3. Managementletter 2021 gemeente Noordenveld.pdf
Tekst van het document
6 januari 2022
MANAGEMENT LETTER 2021
Gemeente Noordenveld
Aanbiedingsbrief
Aan:
Geacht college,
het college van burgemeester en wethouders van gemeente Noordenveld Postbus 109 9300 AC RODEN
In het kader van de aan ons verstrekte opdracht tot controle van de jaarrekening 2021 van de gemeente Noordenveld brengen wij u met deze management letter verslag uit over onze bevindingen naar aanleiding van onze interim-controle.
Groningen, 6 januari 2022 Kenmerk: EJJ/JW/AMT/1060103/015
Voor een nadere omschrijving van onze opdracht, de reikwijdte en aanpak van onze controle en overige afspraken verwijzen wij naar onze opdrachtbevestiging. In deze rapportage richten wij ons met name op mogelijke verbeterpunten in de bedrijfsvoering en de processen die wij hebben onderzocht in het kader van de controle van de jaarrekening. Dit heeft tot doel een bijdrage te leveren aan de interne beheersing en het zelf controlerend vermogen van uw organisatie. Wij vertrouwen erop u met deze management letter naar aanleiding van onze interim-controle 2021 van dienst te zijn geweest. Wij willen de organisatie bedanken voor de prettige samenwerking en zijn vanzelfsprekend graag bereid een nadere toelichting te verstrekken. Hoogachtend, BDO Audit & Assurance B.V. namens deze,
Ter informatie De digitale versie van dit document is vanaf de inhoudsopgave interactief. Aan de hand van de navigatiebalk onderaan de pagina en/of de menustructuur bovenaan de pagina kan door het document genavigeerd worden. VORIGE PAGINA
VOLGENDE PAGINA
INHOUDSOPGAVE
DASHBOARD
E.J. Jongsma RA Partner en extern accountant gemeente Noordenveld
Inhoudsopgave
1. DASHBOARD
2. ONTWIKKELINGEN & AANDACHTSPUNTEN
3. BEVINDINGEN SIGNIFICANTE PROCESSEN
4. INFORMATIEBEVEILIGING
5. BEVINDINGEN INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
4
1. Dashboard
1.1 Dashboard interim-controle
1.1 Dashboard interim-controle UW INTERNE BEHEERSING
IT-BEHEERSING: VERBETERINGEN ZICHTBAAR, NOG WEL HUISWERK
In het kader van onze controle 2021 hebben wij de effectiviteit van de voor de controle relevante processen beoordeeld. Daarbij is ons uitgangspunt een proces-, of systeemgerichte controle.
Wij constateren dat de gemeente bezig is om de interne controle verder door te ontwikkelen. Omdat dit proces nog niet is afgerond zullen wij ook dit jaar nog de controle voornamelijk achteraf en gegevensgericht moeten uitvoeren.
5
Uw interne beheersing wordt steeds afhankelijker van de automatiseringsomgeving. Daarom is door ons specifiek aandacht besteed aan de inrichting en uitvoering van de zogenaamde IT General Controls (ITGC’s). Dit ziet toe op maatregelen ten aanzien van logische toegangsbeveiliging, continuïteit, change-management en wijzigingenbeheer.
Er is een plan van aanpak opgesteld op basis waarvan u diverse verbeteringen heeft doorgevoerd. Naast de geconstateerde verbeteringen resteren er nog bevindingen die voornamelijk betrekking hebben op gebruikers met beheerrechten, autorisatiebeheer en procedures met betrekking tot change-management.
Wij denken graag met u mee om de interne beheersing verder te ontwikkelen en hebben hier in deze management letter bijzondere aandacht aan besteed.
ONTWIKKKELINGEN EN AANDACHTSPUNTEN JAARREKENING
INTERENE BEHEERSING EN VERBIJZONDERDE INTERNE CONTROLE
Wij zien een aantal belangrijke ontwikkelingen, zoals de gevolgen van het coronavirus, ontwikkelingen in het Sociaal Domein en de toenemende aandacht voor frauderisico’s
Het college heeft in 2021 op basis van het ‘Three Lines of Defence Model’ een visie op inrichting en naleving van de interne beheersing opgesteld waarbij de pijlers ‘Inzicht, Beschrijven, Praktijk en Training’ centraal staan.
Naar verwachting gaat vanaf 2022 de rechtmatigheidsverantwoording worden ingevoerd. Inmiddels heeft u met de gemeenteraad concrete afspraken gemaakt over het ambitieniveau en de rapporteringstoleranties. Door achteraf controles uit te laten voeren bent u naar verwachting in staat om aan de gestelde eisen te voldoen.
Er zijn goede stappen gezet in het inzichtelijk maken en beschrijven van de financiële processen. De komende periode zal in het teken staan van het bepalen van het volwassenheidsniveau van de organisatie in zijn geheel en ook van de afzonderlijke afdelingen. Dit zal de basis zijn voor verdere vervolgacties.
Er zijn aantal aandachtspunten benoemd voor de controle van de jaarrekening 2021. Dit betreft onder andere het omzetten van de voorziening groot onderhoud gebouwen naar een bestemmingsreserve, de WNT-verantwoording, het verantwoorden van overlopende posten met betrekking tot subsidieontvangsten en de controle op naleving van de EU-aanbestedingsregels.
Op de zogenaamde factsheets in Bijlage A bij deze management letter is aangegeven tot welke aanvullende werkzaamheden onze interim-bevindingen moeten leiden.
Graag spreken wij af welke zaken primair door de gemeente/VIC en welke door ons worden opgepakt.
DASHBOARD
AANDACHTSPUNTEN
DETAILBEVINDINGEN (ZIE HOOFDSTUK 3.3)
SIGNIFICANTE PROCESSEN
INFORMATIEBEVEILIGING
NADERE ONDERBOUWING DETAILBEVINDINGEN HIERBOVEN
Hierboven is een grafische weergave opgenomen van onze visie op de mate van risico en impact van de geconstateerde bevindingen in relatie tot de maatregelen van interne beheersing in de relevante processen.
In de bijlagen A en B hebben wij de bevindingen nader toegelicht waarin dieper wordt ingegaan op de bevinding, het risico voor de organisatie, mogelijke oplossingen ter adressering van de bevindingen en de eventuele gevolgen voor onze accountantscontrole.
Voor de bevindingen die belangrijk zijn én een hoge impact hebben adviseren wij u deze zo spoedig mogelijk te adresseren. Ook gaan wij graag in gesprek over welke (rest)risico’s door de gemeente worden geaccepteerd en waar in het vervolg niet meer over gerapporteerd hoeft te worden.
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
6
2. Ontwikkelingen & Actualiteiten gemeente Noordenveld 2.1 Doorontwikkeling interne beheersing 2.2 Rechtmatigheidsverantwoording 2.3 Gevolgen coronacrisis voor de jaarrekening 2.4 Frauderisicobeheersing 2.5 Ontwikkelingen in het sociaal domein 2.6 Overige aandachtspunten jaarrekening 2021
2.1 Doorontwikkeling interne beheersing (1/2)
Noodzaak tot het ontwikkelen van een visie op interne beheersing is opgepakt
De gemeente heeft een visie op de AO/IC ontwikkeld
Noodzaak tot formaliseren gemeentelijke visie is opgepakt In de management letter van voorgaand jaar zijn wij uitgebreid ingegaan op de aanwezige interne beheersing van de gemeente Noordenveld en hoe deze naar onze mening verbeterd kan worden. Vanuit het oogpunt van een zo efficiënt mogelijk accountantscontrole zou in onze visie de norm moeten zijn dat alle (significante) processen in opzet, bestaan en werking (inclusief IT) gedurende het gehele jaar goed werken en intern getoetst worden door de VIC. Het behalen van een dergelijke norm en niveau van de interne beheersing vraagt echter wel het nodige van de organisatie. Hierbij is ook aangegeven dat dit, naar onze mening, begint bij het expliciet vaststellen van de ambities en mogelijkheden van de organisatie. Wanneer de gemeente haar ambities en mogelijkheden op het gebied van interne beheersing expliciet maakt kan daarmee in onze optiek ook meer draagvlak voor het doorvoeren van de benodigde verbeteringen worden gerealiseerd. Ontwikkeling en nadere uitwerking van de visie Mede naar aanleiding van onze management letter van voorgaand jaar heeft de gemeente een notitie opgesteld waarin de gemeente het belang van een goed ingerichte en kwalitatief goede interne beheersing onderkent.
Op basis van de vier peilers ‘Inzicht, beschrijven, praktijk en training’ probeert de gemeente om de Administratieve Organisatie & Interne Controle (AO/IC) op een toegankelijke en begrijpelijke manier aan het voetlicht te brengen. Dit vinden wij een goede zaak. Gemeente Noordenveld heeft er voor gekozen om het 3LOD model als basis te hanteren voor het inrichten van de AO/IC. Hierbij zijn de diverse verdedigingslinies als volgt geformuleerd: De 1e lijn: de vakafdelingen De 1e lijn is primair verantwoordelijk voor de uitvoering van de interne beheersing en past de door de 2e lijn ontwikkelde methoden en technieken toe. Door middel van intercollegiale toetsing aan de hand van uniforme procedures, checklisten en werkinstructies worden door de vakafdelingen zelf interne controles uitgevoerd. Het zelfstandig uitvoeren van de controles zal mogelijk bij de betrokken medewerkers leiden tot nieuwe inzichten en procesverbetering vanuit de processen zelf.
De gemeente hanteert het 3LOD model
7
De tweede lijn: beleidsmakers, adviseurs en consulenten De 2e lijn ondersteunt het verantwoordelijke management onder andere bij het identificeren en bewaken van risico’s en het ontwikkelen van systemen voor procesbeheersing. Ook zullen in de 2e lijn steekproefsgewijs controles worden verricht en indien noodzakelijk bijsturing plaatsvinden.
3rd Line of Defence Concern Control, Verbijzonderde Interne Controle (AO/IC)
2nd Line of Defence Beleidsmakers, adviseurs en consulenten
1st Line of Defence Vakafdelingen
De derde lijn: AO/IC en concerncontrol De 3e lijn bestaat uit de VIC (adviseurs AO/IC) en de concerncontroller. De adviseurs AO/IC stellen vast of de in opzet aanwezige interne beheersing ook in bestaan en werking aanwezig zijn en rapporteert hierover via afzonderlijke rapportages aan het MT en het college. De concerncontroller heeft de regie en de verantwoordelijkheid voor het opstellen en laten vaststellen van het interne controleplan en voor het consolideren en het rapporteren van bevindingen aan het MT en college.
Controles krijgen vorm van 3e lijn en nog niet zozeer vanuit 1e en 2e lijn. DASHBOARD
Onze waarneming is dat tot nu toe vooral controles plaatsvinden vanuit AO/IC en concerncontrol. De uitdaging is om dit naar de 1e en 2e lijn te krijgen. AANDACHTSPUNTEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
INFORMATIEBEVEILIGING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
2.1 Doorontwikkeling interne beheersing (2/2)
Door de gemeente zijn procesbeschrijvingen opgesteld
8
Van inzicht en beschrijven naar het actie en draagvlak in de praktijk Met het opstellen van de visie op de interne beheersing heeft de gemeente inzicht verkregen in de ambities en mogelijkheden. Voor het beschrijven en in kaart brengen van processen is externe capaciteit ingehuurd waarbij op basis van de huidige situatie een inventarisatie is gemaakt. Ten tijde van de interim-controle zijn van een groot aantal processen de procesbeschrijvingen reeds opgesteld. Dit betreft procesbeschrijvingen, welke door middel van een applicatie (Engage) zijn opgesteld en waarin de belangrijkste processtappen zijn opgenomen. Dit is een goed vertrekpunt voor verdere doorontwikkeling.
Er is ruimte voor doorontwikkeling van de interne beheersing
Op basis van de geüpdatete procesbeschrijvingen kan vervolgens beoordeeld worden in hoeverre de aanwezige interne beheersing overeenkomt met de ambitie die door het college is vastgesteld, welke noodzakelijke veranderingen er eventueel (nog) benodigd zijn danwel welke risico’s door het management worden geaccepteerd. Wij onderkennen de inspanningen die de gemeente heeft verricht met het doel om de AO/IC te verbeteren, zie voorgaand inzake de door de gemeente gedefinieerde pijlers Inzicht en beschrijven.
Te bepalen ambitie afhankelijk van het volwassenheidsniveau
In de visie van Noordenveld is het belangrijk om de zaken aan de voorkant bij de vakafdelingen zelf al goed geregeld te hebben. Dit voorkomt namelijk ook dat aan de achterkant een ‘verzwaarde dijkbewaking’ georganiseerd moet worden. Om die control aan de voorkant te organiseren zijn de volgende vervolgstappen mogelijk: Per proces beoordelen wat de beheersingrisico’s zijn (wat kan er misgaan?); Vervolgens hiervoor ook interne controlemaatregelen (key controls) invoeren en afspreken; Deze controlemaatregelen moeten zo concreet mogelijk afgesproken worden. Dit kan bijvoorbeeld aan de hand van de 5 W-vragen (wie, wat, waar, wanneer en waarom); Tenslotte is het gewenst om een relatie te leggen met de relevante applicaties en IT General Controls.
Voor het doen slagen van de organisatieontwikkeling is een cultuurverandering benodigd
Zoals ook zelf onderkend door de gemeente, zit de crux in het door-vertalen van de afspraken die op papier staan naar het uitvoeren van de controles en het creëren van een kwaliteitsgerichte cultuur. In de visie van de gemeente is bepaald dat de inrichting van de AO/IC afhankelijk is van de mate van volwassenheid van de organisatie. Dit kan zijn als de gemeente in zijn geheel alsmede van de afzonderlijke afdelingen. Wij hebben begrepen dat het contract met de externe inhuur inmiddels is verlengd met als doel het volwassenheidsniveau per afdeling inzichtelijk te maken en verbetervoorstellen op te stellen voor de inrichting van de AO/IC met betrekking de eerste en tweede lines of defence. Mede in relatie tot de rechtmatigheidsverantwoording die per 2022 zal worden ingevoerd, zie hoofdstuk 2.2., vinden wij het een goede zaak dat dit serieus wordt opgepakt. Conform onze observaties bij veel andere overheidsorganisaties onderkennen wij dat een proces van organisatieontwikkeling een proces is van een lange adem. Voor het doen slagen van deze organisatieontwikkeling is mogelijk een cultuurverandering benodigd. Ook hebben wij begrepen dat door diverse personele ontwikkelingen bij de gemeente Noordenveld een verdere uitrol van deze organisatieontwikkeling wordt vertraagd.
DASHBOARD
AANDACHTSPUNTEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
INFORMATIEBEVEILIGING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
2.2 Rechtmatigheidsverantwoording (1/2)
Invoering rechtmatigheidsverantwoording 2022
9
Stand van zaken en kaders rechtmatigheidsverantwoording met ingang van 2022 Eind juni werd bekend dat de invoering van de rechtmatigheidsverantwoording een jaar is uitgesteld. Naar wij hebben begrepen staat de wetswijziging inmiddels voor januari 2022 op de agenda van de Tweede Kamer en zal deze worden ingevoerd met ingang van begrotingsjaar 2022. Daarmee is er ruimte ontstaan om, na een intensief jaar met corona, de invoering goed voor te bereiden. Eind augustus 2021 heeft de commissie BBV (na consultatie) een nieuwe kadernota Rechtmatigheid 2022 uitgebracht. Tegelijk met deze kadernota is eveneens een notitie over de paragraaf bedrijfsvoering en een addendum op de Kadernota Rechtmatigheid 2021 gepubliceerd. De verwachting is dat in het najaar de commissie SDO van de NBA nog een notitie voor accountants uitbrengt over de gevolgen van invoering van de rechtmatigheidsverantwoording en de commissie BADO over de wijze van verantwoorden vanuit de optiek van gemeenten. Daarmee worden zowel accountants als gemeenten geïnformeerd en gefaciliteerd om de rechtmatigheidsverantwoording goed te kunnen invoeren. Wij adviseren u om hier kennis van te nemen.
Nieuwe notities: • Kadernota 2022 • Addendum Kadernota 2021 • Notitie bedrijfsvoering
Hoofdlijnen Kadernota Rechtmatigheid 2022 In de Kadernota Rechtmatigheid 2022 wordt uitgebreid ingegaan op het bestuurlijk belang van rechtmatigheid voor de gemeenteraad. Daarnaast worden de reikwijdte, de normen, de verantwoordelijkheden van het college en de criteria van de rechtmatigheid beschreven. Ook wordt in de nota ingegaan op de toepassing van tolerantiegrenzen, afwijkingen en de weging hiervan en is een verplicht verantwoordingsmodel opgenomen. In de Kadernota zijn een aantal stellige uitspraken gedaan die moeten worden gevolgd, waarbij als eerste nadrukkelijk de rol van gemeenteraad wordt benoemd. Bij onduidelijkheden over de interpretatie van de rechtmatigheid moet de gemeenteraad aangeven welke uitleg gegeven moet worden aan de regelgeving en dit vastleggen in een besluit. Het voert te ver om uitgebreid in te gaan op de inhoud van deze. Een aantal punten willen wij wel uitlichten: De Kadernota 2022 introduceert het begrip ‘onduidelijkheden’. Dit begrip geeft aan dat er situaties zijn waarin het ook voor het college niet duidelijk is of er rechtmatig gehandeld is. Deze moeten worden toegelicht en worden gewogen door de gemeenteraad. De commissie adviseert ook fraude door eigen medewerkers toe te lichten in de paragraaf bedrijfsvoering. Middels een verplicht model moet het college zich verantwoorden over de rechtmatigheid, afwijkingen en onduidelijkheden.
In de paragraaf bedrijfsvoering moet vervolgens een toelichting worden gegeven op de afwijkingen en de maatregelen die het college neemt om deze in de toekomst te voorkomen. De grens voor afwijkingen (zowel fouten als onduidelijkheden) wordt door gemeenteraad bepaald en is maximaal 3% van de lasten (inclusief mutatie reserves). Fouten en onduidelijkheden worden niet bij elkaar opgeteld. De invoering betekent eveneens dat de verordeningen 212, 213 en het normenkader moeten worden geactualiseerd. Ook moeten afspraken worden gemaakt met de accountant. Bij aan derden uitbestede werkzaamheden is het belangrijk als gemeente zelf zekerheid te krijgen omtrent de rechtmatigheid. De wijze waarop dat kan is in de Kadernota uitgewerkt.
DASHBOARD
AANDACHTSPUNTEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
INFORMATIEBEVEILIGING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
2.2 Rechtmatigheidsverantwoording (2/2)
10
Notitie bedrijfsvoering de plek om afwijkingen te rapporteren
Hoofdlijnen Notitie Bedrijfsvoering De belangrijkste boodschap van deze nieuwe notitie is dat het college in de paragraaf bedrijfsvoering aanvullende informatie opneemt over individueel geconstateerde afwijkingen in de rechtmatigheidsverantwoording. Daarbij moet het college beschrijven welke actie wordt ondernomen om deze in de toekomst te voorkomen. De notitie werkt een aantal aanbevelingen en voorbeelden omtrent de paragraaf bedrijfsvoering verder uit.
Beperkte wijzigingen in de rechtmatigheid voor (het laatste jaar) 2021
Hoofdlijnen Addendum kadernota Rechtmatigheid 2021 Het uitgangspunt van de commissie BBV is dat in principe weinig verandert in de rechtmatigheidscontrole over 2021, het laatste jaar dat de accountant een verklaring afgeeft met betrekking tot de rechtmatigheid. De wijzigingen in het addendum op de Kadernota Rechtmatigheid 2021 zijn dan ook beperkt. Er wordt meer aandacht gevraagd voor fraude en M&O-beleid en niet financiële onrechtmatigheden in het kader van de Wet Fido moeten worden toegelicht in de paragraaf bedrijfsvoering. Onze visie op de rechtmatigheidsverantwoording BDO ziet, evenals de commissie BBV, de invoering van de rechtmatigheidsverantwoording als een kans om de controlerende rol van de gemeenteraad te versterken en te investeren in een verdere ontwikkeling van de bedrijfsvoering.
De wijziging leidt niet tot het uitvoeren van minder rechtmatigheidscontroles
De wijziging in de verantwoordelijkheden ten aanzien van rechtmatigheid betekent niet dat er minder rechtmatigheidscontroles moeten worden uitgevoerd, maar dat het college deze zelfstandig/intern moet inrichten, uitvoeren, controleren en rapporteren. Als accountant zullen wij die werkzaamheden vervolgens toetsen, teneinde te kunnen controleren en verklaren dat de rechtmatigheidsverklaring van het college een getrouw beeld geeft. Begin 2020 hebben wij hierover een visiepaper ‘Rechtmatigheidsverantwoording, een kans op meer control’ uitgebracht, met daarin verschillende varianten en een invoeringsplan. De minimale variant: In deze variant zorgt het college, in afstemming met de raad en accountant, voor een interne beheersing en interne controle, specifiek gericht om te voldoen aan de minimale eisen van de rechtmatigheidsverantwoording. De ambitieuzere variant: In deze variant gaat de gemeente een stapje verder en gebruikt de rechtmatigheidsverantwoording als impuls om de bedrijfsvoering te verbeteren. De ‘In control’ variant: Deze derde variant gaat nog een stap verder. In dit geval verklaart het college niet alleen getrouw en rechtmatig te hebben gehandeld, maar ook dat het systeem van interne beheersing en risicomanagement in zijn geheel ‘ in control’ is.
De gemeente kiest voor de minimale variant
Wij constateren dat de gemeente Noordenveld in een ontwikkeltraject met betrekking tot de interne beheersing zit. Op basis van de huidige stand van zaken van de organisatie heeft het college ervoor gekozen om voor de minimale variant te kiezen met betrekking tot de rechtmatigheidsverantwoording. Dit betreft de variant waarbij primair verantwoording wordt afgelegd gericht op het voldoen aan financiële rechtmatigheid en de hantering van wettelijke normen. Dit voorstel is samen met het voorstel tot een rapporteringstolerantie van 1% door de gemeenteraad vastgesteld. Om te voldoen aan de vereisten van de rechtmatigheidsverantwoording is het van belang dat de organisatie zich verder door-ontwikkelt op het gebied van de interne beheersing, zie ook hoofdstuk 2.1. Tot die tijd zijn naar verwachting aanvullende werkzaamheden van de VIC benodigd om voldoende zekerheid over de rechtmatigheid te verkrijgen. DASHBOARD
AANDACHTSPUNTEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
INFORMATIEBEVEILIGING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
2.3 Gevolgen coronacrisis voor de jaarrekening 2021
Gevolgen COVID-19 strak blijven monitoren
Interne controle voortvarend oppakken
Werkzaamheden TOZO
Bijzondere aandacht voor vaststellen subsidies
DASHBOARD
11
Gevolgen coronacrisis voor 2021 en verder Sinds het voorjaar 2021 is de wereld in de greep van het coronavirus. Hoewel we inmiddels meer dan een jaar verder zijn hebben we nog steeds te maken met veel onzekerheden, zowel voor de korte, middellange en lange termijn, die een impact op de gemeente kunnen hebben. Met name door de onduidelijkheden in het begin van de crisis omtrent de financiële gevolgen en compensatie door het rijk waren het onzekere tijden. In de loop van de tijd bleek de impact voor de meeste gemeenten mee te vallen. Niettemin is het zaak alert te blijven op de ontwikkelingen en de afwikkeling van ontvangen rijksgelden. Ook de waardering van en mogelijke bijdragen aan verbonden partijen verdienen hierbij extra aandacht. Wij adviseren u dit strak te monitoren en de gemeenteraad te blijven informeren over eventuele bijstellingen van de (meerjaren)begroting. Tozo en TONK Alle coronasteunmaatregelen zijn per 1 oktober 2021 geëindigd, waarbij het rijk afspraken heeft gemaakt over de afronding van Tozo en TONK. Vanaf het einde van de Tozo per 1 oktober 2021 tot het eind van het jaar geldt een tijdelijk aangepast Besluit bijstandverlening zelfstandigen (Bbz). Ook de TONK is onderdeel van het coronasteunpakket dat per 1 oktober 2021 is afgerond.
Vanaf 1 oktober is het dan ook weer aan gemeenten om huishoudens in financiële nood te ondersteunen vanuit het gebruikelijke instrumentarium, zoals bijzondere bijstand. Uiteraard dienen beide regelingen in de jaarrekening/SiSa-bijlage te worden verantwoord. Vanuit onze ervaring van het afgelopen voorjaar weten we inmiddels dat deze controle intensief kan zijn. Wij vragen dan ook uw aandacht voor een tijdige interne controle op de verstrekte uitkeringen, zodat de verantwoording goed kan verlopen. Overigens hebben wij tijdens onze interim-controle begrepen dat de verstrekkingen met betrekking de TONK zeer beperkt zijn. Tijdens de jaarrekeningcontrole 2020 hebben wij vastgesteld dat de gemeente beschikt over een in opzet toereikend M&O beleid met betrekking tot het verrichten van nacontroles inzake de TOZO. Ook hebben wij vastgesteld dat de gemeente reeds nacontroles heeft verricht voor de verstrekte uitkeringen met betrekking tot TOZO 1, TOZO 2, TOZO 3, TOZO 4 en TOZO 5. Deze werkzaamheden hebben tot nu toe geleid tot een totaal aan terugvorderingen van circa € 24.000. Tijdens de jaarrekeningcontrole zullen wij, in lijn met de Nota Verwachtingen Accountantscontrole, controleren of het M&O-beleid en de daarmee samenhangende controles op IB signalen voor de reeds uitgevoerde controles als ook voor de resterende verstrekte uitkeringen 2021 effectief heeft gewerkt.
Vaststelling verstrekte subsidies Veelal worden de in 2020 verstrekte subsidies in het voorjaar van 2021 vastgesteld. Aan de hand van de in de subsidieverordening/beschikking opgenomen voorwaarden wordt dan nagegaan of een organisatie heeft voldaan aan de vereisten. Voor het jaar 2020 zal dat wellicht niet evident zijn, doordat bijvoorbeeld de beschikte prestaties niet geleverd zijn. Sommige gemeenten hebben (met de raad) afspraken gemaakt over de toe te passen handelswijze c.q. verantwoordingwijze. Bij de gemeente Noordenveld is het zo ingeregeld dat op basis van de subsidieverordening er veel ruimte is gegeven aan besluitvorming door het college. Overigens wijzen wij u erop dat het college op basis van de subsidieverordening verplicht is tot het informeren van de gemeenteraad indien het college van de hardheidsclausule gebruik maakt. De rechtmatigheid van de subsidievaststellingen zullen wij toetsen bij de controle van de jaarrekening.
AANDACHTSPUNTEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
INFORMATIEBEVEILIGING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
2.4 Frauderisicobeheersing (1/2)
Februari 2021 is de best practice frauderisicobeheersing voor bestuurders en toezichthouders uitgebracht De controleverklaring gaat ook meer aandacht besteden aan frauderisicobeheersing en continuïteit
Diverse voorbeelden van maatregelen om frauderisico’s te beheersen
Frauderisico indelen naar druk, gelegenheid en rechtvaardiging
DASHBOARD
12
Ontwikkelingen met betrekking tot fraude en de controle van de jaarrekening Gezien onze maatschappelijke rol als accountant zal de komende jaren vanuit de accountantscontrole nog nadrukkelijker aandacht worden gegeven aan fraudepreventie. In februari 2021 heeft onze beroepsorganisatie de NBA heeft hiervoor een notitie “Best practice maatregelen frauderisicobeheersing voor bestuurders en toezichthouders” ter consultatie uitgebracht. In deze notitie komt nadrukkelijk de rol van bestuurders en toezichthoudende organen zoals de gemeenteraad bij het voorkomen en detecteren van fraude aan de orde. Door de nadruk te leggen op het voorkomen van fraude kunnen de gelegenheden tot fraude afnemen. Dit vraagt om actief toezicht op risico’s en beheersmaatregelen ter voorkoming van fraude. Begin september 2021 is een nieuwe opzet van de controleverklaring ter consultatie uitgebracht. In de nieuwe controleverklaring, die zal ingaan van af boekjaar 2022, wordt van de accountants verwacht dat hij expliciete passages opneemt aangaande frauderisicobeheersing en continuïteit. Zoals opgenomen in het consultatiedocument kunnen bestuurders en toezichthouders diverse maatregelen nemen om frauderisico’s te beheersen.
De belangrijkste uit het consultatiedocument zijn: Zorgdragen voor een goede ‘Tone at the top’, cultuur en gedrag; Opstellen van diverse anti-corruptiemaatregelen (relaties met afnemers/leveranciers, gedragscodes t.a.v. nevenactiviteiten/ geschenken etc.); Een goede interne beheersing (AO/IB), waaronder een periodieke frauderisicoanalyse; Het organiseren van tegenspraak, controle/compliance functies en diversiteit; Aandacht voor werknemers en bestuursleden (b.v. persoonlijk omstandigheden die kunnen leiden tot druk om fraude te plegen); Periodieke medewerkers tevredenheidsonderzoeken; Fraudemeldpunt en klokkenluidersregeling; Contact en medewerking met uw accountant; Training en opleiding omtrent fraudebewustzijn; Een adequate administratie met aandacht voor (fraude-) risicovolle schattingsposten; Een transparant en integer beloningsbeleid; Een duidelijk plan om te reageren op (het vermoeden van) fraudes. Voor een andere toelichting op deze maatregelen verwijzen wij naar de best practice. In de bijlage bij de best practice zijn diverse frauderisico’s benoemd gerelateerd aan Frauduleuze verslaggeving of het oneigenlijk toe-eigenen van middelen. Deze worden in de theorie en praktijk altijd ingedeeld naar drie omstandigheden (de zogenaamde fraudedriehoek), bestaande uit gelegenheid, druk en rationalisatie zoals hiernaast weergegeven.
AANDACHTSPUNTEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
INFORMTATIEBEVEILIGING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
2.4 Frauderisicobeheersing (2/2)
Onze rol in relatie tot frauderisicobeheersing
13
Onze rol als accountant inzake fraude Zoals weergegeven in de controlestandaarden en onze opdrachtbevestiging ligt de primaire verantwoordelijkheid voor het voorkomen en ontdekken van fraude bij zowel het management, het college als de gemeenteraad. Als accountant zijn wij niet verantwoordelijk en aansprakelijk voor de preventie van fraude. Onze controleopdracht heeft tot doel om vast te stellen dat de jaarrekening geen afwijkingen van materieel belang bevat die het gevolg zijn van fraude of fouten. Het onderkennen van risico’s op materiële fraudes (frauderisico’s), het uitvoeren van daarop gerichte controlewerkzaamheden en actie ondernemen in het geval van een vermoeden van fraude, is dus een onlosmakelijk onderdeel van de accountantscontrole. Dat gezegd hebbende is het voor de accountant lastig om een daadwerkelijk fraude te identificeren: dit komt doordat de organisatie dagelijks aanwezig is en de accountant niet, doordat fraude gepaard gaat met opgezette plannen om de fraude te verhullen, zoals valsheid in geschrifte, het opzettelijk nalaten transacties vast te leggen of het opzettelijk aan de accountant verkeerd voorstellen van zaken. Samenspanning binnen organisaties of met derde partijen maakt dit vraagstuk nog lastiger.
Door de kenmerken van fraude is het dus mogelijk dat een controle, ook al is die opgezet en uitgevoerd in overeenstemming met algemeen aanvaarde controlestandaarden, een fraude van materieel belang niet ontdekt. Voor de organisatie maken wij onze werkzaamheden zichtbaar door het verstrekken van onze fraude- en compliance checklist, het bespreken van en rapporteren over fraude en vanaf 2022 zullen wij hierover communiceren met het maatschappelijk verkeer via onze controleverklaring.
Onze aanbevelingen in relatie tot frauderisicobeheersing
Onze waarnemingen en aanbevelingen inzake de fraudebeheersing Naast onze controlerende rol hebben wij in het kader van de interim-controle, onze kennis en deze ontwikkeling een aantal bevindingen en aanbevelingen inzake frauderisicobeheersing. Wat gaat al goed? De gemeente heeft in 2019 een frauderisicoanalyse opgesteld, welke in het MT en met de verantwoordelijk wethouder is besproken. Advies is om deze analyse periodiek te actualiseren. De gemeente heeft een Nota misbruik en oneigenlijk gebruik opgesteld welke in 2021 door het college is behandeld. Daarnaast is specifiek voor de ToZo-regeling een controleplan opgesteld waarin het M&O-beleid met betrekking tot deze regeling is opgenomen. De gemeente beschikt over een regeling ‘Melding of vermoeden van misstand’ en specifieke gedragscodes voor zowel medewerkers als bestuurders. Werknemers dienen bij indiensttreding in het bezit te zijn van een Verklaring Omtrent Gedrag (specifieke functies) en dienen een Ambtseed af te leggen. Wat kan nog beter? Het interne controleplan en de werkzaamheden van de Verbijzonderde Interne Controle besteden beperkt aandacht aan fraude. Fraude (preventie) staat (nog) niet periodiek op de agenda van de auditcommissie en gemeenteraad. Wellicht dat dit gecombineerd kan worden met de periodieke aandacht die wordt gegeven aan integriteit.
Uit bovenstaande blijkt dat de gemeente Noordenveld al het nodige met betrekking tot het voorkomen van fraude heeft geregeld. Op een aantal onderdelen zal dit nog concreter kunnen.
DASHBOARD
AANDACHTSPUNTEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
INFORMATIEBEVEILIGING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
2.5 Ontwikkelingen in het sociaal domein
14
Ontwikkelingen met betrekking tot het Sociaal Domein en de controle van de jaarrekening 2021 dan wel 2022 Vanuit onze natuurlijke adviesrol willen wij u attenderen op een aantal ontwikkelingen op het gebied van Sociaal domein. Wij schetsen de ontwikkelingen op hoofdlijnen met als doel u te attenderen op deze ontwikkelingen. Dat betekent ook dat wij geen uitgebreid onderzoek hebben uitgevoerd naar deze onderwerpen of ze specifiek hebben gemaakt voor uw organisatie. Resultaatgerichte indiceringen
Uitspraak resultaatgericht indiceren Onlangs is er een uitspraak geweest door de Centrale Raad van Beroep (CRvB) inzake een casus met betrekking tot resultaatgericht indiceren. In deze casus is de indicatie van een cliënt voor begeleiding in natura niet langer toegekend in uren, maar in een te behalen resultaat. Uit het ondersteuningsplan blijkt wel welk resultaat moet worden behaald, binnen welke periode, met welke activiteiten en met welke frequentie, maar een tijdsindicatie ontbreekt. De CRvB oordeelt dat een manier van verstrekken die maakt dat een cliënt en een aanbieder niet weten hoeveel, naar tijdseenheden bepaalde, maatschappelijke ondersteuning het college heeft verstrekt, in strijd is met het rechtszekerheidsbeginsel. Dit is voor begeleiding niet anders dan voor huishoudelijke ondersteuning. Wij hebben begrepen dat resultaatgericht indiceren ook bij de gemeente Noordenveld van toepassing is. Wij adviseren u voor wat betreft toekomstige indiceringen na te gaan welke passende maatregelen eventueel voor boekjaar 2021 benodigd zijn.
Vanaf 2022 nieuw Woonplaatsbeginsel
Woonplaatsbeginsel Jeugdwet Het woonplaatsbeginsel in de Jeugdwet regelt welke gemeente (financieel) verantwoordelijk wordt. Het huidige woonplaatsbeginsel is gebaseerd op de woonplaats van de gezagsdrager van een jeugdige. Het nieuwe woonplaatsbeginsel, dat vanaf 1 januari 2022 van toepassing wordt, gaat uit van de woonplaats waar de jeugdige staat ingeschreven op het moment van de zorgvraag. Doel van de wetswijziging is het verminderen van administratieve lasten, het sneller kunnen leveren van zorg en ondersteuning aan jeugdigen en het versterken van preventie. Voor gemeenten en zorgaanbieders betekent de implementatie van het nieuwe woonplaatsbeginsel een behoorlijke (administratieve) verandering. Daarom hebben gemeenten en zorgaanbieders uitgesproken behoefte te hebben aan duidelijke afspraken over de implementatie van het woonplaatsbeginsel om onduidelijkheden en discussie te voorkomen. Om die reden zijn aanvullende afspraken gemaakt die zijn vastgelegd in het convenant. Het convenant is vastgesteld door de VNG-commissie Zorg, Jeugd en Onderwijs. Wij adviseren de effecten van deze wijziging in kaart te brengen en uw organisatie voor te bereiden op de veranderende werkwijze.
Nieuwe Wet Inburgering
DASHBOARD
Handreikingen Wet Inburgering Om gemeenten handvatten te geven op het gebied van informatievoorziening bij de invoering van de nieuwe Wet inburgering zijn onlangs twee handreikingen verschenen: De handreiking ‘Gegevensuitwisseling gemeenten en ketenpartners nieuwe Wet inburgering’ en de handreiking ‘Leveranciers’. Beide handreikingen helpen gemeenten op weg met de uitwisseling van gegevens tussen landelijke ketenpartners en de afspraken die zij moeten maken met softwareleveranciers. Wij adviseren kennis te nemen van beide handreikingen en waar nodig actie te ondernemen.
AANDACHTSPUNTEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
INFORMATIEBEVEILIGING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
2.6 Overige aandachtspunten jaarrekening 2021 (1/2)
15
Omzetten voorziening groot onderhoud naar een bestemmingsreserve Tijdens onze jaarrekeningcontrole 2020 hebben wij geconstateerd dat voor een gedeelte van de voorziening onderhoud gebouwen onvoldoende onderbouwing aanwezig was, waardoor deze ultimo 2020 voor circa € 500.000 te hoog is opgenomen. Naar aanleiding van deze bevinding heeft u besloten om de opgenomen voorziening onderhoud gebouwen om te zetten naar een bestemmingsreserve. Voorziening groot onderhoud gebouwen wordt omgezet naar een bestemmingsreserve
Wij constateren dat hiervoor in 2021 nog een raadsbesluit dient te worden genomen welke voldoet aan de eisen zoals deze in de financiële verordening danwel in de Nota Reserves en Voorzieningen zijn voorgeschreven. Uit uw eigen analyse blijkt dat hier geen bijzondere bepalingen in zijn opgenomen waaraan het vormen van een bestemmingsreserve groot onderhoud dient te voldoen. Wij hebben begrepen dat de vorming van de bestemmingsreserve zal worden opgenomen in de slotwijziging welke in december door de gemeenteraad zal worden vastgesteld.
Eventuele voorziening achterstallig onderhoud blijft benodigd
Wij willen u nog wijzen op artikel 44 lid 1a BBV waarin is bepaald dat nog wel een voorziening dient te worden gevormd indien er sprake is van achterstallig onderhoud waarbij sprake is van kapitaalvernietiging en/of onveilige situaties. Op basis van deze regelgeving heeft u bij het opstellen van de jaarrekening 2020 reeds een voorziening onderhoud wegen gevormd. Het instellen van een bestemmingsreserve voor het onderhoud gebouwen ontslaat de gemeente niet van de verplichting om een dergelijke voorziening te vormen indien dit van toepassing blijkt te zijn.
Analyse achterstallig onderhoud is voor de jaarrekening 2021 en activa management noodzakelijk
Zoals hiervoor benoemd ligt er meer nadruk op achterstallig onderhoud en de beheerplannen met betrekking tot uw activa (oftewel assets). In dit kader wordt de noodzaak van adequaat asset management (nog) zichtbaarder. Onder activa management wordt verstaan “de systematische en gecoördineerde activiteiten waarmee een organisatie haar bedrijfsmiddelen optimaal beheert (vanaf de investering) en prestaties, risico’s en kosten over de levensduur volgt met als doel een optimale bijdrage te leveren aan de strategie van de organisatie”.
DASHBOARD
Wij verzoeken u voorafgaande aan de jaarrekening een analyse te maken ter onderbouwing van de vraag of een eventuele voorziening achterstallig onderhoud (juistheid en volledigheid) voor zowel gebouwen als andere activa aan de orde zou moeten zijn. Deze analyse kan dan ook gehanteerd worden ten behoeve van de paragraaf ‘ Onderhoud kapitaalgoederen’.
AANDACHTSPUNTEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
INFORMATIEBEVEILIGING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
2.6 Overige aandachtspunten jaarrekening 2021 (2/2)
WNT verantwoording is heeft ook bij de jaarrekeningcontrole 2021 onze verhoogde aandacht
Onderbouwing jaarrekeningposten verband houdende met ontvangen subsidies
16
WNT verantwoording Vanuit onze ervaringen bij de jaarrekeningcontrole 2020 hebben wij vastgesteld dat de controle van de WNT-verantwoording uitdagend kan zijn. Met name indien er sprake is van wisseling, danwel tijdelijke vervanging, van topfunctionarissen. Ook in 2021 is er bij de gemeente Noordenveld sprake van personele mutaties van topfunctionarissen. Gezien de complexe wet- en regelgeving en de lage toleranties gaan wij graag in een vroegtijdig stadium met de gemeente Noordenveld in overleg over de WNTverantwoording en de bijbehorende documentatievereisten. Inmiddels is er een aanvullende interim-controle gepland welke specifiek betrekking heeft op de ontwikkelingen bij de gemeente Noordenveld met betrekking tot de WNT. Deze interim controle zal naar verwachting halverwege december worden uitgevoerd. Verantwoording overlopende posten in relatie tot ontvangen subsidies In de jaarrekening van de gemeente zijn diverse jaarrekeningposten opgenomen die betrekking hebben op door de gemeente ontvangen subsidiegelden. Ultimo 2020 is er bijvoorbeeld nog sprake van een bedrag van circa € 7,5 miljoen aan ‘Vooruitontvangen subsidies’ welke in de jaarrekening is verantwoord. Wij benadrukken het belang van een juiste interne beoordeling van de voortgang van subsidies in relatie tot de van toepassing zijnde subsidievoorwaarden en relevante balansposten.
De van toepassing zijnde aspecten betreffen onder andere (niet limitatief): Een beoordeling van de ontvangen middelen in relatie tot de beschikte subsidiebedragen. Een beoordeling in hoeverre de lasten welke als subsidiabel zijn verantwoord ook daadwerkelijk voldoen aan de subsidievoorwaarden, inclusief het tijdig indienen van de subsidieverantwoording. Een beoordeling in hoeverre er sprake is van een mogelijke terugbetalingsverplichting.
Graag ontvangen wij voorafgaand aan de jaarrekeningcontrole een nadere analyse van de van toepassing zijnde subsidies en hoe deze zich verhouden tot de opgenomen balansposities.
Maximale opdrachtwaarde van toepassing op raamovereenkomsten
DASHBOARD
Verhoogde aandacht voor aanbestedingsrechtmatigheid Mede gezien de complexiteit en ontwikkeling van de wet- en regelgeving én de bevindingen die bij jaarrekening 2020 zijn geconstateerd zal het naleven van de Europese aanbestedingsregels wederom onze verhoogde aandacht hebben. In aanvulling op de werkzaamheden die in voorgaande jaren zijn uitgevoerd is er sprake van een nieuw aandachtspunt. Op basis van een uitspraak van het Europees Hof van Justitie (ASST-arrest, 19 december 2018), en de verdere uitwerking van deze uitspraak in onze controlestandaarden, dient een raamovereenkomst een maximale opdrachtwaarde te bevatten. Ook dient te worden beoordeeld of er bij overschrijding van de maximale opdrachtwaarde sprake is van een wezenlijke wijziging. Gezien de complexiteit van de wet- en regelgeving adviseren wij tijdig te analyseren of soortgelijke casussen bij de gemeente Noordenveld van toepassing zijn. Mocht dit van toepassing zijn dan gaan wij graag hierover met u in gesprek.
AANDACHTSPUNTEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
INFORMATIEBEVEILIGING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
17
3. Bevindingen significante processen
3.1 Onze transparante controle 3.2. Effectiviteit processen 3.3 Detailbevindingen
3.1 Onze transparante controle
18
Inleiding Zoals afgelopen jaren aangegeven, nemen de eisen die worden gesteld aan de accountantscontrole toe. Wij vinden het daarom van groot belang dat wij inzicht geven in de normen en verwachtingen ten aanzien van onze controle en de vertaling hiervan specifiek voor de gemeente Noordenveld. Alleen dan gaat de discussie niet alleen over de kwaliteit van de accountantscontrole, maar vooral ook over de wijze waarop de gemeente hiervan kan profiteren. In deze management letter hebben wij daarom zoals u van ons gewend bent in detail uitgelegd op welke wijze wij de controle hebben ingericht en welke afwegingen wij daarbij maken. Wij doen dat door in deze paragraaf onze risico-inschatting, belangrijkste processen, controleaanpak en afwegingen te beschrijven. Interne beheersing niet altijd voldoende zichtbaar / aantoonbaar
Bewuste afweging in risicobereidheid nog te maken
Ambitie en risicobereidheid college Zoals in onze management letter 2020 en eerder uitvoerig is gerapporteerd constateren dat wij dat wij in onze controle van de gemeente Noordenveld, overigens net als bij veel andere overheidsorganisaties, nog niet kunnen steunen op de interne beheersing. Dit betekent niet dat gemeente Noordenveld niet in control is, maar dat deze niet voldoende voldoet aan onze gestelde norm. In onze visie betreft de norm dat alle (significante) processen in opzet, bestaan en werking (inclusief IT) gedurende het gehele jaar goed werken en intern getoetst worden door uw VIC. Die norm kan er toe leiden dat gemeenten beter in control zijn en eventuele risico’s eerder signaleren. Deze norm en dit niveau van interne beheersing vraagt echter wel de nodige inspanning en ambitie en de vraag is of en op welke termijn u deze wil/kan realiseren. In 2021 heeft de gemeente Noordenveld haar ambitie met betrekking tot de organisatieontwikkeling tot uiting gebracht in diverse notities. Aandachtspunt hierbij is dat de gemeente nog per proces dient af te wegen welke risico’s de gemeente accepteert en voor welke risico’s nog aanvullende mitigerende maatregelen dienen te worden uitgevoerd.
Voorgaand jaar hebben wij met de gemeente Noordenveld afgesproken niet uitgebreid te rapporteren over de detailbevindingen, gezien de gemeente eerst per proces de volwassenheid van de organisatie en de risicobereidheid wil inventariseren. Gezien onze natuurlijke adviesfunctie en het feit dat de gemeente bezig is met de organisatieontwikkeling hebben wij dit jaar wel uitgebreid gerapporteerd over de processen en de detailbevindingen. Hiermee hopen wij de gemeente te ondersteunen bij het inzichtelijk maken van key-controls en in hoeverre de gemeente reeds per proces voldoende procesmatig ‘in control’ is. In de overzichten op de volgende pagina’s geven wij weer in hoeverre de processen voldoen aan de genoemde normen en welke detailbevindingen en aandachtspunten wij per proces hebben geconstateerd. Graag gaan wij met u in gesprek over het ambitieniveau per proces en welke risico’s de gemeente bereid is om te accepteren en voor welke processen eventueel nog aanvullende werkzaamheden dienen te worden verricht.
DASHBOARD
AANDACHTSPUNTEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
INFORMATIEBEVEILIGING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
3.2 Effectiviteit processen PROCES
OPZET EN BESTAAN AO/IB
ITGC’S
VIC
19
CONCLUSIE T.A.V. DE CONTROLEAANPAK
Er is in opzet sprake van een adequaat functionerende planning & control-cyclus, er zijn enkele aandachtspunten opgenomen met betrekking tot mogelijke procesverbetering.
Planning & Control Inkopen & Aanbestedingen
In de procesgang wordt nog onvoldoende afgedwongen dat alle inkopen voldoen aan de vereisten van het inkoop-, en aanbestedingsbeleid en/of dat geborgd is dat er geen sprake is van wezenlijke wijzigingen. De pilot met de bestelmodule is nog niet verder uitgerold.
Personeel
Proces personeelskosten is toereikend, er zijn enkele aandachtspunten opgenomen met betrekking tot mogelijke procesverbetering.
Uitkeringen/ participatiewet/ ToZo
Proces uitkeringen is adequaat. Aandachtspunt betreft de IT-beheersing en afdwingbaarheid van de kwaliteitstoetsing.
Sociaal Domein (Jeugd/WMO)
Proces uitkeringen is toereikend. Aandachtspunt zijn de IT-beheersing, de afdingbaarheid van de kwaliteitstoetsing en de vaststelling van de prestatielevering.
Subsidies
Zichtbare, dwingende controles (rechtmatigheid toekenning, vaststelling) in het subsidieproces worden niet afgedwongen.
Belastingen
Er is sprake van onvoldoende functiescheiding in de belastingapplicatie. Daarnaast heeft er gedurende het jaar een conversie plaatsgevonden. Echter door controles achteraf kan worden vastgesteld dat de opgelegde aanslagen juist en volledig zijn en daarmee is het proces toereikend.
Grondexploitatie
Er is sprake van een adequaat functionerende proces rondom de grondexploitaties, de VIC kijkt echter alleen naar juistheid van transacties en niet naar waardering.
Verbonden partijen
Beheersing van het proces is toereikend. Per jaareinde is het van belang om tijdig de jaarrekeningen van de verbonden partijen (zoals benoemd in de paragraaf verbonden partijen) te verkrijgen en deze te analyseren op de juiste verwerking van resulterende verplichtingen per ultimo boekjaar 2021 in de jaarrekening Noordenveld 2021.
proces is ontoereikend, meerdere bevindingen en aanbevelingen.
DASHBOARD
AANDACHTSPUNTEN
proces is toereikend, één of meerdere bevindingen resteren.
SIGNIFICANTE PROCESSEN
proces is adequaat, enkele aanbevelingen ter verdere optimalisatie
INFORMATIEBEVEILIGING
Proces niet in scope / niet getest of niet van toepassing
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
3.3 Detailbevindingen
hoog
20
KORTE OMSCHRIJVING DETAILBEVINDINGEN
A3
A9 B1
IMPACT
B4 A5
B3
B5
A1
Ontbreken afdwingbaarheid 4-ogen principe bij invoer memoriaalboekingen en begrotingswijzingen
A2
Inkopen: prestatielevering niet altijd gewaarborgd
A3
Inkopen: rechtmatigheid aanbestedingen niet structureel geborgd in het proces
A4
Personeel: zichtbaarheid controles salarisadministratie
A5
Sociaal Domein: zichtbaarheid kwaliteitstoetsing in uitkeringenadministratie
A6
Sociaal Domein: Prestatielevering jeugd en WMO
A7
Uitkeringen: Onvoldoende afdwingbaarheid uniform toetsingskader
A8
Verstrekte subsidies: ontbreken vierogenprincipe in zaaksyteem
A9
Aandachtspunten met betrekking tot de conversie van de belastingapplicatie
B1
IT – Logische toegangsbeveiliging – autorisatiebeheer en periodieke review zijn niet adequaat
B2
IT – Logische toegangsbeveiliging – authenticatie onvoldoende (Xworks)
B3
IT - Logische toegangsbeveiliging – gebruikers met beheerrechten aanwezig
B4
IT – Wijzigingenbeheer is onvoldoende ingericht
B5
IT – Continuïteit uitbestede systemen onvoldoende geborgd
A6 A2
A1
A7
B2
A8
laag
A4 laag
DASHBOARD
RISICO
AANDACHTSPUNTEN
hoog
SIGNIFICANTE PROCESSEN
INFORMATIEBEVEILIGING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
21
4. Informatiebeveiliging 4.1 IT-beheersing 4.2 Bevindingen IT-beheersing | Key2Financiën – X-works - Beaufort 4.3 Informatiebeveiliging en ontwikkelingen bij Noordenveld
4.1 IT-beheersing
Wij beoordelen de betrouwbaarheid en continuïteit IT voor zover relevant voor de controle van de jaarrekening
22
IT-werkzaamheden en onze controlerende rol Ingevolge artikel 2:393, lid 4 BW, dient de accountant in zijn verslag aandacht te besteden aan de bevindingen die naar voren zijn gekomen uit de beoordeling van de automatiseringsomgeving wat betreft de betrouwbaarheid en continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking. Wij benadrukken dat onze jaarrekeningcontrole gericht is op het geven van een oordeel omtrent de jaarrekening zelf en zich niet primair richt op het doen van uitspraken omtrent de betrouwbaarheid en continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking als geheel of van onderdelen daarvan. De IT-auditwerkzaamheden zijn geïntegreerd in de controleaanpak van de jaarrekening. Het inzicht in de betrouwbare werking van IT-systemen en applicaties en het gebruik daarvan door de organisatie, vormen een onderdeel van de kwaliteit van de interne beheersing en de administratieve organisatie. Algemene IT-beheersmaatregelen rond uw kritieke systemen leveren daarnaast een belangrijke bijdrage aan het mitigeren van de risico’s op onbeheerste wijzigingen, ongeautoriseerde handelingen en het optreden van verstoringen met impact op de gegevensverwerking.
Beoordeelde systemen: Key2Financiën X-Works Beaufort
De bevindingen zoals gerapporteerd in deze management letter zijn gericht geweest op het beoordelen van de opzet en het vaststellen van het bestaan van algemene IT-beheersmaatregelen. Wij hebben in samenwerking met onze IT-auditors een aantal van deze maatregelen beoordeeld voor het financiële systeem Key2Financiën, het systeem voor Sociaal Domein X-Works en het salarisadministratiesysteem Beaufort. Dit om de impact van de risico’s van onbeheerste wijzigingen, ongeautoriseerde handelingen en verstoringen te kunnen vaststellen voor die systemen die gekoppeld zijn aan de voor ons relevantie processen en posten (zie hoofdstuk 3).
Detailbevindingen IT weergegeven in Bijlage B
In dit hoofdstuk geven wij een samenvatting van onze bevindingen voor de genoemde applicaties. De detailbevindingen rondom deze systemen zijn opgenomen in Bijlage B. Op dit moment zijn de intern getroffen algemene IT-beheersmaatregelen rondom de applicaties in scope niet (bewijsbaar) voldoende aanwezig, waardoor in het kader van de controle van de jaarrekening 2021 aanvullende (gegevensgerichte) werkzaamheden noodzakelijk zijn om aan te tonen dat er zich geen risico’s of fouten hebben voorgedaan. In lijn met voorgaand jaar hebben wij vernomen dat de gemeente veel tijd en middelen heeft geïnvesteerd om de IT-organisatie op een hoger niveau van volwassenheid te krijgen. Op basis van de uitgevoerde interviews hebben wij geconstateerd dat de verbeteringen ten behoeve van de IT-beheersing veelal nog onderhanden zijn. De eerste stap die de gemeente heeft gezet in de professionaliseringsslag van de IT-organisatie is het definiëren en formaliseren van beleidsdocumenten en procedures. Daarnaast hebben wij op basis van de interviews ook enkele tekortkomingen gedefinieerd die (in lijn met voorgaande jaren) op korte termijn aandacht vanuit de organisatie vragen. Een bijpassende prioritering in het opvolgen van de bevindingen is derhalve van groot belang.
DASHBOARD
AANDACHTSPUNTEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
INFORMATIEBEVEILIGING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
4.2 Bevindingen IT-beheersing | KEY2FINANCIËN
Logische toegangsbeveiliging (criteria 15) nog deels ontoereikend Wijzigingenbeheer en continuïteit (criteria 67) nog deels ontoereikend Voor een nadere onderbouwing van de norm, bevindingen en aanbevelingen verwijzen wij naar Bijlage B
PROCES
2021
2020
KORTE OMSCHRIJVING RESULTATEN
1. Procedure autorisatiebeheer
1
De gemeente beschikt over een autorisatiebeheer procedure en autorisatiematrices, echter sluiten deze niet aan met hetgeen in de praktijk gehanteerd wordt. Specifiek voor het uitdienstproces geldt dat geen formeel proces is ingericht.
2. Periodieke controle op juistheid ingerichte autorisaties
2
Op basis van ontvangen documentatie hebben wij onvoldoende kunnen vaststellen dat een volledige review op juistheid van toegewezen rechten en actualiteit van gebruikers is uitgevoerd.
3. Identificatie van gebruikers voor toegang tot systemen en data
3
Alle aanwezige generiek genaamde accounts zijn op basis van functie verklaarbaar.
4. Wachtwoordbeleid (authenticatie)
4
De wachtwoordeisen voldoen aan de minimale eisen van BDO en het wachtwoordbeleid van de gemeente Noordenveld.
5
In Key2Financiën beschikt slechts één gebruiker over beheerrechten waardoor de continuïteit van (het beheer van de applicatie) onvoldoende wordt gewaarborgd. Eveneens is deze gebruiker werkzaam vanuit de lijnorganisatie.
6. Wijzigingenbeheer en Gescheiden omgevingen
6
De gemeente beschikt over een procedure wijzigingsbeheer, echter sluit de procedure niet aan bij het proces dat in de praktijk gehanteerd wordt. Release-notes worden niet zichtbaar beoordeeld, testwerkzaamheden en formeel akkoord voor productie inname worden niet volgens een testplan uitgevoerd en vastgelegd.
7. Continuïteit
7
Op basis van ontvangen documentatie hebben wij onvoldoende kunnen vaststellen dat back-ups en de monitoring hierop worden uitgevoerd. Voor Key2Financiën is geen volledige restore test uitgevoerd.
5. Gebruikers met beheerrechten
onvoldoende
DASHBOARD
23
verbeterpunten
AANDACHTSPUNTEN
voldoende
Niet beoordeeld
SIGNIFICANTE PROCESSEN
INFORMATIEBEVEILIGING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
4.2 Bevindingen IT-beheersing | X-WORKS
Logische toegangsbeveiliging (criteria 15) nog deels ontoereikend Wijzigingenbeheer en continuïteit (criteria 67) ontoereikend Voor een nadere onderbouwing van de norm, bevindingen en aanbevelingen verwijzen wij naar Bijlage B
PROCES
2021
24
2020
1. Procedure autorisatiebeheer
1
De gemeente beschikt over een autorisatiebeheer procedure en autorisatiematrices, echter sluiten deze niet aan met hetgeen in de praktijk gehanteerd wordt. De bestaande autorisatiematrix voor Xworks vereist nog een verdiepingsslag. Specifiek voor het uitdienstproces geldt dat geen formeel proces is ingericht.
2. Periodieke controle op juistheid ingerichte autorisaties
2
Voor X-Works is in 2021 een volledige review uitgevoerd op de actualiteit van gebruikers en juistheid van toegewezen autorisaties.
3. Identificatie van gebruikers voor toegang tot systemen en data
3
Alle aanwezige generiek genaamde accounts zijn op basis van functie verklaarbaar.
4. Wachtwoordbeleid (authenticatie)
4
Op Windows AD zijn meerdere eindgebruikers uitgesloten van de periodieke wachtwoordwijzing. Deze gebruikers beschikken niet over een actief X-Works account waardoor het risico voor de jaarrekeningcontrole beperkt is.
5. Gebruikers met beheerrechten
5
In X-Works zijn beheerrechten belegd bij gebruikers die werkzaam zijn vanuit de lijnorganisatie.
6. Wijzigingenbeheer en Gescheiden omgevingen
6
Voor X-works heeft de gemeente inmiddels een testplan opgesteld, echter is dit plan nog niet gedetailleerd genoeg en is het testplan nog niet in de praktijk gehanteerd.
7
Vanwege het ontbreken van een assurance-verklaring kan onvoldoende aangetoond worden of de continuïteitsmaatregelen bij de leverancier naar behoren hebben gewerkt. De hosting partij beschikt echter wel over een ISAE3402 type I verklaring, wij hebben echter nog geen inzage verkregen in de rapportage.
7. Continuïteit
onvoldoende
DASHBOARD
KORTE OMSCHRIJVING RESULTATEN
verbeterpunten
AANDACHTSPUNTEN
voldoende
Niet beoordeeld
SIGNIFICANTE PROCESSEN
INFORMATIEBEVEILIGING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
4.2 Bevindingen IT-beheersing | BEAUFORT
Logische toegangsbeveiliging (criteria 15) nog deels ontoereikend Wijzigingenbeheer en continuïteit (criteria 67) nog deels voor verbetering vatbaar Voor een nadere onderbouwing van de norm, bevindingen en aanbevelingen verwijzen wij naar Bijlage B
PROCES
2021
25
2020
1. Procedure autorisatiebeheer
1
De gemeente beschikt over een autorisatiebeheerprocedure en autorisatiematrices, echter sluiten deze niet aan met hetgeen in de praktijk gehanteerd wordt. Specifiek voor het uitdienstproces geldt dat geen formeel proces is ingericht.
2. Periodieke controle op juistheid ingerichte autorisaties
2
Voor Beaufort is in 2021 een volledige review uitgevoerd op de actualiteit van gebruikers en juistheid van toegewezen autorisaties.
3. Identificatie van gebruikers voor toegang tot systemen en data
3
Alle aanwezige generiek genaamde accounts zijn op basis van functie verklaarbaar.
4. Wachtwoordbeleid (authenticatie)
4
De wachtwoordeisen voldoen aan de minimale eisen van BDO en het wachtwoordbeleid van de gemeente Noordenveld.
5. Gebruikers met beheerrechten
5
In Beaufort zijn beheerrechten belegd bij gebruikers die werkzaam zijn vanuit de lijnorganisatie.
6
De leverancier van Beaufort (VISMA | Raet) beschikt over een ISAE 3402 type II verklaring. Vanuit de gemeente is de assurance-rapportage over 2020 beoordeeld, echter zijn deze werkzaamheden niet zichtbaar vastgelegd. Voor het wijzingenbeheerproces worden wel de Releasenotes zichtbaar beoordeeld.
7
De leverancier van Beaufort (VISMA | Raet) beschikt over een ISAE 3402 type II verklaring. Vanuit de gemeente is de assurance-rapportage over 2020 beoordeeld, echter zijn deze werkzaamheden niet zichtbaar vastgelegd.
6. Wijzigingenbeheer en Gescheiden omgevingen
7. Continuïteit
onvoldoende
DASHBOARD
KORTE OMSCHRIJVING RESULTATEN
verbeterpunten
AANDACHTSPUNTEN
voldoende
Niet beoordeeld
SIGNIFICANTE PROCESSEN
INFORMATIEBEVEILIGING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
4.3 Informatiebeveiliging en ontwikkelingen bij Noordenveld
Informatiebeveiliging & bedreigingslandschap
26
Informatiebeveiliging Vanuit onze natuurlijke adviesrol attenderen wij u graag op een aantal ontwikkelingen op het gebied van IT en informatiebeveiliging. Deze ontwikkelingen zijn niet altijd direct gerelateerd aan onze controle van de jaarrekening, maar wel van belang voor uw bedrijfsvoering. In onze informatie gedreven samenleving verwerken organisaties (steeds meer) grote hoeveelheden informatie, veelal digitaal maar ook nog analoog. Hoewel het succes van organisaties bepaald wordt door de toepassingen van deze informatie is de keerzijde hiervan dat hiermee ook (financiële-, kwaliteit- & continuïteits-) risico’s ontstaan. Deze risico’s leiden steeds vaker tot vervelende en impactvolle incidenten, zoals recente hack- en phishingaanvallen op diverse organisaties, waarbij de primaire processen van deze organisaties worden stilgelegd door de onbeschikbaarheid van data. Door digitalisering en uitbesteding worden de gevolgen van incidenten omvangrijker en minder transparant met mogelijk een serieuze impact op de organisatiedoelen. Inzicht in de risico’s en adequate beheersingsmaatregelen op het gebied van informatiebeveiliging zijn nodig om voorbereid te zijn op hack- en phishingaanvallen.
Noordenveld incontrol
Overlap
Ontwikkelingen bij gemeente Noordenveld
BDO constateert dat u aangaande informatiebeveiliging beperkte tijd en middelen heeft geïnvesteerd om meer grip te krijgen op uw informatiebeveiligingsorganisatie. Vooralsnog beschikt de gemeente niet over de Chief Information Security Officer (CISO) waardoor in 2021 beperkte beheersmaatregelen zijn getroffen om ongewenste toegang door kwaadwillenden tot de informatie van de gemeente te beperken. Vanuit de gemeente is echter wel een informatiebeveiligingsbeleid opgesteld, welke ten tijde van de IT-audit nog niet formeel is vastgesteld. Aanvullend is in 2021 een SMS phishingtest uitgevoerd, echter zijn geen penetratietesten en email phishingtesten uitgevoerd.
Aandachtspunten bij mitigeren risico’s
Om de belangrijkste risico’s van informatiebeveiliging voor gemeente Noordenveld te mitigeren en te groeien naar een adequaat volwassenheidsniveau voor informatiebeveiliging, adviseren we u aandacht te besteden aan de volgende stappen: Het opstellen van een risicoanalyse om zo de belangrijkste risico’s en kroonjuwelen vanuit IT- informatiebeveiligingsperspectief in kaart te brengen. Vervolgens het aanscherpen en formaliseren van een bijpassend informatiebeveiligingsbeleid en –organisatie als fundamentele eerste bouwstenen voor een meer gestructureerde beveiligingsaanpak. Periodiek (minimaal jaarlijks) aandacht besteden aan het verhogen van bewustzijn van medewerkers om hack- en phishingaanvallen te herkennen en om cyberincidenten te voorkomen. Het op passende wijze mitigeren van informatiebeveiligings- en privacyrisico’s middels een selectie van beheersmaatregelen. Onder meer door de verankering in governance (o.a. taken, rollen, functies en verantwoordelijkheden), continue processen (plan-do-check-act /ISMS) en periodieke toetsingen. Het periodiek (minimaal jaarlijks) uitvoeren van technische beveiligingstesten (penetratietesten, phishingtesten, security nulmeting), het signaleren en administreren van beveiligingsincidenten (intern/extern) en het periodiek uitvoeren van audits om de effectiviteit van (procesmatige) beveiligingsmaatregelen te testen.