11. Managementletter 2022.pdf
Tekst van het document
10 februari 2023
MANAGEMENT LETTER 2022
Gemeente Noordenveld
Aanbiedingsbrief
Aan:
Geacht college,
het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Noordenveld t.a.v. mevr. P. van Vliet, gemeentesecretaris Postbus 109 9300 AC RODEN
In het kader van de aan ons verstrekte opdracht tot controle van de jaarrekening 2022 van de gemeente Noordenveld brengen wij u met deze management letter verslag uit over onze bevindingen naar aanleiding van onze interim-controle.
Groningen, 10 februari 2023
In deze rapportage richten wij ons met name op mogelijke verbeterpunten in de bedrijfsvoering en de processen die wij hebben onderzocht in het kader van de controle van de jaarrekening. Dit heeft tot doel een bijdrage te leveren aan de interne beheersing en het zelf controlerend vermogen van uw organisatie.
Voor een nadere omschrijving van onze opdracht, de reikwijdte en aanpak van onze controle en overige afspraken verwijzen wij naar onze opdrachtbevestiging.
Kenmerk: EJJ/EK/DP/AMT/1060103/004 Wij vertrouwen erop u met deze management letter naar aanleiding van onze interim-controle 2022 van dienst te zijn geweest. Wij willen de organisatie bedanken voor de prettige samenwerking en zijn vanzelfsprekend graag bereid een nadere toelichting te verstrekken.
Met vriendelijke groet, BDO Audit & Assurance B.V. namens deze,
Ter informatie De digitale versie van dit document is vanaf de inhoudsopgave interactief. Aan de hand van de navigatiebalk onderaan de pagina en/of de menustructuur bovenaan de pagina kan door het document genavigeerd worden.
VORIGE PAGINA
VOLGENDE PAGINA
INHOUDSOPGAVE
SAMENVATTING
E.J. Jongsma RA Partner en extern accountant gemeente Noordenveld
Inhoudsopgave
1. DASHBOARD INTERIM-CONTROLE
2. ONTWIKKELINGEN & AANDACHTSPUNTEN
3. BEVINDINGEN SIGNIFICANTE PROCESSEN
4. BEVINDINGEN IT-BEHEER
5. INTERNE CONTROLE
6. BIJLAGEN
4
1. Dashboard interim-controle
1.1 Dashboard interim-controle
1.1 Dashboard interim-controle UW INTERNE BEHEERSING
BEHEERSING IT: IN ONTWIKKELING
Er is sprake van een relatief groot verloop van personeel. Verlies van personeel en daarmee van kennis heeft als risico dat interne beheersingsmaatregelen niet meer (kunnen) worden nageleefd. Wij constateren dat ondanks het verloop, de interne beheersing en controleomgeving van vergelijkbaar niveau is als vorig jaar.
Dit betekent ook dat beperkt opvolging is gegeven aan onze management letterbevindingen van vorig jaar en wij voor het verkrijgen van zekerheid niet kunnen steunen op de interne beheersing.
De rechtmatigheidsverantwoording zal definitief vanaf 2023 worden ingevoerd. De gemeente kiest voor de ‘basisvariant’ qua ambities. Hiervoor zijn nog een aantal stappen te zetten die verderop in deze management letter zijn uitgewerkt.
EXTERNE ONTWIKKELINGEN & AANDACHTSPUNTEN
Ter voorbereiding op de jaarrekeningcontrole geven wij enkele aandachtspunten mee die in hoofdstuk 2 van deze management letter zijn uitgewerkt. Wij zullen in de controleverklaring 2022 rapporteren over onze werkzaamheden rondom fraude en continuïteit. Aan frauderisicobeheersing kan nog beter vorm en inhoud worden gegeven. Dit wordt begin 2023 opgepakt. De frauderisicoanalyse die de gemeente Noordenveld zelf opstelt zullen we als input gebruiken voor de verantwoording van fraude en hoe hier bij de controle invulling aan is gegeven.
Er komen veel zaken op de gemeente af, bijvoorbeeld de opvang Oekraïners, uitbetaling energietoeslag en een hoge inflatie, waar de gemeente ad-hoc op dient te reageren. De genoemde zaken zullen impact hebben op de diverse posten in de jaarrekening 2022. Wij vragen de gemeente bij het opstellen en controleren van de jaarrekening hier extra aandacht aan te schenken.
DASHBOARD
5
ONTWIKKELINGEN
ONZE BEVINDINGEN (HOOFDSTUK 4)
De interne beheersing van Noordenveld blijft afhankelijk van de automatiseringsomgeving. Daarom is door ons specifiek aandacht besteed aan de inrichting en uitvoering van de zogenaamde IT General Controls (ITGC’s) van de applicaties K2F, X-works en Beaufort.
De IT-beheersing scoort nog onvoldoende en hiermee loopt de organisatie risico’s. De door ons beoordeelde applicaties scoren onvoldoende op de aspecten autorisatiebeheer, periodieke controle op juistheid ingerichte autorisaties en administrator en superuser accounts. Opvallend is dat het wachtwoordbeleid van de financiële administratie slechter is geworden.
Wij vragen daarnaast explicieter aandacht te geven aan informatiebeveiliging. Dit mede gezien de hack die heeft plaatsgevonden bij één van de belangrijke softwareleveranciers van de gemeente. De borging en bewaking bij de gemeente op dit punt laat te wensen over. In hoofdstuk 4 staan concrete aanbevelingen.
INTERNE ONTWIKKELINGEN
OVERZICHT VAN ONZE BELANGRIJKSTE BEVINDINGEN (BIJLAGE A/B)
Noordenveld heeft in 2021 een visie op inrichting en naleving van de interne beheersing opgesteld gebaseerd op de pijlers ‘Inzicht, Beschrijven, Praktijk en Training’. In deze visie is opgenomen dat controles en beheersmaatregelen zoveel mogelijk bij de vakafdelingen (1e lijn) liggen. Dit komt stapsgewijs van de grond. Achteraf zijn nog controles in de 2e/3e lijn benodigd. In lijn hiermee zijn door het college weloverwogen afwegingen gemaakt ten aanzien van enkele geconstateerde bevindingen in deze managementletter. Als gevolg hiervan accepteert de gemeente enkele door BDO onderkende risico’s. Hierover zal in deze rapportage niet meer verder worden gerapporteerd.
A1
I&A: naleving aanbestedingsregels niet geborgd in het proces
A4
Uitkeringen: Geen zichtbare functiescheiding toekennen en beschikken en onvoldoende afdwingbaar uniform toetsingskader
A5
Subsidies: Naleving subsidieproces is niet volledig geborgd
B1
IT: Autorisatiebeheer en periodieke review niet adequaat
B2
IT: Wachtwoordbeleid is onvoldoende
B3
IT: Gebruikers met beheerrechten in de 1e lijn aanwezig
B5
IT: Continuïteit uitbestede systemen onvoldoende geborgd
De interim-controle is minder soepel verlopen. De verwachtingen wat wanneer gereed zou zijn, waren niet gelijk. Ten aanzien van de jaarrekeningcontrole zijn nadere afspraken gemaakt voor een goed proces.
SIGNIFICANTE PROCESSEN
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
6
2. Ontwikkelingen & Aandachtspunten
2.1 Ontwikkeling financiële positie gemeente Noordenveld 2.2 Aandachtspunten jaarrekeningcontrole 2.3 Rapporteren in de controleverklaring over fraude en continuïteit 2.4 Rechtmatigheidsverantwoording
2.1 Ontwikkeling financiële positie gemeente Noordenveld
2e Trimesterrapportage laat positieve afwijking van € 1,4 miljoen zien
Uitgebreide en herleidbare analyses op programma niveau uitgevoerd
Gemeenten blijven te maken houden met grote onzekerheden
7
2e Trimesterrapportage 2022 Medio oktober is de 2e Trimesterrapportage vastgesteld door de gemeenteraad. Deze rapportage laat zien dat tot op heden de uitvoering van de begroting 2022 op grote lijnen op koers ligt. Een gedegen analyse op onder andere programmaniveau met incidentele alsook structurele effecten groter dan € 20.000 worden toegelicht. In de 2e trimesterrapportage 2022 is een positieve afwijking van circa € 1,4 miljoen verantwoord ten opzichte van de 1e trimesterraportage van dit jaar. Dit verschil wordt voornamelijk verklaard als gevolg van het behaalde voordeel uit kapitaallasten van € 1 miljoen. Dit voordeel ontstaat doordat de investeringsplanning in de begroting te optimistisch is. In de jaarrekening 2021 was door de gemeente ook al een voordeel verantwoord ten aanzien van de kapitaallasten wat aanleiding gaf tot nader onderzoek vanuit de gemeente om het voorspellende vermogen te verbeteren. In het tweede trimesterverslag is door de gemeente Noordenveld op pagina 12 en 13 alsook in bijlage 1 van het trimesterverslag uitgebreid stilgestaan over hoe de gemeente dit heeft aangepakt en is een gedegen oorzakenanalyse uitgevoerd. Geconcludeerd kan worden dat het financiële voordeel op de kapitaallasten voornamelijk ontstaat door onderbesteding op investeringen.
Wij onderschrijven de gezette stappen van de gemeente om de voorspelbaarheid van het vermogen te professionaliseren. Begroting 2023 De begroting 2023 laat tot en met 2025 een solide en positief beeld zien, mede door een hogere Algemene Uitkering uit het gemeentefonds. Uit de begroting 2023 volgt dat de algemene reserve ultimo 2022 naar verwachting circa € 3,9 miljoen bedraagt en dit in meerjarenperspectief oploopt tot circa € 9,3 miljoen in 2026 waarbij de gemeente een streefbedrag voor de algemene reserve aanhoudt van 5,6 miljoen. Voor het (ravijn) jaar 2026 wordt voorlopig nog een klein positief begrotingsresultaat verwacht. Hierbij merken wij op dat in vergelijking met andere (Drentse) gemeenten Noordenveld hier naar verhouding nog positief is en het ‘ravijn’ voor de gemeente beperkt is. Daarnaast zijn er vanwege de ontwikkelingen rondom vluchtelingen, inflatie en energie nog veel onzekerheden voor de komende begroting. De uitdagingen zijn groot. Effecten van inflatie op de jaarrekening 2022 Zoals ook verwoord in de begroting 2023 heeft de gemeente te maken met grote onzekerheden als gevolg van de hoge inflatie, de ontwikkelingen in Oekraïne en de schommelende energieprijzen.
Impact van recente ontwikkelingen op de jaarrekening
Wij vragen de gemeente Noordenveld om bij het opstellen van de jaarrekening 2022 rekening te houden met de mogelijke financiële gevolgen van bovenstaande ontwikkelingen in de jaarrekening 2022. Deze kunnen mogelijk impact hebben op de volgende aspecten en (schattings-) posten in de jaarrekening: Waardering grondexploitaties Onderbouwing voorzieningen Waardering debiteuren Risico’s bij verbonden partijen en subsidie ontvangende organisaties
DASHBOARD
ONTWIKKELINGEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
2.2 Aandachtspunten jaarrekeningcontrole
Documentatie van ramingen bij aankondiging of inleiding procedure aanbesteding essentieel
8
Inflatie en aanbestedingsprocedure Het inflatiecijfer is in 2022 uitzonderlijk hoog. In augustus meldde het CBS een inflatiecijfer tot meer dan 12%. Veel gemeenten hebben voordat de hoge inflatie optrad, ramingen opgesteld voor overheidsopdrachten en vaste prijsafspraken gemaakt. Door de inflatie loopt men nu het risico dat (offertes voor) bestedingen, waarvoor een reële raming is afgegeven en onderhands zijn gegund, toch de drempel overschrijden voor het verplicht doorlopen van een Europese aanbestedingsprocedure. In een dergelijk geval hoeft de gemeente niet alsnog Europees aan te besteden. Belangrijk hierin is dat: • de raming reëel was op het tijdstip van verzending van de aankondiging of het moment van inleiden van de procedure voor gunning van de opdracht; • de raming goed gedocumenteerd moet zijn met inbegrip van opties van het contract; • een eventuele wijziging goed wordt gemotiveerd, wordt onderbouwd met bewijsstukken en de wijziging dient gedocumenteerd te worden in het inkoopdossier. Dat kan met een afwijkingennotitie.
Inflatiecorrectie buiten afspraken mogelijk binnen wetgeving EUaanbestedingen
Inflatie en wezenlijke wijziging Wij zien dat veel opdrachtnemers een beroep doen op gemeenten om de contractwaarde aan te passen naar de huidige marktomstandigheden, terwijl dit buiten contractuele voorwaarden gaat. Door sterk stijgende kosten van grondstoffen en loon kunnen contracten niet nageleefd worden zonder grote financiële- en continuïteitrisico’s voor de opdrachtnemer en daarmee de opdracht. De aanbestedingswet biedt hierin een tweetal opties: • Een bagatelwijziging (de wijziging is minder dan 10 procent van de totale opdrachtwaarde inclusief opties en verlengingen, bij diensten of leveringen, 15% van de opdrachtwaarde bij werken). • Een onvoorziene omstandigheid (2.163e Aw). Van de bagatelregeling kan eenvoudig gebruik gemaakt worden, waarbij documenteren hiervan wel belangrijk is. Als de bagatel al is gebruikt, resteert de wijzigingsgrond van de onvoorziene omstandigheid. In dat geval moet worden aangetoond dat: 1. de oorzaak van de prijsstijging niet kon worden voorzien door de opdrachtgever; 2. de wijziging minder bedraagt dan 50 procent van de totale opdrachtwaarde; 3. de algemene aard van de opdracht niet wordt gewijzigd; en 4. de omstandigheden zijn terug te voeren op een externe oorzaak. Naar de jaarrekeningcontrole toe is het belangrijk om deze overwegingen vast te leggen (voor aanpassing van de overeenkomst) om het proces niet te vertragen.
DASHBOARD
ONTWIKKELINGEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
2.2 Aandachtspunten jaarrekeningcontrole
Als gevolg van nieuwe CAO gemeente sprake van (mogelijke) voorziening verlofsparen
9
Voorziening verlofsparen Medewerkers van de gemeente Noordenveld kunnen vanaf 1 januari 2022 bovenwettelijke vakantie-uren sparen. Met dit verlofsparen kunnen medewerkers passend bij hun levensfase hun bovenwettelijke vakantie-uren inzetten op een manier die aansluit bij hun persoonlijke situatie. Deze gespaarde verlofuren verjaren vervolgens niet. Inmiddels heeft de Commissie BBV aangegeven dat, aangezien er bij verlofsparen sprake is van arbeidskosten gerelateerde verplichtingen die een niet voorspelbare opbouw en daarmee ook een onvoorspelbare afbouw kennen, hiervoor een ‘voorziening’ gevormd dient te worden. We zien bij onze klanten, en zo ook bij de gemeente Noordenveld, dat het verlofsparen op verschillende wijze ingeregeld wordt. Sommige gemeenten kiezen voor collectieve afspraken waarbij alle medewerkers het spaarverlof op dezelfde wijze opbouwen en alle spaaruren automatisch onder verlofsparen vallen. Andere gemeenten maken met de individuele medewerker afspraken over de opbouw van het spaarverlof waarbij medewerkers zelf aangeven welke verlofuren onder verlofsparen vallen.
Nadere afspraken totstandkoming voorziening te maken
Met de verantwoordelijke medewerkers binnen Noordenveld zijn de eerste gesprekken gevoerd om al een eerste inschatting te maken van de hoogte van de voorziening verlofsparen. Vooralsnog heeft de gemeente Noordenveld de lijn gevolgd dat alle spaaruren automatisch als spaarverlof aangemerkt worden. Dit betekent dat naar alle waarschijnlijkheid een omvangrijke voorziening gevormd dient te worden in de jaarrekening 2022.
Assetmanagement en onderhoud kapitaalgoederen Sinds de publicatie van de notitie Materiële vaste activa komt er steeds komt meer nadruk te liggen op de beheersing van gemeenten ten aanzien van (eventueel) achterstallig onderhoud en de beheerplannen met betrekking tot de gemeentelijke ‘assets’. In dit kader wordt de noodzaak van een adequaat asset management (nog) zichtbaarder. Onder asset management wordt verstaan “de systematische en gecoördineerde activiteiten en praktijken waarmee een organisatie haar bedrijfsmiddelen optimaal beheert en hun prestaties, risico’s en kosten over de levensduur volgt met als doel het volbrengen van het strategisch plan van de organisatie”.
Beheerplannen kapitaalgoederen zijn geactualiseerd
Wij merken op dat de gemeente Noordenveld hierop in 2022 goede stappen heeft gezet. Zo was reeds een voorziening achterstallig onderhoud wegen opgenomen in de financiële begroting. Wel resteren in 2022 aandachtspunten ten aanzien van onderhoud kapitaalgoederen. Vanuit de toezichtbrief van de provincie Drenthe op de begroting 2022 is onder meer aandacht gevraagd voor de beheerplannen ten aanzien van kapitaalgoederen en de actualisering hiervan. De gemeente Noordenveld heeft hier adequaat op gehandeld waarbij de beheerplannen ten aanzien van riolering en water (het Gemeentelijk Water- en Rioleringsplan) zijn geactualiseerd ten tijde van de begroting 2023. Tezamen met hetgeen in paragraaf 2.1 is uiteengezet wijzen wij op het belang van adequaat assetmanagement van de gemeente Noordenveld.
DASHBOARD
ONTWIKKELINGEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
2.3 Rapporteren over fraude en continuïteit (1/2)
Verplicht rapporteren in de controleverklaring over fraude en het vermogen om risico’s vanuit de reguliere bedrijfsvoering financieel op te vangen
10
Verplicht rapporteren in de controleverklaring over fraude en het vermogen om risico’s vanuit de reguliere bedrijfsvoering financieel op te vangen Vanaf boekjaar 2022 worden door de Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants (NBA) enkele aanpassingen in de controleverklaring doorgevoerd. Deze aanpassingen zien op het verplicht rapporteren over onze controleaanpak frauderisico’s en onze controleaanpak ten aanzien van het vermogen om risico’s vanuit de reguliere bedrijfsvoering financieel op te vangen in de controleverklaring. Deze verplichting geldt voor wettelijke controles (gemeenten, provincies en waterschappen). Voor niet wettelijke controles kan in overleg de nieuwe uitgebreide controleverklaring vrijwillig worden toegepast. Met het verplicht rapporteren over deze onderwerpen wordt tegemoet gekomen aan een veel gehoorde wens van stakeholders om transparanter te zijn over welke werkzaamheden wij als uw accountant hebben uitgevoerd om frauderisico’s en het vermogen om de risico’s vanuit de bedrijfsvoering financieel op te vangen en de bedrijfsvoering zonder tussenkomst van de provinciale toezichthouder voort te zetten bij gecontroleerde decentrale overheden te mitigeren.
Per onderwerp zullen wij voortaan, in alle gevallen, gaan rapporteren over wat de meest belangrijke frauderisico’s zijn, over de inschatting van het college om de risico’s vanuit de bedrijfsvoering financieel op te vangen en hoe op beide thema’s in de controle is ingespeeld. Uiteraard hebben de onderwerpen fraude en het vermogen om financiële risico’s op te vangen altijd al de aandacht tijdens de accountantscontrole. Maar door deze zaken nu te gaan beschrijven in de controleverklaring, wordt die aandacht ook expliciet gemaakt. Wij zijn ons er van bewust dat dit om een zorgvuldig proces vraagt, wat wij samen met u zullen doorlopen en waarover wij tijdig met u van gedachten zullen wisselen. Dit proces vraagt namelijk ook iets van u. Bijvoorbeeld over úw aandacht voor genoemde risico’s en over de door u gewenste mate van transparantie in de programmarekening en de programmaverantwoording over zowel fraude als het vermogen om financiële risico’s op te vangen.
Transparantie over fraude vraagt dialoog
Onze controle gaat uit van de fraudepreventie door de gemeente Noordenveld Onze beroepsorganisatie, de NBA, heeft een notitie uitgebracht ‘best practice maatregelen fraude(risico)beheersing voor bestuurders en toezichthouders'. In deze notitie komt nadrukkelijk de rol van bestuurders en toezichthoudende organen, zoals de gemeenteraad, bij het voorkomen en detecteren van fraude aan de orde. Door de nadruk te leggen op het voorkomen van fraude, kunnen de gelegenheden die tot fraude leiden, afnemen. Dit vraagt om actief toezicht op risico’s en beheersmaatregelen ter voorkoming van fraude. Ook de accountant heeft hierin een belangrijke rol. De landelijke pilots waar in de controleverklaring 2020 van de accountant uitgebreider wordt gerapporteerd over het thema fraude (o.a. Gemeente Breda) hebben bijgedragen aan de best practices. De best practices van de NBA zijn erop gericht het fraudebewustzijn en de frauderisicobeheersing te vergroten. In ons accountantsverslag hebben wij reeds aandacht gevraagd voor dit onderwerp. Graag gaan wij met u in overleg over het vergroten van de actieve rol van de gemeenteraad/auditcommissie ten aanzien van frauderisicobeheersing.
Bijvoorbeeld door jaarlijks één of meerdere onderkende frauderisico’s (en indien van toepassing de interne beheersingsmaatregelen die zijn genomen om deze frauderisico’s te mitigeren) nader te laten onderzoeken door de interne controleafdeling, een accountant of een gespecialiseerde (fraude)onderzoeker.
DASHBOARD
ONTWIKKELINGEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
2.3 Rapporteren over fraude en continuïteit (2/2)
Onze waarnemingen en aanbevelingen inzake de frauderisicobeheersing
11
Onze waarnemingen en aanbevelingen inzake de frauderisicobeheersing Wij constateren dat in 2022 de nodige stappen inzake frauderisicobeheersing nog niet zijn gezet of nog onderhanden zijn. We hebben in beeld gebracht wat de gemeente allemaal heeft geregeld ten aanzien van preventie, detectie en ook frauderespons. Wij zien het volgende: Preventie De gemeente beschikt over een klokkenluidersregeling en gedragscode inzake integriteit ten aanzien van het college, de raad en ambtsdragers. Het actualiseren van het integriteitsbeleid is onderhanden. De gemeente heeft sinds medio 2021 een overkoepelend fraude- en M&O beleid. In de financiële verordening is bepaald dat de raad op voorstel van het college de uitgangspunten vaststelt voor het beleid voor het voorkomen en bestrijden van misbruik en oneigenlijk gebruik van de gemeentelijke regelingen en eigendommen. Er is een protocol voor vermoedens van integriteitsschendingen (integriteitsbeleid). Er wordt geen jaarverslag over integriteit opgesteld. De meest recente frauderisicoanalyse dateert van 2019. Over actualisatie hiervan zijn concrete afspraken gemaakt met de gemeente waarbij dit in de loop van 2023 zal worden opgepakt en opgesteld, nog voor aanvang van de controle van de jaarstukken. Fraude (preventie) staat (nog) niet periodiek op de agenda van de auditcommissie en gemeenteraad.
Detectie Het controleplan en de werkzaamheden van het interne auditteam besteden beperkt specifieke aandacht aan fraude en het M&Obeleid. Respons Het sanctiebeleid is niet concreet uitgewerkt.
DASHBOARD
ONTWIKKELINGEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
2.4 Rechtmatigheidsverantwoording
Advies: opstellen business case en plan van aanpak
12
Invoering rechtmatigheidsverantwoording met ingang van 2023 In onze management letter en accountantsverslag van 2021 hebben wij aangegeven dat de rechtmatigheidsverantwoording ingevoerd wordt voor gemeenten. Dit besluit is nu door de Tweede Kamer, de rechtmatigheidsverantwoording wordt ingevoerd met ingang van 2023. Deze invoering heeft gevolgen voor de (interne) beheersing van de organisatie en ook de rol van de accountant verandert hierdoor. Wij verwachten dat dit een aanzienlijke uitdaging is, maar ook een kans voor uw organisatie en interne beheersing. Met ingang van verslagjaar 2023 wordt de gemeente Noordenveld zelf verantwoordelijk voor de rechtmatigheidsverantwoording en moet het college een (onderbouwde) mededeling doen omtrent de naleving van de rechtmatigheid. De wetswijziging is niet alleen een technische verandering maar ook een cultuurverandering die effect heeft op de bedrijfsvoering van de organisatie. Uit de kadernota rechtmatigheid 2023 van de commissie BBV hierover blijkt dat er een standaard model van de verklaring komt, rechtmatigheid wordt beperkt tot drie rechtmatigheidsaspecten, het algemeen bestuur de tolerantiegrenzen kan bepalen (tot 3%) en bevindingen moeten worden opgenomen in de paragraaf bedrijfsvoering.
In alle gevallen zal de komende periode gebruikt moeten worden om voorbereidingen te treffen voor de invoering van de rechtmatigheidsverantwoording. De wijziging in de verantwoordelijkheden ten aanzien van rechtmatigheid betekent niet dat er minder rechtmatigheidscontroles moeten worden uitgevoerd, maar dat het college deze zelfstandig/intern moet inrichten, uitvoeren, controleren en rapporteren. Als accountant zullen wij die werkzaamheden vervolgens toetsen, teneinde te kunnen controleren en verklaren dat de rechtmatigheidsverklaring van het college een getrouw beeld geeft. Onze observaties over de voortgang van de voorbereidingen bij de gemeente Noordenveld hebben we in de tabel op de volgende pagina weergegeven.
DASHBOARD
ONTWIKKELINGEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
2.4 Rechtmatigheidsverantwoording
Net zoals veel andere gemeenten moet Noordenveld nog diverse formele afspraken maken met het college ten aanzien van de rechtmatigheidsverantwoording
13
TE ZETTEN STAPPEN
AFSPRAKEN COLLEGE GEMAAKT? ja
onderhanden
De verantwoordingsgrens voor 2023 is bepaald
De verantwoordingsgrens voor 2023 is vastgesteld door de raad
Het normenkader 2023 is gereed, datum vaststelling door de raad is gepland
De financiële verordening is herzien
De financiële verordening bevat op welke wijze wordt omgegaan met begrotingsonrechtmatigheden
Het college en de raad hebben overeenstemming over de inhoud van de paragraaf Bedrijfsvoering
Nee
Het interne controleplan van de gemeente bevat: 1. scoping van de processen en balansposten
2. risico-analyses per proces en post
3. controleaanpak
Advies De afgelopen periode heeft de gemeente Noordenveld de eerste stappen gezet vooruitlopend op de aankomende rechtmatigheidsverantwoording. In februari 2023 zal een besluit worden genomen over de wijze waarop wordt omgegaan met eventuele begrotingsonrechtmatigheden. Daarnaast dient het format voor de paragraaf Bedrijfsvoering opgesteld te worden en dient hierover tussen college en de raad overeenstemming over te zijn. Wij hebben begrepen dat de eerste aanzet hiervoor reeds is genomen en hiervoor in de begroting 2023 een alinea aan wordt geleid. Verder is het van belang om de ambtelijke organisatie voor te bereiden op de gevolgen van de rechtmatigheidsverantwoording. Hier is bij de gemeente Noordenveld door AO/IC en Concerncontrol van Noordenveld de afgelopen jaren de nodige aandacht aan gegeven en dat is positief. Wij adviseren om periodiek te rapporteren over bevindingen die uit de interne controles van de VIC volgen. Dit maakt dat tussentijds bijgestuurd kan worden en hiermee worden (mogelijke) onrechtmatige transacties voorkomen. DASHBOARD
ONTWIKKELINGEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
14
3. Bevindingen significante processen
3.1 Inrichting van onze controle 3.2. Effectiviteit processen 3.3 Overzicht van de bevindingen
3.1 Inrichting van onze controle
Onderkende risico’s: Management override EU-aanbestedingen niet nageleefd
15
Onze inschatting van de risico’s en belangrijkste processen In het kader van de controle van de jaarrekening 2022 en onze aanpak hebben wij een zogenaamde initiële risico-inschatting gemaakt. Wij controleren alle materiële stromen en balansposten en hebben hiervoor ‘een normaal accountantscontrolerisico’ onderkend. Wij zien de volgende significante risico’s in de controle van de jaarrekening van de gemeente Noordenveld: In onze controlestandaarden (NV COS) wordt expliciet het risico van management override (bewuste beïnvloeding door bestuur of management van de jaarcijfers) als belangrijk te onderkennen theoretisch risico benoemd. Als accountant moeten wij in onze werkzaamheden hier specifiek aandacht aan besteden. Wij zijn van mening dat binnen de gemeente de mogelijkheden, om buiten de getroffen interne beheersmaatregelen invloed uit te uitoefenen op de in de jaarrekening gepresenteerde uitkomsten, uitermate beperkt zijn. Om het resterende risico te beperken beoordelen wij schattingsprocessen en bijzondere journaalposten in detail. Het niet naleven van de Europese aanbestedingsregels. In onze aanpak is de insteek, daar waar mogelijk te steunen op de interne beheersing in de significante processen van de gemeente Noordenveld. Dit noemen wij een zogenaamde systeemgerichte aanpak, waarbij wij kunnen steunen op toereikende maatregelen in uw processen en systemen.
Daarbij maken wij, indien mogelijk, gebruik van uw eigen verbijzonderde interne controle (VIC). De interne beheersing van de gemeente Noordenveld is op dit moment nog niet van dusdanig niveau dat het mogelijk is om in onze aanpak hierop te steunen.
Wij beoordelen de volgende processen:
In het kader van onze controle hebben wij de volgende processen beoordeeld: Het overkoepelende planning-en-control proces Het inkoopproces (incl. aanbestedingen) Het personeelsproces Het uitkeringen in geldproces Het WMO en Jeugdproces Het subsidieproces Het belastingenproces Het proces grondexploitatie Het proces omtrent verbonden partijen Het proces IT/ automatisering (zie hiervoor hoofdstuk 4) Natuurlijk zijn er meerdere processen te onderkennen, ook met financiële gevolgen. Deze zijn in het kader van de jaarrekeningcontrole en onze risicoanalyse niet-significant en daarmee uit-scope.
DASHBOARD
ONTWIKKELINGEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
3.1 Inrichting van onze controle (vervolg)
16
Uw keuzes en onze aanpak ten aanzien van uw ambitie en interne beheersing Zoals in onze management letter 2021 uitvoerig is gerapporteerd constateren wij dat de gemeente Noordenveld, overigens net als veel andere overheidsorganisaties, de interne beheersing niet altijd zichtbaar (voor ons toetsbaar) op het wenselijke niveau heeft. Dit betekent niet dat uw gemeente niet in control is, maar wel dat deze niet zichtbaar / aantoonbaar in de processen en systemen zit en dus de interne /externe controle hier niet op kan steunen. In onze visie zou de norm moeten zijn dat alle (significante) processen in opzet, bestaan en werking (inclusief IT) gedurende het gehele jaar goed werken en intern getoetst worden door uw VIC. Die norm kan er toe leiden dat gemeenten beter in control zijn en eventuele risico’s eerder signaleren. Deze norm en dit niveau van interne beheersing vraagt echter wel de nodige inspanning en ambitie en de vraag is of en op welke termijn een gemeente deze wil/kan realiseren.
Uitvoerige gesprekken over ambities ten aanzien van de interne beheersing gevoerd
Diverse detailbevindingen niet meer gerapporteerd
DASHBOARD
Wij constateren dat de gemeente Noordenveld het belang van een adequate inrichting van de interne beheersing onderschrijft. Tegelijkertijd constateren wij dat de in eerdere management letters gerapporteerde bevindingen in belangrijke mate ook over 2022 nog van toepassing zijn. Tezamen met de gemeente Noordenveld hebben wij uitvoerig gesproken over de afwegingen en ambities ten aanzien van de interne beheersing binnen de gemeente. Als hoofdlijn hierin geldt dat de gemeente ten aanzien van veel zaken wil toegroeien naar een zo optimaal mogelijke interne beheersing in lijn hetgeen wat noodzakelijk wordt geacht, rekening houdend met de rechtmatigheidsverantwoording die vanaf boekjaar 2023 geldt. Aangezien de uitkomsten van de interim-controle, zoals ook in hoofdstuk 3.2 is uiteengezet, van gelijke aard zijn als in voorgaande jaren, zal onze controle voornamelijk gegevensgericht zijn.
Gezien de keuzes die de gemeente Noordenveld heeft gemaakt hebben wij, in tegenstelling tot voorgaande jaren en in afwachting van de eventuele verdere uitwerking en concretisering van de betreffende AO/IB’s niet opnieuw alle detailbevindingen opgenomen. De detailbevindingen die niet nader uitgewerkt en gerapporteerd worden, maar desondanks wel voor 2022 onderkend zijn, betreffen de detailbevindingen A1, A2 en A6 uit de management letter 2021.
ONTWIKKELINGEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
3.2 Effectiviteit processen
17
PROCES Interne beheersorganisatie (AO/IB) kent diverse verbeterpunten Er zijn diverse bevindingen t.a.v. de IT-beheersing VIC-werkzaamheden in veel gevallen adequaat ingeregeld met een juiste rapportering hierover
Voor wat betreft onze aanpak kunnen wij nog niet altijd steunen op de interne beheersing; onze aanpak is daarmee hoofdzakelijk gegevensgericht
OPZET & BESTAAN
ITGC
VIC
T.O.V. 2021
Planning & Control
➔
Inkopen & aanbestedingen
➔
Verbonden partijen
➔
Belastingen
➔
Personeel
WMO en jeugd
➔
Uitkeringen in geld
Subsidieverstrekking
➔
➔
Bedrijfsvoering
Sociaal
Fysiek
Grondexploitaties
Samenvatting effectiviteit van de processen In het bovenstaande overzicht geven wij weer in hoeverre de processen voldoen aan de genoemde normen. Op basis van onze uitgevoerde werkzaamheden komen wij op dit moment tot de conclusie dat de beheersorganisatie van de gemeente Noordenveld (voor zover relevant voor de controle van de jaarrekening) in opzet en bestaan nog niet overal voldoende scoort. Omdat de AO/IB niet altijd goed is opgezet of goed werkt, kunnen wij voor wat betreft de insteek van onze controle nog niet op de processen steunen. Er zijn in onze aanpak daarom aanvullende gegevensgerichte werkzaamheden noodzakelijk, zie voor de details van onze bevindingen en aanbevelingen de respectievelijke factsheets in bijlage A en bijlage B ten aanzien van onze IT-bevindingen. onvoldoende
DASHBOARD
verbeterpunten
ONTWIKKELINGEN
voldoende
geen waarneming
SIGNIFICANTE PROCESSEN
niet onderzocht
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
hoog
3.3 Overzicht van de bevindingen
18
IMPACT
OVERZICHT DETAILBEVINDINGEN
B4
B5
A1
B1
B3
B2
A5
A4
A2
A
Detailbevindingen processen
A1
Inkopen & Aanbestedingen: naleving aanbestedingsregels niet structureel geborgd in het proces
A2
Inkopen & Aanbestedingen: Ontbreken van afdwingbare controle op wijzigingen crediteurstamgegevens
A3
WMO / Jeugd: zichtbaarheid kwaliteitstoetsing in uitkeringenadministratie ontbreekt
A4
Uitkeringen: Geen zichtbare functiescheiding toekennen uitkering en het ondertekenen van de beschikking. Daarnaast onvoldoende afdwingbaarheid uniform toetsingskader
A5
Verstrekte subsidies: Naleving subsidieproces is niet volledig geborgd
A6
Verstrekte subsidies: Geen periodieke aansluiting zaaksysteem op financieel systeem
A7
Belastingen : Uitgevoerde analyses onvoldoende zichtbaar en herleidbaar
A8
Verbonden partijen: Nota verbonden partijen verouderd
B1
IT – Logische toegangsbeveiliging – autorisatiebeheer en periodieke review zijn niet adequaat ingericht
B2
IT – Logische toegangsbeveiliging – authenticatie onvoldoende (X-works)
B3
IT - Logische toegangsbeveiliging – gebruikers met beheerrechten aanwezig
B4
IT – Wijzigingenbeheer is onvoldoende ingericht
B5
IT – Continuïteit uitbestede systemen onvoldoende geborgd
laag
A7 A8 laag
A3
A6 KANS
hoog
Hierboven is een grafische weergave opgenomen van onze visie op de mate van risico en impact van de geconstateerde bevindingen in relatie tot de maatregelen van interne beheersing in de relevante processen. In de bijlagen hebben wij de bevindingen nader toegelicht waarin wij ingaan op de bevinding, het risico voor de gemeente Noordenveld, mogelijke oplossingen ter adressering van de bevindingen en de eventuele gevolgen voor onze accountantscontrole. Voor de bevindingen die belangrijk zijn én een hoge impact hebben adviseren wij u deze zo spoedig mogelijk te adresseren.
DASHBOARD
ONTWIKKELINGEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
19
4. Bevindingen IT-beheersing
4.1 IT-beheer 4.2 Bevindingen IT-beheer | Key2Financiën | X-works | Beafort 4.3 Actuele IT- ontwikkelingen
4.1 IT-beheer
Wij beoordelen de betrouwbaarheid en continuïteit van uw ITapplicaties voor zover relevant voor de controle van de jaarrekening
20
IT-werkzaamheden en onze controlerende rol Ingevolge artikel 2:393, lid 4 BW, dient de accountant in zijn verslag aandacht te besteden aan de bevindingen die naar voren zijn gekomen uit de beoordeling van de automatiseringsomgeving wat betreft de betrouwbaarheid en continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking. Wij benadrukken dat onze jaarrekeningcontrole gericht is op het geven van een oordeel omtrent de jaarrekening zelf en zich niet primair richt op het doen van uitspraken omtrent de betrouwbaarheid en continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking als geheel of van onderdelen daarvan. De IT-auditwerkzaamheden zijn geïntegreerd in de controleaanpak van de jaarrekening. Het inzicht in de betrouwbare werking van IT-systemen en applicaties en het gebruik daarvan door de organisatie, vormen een onderdeel van de kwaliteit van de interne beheersing en de administratieve organisatie. Algemene IT-beheersmaatregelen rond uw kritieke systemen leveren daarnaast een belangrijke bijdrage aan het mitigeren van de risico’s op onbeheerste wijzigingen, ongeautoriseerde handelingen en het optreden van verstoringen met impact op de gegevensverwerking.
Beoordeelde systemen: Key2Financiën X-works Beaufort
Detailbevindingen IT weergegeven in bijlage B
De bevindingen zoals gerapporteerd in deze management letter zijn gericht geweest op het beoordelen van de opzet en het vaststellen van het bestaan van algemene IT-beheersmaatregelen. Wij hebben in samenwerking met onze IT-auditors een aantal van deze maatregelen beoordeeld voor het financiële systeem (Key2Financiën) en het systeem voor het sociaal domein (X-works) en het personeels- en salarissysteem (Beaufort). Dit om de impact van de risico’s van onbeheerste wijzigingen, ongeautoriseerde handelingen en verstoringen te kunnen vaststellen voor die systemen die gekoppeld zijn aan de voor ons relevantie processen en posten (zie hoofdstuk 3). In dit hoofdstuk geven wij een samenvatting van onze bevindingen voor de genoemde applicaties. De detailbevindingen rondom deze systemen zijn opgenomen in bijlage B. Op het moment dat de intern getroffen algemene IT-beheersmaatregelen rondom de applicaties in scope niet (bewijsbaar) voldoende aanwezig zijn, zijn in het kader van de controle van de jaarrekening 2022 aanvullende (gegevensgerichte) werkzaamheden noodzakelijk om aan te tonen dat er zich geen risico’s of fouten hebben voorgedaan.
Onze indruk van uw IT-omgeving laat zien dat uw organisatie in de afgelopen jaren zeer beperkte stappen ondernomen heeft om het volwassenheidsniveau van uw IT-omgeving te verbeteren. Met het vertrek van diverse functionarissen zijn een aantal IT general controls verslechterd ten opzichte van vorig jaar. Met name op het gebied van logische toegangsbeveiliging zijn in de afgelopen jaren beperkte verbeteringen doorgevoerd. Dit heeft ertoe geleid dat het controleteam vooralsnog geen stappen kan ondernemen naar een systeemgerichte in plaats van een volledig gegevensgerichte controleaanpak. Wij hebben van de gemeente Noordenveld begrepen dat er inmiddels (na de interim-controle IT 2022) diverse stappen zijn gezet om de gedane IT bevindingen op te pakken. Hieraan ten grondslag ligt het vernieuwde IT beleid. DASHBOARD
ONTWIKKELINGEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
4.2 Bevindingen IT-beheer | Key2Financiën | X-works | Beaufort
Logische toegangsbeveiliging (criteria 15) grotendeels ontoereikend Change management en continuïteit (criteria 6-8) deels toereikend Voor een nadere onderbouwing van de norm, bevindingen en aanbevelingen verwijzen wij naar bijlage B
PROCES
K2F
Xworks
Beau fort
21
KORTE OMSCHRIJVING BEVINDINGEN
Logische toegangsbeveiliging
1. Procedure autorisatiebeheer
De gemeente beschikt over een autorisatiebeheer procedure en autorisatiematrices, echter sluiten deze niet aan met hetgeen in de praktijk gehanteerd wordt. Voor het uitdienstproces geldt dat uitdienstmeldingen niet via een ticketingsysteem geregistreerd worden waardoor het niet mogelijk is om vast te stellen of accounts tijdig geblokkeerd worden.
2. Periodieke controle op juistheid ingerichte autorisaties
Voor alle applicaties zijn gedurende het jaar gebruikersreviews uitgevoerd, echter zijn geen controleverslagen beschikbaar waardoor wij de juistheid en volledigheid van de review, eventuele bevindingen en opvolging niet kunnen vaststellen.
3. Identificatie van gebruikers voor toegang tot systemen en data
Alle aanwezige generiek genaamde accounts zijn op basis van functie verklaarbaar.
4. Authenticatie
De wachtwoordeisen van K2F voldoen niet aan de minimale eisen van BDO en de gemeente. Daarnaast zijn op Windows AD meerdere gebruikers uitgezonderd van periodieke wachtwoordwijziging.
5. Administrator- en Superuser-accounts
In K2F, X-Works en Beaufort beschikken gebruikers werkzaam vanuit de lijnorganisatie over beheerrechten.
Change management
6.
Wijzigingsbeheer
De gemeente beschikt over een procedure wijzigingsbeheer, echter sluit de procedure niet aan bij het proces dat in de praktijk gehanteerd wordt. Release notes voor K2F worden niet zichtbaar beoordeeld, testwerkzaamheden en formeel akkoord voor productie-inname worden niet volgens een testplan uitgevoerd en vastgelegd. Het risico is echter beperkt doordat geen wijzigingen zijn doorgevoerd op de productieomgeving van K2F. Voor X-Works voert de gemeente zichtbaar testwerkzaamheden uit op basis van release notes. De standaard functionaliteit van de applicatie wordt niet zichtbaar beoordeeld of door de leverancier zichtbaar verantwoord.
7.
Gescheiden IT-omgevingen
De organisatie beschikt over testomgevingen welke voldoende gescheiden is van de productieomgevingen.
Vanwege het ontbreken van een assurance-verklaring voor X-works is het onvoldoende inzichtelijk welke verantwoordelijkheden de gemeente en leverancier dragen in het continuïteitsproces. Zeker gezien de hack die bij de leverancier heeft plaatsgevonden is het van belang om deze verantwoordelijkheden en uitvoering van maatregelen inzichtelijk krijgen. teniet onderzocht
Continuïteit
8.
Fysieke toegangscontrole / Back-up maatregelen / Restore-test
onvoldoende
DASHBOARD
verbeterpunten
ONTWIKKELINGEN
voldoende
geen waarneming
SIGNIFICANTE PROCESSEN
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
4.3 Actuele IT- ontwikkelingen en onze natuurlijke adviesrol
Lessons learned: aanbevelingen rekenkamercommissie bij gemeente Hof van Twente
22
Ontwikkelingen rondom Informatiebeveiliging In deze informatie gedreven samenleving verwerken overheidsorganisaties grote hoeveelheden digitale informatie. Dit biedt enorm veel voordelen en kansen. Tegelijk kan het voor uw organisatie ook de nodige risico’s opleveren die kunnen leiden tot vervelende en impactvolle incidenten. Zicht en grip op de risico’s rondom informatie vereisen zicht en grip op de informatie zelf en de toegang daartoe. Recentelijk is het rekenkameronderzoek gepubliceerd rondom de hack bij gemeente Hof van Twente. Hieruit zijn een aantal conclusies en aanbevelingen gekomen die wij ook hier bij gemeente Noordenveld onder de aandacht willen brengen. Deze conclusies en aanbevelingen richten zich op: 'beleid, uitvoering en monitoring', kennis ICT, positie CISO, uitbesteding infrastructuur, beschikbaar ICTbudget, prioritering ICT en positie gemeenteraad. 1. Monitor op de werking van het informatiebeveiligingsbeleid. Richt de sturingsinformatie in op uitvoering en vastlegging van activiteiten op informatiebeveiliging, maak daarbij gebruik van een Information Security Management System (ISMS). Voer elk jaar pentesten uit op de techniek en de systemen, de accounts en Active Directory (AD) audits op wachtwoordenbeleid en phishing mails. Vooralsnog zijn in 2022 bij de gemeente geen pentesten uitgevoerd.
Wij adviseren om dit op korte termijn te laten uitvoeren door steeds andere externen die de externe dienstverleners en elkaar controleren. Maak gebruik van de vrije ruimte die ENSIA biedt om de horizontale verantwoording richting de gemeenteraad in te richten. College en raad worden geadviseerd om daarover met elkaar in gesprek te gaan welke informatie de raad nodig heeft om de kaderstellende en controlerende rol te kunnen nemen. 2. Organiseer de controle op regievoering van externen en organiseer dit op drie niveaus (strategisch, tactisch en operationeel). Regiebureau in de staf onder directeur is daarbij een goed begin. Plaats de CISO rechtstreeks onder de gemeentesecretaris. Vooralsnog beschikt de gemeente Noordenveld niet over een CISO waardoor dit punt extra aandacht verdient. 3. Voer een dialoog over de portefeuilleverdeling in het college. Informatieveiligheid is 'chefsache' voor de burgemeester, ICT bij een wethouder die hier affiniteit mee heeft. 4. Zorg dat kennis op ICT en informatiebeveiliging in de gemeente geborgd is door: In de ambtelijke organisatie de juiste competenties en kennis op ICT en informatieveiligheid te borgen. Het bestuur (college en raad) te 'scholen' zodat ze op het terrein van ICT en informatieveiligheid de goede vragen kunnen stellen en kunnen doorvragen.
DASHBOARD
ONTWIKKELINGEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
4.3 Actuele IT- ontwikkelingen en onze natuurlijke adviesrol
23
Ontwikkelingen rondom Informatiebeveiliging (vervolg) 5. Zorg voor adequate financiering van ICT en informatiebeveiliging, met een eigen toereikend budget voor de CISO. 6. Organiseer tegenmacht binnen de organisatie, tussen organisatie en bestuur en tussen bestuur en raad: Positioneer de raad in een controlerende en ook kaderstellende rol en neem regie. De ICT-werkgroep is daar een goed middel voor. Aanbevolen wordt dat de raad meer dan alleen maar meedenkt. Draag via een eigen geoormerkt budget in de begroting, zorg dat je als raad of commissie een advies of second opinion op raadsvoorstellen kan inwinnen, zonder advisering vanuit de ambtelijke organisatie. Laat eventueel vanuit de ICT-werkgroep pentesten door een externe uitvoeren. Geef de accountant de opdracht ICT, informatiebeveiliging en privacy consistent te monitoren en te rapporteren, ook direct aan de raad. Laat rapporteren over de voortgang op de opvolging van de adviezen en geef hierin de griffie een rol om dat te administreren, te bewaken en terug te koppelen aan de raad. Wij adviseren u daarnaast om kennis te nemen van deze aanbevelingen die door de rekenkamercommissie zijn opgesteld en te onderzoeken waar u op deze onderwerpen als gemeente staat.
Daarnaast benadrukken wij de noodzaak om ook de informatieveiligheid (en bredere IT-beheersing) van de applicaties, relevant voor de jaarrekeningcontrole te verbeteren. Een incident kan zowel van extern als intern komen. Daarom is een goede interne IT-beheersing van cruciaal belang. De detailbevindingen van de General IT Controls vindt u in bijlage B.
DASHBOARD
ONTWIKKELINGEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
4.3 Actuele IT- ontwikkelingen | Vervanging van systemen
24
Aanbesteding Beaufort en Key2Financiën Op basis van interviews hebben wij vernomen dat de gemeente voornemens is om in 2023 een aanbesteding te gaan uitzetten voor de salarisadministratie (huidig: Beaufort) en mogelijk tevens het financiële systeem (huidig: Key2Financiën). Indien gekozen wordt voor een ander systeem, zal data geconverteerd dienen te worden naar het nieuwe systeem. IT-selectieprocessen zijn tijdrovend, soms omvangrijk en stellen organisaties voor interessante vraagstukken. Stakeholders hebben daarbij uiteenlopende belangen. Vanwege de grote impact op de organisatie en de beheersing van bijkomende risico’s (o.a. security, privacy, continuïteit, beheer), vereist een IT-selectieproject een duidelijke gestructureerde aanpak, afbakening en beheersing van bijkomende risico’s. De uitkomsten van het IT-selectieproces raken de inrichting van bedrijfsprocessen, de organisatie, mensen en de ITinfrastructuur. Daarom is een gedegen aanpak waarbij de vereisten van alle stakeholders in combinatie met de actuele marktontwikkelingen in ogenschouw worden genomen erg belangrijk. Een aantal belangrijke stappen bij een systeemselectie en –implementatie zijn: ▪ Het definiëren van de te behalen doelen. ▪ Het opstellen van een Request for Proposal. ▪ Het selecteren van een softwareleverancier. ▪ Het overeenkomen van een contract met deze leverancier.
▪ Het opstellen en uitvoeren van een project-, conversie- en implementatieplan. ▪ Het laten uitvoeren van een IT-audit naar de betrouwbaarheid van de al dan niet uitgevoerde conversie alsook naar een adequate inrichting en werking van het nieuwe systeem. Graag worden wij in een vroegtijdig stadium betrokken, zodat geborgd kan worden dat de insteek en uitkomsten van deze systeemvervangingen dienstbaar zijn aan de interne en externe controle. Ter aanvulling adviseren wij de gemeente een Quality Assurance project of IT audit uit te voeren waarin ondersteuning wordt geboden in het continu identificeren en bewaken van risico’s op het vlak van interne beheersing (AO/IC) en projectbeheersing rondom de mogelijke vervanging van Beaufort en Key2Financiën.
DASHBOARD
ONTWIKKELINGEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
25
5. Bevindingen interne controle
5.1 Verbijzonderde interne controle
5.1 Verbijzonderde interne controle
26
Met betrekking tot de Verbijzonderde Interne Controle van de gemeente Noordenveld hebben wij de volgende waarnemingen:
Wijze van selecteren niet herleidbaar
Meerwaarde van de VIC voor de organisatie kan nog worden vergroot
DASHBOARD
De VIC voert haar onderzoeken onafhankelijk van het betreffende lijnmanagement uit op basis van een jaarlijks controleplan. Volgens dit controleplan 2022 focust de VIC zich op dezelfde processen die voor ons als accountant relevant zijn alsook andere processen die voor de gemeente aanvullend van belang zijn. Verder is in het controleplan reeds rekening gehouden met de aankomende rechtmatigheidsverantwoording. Wel merken wij op dat fraude (te) beperkt terugkomt in het controleplan 2022, wij adviseren de VIC om hier explicieter aandacht aan te schenken.
Omtrent de wijze van het tot stand komen van selecties, testaantallen en de wijze van documenteren van de uitgevoerde verbijzonderde controlewerkzaamheden zijn net zoals in voorgaande jaren concrete afspraken met de VIC gemaakt. Hierbij dient opgemerkt te worden dat het voor ons als accountant niet in alle gevallen herleidbaar is hoe de selecties tot stand zijn gekomen. Wij adviseren de gemeente Noordenveld om dit te structureren dan wel afstemming met ons over te nemen zodat meer en beter gebruik kan worden gemaakt van deze werkzaamheden.
Door de VIC vindt formele rapportering één keer per jaar plaats. Tussentijdse rapportering en terugkoppeling vindt plaats na uitvoer van de desbetreffende controles. Tezamen met het volgende punt en de aankomende rechtmatigheidsverantwoording adviseren wij tussentijds en eerder te rapporteren zodat bevindingen eerder opgepakt kunnen worden.
In lijn met de ingezette organisatieontwikkeling van de gemeente Noordenveld kan de VIC nog verder geprofessionaliseerd worden door over te gaan naar meer procesgerichte controles. Net zoals voorgaand jaar merken wij op dat de VIC in de uitvoering van haar werkzaamheden nu primair gericht is op het uitvoeren van de in het controleplan opgenomen testaantallen en de coördinatie van de interim-controle. In onze optiek kan de meerwaarde van de VIC voor de organisatie nog worden vergroot door ‘aan de voorkant’ nog meer expliciet aandacht te geven aan de opzet en inrichting van de AO/IB per proces waarbij ingegaan wordt op de verantwoordelijkheden van de eerste lijn binnen de specifieke processen. De geïmplementeerde procesbeschrijvingen in Engage helpen hierbij.
ONTWIKKELINGEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
27
Bijlagen
A
Detailbevindingen processen
B
Detailbevindingen IT-beheer
C
Afgewikkelde detailbevindingen
28
A. Detailbevindingen processen
Factsheet | Planning & Control
NORMEN EN VERWACHTINGEN T.A.V. PROCES
29
INSCHATTING INTERNE BEHEERSMAATREGELEN BEHEERSMAATREGELEN IN HET PROCES
Actuele planning voor de rapportagemomenten
Stramien voor het opstellen van specificaties bij een rapportage
Stramien voor het opstellen van een rapportage (tussentijds dan wel jaarrekening)
Controle op juistheid en volledigheid van de opgenomen gegevens in de rapportage
Vaststellen dat de informatie welke ten grondslag ligt aan de rapportage betrouwbaar tot stand is gekomen
Vaststellen dat de voorafgaande en nagekomen journaalposten zichtbaar worden gecontroleerd op toelaatbaarheid en juiste verwerking
Verbijzonderde interne controle op interne beheersmaatregelen
1. Controle/functiescheiding opstellen rapportage en de controle hierop 2. Totstandkoming en autorisatie begroting(wijzigingen) 3. Controle op verwerking begrotingswijzigingen 4. Totstandkoming en sturing tussentijdse rapportages 5. Autorisatie van de voorafgaande en nagekomen journaalposten
BEVINDINGEN EN EFFECT OP ONZE CONTROLEAANPAK
(AANVULLENDE) GEGEVENSGERICHTE WERKZAAMHEDEN
CONCLUSIE
OPMERKINGEN
Opzet en bestaan AO/IB
Niet alle belangrijke procesrisico’s worden afgedekt
Werking AO/IB
Gezien proces werking niet getest
IT-beheersmaatregelen
Bevindingen met betrekking tot IT geconstateerd (zie hoofdstuk 4)
VIC op proces
VIC verricht deelwaarneming op juiste verwerking memoriaalboekingen
Conclusie proces
Wij kunnen niet volledig steunen op het proces
Conclusie controleaanpak
DASHBOARD
Deelwaarneming op de memoriaalboekingen Deelwaarneming op de transitorische posten ultimo boekjaar
Gegevensgericht
ONTWIKKELINGEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
Factsheet | Inkopen & Aanbestedingen
NORMEN EN VERWACHTINGEN T.A.V. PROCES
30
INSCHATTING INTERNE BEHEERSMAATREGELEN BEHEERSMAATREGELEN IN HET PROCES
Actuele AO-beschrijving
Vastgesteld inkoopbeleid en analyse inkoop
Budgethoudersregeling op papier en in systeem
Contract- en/of verplichtingenadministratie
Sluitende interne beheersing op rechtmatigheidsrisico aanbestedingen
Functiescheiding in financieel systeem t.a.v. bestellen/budget/prestatie (3-way match)
Sluitende controle betalingsverkeer en crediteurenstamgegevens
Sluitende IT General Controls rondom het IT-systeem
Verbijzonderde interne controle op interne beheersmaatregelen
Controle op betrouwbaarheid en juistheid van betaallijsten
Interne analyse spendanalyse
1. Sluitende interne beheersing op rechtmatigheidsrisico aanbestedingen 2. Functiescheiding t.a.v. bestellen/budget/prestatie/betalingen
BEVINDINGEN EN EFFECT OP ONZE CONTROLEAANPAK
3. Controle op betaalbestand 4. Controle op mutaties crediteurenstamgegevens
(AANVULLENDE) GEGEVENSGERICHTE WERKZAAMHEDEN
CONCLUSIE
OPMERKINGEN
Opzet en bestaan AO/IB
Niet alle belangrijke procesrisico’s worden afgedekt
Gedetailleerde spendanalyse EU-aanbestedingen Steekproef op juistheid lasten Steekproef op prestatielevering
Werking AO/IB
Gezien proces werking niet getest
IT-beheersmaatregelen
Bevindingen met betrekking tot IT geconstateerd (zie hoofdstuk 4)
VIC op proces
Proces is onderdeel van het controleplan
Conclusie proces
Wij kunnen niet volledig steunen op het proces
Conclusie controleaanpak
DASHBOARD
Controle juistheid activering/exploitatie/onderhoud
Gegevensgericht
ONTWIKKELINGEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
Detailbevindingen processen | Inkopen & Aanbestedingen
31
Bevinding
A1 - NALEVING AANBESTEDINGSREGELS IS NIET GEBORGD
KANS: midden
Jaar van constatering
2017
IMPACT: hoog
Onze bevinding/ constatering 20172021
Er is geen sprake van een sluitend systeem waarmee wordt gewaarborgd dat vooraf de juiste aanbestedingsvorm wordt gekozen en dat een bevoegde functionaris akkoord gaat met de aanbesteding. De gemeente Noordenveld beschikt verder niet over een centraal contractenregister. Voornemens tot inkoop worden via het inkoop meldformulier gemeld bij de inkoper. De inkoper adviseert vervolgens over de te kiezen aanbestedingsstrategie. Er zijn echter geen waarborgen getroffen dat alle voornemens tot inkoop ook daadwerkelijk, voorafgaand aan het aangaan van de verplichting, bij de inkoper worden gemeld. In lijn met voorgaande bevinding is de gemeente Noordenveld sinds 2019 bezig met het mogelijk implementeren van een inkoopmodule in K2F.
Geconstateerde opvolging in 2022
Tijdens de interim-controle 2022 hebben wij geconstateerd dat de inkoopmodule nog niet verder is uitgerold binnen de gemeente, zie ook bevinding A1. Tevens hebben wij begrepen dat het momenteel nog niet in de bestelmodule is ingeregeld dat de inkoper boven een bepaald bedrag goedkeuring dient te geven. Als gevolg hiervan kan niet worden gegarandeerd dat inkoper bij alle inkopen betrokken raakt en een inkoop meldformulier is opgesteld. Wel constateren wij dat binnen de gemeente Noordenveld team inkoop steeds beter gevonden wordt en dat ze zichtbaarder zijn dan voorheen.
Risico/Gevolg
Het risico bestaat dat de gemeente Noordenveld niet voldoet aan de Europese Aanbestedingsregels. Er is niet geborgd dat de beheersmaatregelen volg- en controleerbaar “sluitend” zijn en de beheersmaatregelen zijn niet preventief van aard. Wij kunnen om deze redenen vanuit onze controlerende rol niet zonder meer steunen op de beheersmaatregelen in het proces ten aanzien van aanbestedingen.
Ons advies/ Uw aanvullende werkzaamheden
Wij adviseren om waarborgen te treffen dat alle inkopen boven een drempelbedrag centraal worden aangestuurd en geregistreerd en waarbij wordt getoetst dat de juiste aanbestedingsvorm wordt gekozen. Dit kan eventueel gecombineerd worden met proactieve analyses inzake de te verwachte inkoopverplichtingen op basis van bijvoorbeeld de begroting dan wel dat het college bij het aangaan van eventuele verplichtingen in het collegevoorstel aangeeft dat afstemming met inkoop heeft plaatsgevonden. Op basis van een zogenaamde spendanalyse (analyse van de totale lasten van de gemeente en hoe dit is aanbesteed) moet nu vastgesteld worden dat de lasten rechtmatig zijn aanbesteed. Afspraken met de verantwoordelijke functionarissen zijn hiervoor reeds gemaakt.
Reactie management/ Opvolging
DASHBOARD
ONTWIKKELINGEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
Detailbevindingen processen | Inkopen & Aanbestedingen
32
Bevinding
A2 - ONTBREKEN VAN AFDWINGBARE CONTROLE OP WIJZIGINGEN CREDITEURSTAMGEGEVENS
KANS: laag
Jaar van constatering
2022
IMPACT: midden
Onze bevinding/ constatering
De gemeente voert voorafgaand aan de verwerking van een inkoopfactuur een controle op mutaties in de crediteurstamgegevens uit. Een medewerker administratie controleert dan aan de hand van de binnengekomen factuur naam, rekeningnummer en bedrag. De inhoud en diepgang van de controle is achteraf echter niet zichtbaar. Mutaties op crediteurenstamgegevens (aanmaken/wijzigen) kunnen uitgevoerd worden door de financiële administratie en medewerkers bevoegd tot het zetten van de eerste handtekening bij betaling. Betreffende situatie waarborgt onvoldoende zichtbare functiescheiding binnen het beheer van crediteurenstamgegevens.
Risico/Gevolg
Het risico bestaat dat ongeautoriseerde wijzigingen plaatsvinden in de crediteurenstamgegevens, waarmee de functiescheiding binnen het inkoopproces kan worden doorbroken. Dit kan leiden tot onrechtmatige betalingen. Dit risico wordt beperkt doordat achteraf wel een controle op wijzigingen in de crediteurenstamgegevens plaatsvindt.
Ons advies/ Uw aanvullende werkzaamheden
Wij adviseren u om de bevoegdheden tot het wijzigen van de crediteurenstamgegevens zodanig in te richten dat controle op en autorisatie van wijzigingen in crediteurenstamgegevens wordt afgedwongen.
Reactie management/ Opvolging
DASHBOARD
ONTWIKKELINGEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
Factsheet | Personeel
33
NORMEN EN VERWACHTINGEN T.A.V. PROCES
INSCHATTING INTERNE BEHEERSMAATREGELEN BEHEERSMAATREGELEN IN HET PROCES
Actuele AO-beschrijving
Vastgestelde arbeidsvoorwaarden, actueel declaratiereglement
Autorisatiematrix bevoegdheden
Toetsingskader naleving CAO-voorwaarden in relatie tot opgestelde arbeidsovereenkomsten
Vierogen-principe omtrent controle mutaties salarisadministratie
Sluitende IT General Controls rondom de IT-omgeving
Controle op betrouwbaarheid en juistheid van betaallijsten
Verbijzonderde interne controle op interne beheersmaatregelen
Uitwerking VIC WNT conform het BDO-werkprogramma
Autorisatiematrix bevoegdheden op papier en in systeem
Interne analyse personeelskosten
1. Controle/functiescheiding verwerking mutaties salarisadministratie 2. Autorisatie arbeidsovereenkomst conform mandaat 3. Controle bruto/netto-berekening 4. Interne controle op volledige mutatieverwerking salarisadministratie 5. Controle op declaraties 6. Controle op naleving WNT
7. Aansluiting sub-administratie met financiële administratie
BEVINDINGEN EN EFFECT OP ONZE CONTROLEAANPAK
(AANVULLENDE) GEGEVENSGERICHTE WERKZAAMHEDEN
CONCLUSIE
OPMERKINGEN
Opzet en bestaan AO/IB
Alle belangrijke procesrisico’s worden afgedekt
Aansluiting salarisadministratie financiële administratie Cijferanalyse loonkosten per FTE per periode Voorbereiding WNT controle door de gemeente Noordenveld
Werking AO/IB
Gezien proces en IT-bevindingen, werking niet getest
IT-beheersmaatregelen
Bevindingen met betrekking tot IT geconstateerd (zie hoofdstuk 4)
VIC op proces
Proces is onderdeel van het controleplan
Conclusie proces
Wij kunnen niet volledig steunen op het proces
Conclusie controleaanpak
DASHBOARD
Gegevensgericht
ONTWIKKELINGEN
SIGNIFICANTE PROCESSEN
IT-BEHEERSING
INTERNE CONTROLE
BIJLAGEN
Factsheet | WMO / Jeugd
34
NORMEN EN VERWACHTINGEN T.A.V. PROCES
INSCHATTING INTERNE BEHEERSMAATREGELEN
Actuele AO-beschrijving aansluitend op de WMO / Jeugd verordening
Richtlijnen t.b.v. de uit te voeren uniforme interne controles