CConstaterende datNoordenveld
Koppel je AI →
Document · PDF

5. Bijlage behorende bij zienswijze 2

Oordeelsvormende vergadering 18 oktober 2023, gemeente NoordenveldBij agendapunt: Bestemmingsplan Hoek Kanaalstraat Wilhelminastraat Roden15.101 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Programma mooi nederland

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening

Eemshaven, Groningen Foto: Jarno Kraayvanger

Inhoudsopgave 1 Het belang van ruimtelijke kwaliteit

9

2 Doel van het programma Mooi Nederland

13

3 Wat gaan we doen?

17

4 Monitoring van de doelen

30

5 Mijlpalenplanning

33

6 Toelichting thema’s handelings­perspectieven op gebiedsniveau 

35

3

4 | M inisterie Beeld: Iris van der Broek van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Voorwoord Ruimtelijke ordening is onze nationale trots. We zijn een land van ingenieurs en planners met een eeuwenoud geloof in de maakbaarheid van het land. Dit zie je terug als je door Nederland rijdt. Van het Groene Hart in de Randstad tot aan de bufferzones tussen de grote steden en van groeikernen tot Vinex-wijken. Met weg- en waterbouwwerken en architectuur van wereldfaam. Al met al heeft ruimtelijke ordening een belangrijke bijdrage geleverd aan het uiterlijk van Nederland. Anno 2022 staat ons land staat voor grote uitdagingen. We willen voldoende duurzame en betaalbare woningen, klimaatbestendige landschappen, meer biodiversiteit en natuurherstel. Ook maken we aankomende jaren de omslag naar kringlooplandbouw en stappen we over op schone energie­ voorziening. Daarbij moeten we ons cultureel erfgoed beschermen en oog houden voor het behouden van onze identiteit. We moeten en willen heel veel op een klein oppervlak. De wensen, doelen en claims zijn haast oneindig, maar het land wordt niet groter. Dat vergt keuzes, slimme combinaties en innovaties. Maar ook om sturing en regie vanuit het Rijk om de beschikbare ruimte eerlijk te verdelen. Daarom herstellen we onze traditie van ruimtelijke ordening in ere. Dat biedt kansen om te doen waar we zo goed in zijn.

Samen met provincies en gemeenten, met betrokken partijen en met iedereen in de samenleving die mee wil denken en doen. We halen kennis en inspiratie op die bijdraagt aan alle fases van de ruimtelijke ontwikkeling: verkenningen, planvorming en inpassing. Door middel van ontwerpend onderzoek verenigen we alle belangen aan de voorkant. In dit programma staat verbeelding, proberen en doorpakken centraal. Uiteindelijk moeten we gezamenlijk komen tot een mooi en toekomstbestendig Nederland. Een land dat we met trots na kunnen laten aan de generaties na ons. Zodat er in 2050 ook betaalbare woningen zijn voor onze (klein)kinderen in een land met een goed draaiende, innovatieve economie. In een mooi, groen en gezond land. Dit is een grote verantwoordelijkheid en daarmee ook een hele operatie. Het vergt langdurige inzet en een lange adem. Maar we hebben het eerder gedaan. Met hernieuwde energie, creativiteit en inzet doen we het weer.

Hugo de Jonge Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

5

Management­ samenvatting De druk op de ruimte in Nederland is groot. De komende jaren is ruimte nodig voor onder andere de bouw van 1 miljoen nieuwe woningen, de energietransitie, de natuur, distributie- en datacenters en infrastructuur. Het is niet eenvoudig om dat allemaal te laten passen in Nederland. We moeten kiezen, slim clusteren, stapelen en creatief met onze ruimte omgaan. Daarin moet weer ‘geluisterd’ worden naar wat de bodem en het water ‘te vertellen hebben’ en worden afgestemd op de staat en kwaliteit van de ondergrond en de natuurlijke dynamiek van het water. Om de schaarse ruimte eerlijk te verdelen en de kwaliteit van de leefomgeving te behouden of te verbeteren gaat het Rijk hierop stevigere regie voeren, waarbij water en bodem sturend wordt bij ruimtelijke planvorming. We gaan onze traditie op het gebied van nationale ruimtelijke ordening weer in ere herstellen. De Nationale Omgevingsvisie wordt aangescherpt en er komt een uitvoeringsplan om de uitvoering ervan te versnellen. De minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening heeft hierin de regiefunctie. Op 17 mei jl. heeft het kabinet de plannen bekend gemaakt in een brief aan de Eerste en Tweede Kamer. Het samenbrengen van de opgaven in beleid en uitvoering loopt via de programma’s NOVEX en Mooi Nederland en de aanscherping van de NOVI.

Goed rentmeesterschap staat hierbij voorop: de balans bewaren tussen het slim omgaan met ruimtevragers en de kwaliteit van onze leefomgeving. Zodat onze kinderen en kleinkinderen ook nog kunnen genieten van een mooi, groen, gezond en leefbaar Nederland, maar ook hun boterham kunnen verdienen en nog een betaalbare woning kunnen vinden. Het programma NOVEX en het programma Mooi Nederland leiden samen met de andere nationale programma’s tot de actualisatie en aanscherping van de Nationale Omgevingsvisie (NOVI): een samenhangende visie op de leefomgeving. Het programmaplan NOVEX geeft regie aan het leggen van de ruimtelijke puzzel met provincies, gemeenten en waterschappen. Het zorgt voor samenhang in het ruimtelijke beleid, verbindt de ruim 20 nationale programma’s en het versnelt de uitvoering door te sturen op heldere voorwaarden en concrete uitvoeringsafspraken.

Programma Mooi Nederland Met het programma Mooi Nederland dat nu voor u ligt, stellen we de belevingswaarde, gebruikswaarde én toekomstwaarde centraal bij het ordenen van de ruimte. We ontwikkelen concrete toekomst- en handelingsperspectieven om Nederland mooi, functioneel, robuust en duurzaam te houden. Dat doen we langs twee actielijnen. Actielijn 1: Wenkende toekomstperspectieven voor Nederland In deze actielijn ontsluiten we ambitie, inspiratie en enthousiasme om ruimtelijke kwaliteit centraal te stellen bij de inrichting van ons land. We brengen de samenhang tussen opgaven in kaart en laten zien welke impact keuzes in de ene opgave hebben op de andere opgave. Hiermee leveren we input aan samenhang tussen keuzes die in de nationale programma’s worden gemaakt. We gaan hierover de dialoog aan om zo te komen tot een gedeeld beeld van nationale uitdagingen en uitdagingen bij de inrichting van een gebied en de kansen en bedreigingen die daardoor ontstaan.

6 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

We brengen reeds ontwikkelde denkrichtingen, scenario’s voor de toekomst, onderzoeken en goede voorbeelden samen. We benutten hiervoor de verschillende lopende initiatieven van partners zoals het Kadaster, College van Rijksadviseurs, Futurama, VNO-NCW, Erfgoeddeal, de Wageningen Universiteit, de Universiteit Utrecht, ondernemers zoals architecten en ontwikkelaars, het Planbureau van de Leefomgeving en betrekken ook bredere inzichten rondom de scenario’s voor bevolkingsgroei en maatschappelijke ontwikkeling. Met ontwerpend onderzoek maken we deze verschillende inzichten vervolgens hanteerbaar in een aantal toekomstperspectieven. En laten we zien hoe je stappen tussen nu en de verre toekomst kan zetten. Actielijn 2: Handelingsperspectieven op gebiedsniveau In de tweede actielijn ontwikkelen we concrete inrichtingsoplossingen voor complexe thema’s die op gebiedsniveau vaak spelen. Hoe kun je bijvoorbeeld de biodiversiteit versterken en combineren met de transitie van de landbouw, recreatie en kleinschalige vormen van wonen en economische activiteit? En hoe kun je grootschalige bedrijfsvestigingen en energieinfrastructuur op laten gaan en combineren met andere opgaven? Of hoe verbeter je de leefomgevingskwaliteit en toekomst van naoorlogse wijken? Middels ontwerpend onderzoek laten we zien hoe je opgaven in elkaar past en combineert zonder dat je inboet op ruimtelijke kwaliteit.

En zelfs ruimtelijke kwaliteit kunt toevoegen aan een gebied. Dit doen we in nauwe samenwerking met de partijen die hiervoor aan de lat staan en kennis en expertise hebben. De drie perspectieven uit de Ruimtelijke Ordeningsbrief van 17 mei jl. zijn de basis: perspectief voor landbouw en natuur, ordenende netwerken voor energie en (circulaire) economie, en leefbare steden en regio’s. Per perspectief hebben we drie thema’s geselecteerd. Uiteindelijk liggen er oktober 2023 dan 9 sets van ontwerp- en inrichtingsprincipes die andere gebieden kunnen gebruiken. Vervolgens inventariseren we de instrumenten die nodig zijn om de plannen daadwerkelijk uit te kunnen voeren, zoals aanpassing van wet- en regelgeving, handreikingen, bestuurlijke afspraken en financiële arrangementen. We zorgen voor het breed delen van de ontwikkelde oplossingen en instrumenten. Dit voedt de nationale programma’s - waarmee wordt samengewerkt - en de aanscherping van de Nationale Omgevingsvisie. Op die manier borgen we de doorwerking van de resultaten.

Perspectief voor landbouw en natuur

a. Natuur en landbouw verweven

b. Iconisch landelijk gebied

c. Bouwen met de boer

Ordenende netwerken voor energie en (circulaire) economie

a. Clusters van grootschalige bedrijfsvestigingen

b. Energienetwerken

c. Circulaire werklocaties in steden

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

7

Leefbare steden en regio’s

a. Groen en gezond leven in de stad

Beeld: Marc Blommaert

8 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

b. Woonwijken van de toekomst

c. Hoogstedelijke knooppunten

1 Het belang van ruimtelijke kwaliteit Voor de grote maatschappelijke opgaven in Nederland is veel ruimte nodig is. Het bouwen van nieuwe woningen, het verbeteren van de energievoorzieningen, de transitie naar duurzame mobiliteit, het beheren van de natuur, het behouden van onze voedselvoorziening, de transitie naar kringlooplandbouw en een circulaire economie, het tegengaan van sociale ongelijkheid, het bestrijden van de biodiversiteitscrisis, het vergroten van economische bedrijvigheid, maar ook het beheren van het water en de bodem. Om dat allemaal te laten passen in Nederland hebben we een moeilijke ruimtelijke ‘puzzel’ te leggen in een zich steeds ontwikkelend landschap. De aanpak van deze opgaven heeft hoe dan ook consequenties voor de manier waarop we onze landschappen, steden en dorpen beleven, inrichten en gebruiken. We moeten kiezen, slim clusteren, stapelen en creatief met onze ruimte omgaan. Maar inpassen alleen is niet genoeg. We willen ook dat Nederland een prachtig land blijft om in te leven. Inwoners van Nederland hechten veel waarde aan de landschappen, levendige steden, architectuur, cultureel erfgoed en een gezonde, schone en veilige woon- en leefomgeving. Aantrekkelijke steden en landschappen zijn ook belangrijk voor onze identiteit, voor het vestigingsklimaat en voor het draagvlak voor veranderingen.

Een goede ruimtelijke ordening kan alleen als we aandacht hebben voor ruimtelijke kwaliteit. Ruimtelijke kwaliteit is een breed begrip. Het draait om ‘goed’: mooi, functioneel en toekomstbestendig. Gebaseerd op het werk van de Romeinse architect Vitruvius formuleren we ruimtelijke kwaliteit als een samenhangend geheel waarbij belevingswaarde, gebruikswaarde en toekomstwaarde in balans zijn. De omgeving moet divers en mooi zijn, met herkenbare identiteit en aangenaam om te ervaren (belevingswaarde). Het is het ook belangrijk dat er functionele samenhang is (gebruikswaarde) en dat de ruimte duurzaam, aanpasbaar en beheersbaar is ingericht (toekomstwaarde) zodat deze doorgegeven kan worden aan toekomstige generaties.1 RRuimtelijke kwaliteit kunnen we concreet maken in gebieden en projecten, door vanuit de drie waarden te werken aan economische, sociale, ecologische en culturele (erfgoed) aspecten. In onderstaand kader voor ruimtelijke kwaliteit is dit geoperationaliseerd naar verschillende criteria die daarbij van belang kunnen zijn. Gebruikswaarde Ruimtelijke kwaliteit ontstaat daar waar we de verschillende aspecten goed en met draagvlak kunnen verbinden en deze aansluiten op de belevingswereld van de mensen in de gebieden. Die afweging vergt maatwerk, afhankelijk van Ruimtelijke maatschappelijke wensen en opgaven, tijd, plaats, kwaliteit schaalniveau, thematiek en actoren.

In het maken van die afweging bieden de NOVIafwegingsprincipes (meervoudig ruimtegebruik, Toekomstwaarde Belevingswaarde kenmerken en identiteit van het gebied centraal, voorkomen van afwenteling) belangrijke Figuur 1: Definitie Ruimtelijke kwaliteit handvatten. 1

I n het programma Mooi Nederland staat de kwaliteit van de fysieke leefomgeving centraal. Om dit aan te duiden hanteren we in lijn met het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) de begripen ruimtelijke kwaliteit en omgevingskwaliteit, waarbij we uitgaan van een samenhangende aanpak waarin ervoor gezorgd wordt dat alle relevante belangen van begin af aan worden meegenomen in het beleids- en besluitvormingsproces.

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

9

De insteek is dat dit het aanpakken van de grote opgaven niet onevenredig mag verzwaren of vertragen. De inzet op ruimtelijk kwaliteit sluit aan op de Verklaring van Davos2 naar een kwalitatief hoogstaande Baukultur voor Europa en het programma New European Bauhaus3 van de EU. Dit programma verbindt de Europese Green Deal met ons dagelijks leven en dagelijkse leefomgeving. Het roept om samen te bouwen aan een duurzame, aantrekkelijke en inclusieve toekomst voor onze sociale en fysieke leefomgeving. In Mooi Nederland maken we gebruik van de opbrengsten van het programma New European Bauhaus. Kader voor ruimtelijke kwaliteit

Economisch belang

Sociaal belang

Ecologische belang

Cultureel belang

Gebruikswaarde

Efficiënt gebruik ruimte Nabijheid Bereikbaarheid Veiligheid Meervoudig gebruik Complementariteit

Toegankelijkheid Keuzemogelijkheid Veiligheid Verdeling/spreiding

Gezond Schoon Veilig Geen afwenteling (ruimtes)

Diversiteit Educatieve waarde Ontmoeting

Belevingswaarde

Uitstraling Imago Aantrekkelijkheid

Veiligheidsgevoel Verbondenheid Gelijkwaardigheid

Rust en ruimte Schoonheid Duisternis

Herkenbaarheid Eigenheid Afwisseling en contrast Vrije horizon

Toekomstwaarde

Flexibiliteit Adaptiviteit Robuustheid Innovatie

Draagvlak nu/straks Gezondheid/vitaliteit Gedeelde verantwoor­­delijkheid

Geen afwenteling (tijd) Ecologische voorraden Kringlopen Duurzame structuur

Continuïteit Vernieuwing Doorgeven aan volgende generaties

Voortbouwen op een rijke traditie van ruimtelijke ordening in Nederland ‘Omdat elke vierkante meter in Nederland op zijn minst één keer op de schop is genomen, mogen we zeggen dat de Nederlanders hun land zelf gemaakt hebben en goed gemaakt hebben’. Bron: Canon van de Ruimtelijke Ordening In de unieke opbouw en kwaliteit van ons land zien we de vier aspecten in de traditie van de Nederlandse ruimtelijke ordening terug. Het begon met de strijd tegen het water in de mondingen van de rivieren Rijn, Maas, Eems en Schelde. In deze vruchtbare delta werd stap voor stap nieuw land gewonnen en in gebruik genomen. Elders werden zand- en lössgebieden ontgonnen. Daarna volgden de stedenbouw en de ontwikkeling van een productieve landbouw en een schakering van karaktervolle en wereldwijd unieke landschappen. Vervolgens ontwikkelden we havens en infrastructuur en ontstond een land met middelgrote steden die goed met elkaar verbonden zijn en waar het landschap altijd nabij is. Ruimtelijke ordeningsbeleid zorgde vooral na de oorlog voor een samenhangende ontwikkeling op basis van een sterke stedelijke groei en een toename van economische activiteit. Beleidsmakers hebben vanuit deze rijke traditie al decennialang aandacht voor ruimtelijke kwaliteit.

Met resultaat: op veel plekken in het land zien we mooie, sprekende voorbeelden van veranderingen in de fysieke leefomgeving en investeringen waarmee de ruimtelijke kwaliteit is versterkt. Iconische voorbeelden zijn het sleutelproject Rotterdam Centraal Station, revitalisering van het werelderfgoed Hollandse Waterlinie, Ruimte voor de Waal in Nijmegen en de integrale gebiedsaanpak rondom de A2 bij Maastricht4.

2

 e Verklaring is een oproep om omgevingskwaliteit te bevorderen en is op 22 januari 2018 door alle Europese D ministers van Cultuur is ondertekend

3

New European Bauhaus: beautiful, sustainable, together. (europa.eu)

10 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Iconische voorbeelden zijn het sleutelproject Rotterdam Centraal Station, revitalisering van het werelderfgoed Hollandse Waterlinie, Ruimte voor de Waal in Nijmegen en de integrale gebiedsaanpak rondom de A2 bij Maastricht.

Verschillende vraagstukken om beter te kunnen ontwikkelen met ruimtelijke kwaliteit Tegelijkertijd zien we ook dat ontwikkelen met kwaliteit niet vanzelf gaat. De grote ingrepen die we de komende jaren in de fysieke leefomgeving gaan doen maken de aandacht voor ruimtelijke kwaliteit nog belangrijker. We zien verschillende vraagstukken die we willen aanpakken om beter in te kunnen zetten op het ontwikkelen met ruimtelijke kwaliteit. 1. Een meer integrale ordening en aanpak van opgaven. De afgelopen jaren benaderen we ruimtelijkeordeningskwesties onbedoeld steeds meer sectoraal en verkokerd. Dat leidt onder meer tot minder verschil tussen stad en landschap, versnippering en verrommeling, verschraling van het landschap door schaalvergroting van de landbouw en te weinig groen in de nabije leefomgeving. We willen inzetten op een meer integrale ordening en aanpak van opgaven. 2. Behoefte aan meer houvast voor ruimtelijke kwaliteit bij inrichting in een gebied. De NOVIafwegingsprincipes (meervoudig ruimtegebruik, gebiedskenmerken centraal, afwenteling voorkomen) zijn belangrijke principes om met meer ruimtelijke kwaliteit te ontwikkelen. Op het niveau van inrichting van een gebied zien we dat deze nog te weinig houvast bieden om meervoudig ruimtegebruik mét ruimtelijke kwaliteit vorm te geven.

Er is behoefte aan concrete handvatten en instrumenten waarmee deze afwegingsprincipes worden geoperationaliseerd om het ontwikkelen met ruimtelijke kwaliteit op het niveau van inrichting van een gebied mogelijk te maken. 3. Breder toepassen van innovaties. De afgelopen jaren zijn er veel plekken mooie, sprekende en innovatieve voorbeelden ontwikkeld waar ruimtelijke kwaliteit is versterkt door slimme functiecombinaties met meervoudig ruimtegebruik. Maar de bredere toepassing van deze innovaties blijft nog achter. 4. Versterken van ontwerpkracht. Er is te weinig ontwerpkracht bij het Rijk en de medeoverheden (capaciteit, kennis en kunde). Terwijl ruimtelijk ontwerp juist een van de belangrijkste instrumenten is het effect van ruimtelijke opgaven op straat-, buurt-, stads-, en landschapsniveau te vertalen naar samenhangende oplossingen die op draagvlak kunnen rekenen van partners en inwoners. Zo kunnen we alle belangen van tevoren goed in beeld brengen. 5. Ruimtelijke kwaliteit verschuift onder druk van tijd en geld naar de achtergrond. In de praktijk zien we dat er, bij grote en belangrijke projecten, minder aandacht is voor de ruimtelijke kwaliteit. Hierdoor kan snel worden gekozen voor oplossingen die (in de toekomst) andere problemen groter maken.

Reden te meer om oplossingen te zoeken om ruimtelijke kwaliteit in de hele keten centraal te (blijven) zetten en expliciet naar oplossingen te zoeken die niet tot vertraging, extra regeldruk voor bedrijven of extra kosten voor de projecten leiden.

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

11

Bart van Overbeeke, GLOW Eindhoven

NOHNIK architecture and landscapes

12 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

2 Doel van het programma Mooi Nederland We staan in Nederland samen voor de ruimtelijke kwaliteit van onze leefomgeving. Die moeten we bij de grote verbouwing van het land niet alleen koesteren maar we willen ook meer kwaliteit toevoegen waar dat kan. Ruimtelijke kwaliteit is namelijk een belangrijke sleutel voor een succesvolle verbouwing van Nederland. Er zijn veel partijen nodig bij deze opgave: de Rijksoverheid, andere overheden, burgers, marktpartijen en maatschappelijke organisaties. De minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening is de regisseur van het ruimtelijk beleid. Het programma Mooi Nederland is, naast het programma NOVEX en de aanscherping van de Nationale Omgevingsvisie, een van de bouwstenen waarmee de regierol van het Rijk wordt uitgevoerd. Het programma Mooi Nederland heeft als hoofddoel: ruimtelijke kwaliteit centraal stellen in de aanpak van maatschappelijke opgaven, op de korte én lange termijn. Het Programma Mooi Nederland biedt voor de nationale opgaven perspectief op oplossingen met ruimtelijke kwaliteit en samenhang tussen de opgaven. Zo dragen we eraan bij dat de doelstellingen waaraan gewerkt wordt in de nationale programma’s op het vlak van natuur, stikstofreductie, waterkwaliteit, biodiversiteit, werkgelegenheid en wonen gehaald kunnen worden en dat we tegelijkertijd de ruimte in Nederland zo goed en mooi mogelijk benutten.

Water en bodem zijn daarin sturend. In het programma Mooi Nederland werken we aan groot en klein, aan nationaal en gebiedsgericht. We slaan op inspirerende wijze de brug tussen de nationale opgaven en lokale inrichtingsvragen. We voeden daarmee de nationale keuzes die in de nationale programma’s worden gemaakt en de gebiedsgerichte keuzes waar provincies en gebieden voor staan. We wakkeren ons gezamenlijk verlangen aan om te werken aan een (nog) mooier Nederland. En bieden toekomst- en handelingsperspectief, zodat we doorgaan op een weg naar een blijvend mooi en toekomstgericht Nederland voor onze kinderen en kleinkinderen. Het programma Mooi Nederland werkt gericht aan de volgende doelen:

• Gedeeld beeld van samenhangende opgaven en toekomstperspectieven die de ruimtelijke kwaliteit vergroten We hebben een gezamenlijk beeld nodig van de opgaven die we in ons land moeten inpassen, de toekomstbeelden voor de ontwikkeling van ons land en de manier waarop we deze opgaven in samenhang met kwaliteit kunnen ontwikkelen en water en bodem sturend laten zijn. Dan kunnen we de opgaven samenbrengen en kunnen het Rijk, maatschappelijke organisaties, marktpartijen, de vakgemeenschap en regio gezamenlijk uitvoering geven aan deze opgaven met kwaliteit. Zodat de ruimtelijke vormgeving zo goed mogelijk plaats heeft. We bouwen daarbij voort op wat er al is en houden rekening met nieuwe ontwikkelingen, opvattingen en inzichten die in de tijd kunnen veranderen. De essentie van dit doel is dat veranderingen, ingrepen en investeringen in de fysieke leefomgeving door alle partijen gezien gaan worden als kans om meer kwaliteit toe te voegen.

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

13

• Samenhangende oplossingen doorvertalen naar instrumenten om tot uitvoering met kwaliteit te komen Er zijn prachtige voorbeelden van slimme oplossingen in het land die het verdienen om breder bekend en toegepast te worden én we kunnen nog meer slimme oplossingen ontwikkelen. Ook oplossingen die niet tot vertraging en extra kosten leiden. Maar deze concrete oplossingen komen alleen tot uitvoering wanneer we deze ook voorzien van concrete instrumenten: wet- en regelgeving, handreikingen, bestuurlijke afspraken of financiële arrangementen. Zodat alle partijen hun verantwoordelijkheid kunnen nemen voor het ontwikkelen gericht op het vergroten van ruimtelijke kwaliteit en deze instrumenten toepassen in de nationale programma’s en gebiedsprocessen in provincies en NOVEX gebieden.

• Verstevigen van de inzet van ruimtelijk ontwerp als instrument Het is belangrijk dat we alle belangen van tevoren in beeld hebben en samen met alle partijen werken aan goed onderbouwde oplossingen met kwaliteit. Ruimtelijk ontwerp is daarvoor een belangrijk instrument omdat het belanghebbenden bij elkaar brengt. Zo kunnen zij – creatief en innovatief, met alle informatie op tafel – werken aan samenhangende oplossingen. We stellen onszelf met het programma Mooi Nederland ten doel vaker gebruik te maken van de kracht van ruimtelijk ontwerp, in nauwe samenwerking met de vakgemeenschap. Dat begint bij onszelf: we maken ontwerpend onderzoek vanaf het begin onderdeel van nationale programma’s en de gebiedsprocessen van het programma NOVEX. Maar we bieden ook handreikingen aan medeoverheden, marktpartijen, kennisinstellingen en maatschappelijke partners waarmee ze ontwerpend onderzoek op een goede manier in kunnen zetten. We werken met twee actielijnen aan deze doelen. • Actielijn 1: Wenkende toekomstperspectieven voor Nederland • Actielijn 2: Handelingsperspectieven op gebiedsniveau

Ruimtelijke kwaliteit centraal door maatschappelijke opgaven in samenhang aan te pakken Gedeeld beeld van opgaven en toekomstperspectieven die ruimtelijke kwaliteit vergroten Samenhangende oplossingen mogelijk en bekend maken Verstevigen van inzet ruimtelijk ontwerp als instrument

Actielijn 1: Wenkende toekomstperspectieven voor Nederland

Figuur 2. Visualisatie programma Mooi Nederland

14 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Actielijn 2: Handelingsperspectieven op gebiedsniveau

Mooi Nederland staat in nauwe verbinding met nationale programma’s, programma NOVEX en aanscherping NOVI In de Ruimtelijke Ordeningsbrief van 17 mei jl. heeft de Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening uiteengezet hoe het Rijk de traditie op het gebied van nationale ruimtelijke ordening weer in ere gaat herstellen. De grote, urgente opgaven krijgen vorm en uitvoering via de ruim 20 nationale programma’s (Zoals het Nationaal Programma Landelijk Gebied, het programma Natuur, de Nationale Woon- en Bouwagenda, het Deltaprogramma, de Erfgoeddeal, het Nationaal Programma Regionale Energie Strategieën, Nationaal Programma Water en Bodem Sturend en het Programma Energiehoofdstructuur). In deze programma’s zullen ruimtelijk structurerende keuzes worden gemaakt. Daarbij hoort het uitgangspunt om de opgaven met behoud of verbetering van de ruimtelijke kwaliteit, leefomgeving, en versterking van het landschap en erfgoed aan te pakken. De nationale programma’s vormen zodoende het fundament van de ruimtelijke inzet vanuit de rijksoverheid. De programma’s verschillen in schaalniveau, tempo of concreetheid van de doelen, waardoor het vinden van de samenhang niet eenvoudig is. Het programma NOVEX biedt de overkoepelende momenten en structuur om de samenhang te vinden én daar concrete afspraken over te maken.

Het programma NOVEX vormt zo de ruimtelijke paraplu, met inachtneming van de rollen en verantwoordelijkheden van de betrokken partijen in de nationale programma’s. Enerzijds door met de provincies toe te werken naar twaalf ruimtelijke arrangementen, anderzijds door een gebiedsgerichte aanpak in zestien NOVEX-gebieden. Het programma Mooi Nederland zet erop in dat de verbouwing van Nederland ook esthetisch en kwalitatief goed uitpakt. Het programma Mooi Nederland neemt geen verantwoordelijkheid over, maar ontwikkelt en biedt - vanuit de gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving - helpende toekomst- en handelingsperspectieven. Deze toekomst- en handelingsperspectieven bieden handvatten om de maatschappelijke opgaven binnen de gestelde randvoorwaarden met (meer) kwaliteit te realiseren. Het programma geeft een impuls aan de ruimtelijke kwaliteit in brede zin: belevingswaarde (mooi), gebruikswaarde (functioneel) én toekomstwaarde (robuust en duurzaam). De uitkomsten uit de nationale programma’s, programma NOVEX en programma Mooi Nederland worden bijeengebracht in een aangescherpte, samenhangende visie op de leefomgeving: de aanscherping van de Nationale Omgevingsvisie (NOVI). In onderstaande figuur is de gezamenlijke route weergegeven.

B1. STRUCTURERENDE KEUZES IN NATIONALE PROGRAMMA’S Zoveel mogelijk vastleggen structuerende keuzes

Aanvullende structurerende keuzes

B2. REGIE PER PROVINCIE Opgave per provincie

MONITOR

PROGRAMMA NOVEX

Agenda zetten in beleidsbrieven

Vastleggen afspraken per provincie

B3. GEBIEDSGERICHTE REGIE Selectie NOVEXgebieden

Per gebied: ontwikkelperspectief - programmering uitvoeringsafspraken

PROGRAMMA MOOI NEDERLAND

Per gebied: ontwikkelperspectief - programmering uitvoeringsafspraken

2024

2026

2028

AANSCHERPING NOVI EN NSTRUMENTERING

juli/oktober 2023

MONITOR

oktober 2022

AANSCHERPING NOVI EN NSTRUMENTERING

mei 2022

Figuur 3. Visualisatie relatie Mooi Nederland met Programma NOVEX, Nationale programma’s en aanscherping NOVI

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

15

Bart van Overbeeke, GLOW Eindhoven

16 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

3 Wat gaan we doen? Actielijn 1: Wenkende toekomstperspectieven voor een Mooi Nederland In de eerste actielijn werken we aan wenkende toekomstperspectieven voor heel Nederland: waar willen we naartoe met ons land en hoe kunnen we antwoord geven op de grote opgaven mét kwaliteit. Hieraan verbonden organiseren we vanuit deze actielijn een brede dialoog over ruimtelijke ontwikkeling met kwaliteit, met als doel dat iedereen die werkt aan ruimtelijke opgaven in Nederland daarmee ook werkt aan het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit. Een belangrijk instrument daarvoor is de inzet van ontwerp en ontwerpend onderzoek: we zetten in deze actielijn ook in op het versterken van ontwerpkracht. A. Gedeeld beeld van de samenhangende maatschappelijke opgaven en doorvertaling naar mogelijke wenkende toekomstperspectieven We geven samen met partners inzicht in hoe de maatschappelijke opgaven met elkaar samenhangen en laten zien hoe Nederland eruit zou kunnen zien als je deze opgaven aanpakt met aandacht voor kwaliteit. Het resultaat is inzicht in conflicten en kansen die ontstaan door het stapelen van opgaven én mogelijke, wenkende toekomstperspectieven.

Dit benutten we voor het maken van samenhangende keuzes in de Nationale Programma’s en de NOVEX-gebieden en voor het reflecteren op de resultaten in juli 2023: dan is er per provincie inzicht op welke wijze het uitvoeren van de programma’s ruimtelijk mogelijk is en of aanvullende nationale keuzes nodig zijn. 1. We maken met het instrument ‘stapelkaarten’ een ruimtelijke analyse van hoe Nederland in elkaar zit (in termen van kenmerken en kwaliteiten), de ruimtelijke effecten van opgaven en de samenhang (‘stapeling’) tussen opgaven (conflicten en kansen). Daarin staan bodem en water centraal en benaderen we Nederland vanuit drie perspectieven (perspectief voor landbouw en natuur, ordenende netwerken voor energie en (circulaire) economie, leefbare steden en regio’s). De stapelkaart geeft een samenhangend nationaal overzicht van en ruimtelijk inzicht in de opgaven. We bekijken de samenhang van het geheel (in de perspectieven en tussen de perspectieven) en zoomen in op thema’s en gebieden zodat we de vraagstukken die we hebben geagendeerd in de Ruimtelijke Ordeningsbrief nader uit kunnen werken. Op die manier helpen we bij het maken van keuzes in de nationale programma’s en hoe die keuzes van instrumenten kunnen worden voorzien. De stapelkaart wordt permanent gebruikt als platform/ronde tafel.

Gaandeweg kunnen we inzichten en uitkomsten uit de praktijk toevoegen, zoals de effecten van structurerende keuzes die in de nationale programma’s worden gemaakt. De gezamenlijke feitenbasis voor de opgaven zullen we ook benutten voor de puzzel die op provinciaal niveau gaat worden gelegd. Op die manier kunnen de provinciale puzzels ook weer bij elkaar worden gelegd om te bezien of er ook nationaal aanvullende keuzes moeten worden gemaakt om de puzzel passend te kunnen maken en de samenhang tussen die keuzes te borgen. Vervolgens verbeteren we de stapelkaart en scherpen die doorlopend aan. We vertalen de uitkomsten regelmatig naar tussenproducten en stellen die breed beschikbaar. Zodat we daarmee vanuit samenhang tussen opgaven ook richting geven op de samenhangende keuzes die in de nationale programma’s worden gemaakt. 2. Dit koppelen we aan - al ontwikkelde en nog te ontwikkelen – beelden, denkrichtingen en scenario’s voor de toekomst van Nederland: hoe zou ons land eruit kunnen zien in de toekomst als we antwoord geven op al deze opgaven? Met ontwerpend onderzoek maken we deze verschillende inzichten hanteerbaar in een aantal toekomstperspectieven. En laten we zien hoe je stappen tussen nu en de verre toekomst kan zetten. Ruimtelijke kwaliteit staat in al die perspectieven centraal.

Zo laten we zien welke keuzes in de nationale programma’s op korte termijn noodzakelijk zijn, en hoe deze

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

17

passen – met alle onzekerheden - in de lange termijn ontwikkelingen en perspectieven. Daarmee geven we richting aan samenhang in de keuzes die op de diverse schaalniveaus en opgaven moeten worden gemaakt. We benutten hiervoor de verschillende lopende initiatieven van partners zoals het Kadaster, College van Rijksadviseurs, Futurama, de Wageningen Universiteit, VNO-NCW, de Universiteit Utrecht, ondernemers zoals architecten en ontwikkelaars, de georganiseerde vakgemeenschap en het Planbureau van de Leefomgeving. Daarnaast benutten we ook bredere inzichten in trends en ontwikkelingen van partners zoals het Sociaal en Cultureel Planbureau en het Centraal Bureau voor de Statistiek. Het resultaat is medio 2023 beschikbaar. Zodat de resultaten van de provinciale puzzels en de nationale keuzes, en de uitwerking in de NOVEX-gebieden in perspectief kunnen worden geplaatst van de mogelijke toekomsten, en dragen zo ook bij aan het proces van aanscherping van de NOVI. B. Breed verzamelen en verspreiden van kennis en voorbeelden over ontwikkelen met kwaliteit We zorgen voor een goede verspreiding van kennis, inzichten, goede voorbeelden en innovaties. We benutten daarvoor bestaande initiatieven en bijeenkomsten van partners. We ontsluiten ambitie, inspiratie en enthousiasme om te werken aan de grote verbouwing van Nederland: er gebeurt al veel moois in Nederland. 1.

We bieden een podium en doen mee op podia van anderen om de inzichten, goede voorbeelden en innovaties in praktijksessies, congressen, proefprojecten en handreikingen die door en met partners ontwikkeld worden te verspreiden. Een voorbeeld zijn de projecten en de leeromgeving van het interbestuurlijke programma Erfgoeddeal of het onderzoek van het Planbureau voor de Leefomgeving om ruimtelijke kwaliteit te operationaliseren en beter te verbinden aan concrete transities. Eind 2022 is dit onderzoek afgerond. 2. We benutten daarbij bestaande (inter)nationale en regionale initiatieven, prijsvragen, tentoonstellingen en werkateliers en bijeenkomsten van BZK en van partners (CRa Toekomstateliers, Dag van de Stad, Nationale Dialoog Bouwcultuur, New European Bauhaus, NOVI-conferentie, de Europese landschapsprijs, de 12e EO Wijersprijsvraag ‘Waar wij willen wonen’ etc.). 3. We organiseren eigen (kleinschalige) landelijke en/of gebiedsgerichte bijeenkomsten waarvoor we partners uitnodigen om mee te denken op de ruimtelijke inrichtingsvraagstukken van de agenda van Mooi Nederland. Onder andere over de resultaten van de stapelkaarten, de toekomstperspectieven en de thema’s die in actielijn 2 worden uitgewerkt. 4. We zetten gebieden in het zonnetje: ‘spotlight’-plaatsen in Nederland waar met ruimtelijke kwaliteit is of wordt ontwikkeld. 5.

We halen signalen in het land op en vullen onze eigen rollende agenda van thema’s uit actielijn twee aan: welke thema’s hebben veel maatschappelijke aandacht. Moeten die in Mooi Nederland worden opgepakt of bijvoorbeeld in andere trajecten – van het Rijk, andere overheden of belanghebbenden. C. De kracht van ontwerp beter benutten Belangrijk onderdeel van deze actielijn is de betere benutting van de verbeeldende en verbindende rol van ontwerpend onderzoek. Ontwerp is een methodiek voor het vroegtijdig betrekken van partijen, het goed in kaart brengen en organiseren van een gezamenlijk beeld van de inhoudelijke vraagstukken nu en in de toekomst, en het doordenken van mogelijke oplossingen. De tijdige en strategische inzet van ontwerp en ontwerpers zoals architecten, stedenbouwkundigen en landschapsarchitecten is een belangrijk instrument om de ingewikkelde veranderingen mogelijk te maken met behoud en versterking van ruimtelijke kwaliteit. We willen met het programma Mooi Nederland de verbeeldende en verbindende rol van ontwerp beter benutten. Dat doen we door de ontwerp- en innovatiekracht in ons land te versterken met het vierjarig stimuleringsprogramma Actieprogramma Ruimtelijk Ontwerp (ARO) 2021-2024 ‘Ontwerp Verbindt . Dit is een gezamenlijk programma met OCW waardoor ook de verbinding wordt gelegd met innovatie en het cultuur- en erfgoedbeleid.

De ontwerpsector heeft hier een essentiële rol in, denk hierbij aan

18 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

de branchevereniging voor Nederlandse architectenbureaus (BNA), de Nederlandse Vereniging voor Tuin- en Landschapsarchitectuur (NVTL), de Beroepsvereniging van Nederlandse Stedenbouwkundigen en Planologen (BNSP), Federatie Ruimtelijke kwaliteit, de Vereniging Deltametropool en ook de Dutch Design Week. Dit sluit ook aan bij de Verklaring van Davos (+ Baukultur) en de New European Bauhaus, waarin beoogd is om de ruimtelijke kwaliteit te verhogen en in al het relevante beleid als belangrijkste doelstelling geïntegreerd wordt. Aan de andere kant is goed opdrachtgeverschap essentieel: de juiste kennis en kunde bij de opdrachtgevers (overheden maar ook marktpartijen) om ontwerp op de juist manier in te zetten om te kunnen ontwikkelen met kwaliteit. Via verschillende actielijnen wordt het ontwerpend denken en handelen versterkt om op deze manier concreet bij te dragen aan samenhangende ontwerpoplossingen op nationaal, regionaal en lokaal schaalniveau. Het Actieprogramma Ruimtelijk Ontwerp (2021-2024) is de komende jaren hét instrument om actielijn 1 van het programma Mooi Nederland mede vorm te geven. Dit doen we door financiering van programma’s, onderzoek en prijsvragen en het organiseren van de dialoog met partners. Het actieprogramma zet ook in op het versterken van competenties van opdrachtgevers en ontwerpers en ondersteunt het gemeenten bij de inzet van ontwerpkracht.

Het belang van ontwerpkracht voor ruimtelijke kwaliteit De inzet van ontwerp is een instrument om de impact van vaak abstracte opgaven op straat-, buurt-, stads- en landschapsniveau concreet te maken. Opdrachtgevers, overheden, ontwerpers en andere betrokken partijen kunnen ontwerpvaardigheden- en techtnieken inzetten om te zorgen voor een breder draagvlak en meer samenhangende oplossingen. Dit in samenhang met creativiteit om functies van plekken te combinerenen de gevolgen van plannen te kunnen zien, en ingewikkelde opgaven visueel inzichtelijk te maken. Oplossingen waar verschillende functies en opgaven gecombineerd worden. Daar zijn prachteige voorbeelden van: een dijk die alles behalve als waterkering ook voor andere functies wordt gebruikt, mooi ingepast in het langschap. Of Ruimte voor de Rivier, waar waterveiligheid intelligent met andere functies wordt gecombineerd. Het effect hiervan laat zich uiteindelijk meten in positieve feedback van betrokken en hun toegenomen capaciteit om ruimtelijke kwaliteit in hun eigen werk te integreren.

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

19

Actielijn 2: Handelingsperspectieven op gebiedsniveau De ruimtelijke opgaven waar we voor staan in Nederland zijn groot. Het zijn nationale opgaven die samenkomen in gebieden. In de praktijk vragen de opgaven om een transformatie van de bestaande situatie én komen lokaal verschillende opgaven samen. De keuzes die op het niveau van gebiedsinrichting gemaakt worden en de uitvoering van die keuzes moeten de (nationale) opgaven, veranderingen en uitdagingen voor de toekomst samenbrengen met de kenmerken en identiteit van een plek of gebied. Dit is ook het niveau waar de belangrijkste stap wordt gezet om ruimtelijke kwaliteit te borgen en toe te voegen. Hier is een veelheid van partijen bij betrokken. Dit maakt het gezamenlijk komen tot keuzes en oplossingen én het uitvoeren hiervan complex.

Hoe bieden we de bewoners en ondernemers in het landelijk gebied perspectief in de grote transitie die daar noodzakelijk is? Hoe kunnen we met het verbouwen van biobased materialen, inpassing van zonne- en windenergie én ruimte voor de landbouw een mooi en volhoudbaar landschap maken, waar ook natuur onderdeel van is? Hoe geven we vorm aan de grootschalige functies en netwerken die nodig zijn voor de (verduurzaming) van onze economie en energievoorziening? Hoe bieden we voldoende ruimte voor logistiek en industrie met ruimtelijk afgewogen keuzes voor locaties én goede ruimtelijke vormgeving? Wat betekent de transitie naar een circulaire economie voor de ruimte die hiervoor nodig is én voor de ruimte voor werken in de stad? Hoe kunnen we onze steden verdichten met kwaliteit: ruimte voor wonen en werken met goede bereikbaarheid en tegelijkertijd de kwaliteit van de stad versterken met voldoende groen en water, ruimte voor de transitie naar duurzame energie en aandacht voor de leefbaarheid? Hoe geven we op al deze vraagstukken ook invulling aan ‘bodem en water is sturend’ zoals we in het regeerakkoord hebben afgesproken? De combinatie van deze inrichtingsvraagstukken bepalen de ruimtelijke kwaliteit van steden, dorpen en landschappen voor de komende decennia.

Dit type vraagstukken pakken we aan in deze actielijn op het niveau van gebiedsinrichting voor een specifiek aantal thema’s. We doen dat op een niveau die bruikbaar is op meerdere plekken in Nederland. Om keuzes ook tot (versnelde) uitvoering te laten komen, is juist dit concrete schaalniveau essentieel. Wat gaan we doen? In deze actielijn werken we aan handelingsperspectieven op gebieds/inrichtingsniveau. We combineren daarvoor twee dingen: we ontwikkelen ruimtelijke concepten voor verschillende thema’s én we verbinden hieraan de instrumenten die nodig zijn voor de realisatie. We slaan op deze manier een brug tussen de opgaven op nationaal niveau en de vraag ‘ja maar hoe dan?’ op gebiedsniveau. Dat doen we in allianties met partners die we op elk thema sluiten (wisselende combinaties van nationale programma’s, departementen, medeoverheden, experts, de ontwerpsector, maatschappelijke organisaties, bedrijfsleven).

Van oudsher is de ruimtelijke ordening gericht op het ontwikkelen en toepassen van ruimtelijke concepten. Ruimtelijke concepten zijn een middel om een combinatie van opgaven tegelijkertijd aan te pakken, zoals de energietransitie, klimaatadaptatie, meer woningbouw en natuurherstel. Ruimtelijke concepten bieden een beeldend ruimtelijk toekomstperspectief, ze zijn uit te tekenen en te berekenen. Deze concepten moeten daarnaast realistisch zijn, moeten herbruikbare kennis bundelen en inzicht bieden in hoe we kunnen handelen.5 Op inrichtingsniveau bevorderen ze innovatieve vormen van meervoudig ruimtegebruik en bieden ze perspectief om aan te sluiten bij lokale gebiedskwaliteiten. Daarmee bieden ruimtelijke concepten houvast om de NOVI-afwegingsprincipes (meervoudig ruimtegebruik, identiteit en kenmerken van het gebied centraal, geen afwenteling) op het niveau van de inrichting van een gebied te concretiseren. We maken daarbij gebruik van het werk dat tot nu toe is verricht. We ontwikkelen perspectiefvolle oplossingen op basis van gebiedstypes, zodat ze vertaald kunnen worden naar meerdere plekken in het land.

20 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Om de inrichting effectief ter hand te kunnen nemen moet helder zijn of extra hulpmiddelen nodig zijn en of er belemmeringen zijn. Het kan daarbij gaan om een divers palet. Soms is een handreiking nodig of een veel bredere verspreiding van kennis. Wet- en regelgeving kan belemmerend werken of de prikkels die uitgaan van subsidieregelingen behoeven bijstelling. Dit kan per thema verschillen. Deze stap biedt inzicht in de acties die nodig zijn voor een succesvolle uitvoering. En ook wie aan de lat staat voor de acties, bijvoorbeeld het rijk of partners in gezamenlijkheid. Samenvattend doorlopen we de volgende stappen: • Waar lopen we tegenaan? Factfinding. We analyseren de stapeling van opgaven en kansen en conflicten die daardoor ontstaan. We inventariseren welke concepten er al zijn en bouwen daar op voort. • Hoe zou het kunnen? Inspiratie. We verzamelen en ontwikkelen concrete oplossingen voor de samenhangende opgaven en formuleren op basis daarvan ontwerp- en inrichtingsprincipes. • Wat is er nodig? Instrumenteringsvoorstellen. We inventariseren instrumenten die uitvoering geven aan de oplossingen, zoals aanpassing van wet- en regelgeving, handreikingen, bestuurlijke afspraken en financiële arrangementen.

• Wat is dan het effect? We zorgen voor het breed delen van de ontwikkelde oplossingen en instrumenten, we geven zicht op de uitvoerbaarheid van gestapelde opgaven, én maken een concrete vertaling naar acties en afspraken voor het Rijk, naar gezamenlijke acties voor alle partners en naar acties die specifiek door anderen worden uitgevoerd. De acties voor het Rijk voeden de nationale programma’s - waarmee wordt samengewerkt - en de aanscherping van de NOVI. Op die manier borgen we de doorwerking van de resultaten. Met welke onderwerpen starten we? De drie perspectieven uit de Ruimtelijke Ordeningsbrief van 17 mei jl. nemen we als basis om concrete handelingsperspectieven op gebiedsniveau op te ontwikkelen: ‘Perspectief voor landbouw en natuur’, ‘Ordenende netwerken voor energie en (circulaire) economie’ en ‘Leefbare steden en regio’s’. Zoals aangegeven in de ruimtelijke ordeningsbrief zijn de perspectieven ruimtelijke analyses van kenmerken en kwaliteiten van Nederland, van de ruimtelijke consequenties die actuele opgaven en transities hebben, en van wat nodig is om dit alles in goede banen te leiden.

De drie perspectieven zijn bedoeld om: • de complexiteit van de verschillende opgaven en doelen te doorgronden, • de samenhang in beeld te brengen (tussen opgaven, tussen verschillende schaalniveaus, tussen nu en de lange termijn) • de thema’s waarover op nationaal niveau besluiten of richtinggevende uitspraken nodig zijn vast te stellen Per perspectief hebben we drie complementaire thema’s geselecteerd waarop we met partners (departementen, vakgemeenschap, e.a.) oplossingen ontwikkelen. De geselecteerde thema’s zijn onderdeel van een rollende agenda. Met betrokken partijen kan worden geprioriteerd of kunnen urgente vraagstukken worden toegevoegd. In de ontwikkeling van handelingsperspectieven sluiten we aan bij de ritmiek van het programma NOVEX en de processen in NOVEX-gebieden en provincies. In oktober 2022 legt het Rijk de opgave, in de vorm van een startpakket, voor aan provincies om nationale doelen in te passen en deze te combineren met decentrale doelen. Het Rijk geeft in het startpakket onder meer voorliggende ruimtelijke keuzes, spelregels, het uitgangspunt van behoud of versterking van ruimtelijke kwaliteit, spanningspunten en kansen mee die onderdeel vormen van de te leggen provinciale puzzel. Vanuit Mooi Nederland liggen er dan voor de negen thema’s voorstellen voor de aanpak.

Het proces dat leidt tot handreikingen voor ontwerp en aanleg loopt samen op met het ontwikkelen van ruimtelijke arrangementen per provincie. In oktober 2023 komen Rijk en provincies tot dit ‘ruimtelijk arrangement’. Daarin maken zij als overheden per provincie afspraken hoe zij de ruimtelijke puzzel naar de praktijk vertalen. Op dat moment zijn ook de resultaten van deze actielijn beschikbaar en kunnen worden gebruikt bij de nadere uitwerking van de uitvoering. Bepaald wordt welke thema’s zijn afgerond, of er nog verdieping plaats moet hebben en welke nieuwe thema’s worden opgepakt (rollende agenda). Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

21

A. Perspectief voor landbouw en natuur

A1. Natuur en landbouw verweven: groenblauwe dooradering van het landelijk gebied

A2. Iconisch landelijk gebied: nieuwe cultuurlandschappen in overgangsgebieden

A3. Bouwen met de boer: biobased productielandschappen

B. Ordenende netwerken voor energie en (circulaire) economie

B1. Clusters van grootschalige bedrijfsvestigingen

B2. Energienetwerken: ruimtelijk vormgeven energietransitie

B3. Circulaire werklocaties in steden

C. Leefbare steden en regio’s

C1. Groen en gezond leven in de stad: meer ruimte voor natuur, bewegen en ontmoeten

C2. Woonwijken van de toekomst: vormgeven aan de naoorlogse wijken in transitie

C3. Hoogstedelijke knooppunten: grootschalige verdichting met kwaliteit

Op verschillende manieren zorgen we ervoor dat deze thema’s in hun uitwerking verbonden blijven met de andere thema´s en goed verbonden zijn aan de processen die lopen in de nationale programma’s. Water en bodem als sturend principe komt in alle concepten terug. In alle negen thema’s nemen we klimaatadaptatie, energietransitie, en een gezonde en veilige leefomgeving mee. Bij alle negen thema’s gaan we uit van een complexe stapeling van opgaven, waardoor de verschillende perspectieven onderling zijn verweven. We ontwikkelen handelingsperspectieven om deze opgaven en perspectieven in samenhang vorm te kunnen geven. Circulaire werklocaties houdt bijvoorbeeld ook verband met leefbare steden en regio’s. We werken steeds vanuit het uitgangspunt dat we afwentelen naar tijd en plek voorkomen en dat de kenmerken en identiteit van een gebied centraal staan. In hoofdstuk 6 hebben we inhoudelijk uitgewerkt wat we onder elk van de thema’s verstaan, wat voor concepten we willen gaan ontwikkelen, op welke stapeling van opgaven deze concepten van betekenis zijn, tot welke lopende trajecten en ontwikkelingen het zich verhoudt en waarop en met wie we ruimtelijke concepten willen ontwikkelen. Deze nadere uitwerking en selectie van de thema’s geven we vorm in nauwe samenwerking met de departementen en met onze partners.

Hieronder gaan we beknopt op elk van de perspectieven en thema’s in en illustreren we met een voorbeeld hoe de uitwerking een impuls kan geven.

Perspectief 1: ‘Perspectief voor landbouw en natuur’

Perspectief voor landbouw en natuur

a. Natuur en landbouw verweven

b. Iconisch landelijk gebied

c. Bouwen met de boer

Bron A: Tastbare tijd 2.0, cultuurhistorische atlas van de provincie Utrecht Bron C: College van Rijksadviseurs, Prijsvraag Brood en Spelen​. Op het landelijk gebied rust een grote opgave: de vermindering van de stikstof- en CO2uitstoot, de verbetering van waterkwaliteit en -kwantiteit, reductie van broeikasgassen en het gebruik van en verbindingen tussen natuurgebieden. Dit is noodzakelijk voor een het realiseren van een sterke natuur en het behalen van de stikstof-, klimaat-, en waterdoelen, en heeft groot effect op boeren, bewoners en de gemeenschappen. We moeten de gestelde doelen behalen en tegelijkertijd zowel de betrokkenen

22 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

sociaaleconomisch perspectief bieden als werken aan landschappelijke structuurversterking om de leefomgevingskwaliteit te vergroten. Alleen dán kunnen we een mooi en volhoudbaar landschap maken. De onderstaande drie thema’s dragen hieraan bij vanuit een verschillende invalshoeken: • Natuur en landbouw verweven: groenblauwe dooradering van het landelijk gebied. We zoeken oplossingen om de ruimtelijke structuur in het landelijk gebied te versterken, gecombineerd met het vergroten van de biodiversiteit, verbeteren van de waterkwaliteit en het vastleggen van meer CO2. • Iconisch landelijk gebied: nieuwe cultuurlandschappen in de overgangsgebieden bij kwetsbare natuurgebieden. We richten ons op concrete oplossingen die het versterken van de biodiversiteit combineren met de transitie van de landbouw, recreatie en kleinschalige vormen van wonen en economische activiteit. • Bouwen met de boer: biobased productielandschappen. We ontwikkelen nieuw perspectief voor de landbouw door teelt van biobased bouwmateriaal, schone energie, schoon water, biodiversiteit en recreatie aantrekkelijk te maken voor boeren, andere grondeigenaren en de samenleving in het landelijk gebied. We verbinden deze praktijken met de ‘afnemers’ van deze producten in de stad.

Met de uitwerking van deze thema’s verbinden we onder andere versterking van de natuur en biodiversiteit, natuurinclusieve kringlooplandbouw en kleinschalige vormen van wonen en economie nabij natuurgebieden, daar waar de transitie het grootst is. Dit pakken we in nauwe samenwerking op met diverse programma’s (Nationaal Programma Landelijk Gebied, het programma Natuur/agenda Natuurinclusief, het programma Water en Bodem Sturend, het programma Nationale Parken van de Toekomst, het programma gezonde en groene leefomgeving, programma ONS Landschap, programma Circulaire Bouw, het Deltaprogramma) en initiatieven (Coalitie Deltaplan Biodiversiteitsherstel, EU Biodiversiteitsstrategie, Nationaal Strategisch Plan van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid, Citydeal Circulair en Conceptueel Bouwen, de Bossenstrategie, Building Balance: Open Oproep Prachtige productielandschappen van het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie en initiatieven van het College van Rijksadviseurs)

Voorbeeld Biobased productielandschappen: Biobased verbouwen In het landelijk gebied komen de uitdagingen qua natuur, stikstof, klimaat en bodem allemaal tegelijk samen. De gebiedsgerichte opgaven zijn groot. Het langetermijnperspectief knelt met de korte termijn belangen. De boeren hebben behoefte aan perspectief en inzicht in het rendement. Welke maatregelen zijn nodig om de landbouwsector dier, mens-, natuur en milieuvriendelijk te maken? Kunnen we de financiële en maatschappelijke waarden kwantificeren? Is er een kans om de landbouwtransitie te koppelen aan de bouwsector door bouwmaterialen in Nederland te verbouwen?

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

23

De bouwsector moet schoner. De transitie van fossiele naar hernieuwbare grondstoffen biedt mogelijkheden voor de landbouw om naast voedsel (Food) en dierenvoer (Feed) ook biobased materialen te verbouwen (Fiber). Cruciaal voor een succesvolle transitie is dat de boeren en grondeigenaren als beheerders van het landschap bij het aangaan van deze uitdagingen een nieuw en wenkend perspectief krijgen. Het verbouwen van biobased bouwmateriaal kan onderdeel zijn van een nieuwe bedrijfsvoering zoals we zien bij 20 locaties in Friesland waar vezelhennep wordt geteeld (zie afbeelding). Bron: GreenInclusive | GreenInclusive Het programma Mooi Nederland biedt, op basis van een ontwerpend onderzoek, concrete ruimtelijke inrichtingsconcepten aan, die laten zien hoe en onder welke voorwaarden we een mooi en volhoudbaar landschap kunnen maken in verschillende grondsoorten (zand, klei, veen, stadsranden), zie resultaten voor agrobosbouw in de afbeelding.

Bron afbeelding: Ruimtelijke inrichtingsconcepten agrobosbouw, Boom Landscape/ Natuurverdubbelaars 2022 Door tekenen en rekenen kunnen we laten zien hoe we bouwmaterialen kunnen leveren voor klimaatneutrale steden en waar de boer en landschapsbeheerder een goede boterham mee kan verdienen. Biobased bouwen staat in Nederland nog in de kinderschoenen. (Ontwerp)processen voor nieuwe grondstoffen als hennep, vlas, algen, schimmels, stro, hout zijn anders. Als bouwmaterialen zijn deze lichter dan traditionele materialen. Naast reductie van CO2 slaan deze ook CO2 op zowel tijdens de teelt als gebouw. Door CO2-waarden in het businessmodel mee te nemen kunnen we CO2-neutraal of -negatief bouwen mogelijk maken. Het bouwen en verbouwen van biobased materialen biedt kansen voor regionale grondstoffenvoorziening en een nieuwe verdienmodel voor agrariërs. Samen met een breed netwerk en onze partners van o.a. de City Deal Circulair en Conceptueel Bouwen willen we ontwikkelstrategieën en handelingsperspectieven bieden gericht op de toekomst van onze steden en ons landschap wat schoon, gezond en mooi is.

24 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Perspectief 2: ‘Ordenende netwerken voor energie en (circulaire) economie’

Ordenende netwerken voor energie en (circulaire) economie

a. Clusters van grootschalige bedrijfsvestigingen

b. Energienetwerken

c. Circulaire werklocaties in steden

Bron A: Stec Groep Bron B: Landelijk communicatienetwerk Klimaat, Toolbox voor Regionale Energiestrategie Bron C: Hoogt, De Machinerie under construction Het versterken van de economie, de transitie naar een circulaire economie en de transitie naar een duurzame energievoorziening vragen allemaal om grootschalige ingrepen en functies die enorme impact hebben op de kwaliteit van de leefomgeving. Ze zijn noodzakelijk om de afgesproken doelen te behalen én noodzakelijk om de economie van Nederland krachtig te houden. Maar er zijn tegelijkertijd grote zorgen over de landschappelijke impact van bijvoorbeeld hoogspanningsnetwerken, industrieclusters, logistieke centra die op veel plekken verrijzen of windmolenparken op de gezondheid, het cultuurlandschap en de leefkwaliteit.

Hoe kiezen we ruimtelijk de juiste plek door rekening te houden met de specifieke gebiedskenmerken en door meerdere opgaven tegelijk vorm te geven? Wat kan gezien de mogelijke gevolgen voor de water- en bodemkwaliteit en de ruimte in de ondergrond? Met welke ruimtelijke impact kunnen werklocaties met milieu-, gezondheids-, en veiligheidsrisico’s worden verduurzaamd zodat ze in en bij de stad kunnen blijven? We werken we aan de volgende thema’s: • Clusters van grootschalige bedrijfsvestigingen: we richten ons op kansen en onmogelijkheden om clustering van grootschalige bedrijfsvestigingen op de juiste plekken vanuit de netwerken voor economie en energie te realiseren én zoeken oplossingen voor de locaties die zorgen voor goede inpassing en combinatie met andere functies voor deze locaties. • Energienetwerken: we gaan op zoek naar meervoudig ruimtegebruik in gebieden waar de energiehoofdinfrastructuur grote gevolgen heeft, zoals aanlandingsplekken van wind op zee, industriegebieden, stedelijk en landelijk gebied en kijken hoe we de regionale en lokale transities met kwaliteit kunnen vormgeven. • Circulaire werklocaties in steden: we zoeken naar oplossingen waarmee werklocaties in steden circulair gemaakt kunnen worden, zodat we voor inwoners belangrijke werklocaties in de stad kunnen behouden en de economie verduurzamen.

De drie thema’s raken op verschillende manieren de wijze waarop we de duurzame economie en energietransitie vormgeven. We pakken dit op in nauwe samenwerking met diverse programma’s (Ruimte voor Economie, Nederland Circulair in 2050, programma werklocaties, het Nationaal Programma RES, het Programma Energiehoofdinfrastructuur, Nationaal programma Energiesysteem, het programma Erfgoeddeal, het Deltaprogramma) en initiatieven (de Verkenning Aanlanding Wind op Zee, Grip op grootschalige bedrijfsvestigingen, Hyperscale Datacentra).

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

25

Voorbeeld: Clusters van grootschalige bedrijfsvestigingen

Al geruime tijd vindt er een snelle groei van grootschalige bedrijfscomplexen plaats. De groei leidt er onder andere toe dat de kwaliteit van het landschap op sommige plekken wordt aangetast en de beschikbare ruimte voor bedrijven schaarser wordt. In Mooi Nederland zoeken we naar de kansen en onmogelijkheden om grootschalige bedrijfsvestigingen (inclusief hyperscale datacentra) te clusteren, hergebruik te bevorderen en niet meer bedrijfsterreinen uit te geven dan waar (regionaal) behoefte aan is. In welke typen gebieden landen de toekomstige logistieke ontwikkelingen; welke kwalitatieve randvoorwaarden en functiecombinaties met meervoudig ruimtegebruik zijn hier leidend; en hoe kunnen deze worden verbeeld om inzicht te krijgen in de ruimtelijke opgave ter plekke? Welke stimulerende en regulerende maatregelen kan de overheid nemen om wenselijke oplossingen te bevorderen

Perspectief 3: ‘Leefbare steden en regio’s.

Leefbare steden en regio’s

a. Groen en gezond leven in de stad

Bron: Heijmans, Amsterdam Vertical

26 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

b. Woonwijken van de toekomst

c. Hoogstedelijke knooppunten

Driekwart van de Nederlandse bevolking woont, werkt en leeft in stedelijk gebied. We willen steden die een gezond woon- en werkklimaat bieden, die klimaatbestendig zijn, zonder hittestress, natuurinclusief, met ruimte voor wandelen, fietsen en ontmoeten, en met aantrekkelijke overgangen tussen de stad en het buitengebied. En tegelijkertijd zijn er andere opgaven die vragen om meer ruimte (boven- én ondergronds) in de stad: de urgente woningbouwopgave, voldoende ruimte voor werken, de transitie naar duurzame energie en een circulaire economie én moet er rekening worden gehouden met bodem en water. Dit vraagt om innovatieve oplossingen, die steden leefbaar en krachtig houden, en waar alle partijen die daar een rol in hebben samen aan werken. Bij ‘Leefbare steden en regio’s’ werken we aan de volgende thema’s: • Groen en gezond leven in de stad: meer ruimte voor natuur, klimaatadaptatie, bewegen en ontmoeten. Groene en gezonde netwerken in de stad zijn een noodzakelijk element in het leefbaar houden van steden in de toekomst, de ruimte is beperkt en vraagt om combinatie van functies. • Woonwijken van de toekomst: vormgeven aan de naoorlogse wijken in transitie. De naoorlogse wijken zijn een groot deel van ons bebouwd gebied.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Noordenveld&id=c4c4b6f1-096c-42e9-925b-a504d54b978b