, sociale veiligheid, ruimtelijke inrichting/leefbaarheid en duurzaamheid. Deze vier basis thema’s zullen in dit hoofdstuk kort worden besproken om een helder inzicht te creëren in de totale functie van de openbare verlichting. Gemeente Noordenveld heeft haar ambities opgesteld met betrekking tot het klimaatbeleid en de inzet van openbare verlichting. “Niet verlichten, tenzij…” is daarbij een passend uitgangspunt. Onnodig verlichten van openbare wegen kost niet alleen veel geld maar het heeft ook nadelige gevolgen voor het milieu en de natuur.

4.2 Doelen van openbare verlichting Bij het deels implementeren van de Nederlandse Praktijk Richtlijnen voor openbare verlichting (NPR 13201-2017) binnen de gemeente en de uitvoering van beleid is het van belang dat een goed onderbouwde keuze wordt gemaakt voor wat betreft het wel/niet verlichten en de wijze waarop verlicht wordt. Deze integrale afweging maken we op basis van de volgende doelen: 

Verkeersveiligheid;

Sociale veiligheid;

Ruimtelijke inrichting en leefbaarheid;

Duurzaamheid.

Figuur 4.2-1: Schematische weergave doelen openbare verlichting

- 23 -

Verkeersveiligheid Onder verkeersveiligheid wordt een veilige en vlotte afwikkeling van het verkeer verstaan. Op de openbare wegen is zicht de belangrijkste waarnemingsfactor om ons veilig te kunnen verplaatsen. In het donker wordt een groot deel van dit zicht beperkt. Deels wordt dit gecompenseerd door de verlichting van bijvoorbeeld auto’s of fietsers, maar deze verlichting is niet altijd voldoende voor veilig gebruik van de weg. De gebruiker kan niet verder kijken dan zijn eigen lichtstraal. Om ook in het donker te kunnen anticiperen op het overige wegverkeer helpt openbare verlichting bij het vergroten van de verkeersveiligheid. De openbare verlichting is dus van grote invloed op de verkeersveiligheid bij duisternis. De verkeersdeelnemers moeten het verloop van de weg, de aanwezigheid van zijwegen, overige weggebruikers en eventuele obstakels kunnen waarnemen. Zeker in drukke gebieden of ingewikkelde verkeerssituaties draagt openbare verlichting bij aan het veiliger maken van het wegverkeer. Hierbij dient wel opgemerkt te worden dat het vergroten van de zichtbaarheid er ook toe kan leiden dat verkeersdeelnemers meer risico gaan nemen. Openbare verlichting vergroot aan de ene kant de verkeersveiligheid. Aan de andere kant kunnen lichtmasten door de plaats waar ze staan, bij verkeersongevallen een gevaar vormen voor weggebruikers.

Bij het ontwerpen is het belangrijk de plaats en de materiaalkeuze van de lichtmast te bepalen. Een goede wegmarkering hieraan toegevoegd, kan de veiligheid extra ondersteunen. Daar, waar enkel het verloop van de weg zichtbaar dient te zijn of attentiewaarde gecreëerd moet worden, zijn er naast het plaatsen van lichtmasten ook diverse alternatieven mogelijk als reflecterend/lichtgevend baken, reflectoren, actieve en passieve markering. Bij wegen met weinig conflictsituaties kan dit een passende maatregel zijn. Sociale veiligheid Openbare verlichting heeft ook een grote invloed op het veiligheidsgevoel van de gebruikers van de openbare ruimte. Een slecht verlichte omgeving, waarin weinig overzicht is, wordt als onveilig ervaren. Dit terwijl dezelfde omgeving als veilig kan worden ervaren wanneer deze goed is uitgelicht omdat iets of iemand herkenbaar is en een weggebruiker in staat wordt gesteld hier tijdig op te reageren. Openbare verlichting kan dus ook sociale veiligheid bieden. Dit geldt echter niet altijd. Het vergroten van sociale veiligheid door het inzetten van openbare verlichting kan enkel op die plekken waar woningen staan of waar een intensief gebruik van de openbare ruimte plaatsvindt. Zonder deze sociale controle levert het verlichten van een openbare ruimte enkel schijnveiligheid op.

Men kan zich hier veilig voelen door de sfeer die wordt gecreëerd, maar deze veiligheid is niet terecht door het ontbreken van sociale controle vanuit de nabije omgeving. Een fietspad door landelijk

- 24 -

gebied, dat is omgeven door groen, kan overdag als mooi en veilig worden ervaren, maar wordt in het donker als eng en onveilig ervaren. Door dat fietspad te verlichten, zal het als veiliger worden ervaren. Maar biedt deze verlichting ook de beoogde objectieve sociale veiligheid? Het fietspad kan nog zo goed verlicht zijn, maar als er bij nood niemand is om te waarschuwen, is de situatie niet objectief veiliger geworden. Daarom is het belangrijk hiermee rekening te houden tijdens inrichtingsvraagstukken. Gevoel van veiligheid wordt door iedereen anders beleefd. Een mindere veiligheidsbeleving in de avond is vooral sterker bij ouderen die in het donker toch al minder zeker zijn. Mede omdat het gezichtsvermogen sterk terug loopt naarmate de leeftijd toe neemt en het aantal ouderen stijgt, is dit iets waar we steeds meer rekening mee moeten houden. Dit kan met bijvoorbeeld aanpassing van lichtniveau maar ook door lichtkleur en sturing van het licht. Ruimtelijke inrichting en leefbaarheid Het juiste gebruik van verlichting versterkt het karakter van de openbare ruimte. Bijvoorbeeld het plaatsen van klassieke lantaarns draagt bij aan de historische uitstraling van de omgeving en het illumineren van karakteristieke en/of monumentale gebouwen kan de beleving van de openbare ruimte in het donker verbeteren. De kleur van het licht speelt hierbij een grote rol.

Zo levert verlichting met een gele (warme) gloed een gezelligere ruimte op dan wit/blauwe (koude) verlichting. De keuze in toepassingen hiervan kan per situatie bepaald worden. Heldere of witte verlichting kan echter helpen bij het veiliger maken van de omgeving. Door een betere kleurherkenning ontstaat er een betere herkenbaarheid op straat. Een juiste afweging van het te gebruiken licht is dus van groot belang. Winkelcentra vragen daarom meer aandacht en verlichting 'op maat'. Overlast van verlichting zoals de instraling in woningen en het verblinden van weggebruikers moet zoveel als mogelijk worden vermeden. Het juiste, op maat afgestemde gebruik van openbare verlichting levert dus meer comfort op voor de gebruiker en sluit aan op de functie van het te verlichten gebied. Daarnaast wordt de mate van dimmen bepaald aan de hand van het gebied waar de verlichting is gewenst. Een gebied waar weinig sociaal verkeer is, zal vaak verder gedimd worden dan daar, waar veel sociaal verkeer is. Duurzaamheid Openbare verlichting is een belangrijke factor in het totale energieverbruik binnen Nederlandse gemeenten en zo ook in Noordenveld. Het verduurzamen van de openbare verlichting binnen onze gemeente leidt tot een grote stap in de verduurzaming van de gehele gemeente.

Hiermee wordt een besparing op het milieu gerealiseerd door minder CO2-uitstoot en levert het een besparing op in de energiekosten, materiaal en/of onderhoud. Gemiddeld gaat circa 50% van het stroomverbruik binnen een gemeente naar de openbare verlichting. Door te investeren in energiezuinige alternatieven zijn besparingen van al snel 20%-30% op de openbare verlichting realiseerbaar. - 25 -

Maar er wordt aan meer kanten “verdiend”. Allereerst dient vanuit de gedachte “Niet verlichten, tenzij…” te worden afgewogen of verlichten echt nodig is. Kunstmatig licht heeft namelijk een negatieve invloed op de flora en fauna en dient waar mogelijk te worden voorkomen. Mocht dit toch nodig zijn, dan kan door het toepassen van de juiste materialen (masten en armaturen) worden voorkomen, dat er licht wordt uitgestraald in richtingen waar dit ongewenst is. Dit kunnen gevels van woningen en tuinen zijn, maar ook naar natuur- en weidegebieden. Ook horizonvervuiling door uitstraling naar boven is ongewenst. Hier heeft verlichting geen meerwaarde, maar levert het lichtvervuiling op richting de horizon. Een bundeling van al het gecreëerde licht naar beneden levert een effectiever gebruik van licht en daarmee energie; “Licht op maat”. Naast lichtsturing kan er ook nog worden gekeken naar lichtkleur en spectrale verdeling om de mens te dienen en de flora en fauna zo min mogelijk te storen. Ander onderwerp vanuit duurzaamheid is gebruik van grondstoffen. Het gebruik van LED verlichting bijvoorbeeld zorgt ervoor dat we de lamp niet hoeven te vervangen. Gemiddeld dient bij conventionele verlichting de lamp om de 4 à 5 jaar vervangen te worden. Naast een financiële besparing is dit ook een besparing op grondstoffen.

Anderzijds kan ook gekeken worden naar circulair toepassen van materialen. Noordenveld zet al in op modulair opgebouwde armaturen, zodat defecte onderdelen gescheiden en vervangen kunnen worden zonder dat het gehele armatuur vervangen hoeft te worden. Een andere optie is het hergebruik van lichtmaten door deze circulair te herstellen in plaats van om te smelten tot een nieuwe lichtmast. Het beleid voor openbare verlichting kan dus bijdragen aan verlagen van milieudruk, energieverbruik en natuurschade door aandacht te besteden aan de volgende aspecten: 

Lichthinder en lichtvervuiling (stimuleren biodiversiteit/energiebesparing);

Verlichtingsniveau (energiebesparing);

Duisternis;

Effectief gebruik van materialen (innovatieve oplossingen uit de markt).

4.3 Ambitie en visie Gemeente Noordenveld wil haar openbare ruimte veilig en leefbaar inrichten. De openbare verlichting levert daar een belangrijke bijdrage. Gemeente Noordenveld wil met haar openbare verlichting hier op een zo efficiënt en duurzaam mogelijke wijze invulling aan geven. Daarbij de financiële mogelijkheden uiteraard in ogenschouw nemend. Algemene uitgangspunten voor openbare verlichting Openbare verlichting heeft tot doel om bij duisternis (circa 4.200 uur per jaar = 47 % van het jaar) het openbare leven zo goed mogelijk te laten functioneren. Hoewel met openbare verlichting het niveau van het daglicht niet bereikt kan worden, moet de openbare verlichting wel bijdragen aan een veilige woon- en leefomgeving. Een goede kwaliteit van de openbare verlichting is van groot belang om dit doel te bereiken. Het uitgangspunt is “Niet verlichten, tenzij…”. Er wordt gestreefd naar het gebruik van openbare verlichting - 26 -

op het niveau dat deze recht doet aan alle functies die verlichting kan hebben, wanneer de situatie er om vraagt. Noordenveld wil er naar streven dat de openbare verlichting duurzaam en tegen acceptabele kosten bijdraagt aan: 

De verkeersdoorstroming en de verkeersveiligheid

Het gevoel van en tevens objectieve sociale veiligheid

Het creëren van sfeer / gezelligheid / identiteit

Bovenstaande bijdrage wordt binnen onze gemeente nagestreefd met in het achterhoofd dat de openbare verlichting in de bijdrage geen/zo min mogelijk hinder veroorzaakt voor haar omgeving. Hierbij valt te denken aan de natuur, maar ook richting de bewoners van de gemeente. Groot (vervangings-)onderhoud De gemeente heeft in de afgelopen jaren een grote inhaalslag gemaakt op gebied van groot (vervangings-) onderhoud. Aan de leeftijdsopbouw van de installatie is te zien dat het overgrote deel van de installatie de afgelopen jaren is vervangen en er slechts nog een klein percentage ouder is als haar technische levensduur. Op het gebied van armatuurvervangingen hebben we, gezien de snelheid van ontwikkelingen (zowel technisch als financieel) in LED en dimmen, bewust gekozen vervangingen waar technisch mogelijk uit te stellen tot 2019. Vanaf 2019 is bewust gekozen om financieel efficiënt de verduurzaming van het areaal te starten en opgelopen achterstanden zo veel mogelijk weg te werken. De ‘normale’ technische afschrijving van masten ligt op 40 jaar en armaturen op 20 jaar. Gezien de bodemgesteldheid kan ervoor gekozen worden om voor de technische levensduur van masten 50 jaar te hanteren. Tevens is het mogelijk om de technische levensduur van armaturen te verhogen naar 25 jaar (scenario 2: Sober).

Dit heeft echter wel invloed op de lichtverdeling van het armatuur en daarmee het lichtniveau op straat. Tevens resulteert dit in een minimaal risico van hogere uitval en daarmee storingspercentage. Hierbij dienen de masten wel goed gemonitord te worden om onveilige situaties te voorkomen. Het advies is de masten en armaturen aan het einde van de technische levensduur te vervangen en niet verder uit te stellen (scenario 1: Doelmatig of scenario 3: Duurzaam). Daarmee wordt voorkomen dat de technische staat zodanig verslechtert, dat het risico op uitval of schade te groot wordt. Daarnaast geldt bij veel oudere armaturen dat de techniek en materiaalkeuzes verouderd of niet duurzaam zijn en onderdelen niet meer worden geleverd. Voor LED armaturen wordt door fabrikanten de technische levensduur van ± 21 à 23 jaar afgegeven (90 à 100.000 branduren). Duisternis Het beleid voor de openbare verlichting is bij Noordenveld zoals beschreven in paragraaf 1.2 gericht op “Niet verlichten, tenzij…”. Alle verlichting zal daarom goed en doelmatig - 27 -

worden uitgevoerd. Vrij vertaald betekent dit, dat wordt verlicht wanneer dit essentieel is voor één van de drie uitgangspunten als beschreven in 4.3.1. Dit, zodat het openbare leven bij duisternis zo veilig en leefbaar mogelijk wordt uitgevoerd. Daarbij wordt de duisternis daar, waar nodig, zoveel mogelijk gerespecteerd. Techniek Openbare verlichting bevat in tegenstelling tot een aantal jaren geleden steeds meer techniek. Bestond de verlichting uitsluitend uit lichtmasten die ’s-avonds aan en ’s nachts/’s-morgens uitgingen, kunnen we in de tegenwoordige tijd steeds meer. Met de komst van de nieuwe technieken hebben we licht op maat, alleen aan wanneer het moet en verschil in lichtsterkte afhankelijk van de behoefte van de gebruiker. Het is en blijft een uitdaging om met een juiste toepassing van openbare verlichting en de beschikbare technieken te voldoen aan alle vormen van veiligheid voor de openbare ruimte. Hierbij moet de openbare ruimte vervolgens zo optimaal mogelijk worden bediend tegen zo laag mogelijke kosten. Wel biedt dit voor de gemeente Noordenveld specifieke kansen. Waar in de huidige verlichting nagenoeg alle openbare verlichting is geschakeld op de nachtschakeling, zijn hier vanaf heden betere alternatieven voor mogelijk door in de nachtelijke uren de verlichting terug te dimmen.

Met de huidige technieken is het mogelijk om de verlichting in de nachtelijke uren te dimmen in plaats van (deels) uit te schakelen dan wel de gehele openbare verlichting in de nachtelijke uren te laten branden. Hierdoor is het mogelijk om zowel energiebesparing te realiseren alsook te voorzien in de behoefte tot oriënteren van die kleine groep weggebruikers tijdens nachtelijke uren door het handhaven van een gelijkmatige lichtverdeling. Doel is dan ook om gefaseerd de avond/nacht-schakelingen te vervangen door een nachtschakeling in combinatie met een dimbare installatie. Toegankelijkheid en inclusiviteit Openbare verlichting maakt een deel van de openbare ruimte toegankelijk in de avonduren voor de inwoners van gemeente Noordenveld. Waar openbare verlichting in de basis een positieve bijdrage zal leveren aan deze toegankelijkheid maakt de komst van LED-verlichting in de openbare verlichting het voor een deel van de samenleving minder toegankelijk. De helderheid van deze puntlichtbron kan resulteren in verblinding in de algemene zin en voor ouderen en slechtzienden in het bijzonder. Armaturen met een directe LED-lichtbron kunnen als prikkelend en soms verblindend worden ervaren waardoor met name ouderen en slechtzienden de openbare ruimte in plaats van beter minder goed kunnen waarnemen.

De mate van verblinding is in de huidige richtlijnen nog niet gekwantificeerd en toetsbaar. Hier wordt momenteel door diverse partijen, waaronder het OVLNL.nl (branchevereniging openbare verlichting), onderzoek naar gedaan. Wel weten we al dat met name de hoogte van de piekluminantie i.c.m. de afmeting van de - 28 -

lichtbron kunnen resulteren in verhoogde lichthinder. De lopende onderzoeken en uitkomsten worden door Noordenveld nauwlettend in de gaten gehouden en waar nodig/mogelijk worden deze uitkomsten meegewogen in de keuze van armaturen.

4.4 Beleidsregels 4.4.1 Generieke beleidsregels Verlichtingssterkte en gelijkmatigheid van de verlichting In 2017 is de door de Nederlandse Stichting voor Verlichtingskunde (NSVV) opgestelde Nederlandse Praktijk Richtlijn (NPR-13201:2017) van kracht geworden. De NPR vervangt de aanbeveling Richtlijn voor openbare verlichting (ROVL 2011). Evenals in de ROVL is ook in de NPR o.a. vastgelegd wat het gewenste verlichtingsniveau en de gelijkmatigheid is voor verschillende scenario’s. In nieuwe situaties (uitbreiding/herpositionering) dient in de basis te worden voldaan aan de NPR-13201:2017. Te hanteren afwijkingen zijn het lichtniveau verticaal en horizontaal. Vanwege het landelijk karakter van de gemeente Noordenveld en de weinige omgevingsluminantie houden we hier 70% van het lichtniveau zowel horizontaal als in luminantie aan. Benchmark: Deze afwijking t.o.v. de NPR-13201:2017 staat in verhouding tot naburige gemeenten. Zo houdt de gemeente Midden-Drenthe ook 70% aan als uitgangspunt, gemeente Assen 75% en gemeente Tynaarlo ca. 70% in woongebieden. Gezien het stedelijk karakter van de gemeente Assen staat deze lichte verhoging van 5% t.o.v. gemeente Noordenveld goed in verhouding. De gehanteerde lichtniveaus worden in naburige gemeenten ervaren als voldoende en prettig. Voor verticale verlichtingssterkte (in relatie tot verticale zichtbaarheid van o.a.

gezichtsherkenning) is onderscheid gemaakt in verschillende gebieden. Bij buitengebied wordt geen rekening gehouden met E-verticaal. In standaard (woon)straten hanteren we de C-klasse en in centrumgebieden de B-klasse aangezien in de centrumzone een hogere mate van gezichtsherkenning is gewenst. In bestaande situatie (1 op 1 vervanging) kan eventueel worden afgeweken vanuit economische overweging en met reden dat er geen klachten zijn vanuit inwoners over het huidige lichtniveau.

- 29 -

Politiekeurmerk veilig wonen Noordenveld conformeert zich niet aan het politiekeurmerk veilig wonen. Achterpaden worden in nieuwe situaties vanuit onze gemeente niet verlicht. Beleidsregels aangaande verlichtingssterkte en gelijkmatigheid • De verlichtingssterkte(horizontaal/verticaal)/luminantie voldoet aan min. 70% van de NPR 13201:2017; • De gelijkmatigheid voldoet aan de NPR 13201:2017 (Avond/nacht-schakelingen uitgezonderd); • Klasse B (Ev ≥0,35 lux) is de streefwaarde verticale verlichtingssterkte in nieuwe situaties in centrumzones; • Klasse C (Ev ≥ 0,21 lux) is de streefwaarde verticale verlichtingssterkte in nieuwe situaties in (woon)straten; • Bij bestaande verlichting kan worden afgeweken (vanuit economisch oogpunt); • Achterpaden worden in nieuwe situaties niet verlicht.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Noordenveld&id=cd8d26d3-b031-4224-b63a-d33fe3ae5c39